Қазақ ойшылдараның сопылық идеялары

Суфизм Аллаға құлшылық етудің ең жоғарғы сатысы, ол айналадағы ешбір нәрсеге алаңдамауға, дүние-мүлікке қарайламауға, ертең не болады, күнім қалай өтеді демеуге, тіпті бала-шаға, қатын-қалашты да естен шығаруды мәжбүр етеді. Сопылар тек ақиқатқа жетуге, шындықты ғана тануға, бүкіл жан дүниесімен бар болмысымен жалбарынып қызмет жасайды. Өйткені олар үшін бес күндік жарық дүние баянды емес, көзді ашып-жұмғанша өтеді де кетеді. Өзгермейтін, аумайтын, айнымайтын, мәңгі жасайтын жалғыз құдірет ол – шындық, ақиқат дегеніміз – Аллаһ . Осылай болғандықтан Шәкәрім (р.а.):
Өмірден мақсат хақиқат,
Соны ізденіп алмақ.
Нәпсіге еріп болма шат,
Ол сені отқа салмақ. (1).
Сопылық – халқымыздың дүниетанымына айтарлықтай ықпал еткен философиялық жүйе. Аллаһтың ризалығын алу және мәңгілік бақытқа жету үшін нәпсіні тазалау, ішкі дүниені нұрландыру, мейлінше тазалыққа ұмтылу, соның нәтижесінде Аллаға жеткізетін тек ғылым болып табылады. Сопылық ешкімге ренжімеу, ешкімді ренжітпеу, таза жүрек, пәк көңіл иесі, көңілі Аллаһта, қолы істе болу. Аллаһқа іңкәрлік, Аллаһтың ризашылығы үшін құлшылық ету (Ықылас), екіжүзділіктен қашу, ақиқатқа жету. “Ақиқат” дегеніміз Аллаһтың сопыдағы пенделік бар сипаттарын қоюы (бірақ ол Аллаһтың өзіне айналу емес). Ақиқат – бар екендігі ешқандай дәлелсіз анық білінген дүниенің жаратушысы Аллаһ. Бұл сопылық сатының ең соңында болатын нәрсе (2). Сопылық ілімі негізіндегі дүниетаным Түркістан өлкесінде ІХ-ХІІІ ғасырлар аралығында жанданып, кең өріс ала бастағаны байқалады. Ал Насафидің “Қ. А. Яссауи еңбегінде: “…Сопылық ағым дәруіштер пайғамбар заманында-ақ өмірге келген” деген пікірді айтады (3). Осы оң пікірдің сиымы тіпті қазақ ақыны Әбубәкір Кердарының қалың қауым арасында кең таралған өлеңдерінің бірінде:
1. Құдайбердиев шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Құраст. М. Жармұхамедов, С. Дәуітов (А. Құдайбердиев)- Алматы: Жазушы, 1988-560 бет. (218бет).
2.А. Қыраубаева “Тамыр жайған бәйтерек// Ег. Қазақстан, 2000, 20 қазан.
3.Насафи. Қ. А. Яссауи. –Ташкент. 1993, 120 б.
4.Әубәкір Кердары, “Қазағым”, -Алматы: 1993, 120-бет.
5.Отан тарихы, -Ташкент 1997, -281 бет.
6.Абайтану дәрістері. Алматы, 1994 142 бет.
7.Әлем: Әл-манах Очерктер, өлеңдер, әңгімелер.- Алматы." Жазушы," 1991-496 бет. Суретті. 18-бет.
8.Исматулла мақсұм. Құран сырларының әліппесі,-Алматы: “Алаш” 2004 –304 б. (44 бет)
9.Иманым Ш. Құдайбердіұлы. Алматы “Арыс” баспасы 2000, 321 бет.
10. [9,300]
11. [8,49]
12.Sahihi Buhari Muhtasar Tecrid-i sarih tercumesi. 1 cilt Ankara 1999, Babul – iman. 60 s.
13. Идрис шах.Суффизм.- Москва, 99-бет.
14.http://islam.ru/chudesa.1.htm . Бог в сердце.
15.Гүлнәр Шәмшиева “Рахман нұры”.- Алматы ,"Құс жолы", 2001,- 136 бет. (61).
16.[ 9,98]
17. Касабеков.Молдабеков.Шығыс философиясы,- Алматы, 2001, 305 беттік.(260).
18.[9,213]
19.А. Құнанбайұлы. Шығармаларының 2-томдық толық жинағы. Алматы: Жазушы, 1995 т.1. Өлеңдер мен аудармалар. 336 бет. (222).
20.[20,30]
21.Д. Кенжетай. Қ. А. Яссауи дүниетанымы,- Түркістан 2004, 341 – бет.
22.[9, 74]
23.Сейфеддин Языжы. Негізгі діни мағлұматтар.- Шымкент 1999, 297 (169)
24. [22,191]
25. [ 24,171].
26. [22,191]
27. Е.Э.Бертэльс. Суффизм и суфисская литература,- Москва ,-1965. (34-35)
        
        Қазақ ойшылдараның сопылық идеялары
Іштегі пікірді қашырса
Хақтың түсер сәулесі
Жүректің көзі ашылса
Адамның хикмет кеудесі.
(Шәкәрім)
Суфизм Аллаға құлшылық етудің ең жоғарғы сатысы, ол ... ... ... ... ... ... не ... күнім
қалай өтеді демеуге, тіпті бала-шаға, қатын-қалашты да естен шығаруды
мәжбүр етеді. Сопылар тек ... ... ... ғана ... бүкіл жан
дүниесімен бар болмысымен жалбарынып қызмет жасайды. Өйткені олар үшін бес
күндік жарық дүние баянды ... ... ... өтеді де кетеді.
Өзгермейтін, аумайтын, ... ... ... ... ... ол ... ... дегеніміз – Аллаһ . Осылай болғандықтан Шәкәрім (р.а.):
Өмірден мақсат хақиқат,
Соны ізденіп алмақ.
Нәпсіге еріп болма ... сені отқа ... ...... ... ... ... еткен
философиялық жүйе. Аллаһтың ризалығын алу және мәңгілік бақытқа жету ... ... ішкі ... ... мейлінше тазалыққа ұмтылу, соның
нәтижесінде Аллаға жеткізетін тек ғылым болып ... ... ... ешкімді ренжітпеу, таза жүрек, пәк көңіл иесі, көңілі Аллаһта,
қолы істе болу. Аллаһқа ... ... ... үшін ... ... ... қашу, ақиқатқа жету. “Ақиқат” дегеніміз ... ... бар ... қоюы ... ол ... ... айналу
емес). Ақиқат – бар ... ... ... анық ... ... ... Бұл ... сатының ең соңында болатын нәрсе (2). Сопылық
ілімі негізіндегі дүниетаным Түркістан өлкесінде ... ... ... кең өріс ала ... ... Ал ... “Қ. ... еңбегінде: “…Сопылық ағым дәруіштер пайғамбар заманында-ақ өмірге
келген” деген пікірді айтады (3). Осы оң ... ... ... ... ... Кердарының қалың қауым арасында кең таралған өлеңдерінің бірінде:
Сопылық деген ауыр жол,
Ұстап жүрсең тәуір ... ... ... сопы ... ... ... ... Ясауи хикметінде айтылатын “Пайғамбардан мұра ... ... ... - ... ... ... ... бүкіл түрік
халықтары арасында танымалы шындық болғаны аңғарылады.
Сопылық ... ең ... ... ...... ... ... осы
ақиқатқа жетудің жолында адам рухы жағынан тазарып, іштей түлеп ... адам ... ... яғни ... адам ... қол ... алмақ. Осы
себепті де бүгінгі күнде осы мәселе тұрғысынан қарағанда ... ... ... ... ... ... кәмили-инсани рухани қалыпқа
түсіру, кәмалатқа жеткізу ... ... ең ... ... ... - деп ой байламына келудің айрықша мән-мағынасы бар ... ... ... ... ... ... мәселесін мораль философиясы
негізінде қалыптастырған әрі осы ілім саласын ғасырлар бойы ... да ... ... ... ... Дәл осы ... “Әсемпаз болма әрнеге”, “Алланың өзі де рас, сөзі де рас” ... қара ... ... ... айтылып, өз ... ... бар. ... осы ... Абай ... отырған ой-
пікірдің басты сарыны – ұлы ақынның “…діни сенімді адамгершілік моральдың
жоғары түрі деп ұғатыны”, - деп ... ... ... (6). Осы ... өлең
жолдары Шәкәрім қажы шығармаларында көп кездеседі. “Иманым” атты ... ... мен ... ... сыр ... ... берілген.
Шәкәрім қажының сыры: “Адам ақиқатты бас ... ... ақыл ... ... соң бір ... тіршілік бар. Екі өмірге керекті іс – ұждан.
Ұждан – дегеніміз ынсап, әділет, мейірім” (7) .
“Ұжданы сол ... ... ... ... ... ... оның жүрегін
ешнәрсе қарайта алмайды”, - деп тебірене терең ой толғауы ... ... ... халқымыздың алға қойып отырған рухани жағынан жаңару
талабына да үндес ... ... емес ... (р.а.) ойы ... ... ... – жанның тірегі. Неге
десеңіз, жан жоғалмайтын, бұзылмайтын нәрсе, барған сайын ... ... ... ... ... ... қылады. Соның қатты бір
керегі – ұждан”. Ұжданды иманмен сәйкестендіруге ... Ал иман – ... Адам ... ... пен ... ... – ақыл.
Терең оймен тексеретін,
Табады ақыл керемет,
– дейді Шәкәрім атамыз.
Ақыл – үйренудің және үйретудің әсерінен өте ... ... иесі ... ... ... заттарының сырларын ашықтайды. Егер
адам ұрпағының рухани күш-қуаты шеберлікке қарай бет бұрса, ал ... ... ... көзге көрінетін және көзге көрінбейтін заттарды танып-біліп
іс алу үшін өте ... адал ... ... Сол себептен ақыл
жаратылысында рухқа жолдас болып, оған ... ауып ... ... ... ... ... ... үстем болып, оған көңілі ауып тұрады.
Тіптен бақытсыз адам ұрпақтары нәпсісінің қуаты ... ... бар ... уасуасы араласып, заман жұмысты істеп тұрған уақытында да ақыл алдын
ала жоспарлап, одан құтылатын жолды ... ... ... ... ... ... бір ... нұр,
Сол нұрды тән қамы үшін жан жұмсап жүр.
Тағдырдың ... ... ... ... ... матаулы тұр (9).
Ал енді ақылдың қамқоршысы не? Абай өлеңіндегі:
Жүрек ақыл ... ... ... үшін,
- деген өлең жолында үлкен танымдық салмақ көтеріп тұрған “ақыл суаты”
деген сөзді Абай ... тыс ... ... ... ... ... Жүректің сауыты – ақыл екен”. Яғни ақылдың азығы, қамқоршысы –
“жүрек”. Оны Шәкәрім қажы былай бейнелейді:
Ақыл деген – ... ... ... оған да ... ... ... зораймағы,
Көрген, білген нәрседен ғибрат алған (10).
Жүрек – Ұлық Алланың назар салып қарайтын орны. Осы сөздің шындығына
Хз. Пайғамбарымыз (а.с.)-ның мына ... ... ... Алла тағала сіздердің түрлеріңізге және байлықтарыңызға назар
салмайды, бірақ та жүректеріңізге жасаған көркем ... ... ... ... ... мол. Ол таза ... ... да биік
дәрежелерге жетіп бүкіл жаратылысқа пайдасы тиеді. Оны Пайғамбарымыз (а.с.)
хадисінен анық көруге ... : ... ... ... бір ... ет ... ... сау болса, бүкіл дене таза сау болады. Ал егер ол ... ... ... Ол ет бөлшегі – жүрек." (12) ... ... Шейх ... ... бір ... бар: ... христиан кресіне қарадым. Онда ол жоқ.
Индустардың ... да ... онда ізі де жоқ. ... мен ... ... мен көп ... ол жоғарыда да төмен де болмады. Кад ... ... онда Анка атты ... ғана көрдім, Қағбаға бардым, онда да жоқ. Ибн
Синадан да сұрадым, бірақ ол ... ... да биік ... ... ... ... қарадым. Сонда көрдім Құдайды. Басқа ол ешбір жерде жоқ
еді”.
Ия, шыныда да Раббы айтады екен: “Мен өзім ... он ... ... ... ... ... иманы кәміл пенделердің жүрегіне
сиямын” деп. “Қарайған жүрегімізді ағартып, тазартсақ қана бәлкім ... ... ғана көре ... жүрегіміздің ішіндегіні. Кім өзі жетпейінше
білмейді” дейді Руми (13).
Шынында да технология дамыған мына заманда компьютер ... ... қан ... ... жазуын көрген (14).
“Алла тағаланың бақылау діңгегі - адамның жүрегі” ... Юсуф ... ... тазалану арқылы көкірек көзі ашылады. Көкірек көзі ... ... ... ... ... Адам ... ... Мұны Шәкәрім
қажы өз өлеңінде жақсы келтіре білген:
Іштегі кірді қашырса,
Хақтың түсер сәулесі.
Жүректің көзі ашылса,
Адамның хикмет кеудесі (16).
Жүрек – көзге ... ... ... ... ... ... Ұлық ... Құрани Кәрімде: “Олардың басындағы көздері соқыр емес,
бірақ жүрек көздері соқыр” (Хаж сүресі, ... ... тек ... немесе адамның ақиқатты ақыл-ой ... ... ...... ... арқылы тани алады (17).
Рухтың қасиеттері, сипаттары, тәңірдің ... ... ... атамыз: “Жүрегіңде сипатың ... (18) ... ... ... тану үшін ... дүниелік перделерден арылтып, ... ... ... ... ... жабылған. Жүрек – барлық адамдық
қазыналардың көзі. Сондықтан да ... ... де, ... көзде. Сонан
тапқан шын асыл, тастай көрме” (19), –дейді Абай атамыз. Міне, осы ... ... ... ... ... зікір арқылы бойлауға болады.
Абай “Алла деген сөз жеңіл” өлеңінде Алланы тілмен емес, ділмен, ... ... ... ... еске алу ... ... ... суаты –
ақыл, махаббат қылса тәңірі үшін” деп түйіндейді. Яғни Аллаға жүрекпен,
көңілмен жетуге болады. Ал ақыл ... ... ... ... ... ... суат (20).
Ақылмен ойлап білген сөз,
Бойыңа жұқпас, сырғанар.
Ақыл, тілден шыққан сөз,
Шымылдық боп көрсетпес.
Шынның жүзін (Тәңірдің дидары)
Ынталы жүрек сезген сөз,
Бар ... ...... бәрі – асыл тас ... ... ... өз ... “Кім өзін таныса, ақиқатты да
танығаны” дейді. Ал ... ... ... ... ... жанды біл (22) - дейді.
Адам – дене мен ... ... ... ... ... жеке басымыз
алдындағы міндеттеріміз екіге бөлінеді:
1) тәніміз алдындағы міндеттеріміз.
2) рухымыз алдындағы міндетіміз (23).
Рух Ұлық ... ... ... ... үшін
мүмкіндік беретін бүкіл нығметтерінің ішіндегі ең негізгісі және ұлысы. Ұлы
Алланың сөзі ... ... ... сол ... ... ... рух деген
нығметімді үрледім”. (Хижр, 29) Рух- ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан тек сипаттары арқылы ғана ... ... ... рухани кемелдену халдері ислам философиясының негізгі
мәселелері болып табылады. Рух тек ... пен ... ғана ... ... ... ... де ... Сондықтан да амалына қарай сый
немесе жаза алуы керек. ... рух Ұлы ... ... есеп ... жеке ауруы – ахлақи-моральдық азғындық (24).
Бұл ... үшін өте ... неше ... ... душар болады.
Сол үшін мұның алдын алу үшін рухымызды мынадай жаман ... ... ... ашу, ... ... ... ... екіжүзділік, ұятсыздық, құрметсіздік, тәрбиесіздік, мейірімсіздік,
қорқақтық, жалқаулық, сараңдық, менмендік, зұлымдық, әділетсіздік, аманатқа
қиянат көрсету, сабырсыздық, мақтаншақтық, ... ... ... болу ... де ... ... тамаша мінез-құлықтармен безендіруіміз
керек: достық, ... ... ... ... ... ... ... адамдарды жақсы көру, сөзінде тұру, нәзіктік,
жұмсақ, ... ... ... ... ... ... ... басқа тіршілік иелеріне жаны ашу (25).
Қ.А.Иассауи бабамыз: “Егер адам тәнін, нәпсісін тастап, ... ... ... ішкі – ... пәк ... көңіл айнасын тазартса, рух қайтадан
жауһар хәліне келеді”, - ... ... ... ... ... ... ... болсақ, АллаҺ Тағала
жаратылысқа дейін өзінің ұлылығын тамашалап, өзімен - өзі әңгіме құрған.
Осылай махаббат пайда ... Дара ... ... махаббаттың тұңғыш
пайда болуы, оның сипаттары мен есімдерінің ... ... ... ... назарын әзәлиге аударады да, одан ... ... ... ие ... ... ... Бұл ... – Адам. Һуа-һуа (ол соның өзі)
формуласының өзі ең ... ... осы ... ... (27) ... ... “Адам өзін-өзі таныса, Хақты да таниды” деген ... ... ... Алла ... адамды жаратқандағы мақсаты өзіне ғашық
қылдыру.
Сілтемелер
1. Құдайбердиев шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Құраст. М.
Жармұхамедов, С. Дәуітов (А. ... ... ... ... ... ... “Тамыр жайған бәйтерек// Ег. Қазақстан, 2000, 20 қазан.
3.Насафи. Қ. А. Яссауи. –Ташкент. 1993, 120 б.
4.Әубәкір Кердары, “Қазағым”, -Алматы: 1993, ... ... ... 1997, -281 ... ... Алматы, 1994 142 бет.
7.Әлем: Әл-манах Очерктер, өлеңдер, әңгімелер.- Алматы." Жазушы," 1991-496
бет. Суретті. 18-бет.
8.Исматулла мақсұм. Құран ... ... ... 2004 –304 б.
(44 бет)
9.Иманым Ш. Құдайбердіұлы. Алматы “Арыс” баспасы 2000, 321 бет.
10. [9,300]
11. [8,49]
12.Sahihi Buhari Muhtasar Tecrid-i sarih ... 1 cilt Ankara ... – iman. 60 ... ... ... ... ... . Бог в сердце.
15.Гүлнәр Шәмшиева “Рахман нұры”.- ... ,"Құс ... 2001,- 136 ... ... Касабеков.Молдабеков.Шығыс философиясы,- ... 2001, ... ... Шығармаларының 2-томдық толық жинағы. Алматы: Жазушы,
1995 т.1. Өлеңдер мен аудармалар. 336 бет. ... ... Қ. А. ... дүниетанымы,- Түркістан 2004, 341 – бет.
22.[9, 74]
23.Сейфеддин Языжы. Негізгі діни мағлұматтар.- Шымкент 1999, 297 ... ... [ ... ... ... ... и ... литература,- Москва ,-1965. (34-35)
Резюме
В этой статье рассматривается проблема совершенного человека в
творчестве Яссави , а ... ... идеи ... ... article deals with the problems cf the perfect man in the works ... and Kazaks philosophes.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
«Сопылық» («суфизм»)41 бет
«үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы11 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың туылған жері7 бет
Араб – мұсылман білімі және қазақ қоғамы91 бет
Ахмет Иассауи 12 бет
Ахмет Иассауи Қазақстан мен Орта Азиядағы сопылық поэзияның көрнеті өкілі5 бет
Ақан сері өмірі мен шығармашылығы37 бет
Ислам дініндегі терминдер мен қағидалар15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь