Қазақ диалектологиясындағы лингогеография мәселесі

КІРІСПЕ

І. ҚАЗАҚ ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ЛИНГОГЕОГРАФИЯ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
1.1. С.Аманжоловтың диалектілік лингогеографиялық зерттеулері
1.2. Ж.Досқараев қазақ тіліндегі говорлар туралы
1.3. Ш.Сарыбав, О.Нақысбеков зерттеулері
1.4. Шығыс говорлар тобы

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақ диалектологиясы – тіл білімінің басқа салаларымен салыстырғанда кейін пайда болған, ірге тасы кейінірек қаралған сала. Қазақ диалектологиясының ғылыми мәселелері туралы пікір айту, оның объектісі - говорларды зерттеу ісі 1940 жылдардан бастап қана қолға алына бастады. Бұл салада алғашқы еңбек жазғандар С.А.Аманжолов пен Ж.Д.Досқараев болатын.
Қазақ диалектологиясының жеке ғылым болып қалыптасуына көп еңбек сіңірген С.Аманжолов болды. Ол ұзақ жылдар бойы жоғары оқу орындарында осы пәннен лекция оқып, кадр дайындау ісіне мол үлес қосты.
Диалектологияға көп еңбегі сіңген тіл мамандарының бірі – филология ғылымының кандидаты Ж.Досқараев. Ол диалектологиядан тұңғыш рет мақала жазып, монографиялық еңбек шығарған ғалым.
С.А.Аманжолов пен Ж.Досқараевтың сөздіктері қазақ диалектологиясы ғана емес, бүкіл түркология ғылымындағы алғашқы диалектологиялық сөздіктер болғандықтан, кейбір оқулықтарға мән бермей отырмыз.
Арнайы экспедиция ұйымдастыру арқылы жергілікті ерекшеліктерді жинау жұмысы 1937 жылы басталған болатын. 1945 жылы Тіл және әдебиет институтының жанынан қазақ тіл тарихы мен диалектология бөлімі ашылды.
Бұдан басқа говорлардың фонетикалық, лексикалық, грамматикалық ерекшеліктері анықталып, әрбір говорға тән өзіндік ерекшеліктермен қатар бір топ говорларға тән ортақ айырым ерекшеліктер де біршама анықталды.
Говор құрамындағы архаизм, кәсіби сөздер, фразеология, кірме сөздер аралығында жік қою мәселелері де зерттелді. 1946 жылдан бастап жеке мақалалар, ал 1951 жылдан жеке монография, кітапшалар шыға бастады.
Кейбір зерттеушілер қазақ тілінде 3 диалект бар десе (С.Аманжолов), енді бір зерттеушілер 2 диалект бар деді (Н.Сауранбаев, Ж.Досқараев), ал Ғ.Мұсабаев диалект жоқ дегенді айтты. Кейінгі 20-25 жыл бойы жиналған материалдардың негізінде тілімізде 4 говорлар тобы бар деген тұжырымға келіп отырмыз (оңтүстік, шығыс, батыс және орталық-солтүстік).
Қазақ диалектологтары говорлардың әрбіреуінін ерекшеліктерін сипаттап, сандық құрамын да көрсетіп берді. Одан әрі диалектологтардың кәсіби сөздерді зерттеу, говорлар құрамындағы кірме элементтерді анықтау, қазақ говорларының басқа тілдермен қарым-қатынасын, говорлардың түрлерін (ауыспалы, аралас болуы) ажырату, аймақтық лексикография теориясын жасау, говорларды лингвистикалық география әдісімен зерттеу жолында да табыстары аз емес.
1. Аманжолов С.А. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алма-Ата, 1959. Ч.1.
2. Аманжолов С.А. Вопросы истории и диалектологии казахского языка. – Алма-Ата, 1959. Ч.1; Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. Бірінші бөлім. – Алматы, 1951; Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. – Алматы, 1965; Нұрмағамбетов Ә. Түрікменстандағы қазақтардың тілі. – Алматы, 1974; Соныкі. Қазақ тілі говорларының батыс тобы. – Алматы, 1978; Нақысбеков О. Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы.- Алматы, 1972; Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері. – Алматы, 1960.
3. Айдаров Т. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. (Өзбекстандағы қазақ говорларының материалдары). – Алматы, 1975.
4. Қалиев Ғ. Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру. – Алматы, 1985.
5. Нұрмағамбетов Ә. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні. – Алматы, 1985.
6. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі / Құр.Ж.Досқараев, Қ.Айтазин, Ш.Бектұров, Ж.Болатов, Ғ.Қалиев, О.Нақысбеков, Ә.Нұрмағамбетов, С.Омарбеков, Ш.Сарыбаев. – Алматы, 1969.
7. Сарыбаев Ш. Инструкция для составления диалектологического словаря казахского языка // Қазақ диалектологиясы. – Алматы, 1965. 1-шығуы.
8. Қазіргі қазақ тілінің бір томдық түсіндірме сөздігінің инструкциясы / Құр. Г.Жәркешева, Ғ.Мұсабаев, І.Кеңесбаев. – Алматы, 1953.
9. Диалектологик сүзлек // Төзүчеләр: Н.Б.Борһанова, Г.Якупова. Икенче чыгарылыш. – Қазан, 1953; Диалектологик сүзлек. 3-кисәк / Төзүчеләр: Н.Б.Борһанова, Л.Т.Махмутова. – Қазан, 1958; Азәрбаjчан дилинин диалектоложи лұғәти. Бирчиллик. – Бақы, 1964.
10. Филин Ф.П. Проект словаря русских народных говоров. – М., Л., 1961; Соныкі; Об областном словаре русского языка: Лексико-графический сборник. – М., 1957. №2; Мельниченко Г. О принципах составления областных словарей: Уч.зап. Ярославского Гос. пед. Института им. К.Д.Ушинского. Русский язык. – Ярославль, 1957. Вып. 26(36); Рустамов Р.А. О принципах составления диалектологического словаря азербайджанского языка // Вопросы диалектологии тюркских языков. – Казань, 1960; Махмутова Л.Т. О принципах составления татарского диалектологического словаря // Сонда; Бакинова Г.О. О принципах составления диалектологического словаря киргизского языка // Вопросы диалектологии тюркских языков. Баку, 1963. Т.3; Покровская Л.А. О диалектологическом словаре казахского языка // Сонда.
11. Численность и состав населения СССР (по данным всесоюзной переписи населения 1979) // Финансы и статистика. 1984. С. 139.
12. Брук С.И. Население мира. Этнодемографический справочник. Второе переработанное и дополненное издание. – М., 1986. – с.172.
13. Жармунский В.М. О диалектическом атласе тюркских языков СССР // Вопросы диалектологии тюркских языков. – Фрунзе, 1968. – с.90.
14. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов.. – М., 1966. – с.218.
15. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка.Ч.1. – Алма-Ата, 1959.- стр.31.
16. Ж.Досқараев, Ғ.Мұсабаев. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. – Алматы, 1951. 43-49, 73-79 беттер; «Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері», «Қазақ диалектологиясы» (1-шығуы, 1965) атты жинақтардағы Ж.Болатовтың мақалаларын қараңыз.
17. Ж.Досқараев, Ғ.Мұсабаев. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. - Алматы, 1951. 19-25 бб.
18. П.М.Мелиоранский (рец.). В.Катаринский. Грамматика киргизского языка. - Запмски Вост. отд.Археолог. русск. об-ва. т.ХІ, 1897-98 г., 363-364 бб.
19. Вопросы истории и диалектологии казахского языка. Вып.І. - Алма-Ата, 1958. - 15 бет.
20. Ж.Досқараев. Изучение системы народных говоров казахского языка. - Известия Академии наук Казахской ССР. Серия общественная. № 4, 1966, 89 бет.
21. Н.Т.Сауранбаев. Диалекты в современном казахском языке. - «Вопросы языкознания». 1955. №5.
22. Сарыбаев Ш. Диалектологический атлас казахского языка // Совтеская тюркология. 1972. №3.
23. Ахманова А.С. Словарь лингвистических терминов. – М., 1966. с.170; Кенесбаев С., Жанузаков Т. Русско-казахский словарь лингвистических терминов. – Алма-Ата, 1966. – с.69.
24. Жирмунский В.М. О диалектологическом атласе тюркских языков Советского Союза // Вопросы языкознания. 1963, № 6.
25. Болатов Ж. Восточная группа говоров казахского языка и ее отношение к литературному языку: Автореф. дис… докт. Филол. наук. – Алма-Ата, 1970.
26. Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктері. – Алматы, 1965; Нұрмағанбетов Ә. Түрікменстандағы қазақтардың тілі. – Алматы, 1974; Соныкі. Қазақ тілі говорларының батыс тобы. – Алматы, 1978; Жүнісов Н. Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері. – Алматы, 1981.
27. Нұрмағанбетов Ә. Қазақ тілі говорларының батыс тобы. – Алматы, 1974. – 5 б.
28. Нақысбеков О. Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы. – Алматы, 1982. – 5 бет.
29. Аманжолов С. Вопросы диалектолгии и истории казахского языка – Алмата, 1959. – с. 172.
30. Байжолов А. Языковые особенности казахов Кустанайской области. Автореф. дис.. канд. Филол. наук. – Алма-Ата, 1964.
31. Досқараев Ж. Ұлытау, Жезқазған экспедициялық отрядтарының жұмысы туралы // ҚТТ мен ДМ 3-шығуы. – Алматы, 1960; Сарыбаев Ш.Ш. Көкшетау облысы Шучинск, Еңбекшілер аудандарында тұратын қазақтардың тіліндегі диалектілік ерекшеліктер // ҚТТ мен ДМ. 3- шығуы. – Алматы, 1963.
        
        ҚАЗАҚ ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ЛИНГОГЕОГРАФИЯ МӘСЕЛЕСІ
//**************************************//
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І. ҚАЗАҚ ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ЛИНГОГЕОГРАФИЯ зерттеулері
1. С.Аманжоловтың диалектілік лингогеографиялық зерттеулері
2. Ж.Досқараев қазақ ... ... ... ... ... ... ... говорлар тобы
Қорытынды
Пайдаланған Әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Қазақ диалектологиясы – тіл білімінің басқа салаларымен салыстырғанда
кейін пайда болған, ірге тасы ... ... ... ... ғылыми мәселелері туралы пікір айту, оның объектісі -
говорларды зерттеу ісі 1940 жылдардан бастап қана ... ... ... Бұл
салада алғашқы еңбек жазғандар С.А.Аманжолов пен ... ... ... жеке ғылым болып қалыптасуына көп еңбек
сіңірген С.Аманжолов болды. Ол ұзақ жылдар бойы жоғары оқу ... ... ... ... кадр ... ... мол үлес қосты.
Диалектологияға көп еңбегі сіңген тіл мамандарының бірі – филология
ғылымының кандидаты Ж.Досқараев. Ол ... ... рет ... ... ... ... ғалым.
С.А.Аманжолов пен Ж.Досқараевтың сөздіктері қазақ диалектологиясы ғана
емес, бүкіл ... ... ... диалектологиялық сөздіктер
болғандықтан, кейбір оқулықтарға мән бермей отырмыз.
Арнайы экспедиция ... ... ... ... ... 1937 жылы ... ... 1945 жылы Тіл және әдебиет институтының
жанынан қазақ тіл тарихы мен диалектология бөлімі ашылды.
Бұдан басқа ... ... ... ... ... әрбір говорға тән өзіндік ерекшеліктермен қатар
бір топ говорларға тән ... ... ... де ... ... құрамындағы архаизм, кәсіби сөздер, фразеология, кірме сөздер
аралығында жік қою мәселелері де ... 1946 ... ... ... ал 1951 ... жеке ... кітапшалар шыға бастады.
Кейбір зерттеушілер қазақ тілінде 3 диалект бар десе (С.Аманжолов),
енді бір зерттеушілер 2 диалект бар деді ... ... ... ... жоқ ... ... ... 20-25 жыл бойы жиналған
материалдардың негізінде ... 4 ... тобы бар ... ... ... ... ... батыс және орталық-солтүстік).
Қазақ диалектологтары говорлардың әрбіреуінін ерекшеліктерін сипаттап,
сандық құрамын да ... ... Одан әрі ... ... ... говорлар құрамындағы кірме элементтерді анықтау, қазақ
говорларының басқа тілдермен ... ... ... ... ... ... аймақтық лексикография теориясын жасау,
говорларды лингвистикалық география әдісімен зерттеу жолында да табыстары
аз ... . ... ... ... ... диалектілерді немесе говорлар ... ... ... ... ... 40 жылдарынан бастаған. Жергілікті тіл
ерекшеліктерін лингогеографиялық тұрғыдан зерттеу ...... бір ... ... ... топтастыру, яғни, лингвистикалық
(тілдік) ерекшеліктерді географиялық, аймақтарға бөлу ісі болып ... ... ... мен ... ... барысында
лингогеографиялық әдісті пайдалану түркі тілді халықтардың ... ... ... ... ... мол ... туғызып, үлкен жол ашады
деген болатын /14/.
Ғылыми еңбектерде лингвистикалық география деп құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... бір саласы деп түсіндіріледі /15/.
Лингвистикалық география тіл ... бір ... ... да, ... география ғылымымен де ұштасып жатады. Ол ... ... ... солардың таралу шегін айқындап, картаға түсіруде
көрінеді.
СССР территориясындағы түркі тілдерінің диалектологиялық ... ... ... ... 1963 жылы ... ... еді. // 1964 жылы октябрь айында ... ... ... мәселелеріне арналған бесінші кеңесінде тілдерінің
диалектологиялық атласын түзуге кірісу жайында қалуы алынды. Бұл ... ... ... ... ... ... болғанымен кейбір түркі
тілдерінде диалектологиялық атлас жасау туралы пікірлер мен әрекеттер одан
да бұрын болған еді. ... ... ... 1944 жылы ... ... жолмен зерттеуге арналған А.Н.Боровков жасаған сұраулық
пен ... ... және 1950 ж. ... ... ... ... ... болады. Бұл жайлар кейін А.А.Баскаков,
М.Ш.Ширалиев, Э.Р.Тенищев, Л.А.Покровская мақалалары мен А.З.Гаджиеваның
«Түркі тілдері ареалдық лингвистиканың ... атты ... ... ... диалектологиясында бұл мәселе ... ... ... ... қолға алынды. Бұл мәселе туралы
ең алғаш сөз қозғаған профессор С.Аманжолов болды.
1.1 С.АМАНЖОЛОВТЫҢ ДИАЛЕКТІЛІК ЛИНГОГЕОГРАФИЯ ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
Қазақ диалектологиясында ... ... ... ... С.Аманжолов болды. Ол қазақ тіліндегі диалектілердің даму тарихын
халықтардың бұрынғы ... ... ... ... байланысты қарады. Ол
Маркс пен Энгельстің тайпалар одағы негізінде халық құрылады ... ... ... ... даласындағы үш жүзге негізделген
халықтық бірлік VII-IX ғғ. пайда болды дейді /16/. Қазақ ... ... үш ... ... ... тіл пайда болған. Ал үш жүздің
қалыптасуымен үш жергілікті диалект ... ... Бұл үш ... ... даму барысында кейін бір-біріне жақындап, ... ... ... ... ұйтқы болды деген тоқтамаға келеді. Автор жергілікті
халық өміріне тән ... ... ... т.б.) мен ... әсерінен де тіл ерекшеліктері туғанын ескертеді.
Қазақтың халық тілі мен ауыз ... ... ... және ... тілінің тарихын зерттеу нәтижесінде С.Аманжолов
қазақ тілінде үш диалект бар деген қорытындыға келді. Олар мыналар:
а) оңтүстік диалектісі – ... ... ... ... ... ... мен Қызылорданың кейбір оңтүстік аудандарында қамтиды;
ә) батыс диалектісі – Батыс Қазақстан, Гурьев, Ақтөбе облыстарын және
Қызылорданың солтүстік аудандарын, ... ... ... ... ... диалектісі – Ақмола, Павлодар, Семей, Шығыс
Қазақстан, Көкшетау, Қарағанды, Солтүстік ... ... ... мен ... ... ... аудандарын қамтиды.
С.Аманжолов ... ... ... ... ... ... ... қоңырат және қыпшақ тайпаларының ... ... ... ерте ... ... Ертіс, Есіл, Тобол, Торғай өзендері
бойын; Алтай, Тарбағатай алқабын, Арқа ... ... ... Олар оңтүстігінде
– Ұлы жүз тайпаларымен, батысында – Кіші жүз ... және ... ...... және ... ... ... – монғол, қытай және ұйғырлармен шектескен.
С.Аманжолов солтүстік-шығыс диалектісін қазақтың әдеби тілінің
негізіне жатқан ... деп ... ... ... ... мен
қазіргі әдеби тілін фонетикалық, лексикалық және грамматикалық жағынан жан-
жақты салыстыра келіп, басқа диалектілерге ... ... ... ... ... ... ... екендігін көрсетеді.
Әдеби тілдің негізіне жатқанына қарамастан, солтүстік-шығыс диалектісінде
қазір де сақталып қалған, ... ... ... жергілікті тілдік
ерекшеліктер кездесетінін де ескереді.
Бірақ ... ... ... кең ... ... жасамаған. Оның
себебі, біріншіден, автордың солтүстіктік-шығыс диалект ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, Қазақстанның
солтүстік, орталық және шығыс аудандарындағы халық тілінің басқа жерге
қарағанда ... ... ... ... бұл ... соңғы кездерде
ғана зерттеліп келеді. ... ... ... ... аталған
аудандарда да жергілікті ерекшеліктердің белгілі мөлшерде кездесетінін,
таралу сипаты әр ... ... өз ... шағын говорларға
бөлінетіндігін көрсетеді.
Мәселен, Шығыс Қазақстан облысы мен Семей облысының оңтүстік-шығыс
аудандарында мына ... тіл ... ... ... ... ерекшеліктер. Ш мен ч алмасуы: шақпақ – ...... ...... ...... шикі – чикі; әнші -
әнчі.
Л мен д алмасуы : бірілі-жарым – бірді-жарым; ......... мен ә алмасуы: мазмұн – мәзмұн; қаперімде – ... ғана ... мен ә ... ... – сәбәп; лезде –ләзде; кесе – кәсе.
Д мен т ... ... - ... ...... т.б.
Сөз басындағы ж қатаң айтылуы (ол шартты түрде дж- мен беріліп отыр):
жоқ – джоқ; жігіт – джігіт; жойбар – ... ... н ... ... ... немесе – емесе; некен-саяқ –
екен-саяқ.
ә) Грамматикалық ерекшеліктер. ... ... ... ... -гелі жұрнағы кейде - -ғайы, -гейі түрінде айтылады: ол ... ... ... -гей жұрнақтары арқылы жасалған сөздер жиі кездесуі: көбінекей,
сөдегей, жөнекей, кәзекей т.б.
-Лық, -лік, -лар, -лы, -лі, -лау, -леу, -ла, -ле ... ... ... д ... ...... олар – одар; биелер – биедер,
жасаулы үй – жасауды үй, зорлау – ... ...... ... ... ... бар: ... шылауы шекті
түрінде, тұрмақ, түгіл шылаулары тұрғой, тұрғай түрінде айтылады.
Қалайша, былайша, солайша, қайда ... ... ... ... ... ... қайға болып айтылады.
б) Лексикалық ерекшеліктер: айылдап келу – ауылшылап (қыдырып) келу,
ақзу//ақзон – ақ шыт, ...... ішкі ... ... - өте, ...... ... дүбіраяқ – ерте туған төл, жамбыл – ... ...... ... жоян – зор, ...... ... - әсем
бөрік, кілет – қойма, құлдау - өзен, сай бойымен ... ... ... ... ... түрі, пыстан – тарпа айыл, пышқы – ара, текемән тары – ... ...... ... ...... сыйлық, ұртты адам –
қатал, бетті адам, үскі біз – жуан біз, чербек – ... ара, чүй – ... шикі көже – ... ... ...... ... – сырт, тыс т.б.
Қазақстанның шығыс говорлар тобы жақсы зертелмегемен, қазіргі кезеңде
де солтүстік аймағы әлі толық зерттелмеген жоқ, сол ... ... ... ерекшеліктер жайында үзілді-кесілді пікір айту қазір мүмкін емес
еді.
1.2. ... ... ... ... туралы
1. Ж.Досқараев қазақ тіліндегі екі үлкен ... тобы бар ... 1. ... говорлар тобы. Бұған Оңтүстік
Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстары, ... ... ... ... ... ... т.б.) және ... оңтүстік-шығыс аудандарындағы халық
тілін жатқызады. 2. Молтүстік-батыс говорлар тобы. Бұған ... ... ... ... Қарағанды, Целиноград,
Павлодар, Солтүстік Қазавқстан облыстары мен Қызылорда ... ... ... Арал т.б.) және ... ... аудандарындағы халық тілін жатқызады.
Бұл говорлық топтардың өзара айырмасын білдіретін мындай ... ... ... ... ... кейбір сөздерде дауысты дыбыстардың
ауысып ... ...... ...... ... – қария т.б.
2) Солтүстік-батыс говорларда еріндік ... ... ...... кебе – ... ... – үнемі; кеуірт – күкірт т.б.
3) Солтүстік-батыс говорларда ш айтылатын жерде оңтүстік-шығыста ч
дыбысының айтылуы: чеше ... чал – шал; ...... әнчі - ... ... малшы т.б.
4) Солтүстік-батыс говорларда кейбір сөздерде ы, а дыбыстардың алмасып
айтылуы: сайаз – сайыз; айқара – ... ...... ... ... ... – апы-тапы т.б.
5) Солтүстік-батыс говорлардағы д айтылатын сөздерде оңтүстік-шығыс
говорларда л айтылуы: таңлай – таңдай; ...... ...... Солтүстік-батыс говорларда ж ... ... ... дж ... ...... джоқ – жоқ; джер – жер; ...
жайлау т.б.
7) Солтүстік-батыс говорларда көбінесе б ... ... ... ... п ... ...... пида – бида т.б.
8) Оңтүстік-шығыс ... н, ң ... ... ... ... бұл ... байқалмауы: қалын – қалың; көбен
– көбең; біздін – біздің; өлен - өлен ... ... ... ... ... говорларда с, ш
дыбыстарының жиі алмасып отыратыны: тұрмыш – тұрмыс; ешек – есек; тышқары –
тысқары т.б.
10) ... ... ... ... ж, ш ... отыруы, бұл құбылыстың оңтүстік-шығыста байқалмауы: былшырақ –
былдырақ т.б.
11) Солтүстік-батыс облыстарда ... ... д, т ... ... ... дұз – тұз; ... – тізгін; диірмен – тиірмен т.б.
Бұдан әрі оңтүстік-шығыс говорларда ч, дж дыбыстарының қолданылуын, б-
ның м-ға алмасуын (бұны – мұны; ... - ... тіл арты ғ, қ ... ... ... – ұру; шабық – шабу; жамақ – жамау; сылақ – ... - ... ... оның ... ... қарағанда
көне тілдік белгілерді молырақ сақтап қалғаны ескеріледі.
Лексика саласында. 1) ... ... ... ... ... сөздер солтүстік аудандарда кездеспейді: кепе (жер үй);
тесе (кетпен); ақа (аша); қыш (кірпіш); ... ... егер (ер); ... сым (шалбар); сыпыра (теріден істелген ... ... мият ... ... шар ... шөп ... ... (сабан); кірлен (леген); шәмбе//сәмбе (шама, сама); қосу, чегу
(шегу, жегу); оп айдау (астық бастыру); ... салу ... ... ... солтүстік аудандардағы көп сөздер оңтүстікте кездеспейді: көбе
(ерте ... ... ... (кеш ... ... ... (шөп суырғыш); оттық
(оңтүстікте - ақыр); елеуіш (оңтүстікте - ... ... ... ... ... ... шабағы); көрім (мұнда оңды мағынасында,
оңтүстікте жаман мағынада); бұл ... ... (өсу, ... ... ... ... ... кездесетін кейбір сөздер: әке, тоңу, сақ
(сау), ... ... т.б. осы ... ... ... VIII
ғасырдан қалған жазба ескерткіштерде де кездеседі. Бұлар оңтүстік-шығыс
говорда басқа да ... ... әке – ... ...... ...
сауығу; сұрау – басқару, билеу деген мағынада.
3) Кейбір заттар, құүбылыстар барлық жерде бірдей болғанына ... ... ... ... оңтүстік-шығыс аудандарындағы тана, жайдақ, қора,
ұрпақ, кетпен, долы, әуен, тіршілікке бару, қос ... ... ... ... ...... ... кебек, кептен-шот,
бұршақ, ән, жұмысқа бару, жер жырту, анда-санда т.б. ... ... ... ... солтүстік-батыс говорларда бір мағынаға ие ... екі ... ие. ... ... қос, ... ... қосу т.б. ... жалпыға түсінікті мағыналарынан басқа да
мағыналары бар: қос – ... ...... ...... ... – ұшыру; қосу – шегу//жегу деген мағынада айтылады.
Грамматика саласында. Солтүстік-батыс говорлар тобындағы мына ... ... ... говорларда кездеспейді:
1) Кейбір септіктер бірінің орнына бірі ... ... ... ... ... суда ... – суға жүзеді; бұрын молдадан оқыды ... ... ... ... осы айда ... ... – былтыр осы айға жаңбыр
жауды.
2) Етістіктің өткен шағының тұйық етістікке –ұлы, -үлі ... ... ... түрі ... ... ... бағулы.
3) Есімше –жақ, -шақ тұлғасында да кездеседі: баражақ//барашақ,
алажақ//алашақ.
4) Оңтүстік-шығыс говорлардағы бара ... бар ... ... бара ... ... бара ... түрінде қолданылады.
1.3 Ш.Сарыбаев, О.Нақысбеков зерттеулері
Қазақ диалектологиясын лингогеографиялық ... ... ісі ... ... ғылымдар еңбегінде сөз болғанмен оларда кейбір қателіктер
жіберілді. Мысалы, С. ... ... ... ... бір ... Ал ... говорлар тобының солтүстік говорлар тобының басты
айырмасы бар екендігі кейінгі жинақталған материалдар ... ... ... пен ... оңтүстік диалектілеріне шығыс
диалектілерін, ал ... ... ... қоса ... ... да ... ... Әрине, аға буын ғалымдары ол қателіктер
үшін кінәлауға болмас. ... 1960 ж. ... ... ... әсіресе,
оратылқ, солтүстік және шығыс ... ... тіл ... әрі олар туралы деректер де аз еді. Ол ғылымдар қателіктерін
осы тұрғыдан түсінгеніміз дұрыс деп ... ... соңы ... ... Ш. ... пен О. ... ... 1972 ж. Ш. Сарыбав мақала жазса, /23/ 1989 жылы ... пен О. ... ... ... ... монография бұл
мәселеде соңы пікірлер айтып, қазақ диалектілерін лингогеографиялық
тұрғыдан 4-ке ... ... ... ... тобы. Оның қамтитын жерлері – ... ... ... облыстары мен Қызылорда облысының шығыс жағы
және ӨЗбекстан қазақтарың сөйлеу тілдік аймақтары;
2. ... ... ... Оның ... ...... ... Орал облыстары мен Қызылорда, Қостанай облыстарының батыс аудандары
және Түркменстан, Қарақалпақ пен ... ... ... ... ... ... тобы: Оның қамтитын жерлері – Солтүстік
Қазақстан, Целиноград, Көкшетау, Қарағанды, Жезқазған, Торғай, ... ... мен ... ... қазақтар тілі;
4. Шығыс говорлар тобына жататын өңірлер бөлігі мен Семей ... ... мен ... ... ... ... ... өңірлер.
Қазіргі кезеңде бұл бөлік дұрыс саналып жүр. Ал бұл бөліктердің тілдік
ерекшеліктері алдағы тарауда жеке-жеке сөз болады.
1.4 ШЫҒЫС ГОВОРЛАР ТОБЫ
Әдеби ... және ... ... ... ерекшеленетін регионның бірі
– қазақ тілінің шығыс говорлар тобы. Бұл өңір қазақтары тілін көп жылдар
бойы ... ... 1970 жылы ... ... ... Автордың
топшылауынша шығыс говорлар тобы Баян-Өлгий, Шынжаң, Қошағаш, Өскемен,
Аягөз тәрізді бес ... ... ... ... ... тән, сан ... ... ерекшеліктер бар.
Ж.Болатов бұған төмендегі сөздерді жатқызады: жейде (ерлер көйлегі); кепеш
(тақия); жер арба ... зор, өзі ... ... жоян ... ... жасалған шалбар); шылауыш (кимешек және оның сыртынан орайтын
орамал); күләпара (жауында не ... ... ... бас ... ... ... ... тәрізді жеміс ағашы); жаныстыру (шағыстыру);
қарату ... ... ... ... алжу); мұқым (бүкіл); тартпа (қол
шалғы); сияқты сөздер осы ... ... тән ... ... ... сым ... сөздердің таралу шегі оңтүстік говорлар тобымен ұштасып
жатады.
Шығыс говорлар ... тән ... ... бәрі ... ... ... барлық говорда кездесе бермейді. Кейбір сөздер екі не ... тән ... ... ... Әсіресе Өскемен мен Қошаған
говорларына ортақ құбылыстар жиі ... Оған ... ... ... тән ... (ет ... ... саламат, доғалатпа (ұнды қуырып,
сүт, май құйып жасаған тағамдар), ... ... ... ... (шөп
басына өсетін жеміс), ... ... ... пайдаланатын ағаш қабығы),
лампаның шарбағы (шамның жоғары жиегі), тарбаған (суыр), сүрдек ... ... ... ... ... туған бұзау), сарлық (мүйізді ірі
қараның бір түрі, яқ) сияқты ... ... ... ... ... ... төмендегіше топтайды: 1) Аягөз говоры; 2) ... ... ... ... 4) Шыңжаң говоры; 5) Өскемен говоры.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ диалектологиясын лингогеографиялық тұрғыдан зерттеу ісі жоғарыда
аты аталған ғылымдар еңбегінде сөз ... ... ... ... С. ... солтүстік-шығыс говорларын бірге бір топта
қарастырған. Ал шығыс говорлар тобының ... ... ... ... бар ... ... ... материалдар негізінде көрінді.
Ж.Досқараев пен Н.Сауранбаевтардың ... ... ... ал ... ... ... қоса қарастырудың қате
болғандығы да кейін ... ... аға буын ... ол ... кінәлауға болмас. 1960 ж. дейін аталған өңірлердің, әсіресе, оратылқ,
солтүстік және шығыс өңірлерінің ... тіл ... ... ... ... ... де аз еді. Ол ... қателіктерін осы тұрғыдан
түсінгеніміз дұрыс деп есептейміз.
Бұл мәселеде соңы пікірлер ... ... пен ... ... 1972 ж. ... мақала жазса, 1989 жылы Ш.Сарыбаев пен ... ... ... көрген монография бұл мәселеде соңы
пікірлер айтып, қазақ диалектілерін лингогеографиялық тұрғыдан 4-ке ... ... ... Оның қамтитын жерлері – ... ... ... ... мен ... ... шығыс жағы және ӨЗбекстан
қазақтарың сөйлеу тілдік аймақтары. Батыс говорлар тобы: Оның қамтитын
жерлері – ... ... ... Орал ... мен ... ... ... аудандары және Түркменстан, Қарақалпақ пен ... ... ... ... ... ... Оның қамтитын жерлері – Солтүстік
Қазақстан, Целиноград, Көкшетау, Қарағанды, Жезқазған, ... ... ... мен ... ... қазақтар тілі.
Шығыс говорлар тобына жататын өңірлер бөлігі мен Семей облыстары,
Таулы Алтай, мен ... ... ... ... ... ... кезеңде бұл бөлік дұрыс саналып жүр. Ал бұл бөліктердің тілдік
ерекшеліктерін зерттеу қашанда да қажетті ... ... ... ... С.А. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – ... 1959. ... ... С.А. ... ... и диалектологии казахского языка. – Алма-
Ата, 1959. Ч.1; Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. ... ... ... ... ... – Алматы, 1951; Омарбеков С. Қазақтың
ауызекі тіліндегі жергілікті ...... ... Ә. ... ... тілі. – Алматы, 1974;
Соныкі. Қазақ тілі ... ... ... – Алматы, 1978; Нақысбеков
О. Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы.- ... 1972; ... Ғ. ... ...... 1960.
3. Айдаров Т. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. (Өзбекстандағы қазақ
говорларының материалдары). – Алматы, 1975.
4. ... Ғ. ... ... ... сөз ... – Алматы, 1985.
5. Нұрмағамбетов Ә. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің ...... ... ... ... ... / Құр.Ж.Досқараев, Қ.Айтазин,
Ш.Бектұров, Ж.Болатов, Ғ.Қалиев, ... ... ...... ... Сарыбаев Ш. Инструкция для составления диалектологического словаря
казахского языка // Қазақ диалектологиясы. – Алматы, 1965. ... ... ... тілінің бір томдық түсіндірме сөздігінің инструкциясы /
Құр. Г.Жәркешева, Ғ.Мұсабаев, ...... ... ... ... // ... Н.Б.Борһанова, Г.Якупова. Икенче
чыгарылыш. – ... 1953; ... ... ... / ... Л.Т.Махмутова. – Қазан, 1958; Азәрбаjчан дилинин
диалектоложи лұғәти. Бирчиллик. – Бақы, 1964.
10. Филин Ф.П. ... ... ... ... ... – М., Л., 1961;
Соныкі; Об ... ... ... ... ... – М., 1957. №2; Мельниченко Г. О принципах составления
областных ... ... ... Гос. пед. Института им.
К.Д.Ушинского. Русский язык. – Ярославль, 1957. Вып. 26(36); Рустамов
Р.А. О ... ... ... ... языка // Вопросы диалектологии тюркских языков. –
Казань, 1960; Махмутова Л.Т. О ... ... ... ... // Сонда; Бакинова Г.О. О принципах
составления диалектологического словаря ... ... // ... ... языков. Баку, 1963. Т.3; Покровская Л.А. ... ... ... языка // Сонда.
11. Численность и состав населения СССР (по ... ... ... 1979) // Финансы и статистика. 1984. С. 139.
12. Брук С.И. Население мира. Этнодемографический ... ... и ... ... – М., 1986. – с.172.
13. Жармунский В.М. О диалектическом ... ... ... СССР // ... тюркских языков. – Фрунзе, 1968. – с.90.
14. Ахманова О.С. ... ... ... – М., 1966. – с.218.
15. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка.Ч.1. –
Алма-Ата, 1959.- ... ... ... ... ... ... ...
Алматы, 1951. 43-49, 73-79 ... ... тілі ... ... мәселелері», «Қазақ диалектологиясы» (1-шығуы, 1965)
атты жинақтардағы Ж.Болатовтың мақалаларын қараңыз.
17. Ж.Досқараев, Ғ.Мұсабаев. Қазақ тілінің жергілікті ... ... 1951. 19-25 ... ... ... ... ... киргизского языка. -
Запмски Вост. отд.Археолог. русск. об-ва. т.ХІ, 1897-98 г., 363-364 бб.
19. Вопросы истории и диалектологии казахского языка. Вып.І. - ... - 15 ... ... Изучение системы народных говоров казахского языка. -
Известия Академии наук ... ССР. ... ... № 4, 1966, ... ... ... в современном казахском языке. - «Вопросы
языкознания». 1955. №5.
22. Сарыбаев Ш. Диалектологический ... ... ... // Совтеская
тюркология. 1972. №3.
23. Ахманова А.С. Словарь лингвистических терминов. – М., 1966. ... С., ... Т. ... словарь лингвистических
терминов. – Алма-Ата, 1966. – ... ... В.М. О ... ... ... ... Советского
Союза // Вопросы языкознания. 1963, № 6.
25. ... Ж. ... ... ... казахского языка и ее отношение к
литературному языку: Автореф. дис… ... ... ...... 1970.
26. Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі ... ... ... 1965; ... Ә. ... қазақтардың тілі. –
Алматы, 1974; Соныкі. ... тілі ... ... ... – Алматы,
1978; Жүнісов Н. Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері. – Алматы,
1981.
27. Нұрмағанбетов Ә. ... тілі ... ... ...... 1974. ... ... Нақысбеков О. Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы. – Алматы, 1982. – ... ... С. ... ... и ... казахского языка – Алмата,
1959. – с. 172.
30. ... А. ... ... казахов Кустанайской области.
Автореф. дис.. канд. Филол. наук. – Алма-Ата, ... ... Ж. ... ... ... ... жұмысы туралы
// ҚТТ мен ДМ 3-шығуы. – Алматы, 1960; Сарыбаев Ш.Ш. Көкшетау облысы
Шучинск, Еңбекшілер ... ... ... ... ... // ҚТТ мен ДМ. 3- шығуы. – Алматы, 1963.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ диалектологиясындағы лингогеография мәселесі туралы34 бет
Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың әдістемесі (мектепалды даярлық топтары)91 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Көркем мәтіндердегі диалектизмдердің этномәдени мәні38 бет
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет
Қазiргi дүние жүзiнiң этникалық мiнездемесi17 бет
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма441 бет
Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың мағыналық құрылымы мен лексикографиялану ерекшеліктері24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь