Қазақстан Республикасының урбандалған аумақтарындағы әлеуметтік - демографиялық мәселелер

АНЫҚТАМАЛАР 3
БЕЛГІЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР 4
КІРІСПЕ 5
1 УРБАНДАЛҒАН АУМАҚТАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ҮДЕРІСТЕРІН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ 14
1.1 Ғаламдық урбандалу үдерісінің негізгі бағыттары мен оның Қазақстандағы ерекшеліктері 14
1.2. Қазақстан Республикасы аумағындағы қала агломерацияларының негізгі шекараларының қалыптасуы 22
1.3 Қазақстан Республикасы урбандалған аумақтарын экономикалық географиялық зерттеудің теориялық негіздері 26
1.4 Урбандалған аумақтардың формасы ретінде қала агломерацияларын зерттеудің әдістемелік амалдары 32
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ УРБАНДАЛҒАН АУМАҚТАРЫНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК.ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТАЛДАУ 41
2.1 Қала халқы санының серпіні мен урбанистикалық құрылымының қалыптасуы 41
2.2 Қала халқы табиғи қозғалысының ерекшеліктері 46
2.3 Қалалық елдімекендердегі халықтың көші қон қозғалысын талдау 61
2.4 Қала халқының жастық.жыныстық құрылымының өзгерісі 75
2.5 Еңбек ресурстарының қалыптасуы және жұмыспен қамтылуы 83
3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ УРБАНДАЛҒАН АУМАҚТАРЫНЫҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ДАМУ БОЛАШАҒЫ 90
3.1 Қазақстандағы қоныстандырудың агломерацияланған формасы дамуын реттеудің экономикалық.географиялық мәселелері 90
3.2 Қазақстан Республикасының урбандалған аумақтар дамуының тұжырымдамасы 99
3.3 Қазақстандағы қала агломерациялары дамуының негізгі бағыттары мен болашағы 107
ҚОРЫТЫНДЫ 113
ҚОЛДАНЫЛҒАН ҒЫЛЫМИ ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
117
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан – 2030» атты халқына жолдауында біздің еліміздің дамуының түпкі мақсаты экономикалық өсім және ол бүгінгі таңда, болашақта және келесі жиырма жылдықта да маңызды басымдылықтардың бірі болып табылатынын атап айтты.
Аталған мақсатқа жетуде маңызды рөлде Қазақстан Республикасы халқын еңбекпен қамту және урбандалған аумақтардағы еңбек нарығын реттеу табылады. Ол дегеніміз, урбандалған аумақтардағы халықтың әлеуметтік - демографиялық мәселелеріне назар аударуды қажет етеді.
Зерттеу мәселесінің өзектілігі болып қала халқының саны, әлеуметтік, ұлттық, гендерлік, жастық - жыныстық құрылымын, өмір сүру деңгейі құрылымындағы бұрын болған және қазіргі өзгерістерді ғылыми - негіздемелік бағалау қажеттілігі заманауи өткір әлеуметтік - демографиялық мәселелерді шешу мақсатында негізгі фактор ретінде табылады.
Қалалар қоғам өмірінде бәрімізге белгілі үдемелі рөл ойнайды. Барлық заманауи мемлекеттерде қалалар халықтың өмірінде экономикалық, саяси және мәдени - рухани орталықтары болғанын айтуға болады. Тек қалаларда ғана үдемелі даму жүзеге асады. Қаланы қоғамдық өндірістің белгілі бір жүйесінде қоғамның ұйымдастыру әлеуметтік кеңістіктік формасын заңды ресімделген және шектелген аумақ ретінде анықтауға болады.
Қаланы күрделі және көпөлшемді ағза ретінде қарастыру керек, себебі мұнда әлеуметтік, экономикалық, демографиялық және т.б. құбылыстар қабаттасады. Қала экономикалық аймақтың бірлескен орталығы ретінде көрініс бере отырып, қоғамдық еңбек бөлінісінің жетекші звеносы болып табылады. Тек қалаларда барлық үдемелі инновациялар туылады, тек қалаларда ғана қоғам дамуының қозғаушы және тірек базасының өзіндік рөлі қалыптасады.
Заманауи кезең барлық әлемде урбандалу үдерісінің қатты дамуымен сипатталуда. Бұл үдеріс ХХ ғ. 50 - ші жылдың жартыжылдығына жедел түрде дамыса және бүгінде қоғамдағы адамзат дамуының негізгі векторын анықтайды. Қазақстанда дүниежүзілік үдерістен сыртта қалмай, сонымен қатар урбандалу үдерісіне қатысуда. Қазақстандағы урбандалу үдерісінің дамуы негізінен таза аграрлық өлкеден қала халқы басым республикасына айналуы басты дәлел болып табылады.
Қоғамның әлеуметтік - экономикалық дамуында маңызды рөлде халық болып табылады. Сондықтан да, қалалардың және басқа да қоныстардың дамуы, әсіресе оның әлеуметтік - экономикалық аспектісі халық пен оның әртүрлі демографиялық үдерістерімен тығыз байланыстылығын міндетті түрде қарастыру керек.
1. Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 2009 жылғы Алматы қаласындағы демографиялық үдерістер, Талдамалы жазбахат, 2010ж.
2. Баранский Н.Н. избранные труды. Научные принципы географии. – Москва: Мысль, 1980. – 239 с.
3. Маергойз И.М. К экономико-географическому изучению городов //Вопросы географии. Сборник № 38. – Москва: Издательство географической литературы, 1956 – С.50-26.
4. Покшишевский В.В. Некоторые вопросы экономико-географического положения ленинграда //Вопросы географии. Сборник № 38. – Москва: Издательство географической литературы, 1956. – С. 104-131.
5. Бельская Елена Эдуардовна малые города: социально-экономические и демографические проблемы и перспективы развития (Региональный анализ на примере Дальнего Востока), диссертация на соис. Кандидата ы
6. Саушкин Ю.Г. Экономическая география: история, теория, методы, практика. – Москва: Мысль, 1973. – 559 с.
7. Покшишевский В.в. Населенные пункты – местные центры и проблемы их соподчинения // Вопросы географии. Сборник № 56: Издательство географической литературы, 1962. – С.52-68
8. Минц А.А., Хорев Б.С. Опыт экономико-географической типологии советских городов (по материалам Центрально-промышленного района) // Вопросы географии. Сборник № 45. География городских и сельских поселений. – Москва: Изд-во Географической литературы, 1959. – С. 72-88.
9. Саушкин Ю.Г. Экономическая география: история, теория, методы, практика. – Москва: Мысль, 1973. – 559 с.
10. Блажко Н.И. О методах изучения места города в системе городов Советского Союза (на примере Одессы) // Вестник Московского университета. – 1961. - №6. – С.5-8
11. Блажко Н.И., Воскобойникова С.М., Гуревич Б.Л. Системы городских поселений // Научные проблемы географии населения. – Москва: Мысль, 1967. – 251 с.
12. Лаппо Г.М. География городов: Учебное пособие для географических факультетов вузов. – Москва: Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС, 1997. – 480 с.
13. Тарасов М.Г. Жилищные проблемы малых городов Волго-Вятского экономического района как составная часть качества жизни населения. Диссертация, нижний Новгород – 2000б 198 с.
14. Егоршин А.П. Концепция стратегического развития региона // Народонаселение. – 2001, № 1. – С. 102-117.
15. Бестужев-Лада И.В. Поисковое социальное прогнозирование: перспективные проблемы общества. М.: Наука, 1984.-263.
16. Аганесова Е., Зубаревич Н.В. Проблемы здравоохранения в Краснодарском крае – регионе массового миграционного притока // География на рубеже веков: проблемы регионального развития. – Курск, 1999. – С.5-9.
17. Иванов, Ю.Н., Саградов, А.А. К вопросу об исчислении и анализе показателей человеческого развития в регионах России // Вопросы статистики. – 2001. - № 2. – С. 23-26.
18. Мухамедиев Б.М., Кудебасова А.К. Экономический рост и бедность по регионам Казахстана 1/ Аль-Пари. – 2003. - №3-4. – С.219-225.
19. Биктимирова З.З. Развитие человеческого потенциала в России: проблемы регионального измерения // Вопросы статистики. – 2001. - №2. С.28-31.
20. Аитов Н.А. Региональные социальные различия и их преодоление // Политическое самообразование.- 1981, №8.
21. Зубаревич Н.В. Социальное развитие регионов России в переходный период. Автореферат диссертации д.г.н. Москва,2003. – 46с.
22. Социально-демографическое развитие села: региональный анализ. М.: Статистика, 1980,-366с.
23. Крапчан (Кирдина) С.Г. Село Российской Федерации: социально-регионального структура. Новосибирск: Наука, 1989.-187с.
24. Социальная география Калининградской области.- Калининград, 1982.-142с.
25. Аитов Н.А. Социальное развитие регионов. –М: Наука, 1985.
26. Аитов Н.А. Социальное развитие городов: сущность и перспективы. – М.: Знание, 1979.-163с.
27. Алексеев А.И., Ковалев С.А. Социально-географические исследования в современный период ускорения развития страны // Вестник Моск.университета сер.5,геогр.-1987, №3.-С.3-8.
28. Райтвийр Т.В. Образ жизни населения Эстонской ССР и его региональные различия // Опыт изучения социально-экономических территориальных комплексов. (Уч. Записки Тартуского ун-та, труды по географии. Вып. 490.-Тарту, 1979.-С.81-104).
29. Райтвийр Т.В. Производство-расселение – образ жизни: преобразование подходов // Исследования методологических проблем географии в Эстонской ССР.-Таллин, 1987.-С.76-88.
30. Медведков Ю.В. Человек и городская среда. М.: Наука, 1978.-276с.
31. Барбаш Н.Б. Методика изучения территориальной дифференциации городской среды.- М.:ИГАН, 1986.-124с.
32. Райтвийр Т. Методика и результаты изучения материального благосостояния семей сельских социально-экономических территориальных систем Эстонской ССР // Методология и методы изучения социально-экономических территориальных систем. (Уч.записки Тартуского ун-та, труды по географии. Вып.577.)-Тарту, 1981.-С.84-97).
33. Федоров Е.П. Рыночное жилище для малых городов России // Жилищное строительство. – 1999, №8. – 3-6.
34. Город: проблемы социального развития. – Л.: Наука, 1982. – 289с.
35. Регионализация в развитии России: географические процессы и проблемы /Под.ред.А.И.Трейвиша, С.С.Артоболевского.-М.:Эдиториал УРСС, 2001.293с
36. Зубаревич Н.В.,Трейвиш А.И. Социально-экономическое положение регионов // Регионы России в 1998г.: Ежегодные приложение к «Политическому альманаху России»/Под.ред. Н.Петрова; Моск№Центр Карнеги. – М.:Гендальф, 1999.-С.94-103.
37. Зубаревич Н.В.,Трейвиш А.И. Социально-экономическое положение регионов // Регионы России в 1999г.: Ежегодные приложение к «Политическому альманаху России»/ Под.ред. Н.Петрова; Моск№Центр Карнеги. – М.: Гендальф, 2001.-С.61-74.
38. Шевяков А.Ю., Кирута А.Я. Экономическое неравенство, уровень жизни и бедность населения России и ее регионов в процессе реформ: методы измерения и анализа причинных зависимости. –М.:1999.-104с.
39. Yemtsov R Quo Vadis: Inequality and Poverty Dynamics Across Russian Regions/ World Bank Working Paper 2002/
40. Нефедова Т.Г., Трейвиш А.И «Сильные» и «слабые» города России // Полюса и центры роста в региональном развитии /Под.ред. Ю.Г.Липеца.- М.:ИГРАН, 1989.-136-143с.
41. Браде И., Перцик Е.Н, Питерский Д.С., Шульце М. Региональное развитие и сдвиги в системе городского расселения России после распада СССР // Новые факторы регионального развития /Под.ред. Ю.Г.Липеца,- М.: ИГ РАН, 1999.С.210-216.
42. Попов Р., Сусаров А. Социальная напряженность и социальное неблагополучие // Регионы России в 1999г.: Ежегодные приложение к «Политическому альманаху России» Под.ред. Н.Петрова;Моск.Центр Карнеги.- М.:Гендальф, 2001.-С.82-107.
43. Сафиуллин Р.Г., Сафиуллина Р.М., Сулейменова А.Б., Фаронова Ю.В., Халилова Х.Р. Территориальный анализ уровня жизни сельского населения Башкирии // Социально-экономические и экологические проблемы развития сельской местности. Тез.межд.конф. Часть 2.- Саранск, 2000.- С.99-101.
44. Сарайкина С.В. К оценке категории «качества жизни» как критерия уровня социально-экономического развития региона // География и региональная политика. Матер. Межд. Науч.-конф. –Смоленск, 1997.-С.189-172.
45. Тарасов М.Г. Качества жизни населения малых городов Нижегородской области //Новые факторы регионального развития /Под.ред. Ю.Г.Липеца.-М.: ИГРАН, 1999.-С.230-236.
46. Алексеев А.И Многоликая деревня: (население и территория). – М.: Мысль, 1990. – 266с.
47. Анимица Е.Г., Елохов А.М, Сухих В.А. Качества жизни населения крупнейшего города. – Екатеринбург, 2000. – 190с.
48. Вендина О.И. Москва – образ города, не похожий на портрет // Полития.-2001, №3.-С.71-73.
49. Вардомский Л.Б . Проблемы регионального развития России в условиях глобализации // Российские регионы и Центр:взаймодействие в экономическом пространстве /Под.ред. Ю.Г.Липеца. – М.: ИГРАН, 2000. – С.13-17.
50. Власова Н.Ю. Города – ядра экономического поста // Полюса и центы роста в региональном развитии / Под.ред. Ю.Г.Липица. –М.ИГРАН, 1989.-С.146-160.
51. Межевич М.Н Социальное развитие и город. Философские и социалогические аспекты. – Л.: Наука, 1979. – 175 с.
52. Россия регионов: в социальном пространстве мы живем? – М.: Понатур,2005. – 277с.
53. Трейвиш А.И. Город, район, страна и мир. Развитие России глазами страноведа. – М.: Новый хронограф, 2009. -372 с.
54. Горностаева Г.А., Ханин С.Е. Исследование городских систем с помощью экономической модели // Вестник Моск.ун-та, сер.5.геогр.-1984,№3.-с.18-25.
55. Хорев Б.С. Проблемы городов. – М.: Наука, 1975. – 254с.
56. Лаппо Г.М. Развитие городских агломераций в СССР. – М.: Наука, 1978. – 216с.
57. Бархин М.Г. Город. 1945-1979 гг. Практика, проекты, теория. – М.; Наука, 1974. – 189с.
58. Яницкий О.Н. Урбанизация, город, человек. – М.: Наука, 1974. – 236с.
59. Дмитриев А.В., Межевич М.Н. СССР – США: социальное развитие в городах. – М.: Мысль, 1981. – 198с.
60. Искаков У.М. Города в системе расселения Казахстана: (экономико-демографический аспект). – Алма-Ата: Гылым, 1992. – 216 с.
61. Проблемы социально-демографического и этнодемографического развития городов Казахстана. // Сб. ст. Алма-Ата: Казахский педагогический институт им. Абая, 1985. – 101 с.
62. Никифоров И.Д. Городские население Казахстана. (1917-1939гг.) дисс. канд. ист. наук. – Алма-Ата, 1988. – 206с.
63. Искаков У.М. Города Казахстана. Проблемы социально-экономического развития. – Алма-Ата: Наука, 1985. – С.12.
64. Лаппо Г.М. Города на пути в будущее. М.: Мысль, 1987. – 358 с.
65. Человеческое развитие: новое измерение социально-экономического прогресса: учебное пособие/ под общ. ред. проф. В.П. Колесова (экономический факультет МГУ) и Т. Маккинли (ПРООН, Нью-Йорк)-М.: Права человека, 2000. -464с.
66. Дауренбеков А.К. Р концепции человеческого развития современном этапе // Вопросы статистики. – 2001. - № 2. – С. 26-28.
67. Гришин С.Е., Файбусович Э.Л. Методика комплексной социальной инфраструктурной оценки территории // Актуальные проблемы комплексного развития регионов и преодоления социально-экономических различий между ними. –Саранск, 1983.-С.34-45.
68. Голубчик М.М., Сарайкина С.В., Семина И.А. К оценке категории «качество жизни» (географический аспект)// Человек в зеркале современной географии.-Смоленск,1996.-С.6-8.
69. Айвазян С.А. Интегральные показатели качества жизни населения: их построение и использование в социальноөэкономическом управлении и межрегиоальных сопоставлениях. – М.: ЦЭМИ РАН, 2000, - 89с.
70. Т.И.Заславская Человеческий потенциал в современном трансформационном процессе. Общественные науки и современность. 2005, №3. – С.5.
71. Баркалов Н.Б., Иванов С.Ф. Основы изучения человеческого развития. – М., 1998. – 173 с.
72. Экономика и социальная сфера областей. Экономические районы. Национальный Атлас Республики Казахстан Институт географии, Министерство охраны окружающей среды, Республиканская картографическая фабрика, Алматы, 2006.-118-119 с.
73. Нюсупова Г.Н. Формирование социально-демографические процессы как ключевой фактор человеческого развития в Республике Казахстан. //Вестник КазНУ. Серия географическая.- Алматы: Қазақ Университеті, 2010. №1 (30) – с. 28-33.
74. Нюсупова Г.Н. Роль социально-демографических показателей в оценке уровня человеческого потенциала Республики Казахстан.//Вестник КазНПУ-Хабаршы. Серия естественно-географическая. – Алматы, 2010г. №4(26), - с.54-58
75. Беккер Г. Человеческий капитал (главы из книги) // США: экономика, политка, идеология. – 1993, №1. – 110-119.
76. Демин А.М., Куликова Ю.А., Митрофанов А.Ю Региональные аспекты исследования качества жизни населения в сельской местности // Социально-экономические и экологические проблемы развития сельской местности. Матер.межд.науч.конф. Часть 2.-Саранск,2000.-С.106-109.
77. Голубчик М.М.,Сарайкина С.В., Семина И.А. К оценке категории «качество. жизни» (географический аспект)// Человек в зеркале современной географии.-Смоленск,1996.-С.6-8.
78. Урбанизация и демографические процессы. Под ред. Б.С.Хорева иГ.ПКиселевой. – М.: Финансы и статистика, 1982. – 231 с.
79. Симагин Ю.А. Территориальная организация населения и хозяйства. – М.: КНОРУС, 2005. – 384 с.
80. Чернова Е.П. Теоретико-методологические проблемы народонаселения и трудовых ресурсов. – Фрунзе: Илим, 1982. – 355с.
81. Межевич М.Н Социальное развитие и город. Философские и социалогические аспекты. – Л.: Наука, 1979. – 175 с.
82. Территориальное планирование: новые функции, опыт, проблемы, решения. Под ред. Проф. А.И. Чистобаева. – СПб.: Университет, 2009. – 189 с.
83. РышардДоманьский. Экономическая география: динамический аспект.-Москва: Новый хронограф, 2010.-376 с.
84. Былов Г.В., Лавров А.М. Уровень жизни населения // География. – 1996, №26. – С.3.
85. Искаков У.М. Города в системе расселения Казахстана: (экономико-демографический аспект). – Алма-Ата: Гылым, 1992. – 216 с.
86. Москвина Г.Д., Мельдаханова М.К. Территориальная подвижность населения и процессы урбанизации в Казахстане // Население и трудовые ресурсы Казахстана. - А-Ата: Наука, 1979. – С.91.
87. Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в Казахстане (1917-1980гг.). – Алматы: Гылым, 1991. – 210 с.
88. Проблемы социально-демографического и этнодемографического развития городов Казахстана. // Сб. ст. Алма-Ата: Казахский педагогический институт им. Абая, 1985. – 101 с.
89. Kristen S. Kurland, Wilpen L. Garr “GIS Tutorial for Health”. – Redlands, California: Esri Press, 2009, - 364 p.
90. Ian Masser “Spatial Data Infrastructures”. – Redlands, California: Esri Press, 2007. – 91 p.
91. Надыров Ш.М. Пространственная организация территории и расселение населения РК до 2030 года. – Астана, 2008 г. – 3 тома общий объем 1000стр.
92. Макконнелл К.Р., Брю С.Л. Городская экономика: проблемы городов // Экономикс. – М.: Республика, 1992. – Т.2, гл.36. – 451 с
93. Назарбаев Н.А. Казахстан на пороге нового рывка вперед в своем развитии: стратегия вхождения Казахстана в число наиболее конкурентоспособных стран мира // Промышленность Казахстана. – 2006. - №2. – С.8-15.
94. Кошанов А. Проблемы «адаптированной модернизации» и реформирования экономики Казахстана // Мысль. – 1997. - №9. – С.44-50.
95. Баймуратов У.Б. Национальная экономическая система. – Алматы: Ғылым, 2000. – 533 с
96. Адилов Ж.М. Тұрақты даму және айналадағы орта. – Алматы: Ғылым, 1998. – 168 б.
97. Бранч М. Проектирование городской среды. – М.: Стройиздат, 1979. – 243 с.
98. Гольц Г.А. Транспорт и расселение. – М.: Транспорт, 1989. – 231 с.
99. Гутнов А.Э. Город как объект системного исследования. – М.: Наука, 1977. – 457 с.
100. Кудрявцев О.К. Расселение и планировочная структура крупных городов-агломераций. – М.: Экономика, 1985. – 653 с.
101. Лаппо Г.М. География городов. – М., 1997. – 458 с.
102. Хорев Б.С. Проблемы городов (урбанизация и единая система расселения в СССР). – М.: Мысль, 1975. – 710 с.
103. Яницкий О.Н. Экология города. Зарубежные междисциплинарные концепции. – М.: Наука, 1999. – 391 с.
104. Яргина З.Н. Градостроительный анализ. – М.: Стройиздат, 1995. – 263 с.
105. Аткинсон Э.Б., Стиглиц Дж.Э. Лекции по экономической теории государственного сектора. – М.: Аспект-Пресс, 1995. – 391 с.
106. Alexandersson G. The Industrial Structure of American Cities. – Lincoln: University of Nebraska. 1999. – 178 P.
107. Alexander I. Office Location & Public Policy. – L., Longman, 1979. – 340 P.
108. Aydalot Ph. Economic Regionale et Urbaine. – P.: Economica. 1985. - 241 P.
109. Куклинский А. Эволюция градостроительства / Пер. с польск. – М.: Наука, 1986. – 457 с.
110. Лармин О.В. Методологические проблемы изучения народонаселения. –М.: Наука, 1975.- 214 с.
111. Форрестер Дж. Динамика развития города. – М.: Прогресс, 2000. – 284 с.
112. Мерлен П. Город. Количественные методы изучения. – М.: Прогресс, 1999. – 183 с.
113. Mills E.S. Studies in the Structure the Urban Economy. – Baltimore: Johns Hopkins, 1972. – P.41-45.
114. Henderson V. Economic Theory & The Cities. – Orlando (Florida): Academic Press, 1985. – P.70-75.
115. Fujita M. Urban Economic Theory. – Cambridge (UK) – NY: Cambridge University, 1990. – P.131-139.
116. Richardson H.W. The New Urban Economics & Alternatives. – L.: Pion, 1997. – P.200-201.
117. Begg D. Fischer S., Dornbusch R. City Economics and Urban Problems (ch. 18 «Economics (British Edition)»). – L.: MeGrow – Hill B.C. (UK), 1984. – P.173-177.
118. Berd L. van den, Klaassen L., Meer J. van der. Marketing Metropoliten Regions. – Rotterdam: European Institute for Comparative Urban Research, 1993.- P.181-187.
119. Alonso W. Location and Land Use. – Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 1994. – P.31.
120. Bailly A. & Maillat D. Developpement Regional et Services aux Entreprises // La dynamique spatiale de I’economie / Ed. G.B. Benko. – La Garenne-Colombes: ed. de I’Espace Europeen, 1999. – P.51-60.
121. Lesh A. Principes et Modeles de I’Economic Urbaine. – P.: Economica. 1996. – P.81-82.
122. Berry B. La Ville Aujourd hui. – P.: Hachette, 1993. – P.51-55.
123. Tunen R. Cities as Systems within Systems of Cities // Papers of the Regional Science Association. – 1994. – Vol.13. – P.145-147.
124. Cristailer O. Geography of Market Areas and Retail Distribution, P., Englewood Cliffs. – N.J.: Prentice Hall, 1999. – P.171-185.
125. Veber P. Servicer et Mutations Urbaines. – P.: Anthropos. 1994. – P.31-39.
126. Beckmann M. Retail Location: a Micro-Scale Perspectives. – Avebure: Aldershot. 1992. – P.67-69.
127. Donnees Urbaine / Ed D. Pumain, F. Godard. – P.: Anthropos, 1996. – P.175-180.
128. Les Services dans les Societ’s Industrieles (De Bandt). – P.: Economica, 1985. – P.91-92.
129. Mallecki E.J. Technology and Economic Development: the Dynamics of Local, Regional and National Cbange. Harlow. Longman Scientific and Technical, 1991. – P.200-210.
130. Canada & the Global Economy (ed. J.N. Britton). Montreal & Kingston. McGill – Queen’s University Press. 1996. – P.145-146.
131. Carter H. The Study of Urban Geography. – L.: Arnold, 1995. – P.97-99.
132. Muth R.F., Goddman A.C. The Economics of Housing Markets. – L. – NY: Harwood Academic Publications, 1999. – P.85-87.
133. Vernon R. «Metropolis 1985». – Cambridge (Mass): Harvard University Press (ch 2), 1960. – P.107-108.
134. Якобсон Л.И. Экономика общественного сектора. Основы теории государственных финансов. – М.: Наука, 1995. – С.96-97.
135. Холл П. Городское и региональное планирование. – М.: Стройиздат, 1993. – С.145-151.
136. Перцик Е.Н. География городов (геоурбанистика). – М.: Высшая школа, 1991. – С.201-210.
137. Управление развитием городов в XXI веке: материалы международной научно-практической конференции. – Тверь: «Изд-во Алексей Ушаков и К», 2001. – 46 с.
138. Аналитическая справка «Стратегическое планирование в городах России». – СПб.: МЦСЭИ «Леонтьевский центр», 2001. – 97 с.
139. Дудкин В. Американский и западноевропейский подходы к индикативному планированию: возможен ли синтез на российской почве? // Российский экономический журнал. – 1997. - №10. – С.99-101.
140. Грузинов А.С., Рюмин В.П. Город? Управление, проблемы. – СПб., 2001. – 176 с.
141. Управление развитием города / Под ред. В.К. Мамутова. – Киев: Наукова думка, 2001. – 203 с.
142. Управление развитием крупных городов / Под ред. И.И. Сигова. – СПб.: Наука, 2000. – 223 с.
143. Управление развитием новых городов. – М.: Стройиздат, 2001. – 198 с.
144. Форрестер Дж. Динамика развития города / Пер. с англ. / Под ред. Ю.П. Иванилова и др. – М.: Прогресс, 2000. – 287 с.
145. Цвиркун А.Д. Основы синтеза структуры сложных систем. – М.: Наука, 2002. – 191 с.
146. Управление социально-экономическим развитием России: концепции, цели, механизмы / Рук. авт. кол.: Д.С. Львов, А.Г. Поршнев / Гос. ун-т упр., Отд-ние экономики РАН. – М.: ЗАО Изд-во «Экономика», 2002. – 702 с.
147. Минцберг Г., Куинн Дж.Б., Гошал С. Стратегический процесс / Пер с англ. / Под ред. Ю.Н. Каптурьевского. – СПБ.: Питер, 2001. – 688 с.
148. Жумаева А. А. Экономические аспекты устойчивого развития крупных городов (на примере г. Алматы)./Дисс.канд.экон.наук. Семипалатинский государственный университет им. Шакарима. 2007. 140 с.(10-20 с.)
149. Қуанбек Боқаев. Урбандалу: қазаққа пайдалы ма, зиянды ма? / Егемен Қазастан. 2010 ж. № 2. 5 б.
150. Tisdale H. The Process of urbanization Social Gorces, 1942. vol 20.
151. Danis K. The urbanization of the Human Population // Scientific Amerikan, 1965. №3.
152. Ахиезер А.С., Коган Л.Б., Яницкий О.Н. Урбандалу, общество и научно-техническая революция // Вопросы философии, 1969. № 2. С. 46
153. Қазақстанның демографиялық жылнамалығы. – Алматы: - 1990. - 7-б. 85 85 Статистический сборник: Агентство РК по статистике, 2005. – С. 7.
154. Статистический сборник: Агентство РК по статистике, 2009. – С. 25.
155. Қазақстан Өңірлерінің Демографиялық Жылнамалығы. ҚР Статистика Агенттігі. Статистикалық Жинақ. – Алматы, 2006. - 547 б.
156. Ұлттық Энциклопедия. – Алматы: Қазақ Энциклопедиясы. - 1998. - 277 б.
157. Алматы. Энциклопедиялық анықтама. – Алматы: Қазақ Совет Энциклопедиясы Бас редакциясы. - 1983. – 39-б.
158. Собрание актов Президента РК и Правительства РК. - 1997. - № 16. - С. 58.
159. Алматы қаласының Статистика Департаменті, Алматы қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуы, 2010 ж., 29 б.
160. Демографический ежегодник: Агентство РК по статистике, 2010. С- 17.
161. Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 2009 жылғы Алматы қаласындағы демографиялық үдерістер, Талдамалы жазбахат, 2010ж.
162. Арынов Е.М. Прогноз демографического развития РК до 2015 г.-Алматы, 1997. -57с.
        
        әл - Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ 911.3:314 (574-25) Қолжазба құқығында
САРСЕНОВА ИНДИРА БАКИТЖАНОВНА
Қазақстан Республикасының урбандалған аумақтарындағы ... - ... ... - ... ... (PhD)
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекшілері ... ... ... Г.Н. ... ... ... ... Strobl.
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2012
МАЗМҰНЫ
АНЫҚТАМАЛАР
3
БЕЛГІЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
4
КІРІСПЕ
5
1
УРБАНДАЛҒАН АУМАҚТАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ҮДЕРІСТЕРІН ЗЕРТТЕУДІҢ ... ЖӘНЕ ... ... урбандалу үдерісінің негізгі бағыттары мен оның Қазақстандағы ерекшеліктері
14
1.2.
Қазақстан Республикасы аумағындағы қала агломерацияларының негізгі шекараларының қалыптасуы
22
1.3
Қазақстан Республикасы урбандалған ... ... ... ... ... негіздері
26
1.4
Урбандалған аумақтардың формасы ретінде қала агломерацияларын зерттеудің әдістемелік амалдары
32
2
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ УРБАНДАЛҒАН АУМАҚТАРЫНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК-ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ... ... ... ... санының серпіні мен урбанистикалық құрылымының қалыптасуы
41
2.2
Қала халқы табиғи қозғалысының ерекшеліктері
46
2.3
Қалалық елдімекендердегі халықтың көші қон ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы және жұмыспен қамтылуы
83
3
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ УРБАНДАЛҒАН АУМАҚТАРЫНЫҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ДАМУ ... ... ... ... ... реттеудің экономикалық-географиялық мәселелері
90
3.2
Қазақстан Республикасының урбандалған аумақтар дамуының тұжырымдамасы
99
3.3
Қазақстандағы қала ... ... ... ... мен болашағы
107
ҚОРЫТЫНДЫ
113
ҚОЛДАНЫЛҒАН ҒЫЛЫМИ ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
117
АНЫҚТАМАЛАР
Бұл диссертациялық жұмыста келесі терминдерге ... ... ... ... ... - ... - қала халқының топтық формаларын білдіру үшін қолданылатын термин. Ірі қала базасында ... ... ... ... және қаламен араласқан елді мекендерді қамтып, үлкен урбандалу зонасын құрайды. Өндіріс шоғырын, инфрақұрылым және халықтың жоғарғы тығыздығымен ерекшеленеді. Қала ... ... ... ... ... көші-қонның ақырғы пунктерімен анықталады.
Демография - халық дамуының жалпы заңдары туралы ... ол ... ... және ... ... оның қозғалысы мен өзара байланысы дамуының үдерістерін, сондай-ақ халықты зерттеу әдістерін зерттейді.
Келушілер саны - ... ... ... бір ... ... ... ... адамдар саны.
Қала - өндірістік, ұйымдастырушы-шаруашылық, басқарушы, мәдени, көліктік және ... ... ... ірі елді ... Қала ... ... ... - бірнеше қала агломерацияларының бірігуінен пайда болған ... ... ... ... ... - бір ... желімен байланысқан, толық қалалық құрылысты ауданы мен экономикалық әлеуеті ... ірі ... - ... ... қатысушы адам. Әрбір мигрант кеткен аумаққа қарай аумақтан ... ... ... ... ... табылады.
Табиғи өсім коэфициенті - туу мен өлімнің жалпы коэффициенттерінің айырмасы. ... - ... қала ... өсуі, олардың қоғам дамуындағы рөлінің артуы және ірі қалаларға, басқа да ... тән ... ... өмір ... ... ... үдерісі. сөзінің кең мағынасы - қоғам дамуындағы қалалардың рөлін көтеру, қала ... ... ... елді-мекендерге енгізу арқылы ел ресурстарын тиімді пайдалану үдерісі.
Халықтың көші - қоны ... ... ... ... ... ... ішкі ... органдарының келіп түскен құжаттарды талдау нәтижесіндегі статистикалық есептеу жолымен алынады.
Халықтың табиғи қозғалысы - ... ... ... ... өзгертетін туу мен өлімнің жиынтығын қортып, талдау. Табиғи қозғалысқа, сондай - ақ ... мен ... да ... ... әрине халықтың санын өзгертпейді, соған орай туу және өлімді есепке алу тәртібімен есепке ... ... ... ... халықтың табиғи өсімі, туу, өлім-жітім, некелер мен ажырасулар жатады.
БЕЛГІЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
қ. Қала
ГАЖ Геоақпараттық жүйелер
ГМБ Геомәліметтер базасы
ЖІӨ Жалпы ішкі өнім
жж. жылдар
МБ Мәліметтер базасы
Млн. миллион
ҚазҰУ әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... Білім және Ғылым Министрлігі
ЭГЖ экономикалық-географиялық жағдайы
% пайыз
%. промилле
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президентінің атты ... ... ... ... ... түпкі мақсаты экономикалық өсім және ол бүгінгі таңда, болашақта және келесі жиырма жылдықта да маңызды басымдылықтардың бірі болып табылатынын атап ... ... ... жетуде маңызды рөлде Қазақстан Республикасы халқын еңбекпен қамту және ... ... ... ... ... табылады. Ол дегеніміз, урбандалған аумақтардағы халықтың әлеуметтік - демографиялық мәселелеріне назар аударуды қажет ... ... ... ... ... қала ... саны, әлеуметтік, ұлттық, гендерлік, жастық - жыныстық құрылымын, өмір сүру деңгейі құрылымындағы бұрын болған және қазіргі өзгерістерді ... - ... ... ... ... ... әлеуметтік - демографиялық мәселелерді шешу мақсатында негізгі фактор ретінде табылады.
Қалалар қоғам өмірінде бәрімізге белгілі үдемелі рөл ... ... ... ... қалалар халықтың өмірінде экономикалық, саяси және мәдени - рухани орталықтары болғанын айтуға ... Тек ... ғана ... даму ... ... Қаланы қоғамдық өндірістің белгілі бір жүйесінде қоғамның ұйымдастыру әлеуметтік кеңістіктік формасын заңды ресімделген және шектелген аумақ ретінде анықтауға болады.
Қаланы ... және ... ағза ... қарастыру керек, себебі мұнда әлеуметтік, экономикалық, демографиялық және т.б. құбылыстар қабаттасады. Қала экономикалық ... ... ... ретінде көрініс бере отырып, қоғамдық еңбек бөлінісінің жетекші звеносы болып табылады. Тек қалаларда барлық ... ... ... тек ... ғана қоғам дамуының қозғаушы және тірек базасының өзіндік рөлі қалыптасады. ... ... ... әлемде урбандалу үдерісінің қатты дамуымен сипатталуда. Бұл үдеріс ХХ ғ. 50 - ші жылдың жартыжылдығына жедел ... ... және ... ... адамзат дамуының негізгі векторын анықтайды. Қазақстанда дүниежүзілік үдерістен сыртта қалмай, сонымен қатар урбандалу үдерісіне ... ... ... ... ... ... таза ... өлкеден қала халқы басым республикасына айналуы басты дәлел болып табылады.
Қоғамның әлеуметтік - экономикалық дамуында маңызды рөлде ... ... ... ... да, ... және ... да ... дамуы, әсіресе оның әлеуметтік - экономикалық аспектісі халық пен оның әртүрлі демографиялық үдерістерімен тығыз байланыстылығын ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда қала түзілу мәселесіне, әсіресе қаланы орналастыру жүйесінің дамуына көп көңіл бөлінді. Бұл ол кезде ауыл қонысының басым ... ... ... тек ... ... ... ... теңестіруде ғана емес, сонымен бірге, елдің әлеуметтік - экономикалық, ғылыми - ... ... ... үшін ... ... базасын қалыптастыру негізінде айтарлықтай маңызды рөл ойнауы қажет ... ... ... және дүниежүзілік тәжірибедегі қалалардың барлық қызметтік және иерархиялық типтері де бар. Бұл экономикалық - демографиялық үдерістердің әсері ... ... ... ... ... ... және өндірістік емес сферасының дамуымен, сонымен қатар табиғи - климаттық ... ... ... ж. ... ... ... ... бойынша, Қазақстанда халық саны 50 мың адамнан жоғары 30 - ға жуық қалалар, халық саны 100 ... ... 19 ... ... саны 300 ... астам 5 қалалар болды.
1970 ж. Қазақстандағы халықты орналастыру тарихында қала және ауыл тұрғындарының ... ... ал 80-ші ... ... ... ... ... қала тұрғындарының салмағы басым болды. 1991 жылдың басында 83 қала және 211 қала типтес жұмысшы кенттері Қазақстандағы барлық халықтың 57,7 % ... [1]. ... ... ... ... мәліметтері бойынша, 2010 жылы 86 қала мен 175 қала типтес аудандар Қазақстандағы барлық халықтың 53 % ғана ... [2]. ... да, ... 80-ші ... қала ... басым және үнемі өсіп отырған ел болды. Бұл бағыт қазіргі ... ... ... ... ... ... басты орында әрі қарай табиғи ресурстарды игерумен байланысты шағын қалаларды ... ... ... ... қала ... ... үлесі 62,6 % құрады. Оларды орналастыру көрінісі айтарлықтай әркелкі (мозаикалы) түрде болды: олар таулы және тауалды аудандарда, теміржол магистралінің маңында және аз ... өзен ... ... ... Бұл негізінен, кеңестік қала түзуші кезеңінде шаруашылықты белсенді игеруде аумаққа қоныстандыру үдерісімен байланысты.
Аталған қалалар пайда болған алғашқы ... ... ... ... ... ... ... - демографиялық дамуының талдауы көрсеткендей, ірі агломерацияда орналасқан қалалардың біршама бөлігі және , ретті қалалар ... ... ... айтарлықтай деңгейде өзінің сапасын жоғалтады. Бұл, ең бірінші кезекте Алматы және Қарағанды агломерацияларының шағын қалаларына қатысты: ... ... ... ... жатқан ұйымдық - шаруашылықтық орталықтар қызметін орындады. Шағын қалалардың екінші бөлігіне келетін болсақ, олардың басым бөлігінде ... аз ғана ... ... Ол ... ... өндіру және өңдеу көлемінің біртіндеп қысқаруымен, қиын табиғи - климаттық жағдайларымен, ... - ... сала ... ... ... ... ...
Республикадағы халықты қоныстандыру жүйесіндегі маңызды рөлді орта және үлкен қалалар алады. Олардың экономикалық - ... даму ... ... ... ... ... ескеруіміз қажет, яғни үлкен қалалардың қатты өсуі ... ... ... өзгеруіне, олар өздеріне тән емес ранг бойынша біртіндеп босауына және де өндірістің ... мен ... да іс - ... ... ... ... керек. Аталған мәселенің шешілуі жан - жақты ойластырылған, ғылыми нәтижелерге сүйенген, яғни біздің көзқарасымыз бойынша, республиканың урбандалған аумақтарындағы әлеуметтік - ... ... және ... даму ... ескеретін бірнеше шаралар қатарынан тұратын келесі онжылдыққа арналған әлеуметтік - демографиялық саясат ... ... асуы ... ... ... ... аумақтардағы халықтар елдің әлеуметтік - экономикалық дамуында және көптеген ... ... ... ... және тек қана олар ... ... қоғамның даму бағыттарын анықтайды. Сондықтан да, Қазақстан қала халқының әлеуметтік - ... даму ... ... ... ... ... даму ... қаншалықты екені туралы саралауға, олардың мәселелік сұрақтарын анықтауға және әрі қарай даму болашағын болжауға рұқсат береді.
Жоғарыда ... ... ... ... және ... ... үшін айтарлықтай маңызды екенін көрсетеді. Заманауи әлеуметтік - демографиялық жағдайды бағалау үшін оның түпкі даму ... білу өте ... ... ... әсіресе, өткен уақытпен байланысты ретроспективалы талдау міндетті. Қала халқын өнеркәсіп ... ... ... мен ... орындарда қаншалықты жұмыспен қамтылғанын зерттеу барлық заманауи әлеуметтік - экономикалық, демографиялық, мәдени және т.б. ... ... ... ... Қала және онда ... ... ... зерттемей, олардың болашақтағы дамуын болжау мүмкін емес.
Бүгінгі таңда міндеттерді шешудегі маңызды бағыттардың бірі болып, қоғам мүддесіндегі қала дамуы, қала және ауыл елді ... ... ... демографиялық саясатты өңдеу және жүзеге асыру, урбандалу ... оқу және ... ... сай ... ... болып табылады.
Қала дамуының аумақтық ерекшеліктерін және елді мекендер желісі мен урбандалудың мүмкін болатын аймақтық ерекшеліктерін тану ғылым мен ... ... ... бірі ... ... Әлеуметтік қайта құрылу және ғылыми - техникалық үдеріс жағдайында қала қоғам ... өсу ... ... отырып, табиғатпен өзара әрекеттеседі.
Бәрімізге белгілі, қала күрделі ... ... ... ... ... және ... құбылыстары қабаттасқан кешен, экономикалық аудандардың бірлескен және командалық орталығы ретінде әрекет етеді және қоғамдық еңбектің аумақтық бөлінісінде жетекші ... ... ... ... қала ... ... аумақтық орналасуы тарихи қалыптасқан жеке үлкен емес шағын қалалар халықты қоныстандырудың бірыңғай жүйесінде өзіне сәйкес атқаратын ... ... ... ... Бұл бірінші кезекте, Қазақстандағы үлкен, орта және шағын қалаларды халықтың әлеуметтік - демографиялық мәселелерімен байланысты. ... ... шешу ... қала елдімекендерін даму мәселесін облыс кескінінде республикадағы олардың өзіне тән ерекшеліктерін ескере отырып, терең зерттеуді қажет ... Бұл ... ... ... ... ... шиеленісе түсуде.
Атап айтсақ, урбандалу үдерісі тек қала және ауыл ... ... ... қана ... республикадағы ауыл халқының аумақтық таралуын да өзгертті.
Міне, сондықтан да жоғарыда ... ... ... ... жұмыстың ғылыми өзектілігін айтуға негіз бар.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Мәселенің зерттелу деңгейін қарастырмас ... біз өте бір ... ... назар аударғанды жөн көрдік. Себебі, қала және қала халқының даму мәселелері айтарлықтай деңгейде экономистермен, демограф ғалымдармен жақсы зерттелген. ... ... қала ... ... және ... мәселелері, олардың халықты қоныстандыру жүйесіндегі олардың рөлі кеңес ғалымдарының көптеген еңбектерінде көрініс тапқан. ... ... қала ... әлеуметтік - демографиялық дамуының арнайы кешенді зерттелуі әлі күнге дейін нашар зерттелген. Біз осы аталған мәселені ГАЖ технология көмегімен қала және қала ... ... - ... және ... ... кешенді тұрғыда және динамикада өзара байланыстылығын зерттелуін қарастырамыз. Урбандалу үдерісімен айналысатын белгілі кеңес ғалымдары еңбектерінде урбандалу ... ... ... ... ... ... - техникалық революция жағдайында урбандалудың басты бағыттары анықталған.
Егер де кеңес ғалымдарының еңбектерін қарастыратын болсақ, ресейлік ғалым ... ... ... - ... ... ... ең ... қала және ауыл арасындағы еңбек бөлінісіне негізделген көпжақты әлеуметтік - экономикалық және географиялық үдеріс ретінде қарастырса, отандық ғалым ... ... ... ... бұл тек ... аумақтық және сандық өсуі ғана емес, ол ең алдымен қала өмір сүру іс - әрекеті ... ... ... қала өмір сүру ... ... , яғни ... түзілу және еңбек ресурстарынан тұрады деп түсінеді. Бірақ та, урбандалу анықтамасын ... ашу үшін кең ... ... та, бұл ... ... ... ... жоққа шығаруға болмайды, яғни оны анықтайтын көрсеткіштерден - ондағы қала саны мен қала тұрғындарының сандық өсімі, ... ... ... рөлі мен орнынан бас тартпауымыз керек.
Бірақ, урбандалу - бұл тек қала ... ... өсуі ғана ... ... қатар адамның өмір сүру пішінін өзгертумен байланысты көпөлшемді іс - әрекеті. Елдің, аймақтың тұрғындары (адамдар, халық) материалдық ... ... ... және ... ... ... тұтынушы. Халық - зерттеудің өте маңызды және күрделі объектісі, оны көптеген ғылымдар зерттейді.
Қалалардың геодемография мәселелері - ... ... ... ... ол ... аспектілерге ие: әлеуметтік - экономикалық, архитектуралық - құрылыс, демографиялық, географиялық, экологиялық, статистикалық және т.с.с.
Оны зерттеу көптеген ... пәні ... ... оның әрқайсысы өзіне тән сұрақтарды қарастырып, оның ерекшелігін анықтайды. Сонымен, демография қала мәселесін қарастыра отырып, демографиялық ... ... ... ... ... және бір ... ... бір категориялы елдімекендерге ауысуын зерттеп, көші - қон және т.б. үдерістеріне урбандалудың әсерін талдайды. Бірақта бірі бірімен тығыз байланысқан қала ... жан - ... ... ... бір нәрсені танудағы ғылымдар жалпы заңдылықтарды зерттеуде де өзара тығыз байланысты. Халықты қоныстандыру - ... ... - ... үдеріс, сондықтан да, ол жоғарыда аталған барлық ғылымдардың зерттеу пәні болып табылады. Халықтың серпіні мен орналасуына табиғи ... ... орта өз ... ... Ол адам өмірі мен өндіргіш күштер дамуын жеңілдетеді немесе қиындатады. ... ... ... ... ... басты қозғаушы күші әрқашанда өндіріс тәсілі болады. Халықты орналастыру және даму заңдары тарихи үдеріспен сипатталады және олар өндіріс тәсілдеріне негізделіп, ... ... ... ... ... ... ... - экономикалық түзілімге өзіндік заңдар тән, яғни олар халықтың ұдайы өсіп - өнуін, оның санын, құрылымын, жұмыспен қамтылуын, ... және ... ... ... да халықты зерттеу халықтың өміріндегі әлеуметтік - экономикалық жағдайларының өзіне тән ерекшеліктерімен қоғам дамуындағы ерекшеліктердегі білімге ... ... ... қатынастардағы сипатта зерттеумен тығыз байланыста екендігін міндетті түрде зерттеу керек.
Қазіргі кездегі урбандалу үдерісінің дамуы әртүрлі ғылым ... ... ... ... ... ... осы сұраққа арналған ғылыми еңбектер саны отандық әдебиеттермен қатар, шетел әдебиеттерінде де ... ... ... ауқымы кеңеюде.
Кеңес Одағында урбандалу географиялық, экономикалық, демографиялық, архитектуралық, экологиялық, әлеуметтану және т.б ... ... ... ... ең құнды үлес қосқан Ю.Л. Пивоваров [3-4], Б.С. Хорев [5-6], Г.М. ... [7-8] жеке ... ... ... Бұл ... географиялық және қоныстандыру аспектілеріне үлкен назар аудара отырып, заманауи урбандалу сұрақтарын кең ауқымда оның бағыттарын, даму ... ... және ... ... айырмашылықтарын жоғары ғылыми деңгейде шешті.
Халықты орналастырудың теориялық - әдістемелік мәселелері О.Б. ... [9], А.Я. ... [10] және т.б. ... зерттелді. Көптеген ғалымдардың назары демографиядағы жетекші бағыттардың бірі туу көрсеткішіне арналды. Туу мәселесі сонымен бірге Р.И. Сифман [11], В.А.Борисов [12], Г.А. ... [13], А.И. ... [14], ... [15] және т.б. ... ... ... және қала ... әлеуметтік даму мәселесі мен болашағы М.Г. Бархин [16], О.Н. Яницкий [17], А.В.Дмитрев пен М.Н. Межевич [18], Н.А. Аитов [19] және т.б. ... ... ...
Қазақстанда халықты зерттеу мәселелері 70-ші жылдардың басында жүйелі және ... ... ие ... ... экономисттердің бірнеше жұмыстары кеңес кезеңіндегі Қазақстанның демографиялық үдерістеріне арналды. Атап айтсақ, Л.Квон, Е.Гладышева және ... [20-22] ... ... ... ... ... ... және ұлттық құрамы, өмір сүру ұзақтылығы мен өлім - жітімнің серпіні қарастырылды.
Республикадағы халықтың көші - қоны сұрақтарына Г.Москвина [23] және ... [24] ... ... ... урбандалу үдерісімен байланысты халықтың аумақтық қозғалысының ерекшеліктері зерттеледі. ... ... ... атты ... ... ... Еңбекте Қазақстандағы жеке аудандардың мамандану бағыты мен аймақтық дамуы табиғи - климаттық және географиялық ерекшеліктері ... ... ... ... [25]. ... ... ... жазылып, елдің жеке аудандарының табиғи - климаттық жағдайларына назар аударады.
Тарихи демография мәселелерін зерттеуде М.Тәтімовтың құнды еңбектерін ескермеуге ... [25-28]. ... ... ... ... мәселелерді зерттеуде даусыз және өзіндік бағытта сипатталатын айғақтарға толы статистикалық материалдарға сүйенеді.
Қазақстандағы халықты зерттеудің кейбір аспектілері Т.Б.Балакаев [29], Г.Ф.Дахшлейгер [30], ... [31], С.Б. ... пен Б.Н. ... [32] және т.б. ... ... ... ... табының қалыптасуы және өнеркәсіптің орналасуы мен дамуына қатысты мәселелерге арналған еңбектер келесі А.Н. Нусупбековтың [33], М.Х. ... [34] және А.Ш. ... [35] ... ...
А.Ш. Алтаевтың монографиясында (1970 - 1990) жаңа тұжырымдама тұрғысында Қазақстандағы өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... Бұл жұмыс біз үшін үлкен қызығушылық туғызады, себебі тұрғылықты жеріне байланысты ... мен қала ... ... ... ... ... ... қала халқы мәселелерін зерттеуде қазақстандық ғалымдармен белгілі бір нәтижелерге қол жеткізілді. Дегенмен, көптеген ... ... ... ... ... өз ... шешімін тапқан жоқ. Соның ішінде, қала дамуына әлеуметтік - экономикалық ... ... ... ... ... Сондықтан да, жоғарыда аталған мәселелер зерттелгелі отырған ғылыми жұмыстың зерттеу пәні болып табылады.
Экономикалық-демографиялық мектептің негізін қалаушылар ... ... ... және ... ... ... және практикалық сұрақтарына қатысты көптеген еңбектер арнады, бірақ та осыған қарамастан, урбандалу үдерісімен байланысты қаланың ... - ... ... ... ... ... қалыптастыру және Қазақстандағы қала дамуын реттеуге қатысты осындай күрделі ... ... ... ... қол ... деп айтуға болмайды. Жеке үзінді зерттеулер бұл мәселені зерттеуде айтарлық өзіндік із қалдырмады. Практикалық жоспарлау үшін әрі қарай өңдеулер қажет, яғни ... ... ... ... тән ... ... ескере отырып, нақты материалдарға сай негізделуі керек.
Аталған маңызды ... ... ... тиіс және ... ... іс - ... мүддесі негізінде өңделуі керек.
Урбандалудың күрделілігі мен көріну формасының алуантүрлілігі бұл үдеріс мәнін бір ғана мағыналы анықтамасының болмауымен түсіндіріледі және оның ... ... ... ... қала ... ... және т.с.с. негізделеді. Оны зерттеуде әртүрлі ғылымдар ... ... ... әлі ... Урбандалу үдерісі кешенді мәселе ретінде зерттелу енді бастау ала бастады.
Елдегі немесе жеке аудандардағы еңбек ресурстарының саны, геодемографияның ... ... ... ... сол ... ... бір ... өндіргіш күштер дамуына үлкен әсерін тигізеді. Сол уақытта халықты аумақтық ұйымдастыру мәселесін шешу барлық халық шаруашылығын дамыту сияқты ең ... ... ... ... адам ... мен ... басымдылықтарына бағынуы тиіс.
Басқа сөзбен айтқанда, геодемографияның алуантүрлі аспектілерінің өзіндік ерекшеліктері мен барлық ... ... ... ... - географиялық, этно - конфессиональды, тарихи - мәдени, демографиялық, саяси, әлеуметтік - экономикалық және ... ... ... ... мен ... ... ... көрінісі мен аудандардың өзіндік даму ерекшеліктерін анықтауға көмектеседі. Мұндағы сипаттама экономика дамуының болашағын көруге ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Бәрімізге белгілі, ғылым практикалық қажеттілік пен ... ... ... ... ... ... дамиды. Қазақстандағы өндірісті орналастыру мен дамыту сияқты халықтың әлеуметтік - демографиялық мәселелері теориясы мен ... ... мәні ... ... ... ... елдің және оның аймақтарындағы шаруашылық кешендерді жоспарлау және басқару, өнеркәсіптік іс - әрекет дамуының өзекті мәселелерімен үздіксіз байланыста.
Қазақстандағы қалалардың ... - ... ... ... мен ... ... ... урбандалған аумақтардың аймақтық даму ерекшеліктерінің басым бағыттарын анықтау табылады.
Осыған байланысты мақсатқа сай, келесі нақты міндеттерді шешу алға ...
- ... ... ... негізгі бағыттарын және оның Қазақстандағы ерекшеліктерін анықтау;
- Урбандалған аумақтардың әлеуметтік-демографиялық үдерістерін зерттеудің ... және ... ... өңдеу;
- Әртүрлі категориядағы қалалардың заманауи демографиялық жағдайын факторлар мен даму жағдайларының кешенді экономикалық-географиялық талдау ... ... және ... қала түзуші қызметтерін және қоныстандырудың тірек қаңқасын нығайтумен байланысты урбандалған аумақтар дамуының ... ... ... ... ... әрі ... дамуының ғылыми тұжырымдамасын өңдеу;
Зерттеу объектісі болып Қазақстанның урбандалған аумақтарындағы қала халқын қоныстандыру болып табылады.
Зерттеу пәні
Зерттеу әдістері. Жүйелі талдау, картографиялық, ... ... ГАЖ, ... талдау.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Жұмыста заманауи кезеңіндегі Қазақстан қала халқының әлеуметтік - демографиялық даму мәселелерін кешенді және жан - ... ... ... ... жасалады. Сонымен бірге, зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы болып, алғаш рет кешенді және ... ... ... ... ... әлеуметтік - экономикалық және демографиялық негіздері зерттеліп, Қазақстан Республикасының аумақтық урбанистикалық құрылымын жетілдірудегі мәселелер мен басым ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу нәтижелері, карталар сериясы, тұжырымдамалар қоғам мүддесіндегі қала дамуы, қала және ауыл елдімекендерін орналастыру, тиімді демографиялық саясатты өңдеу және ... ... ... ... оқу және зерттеуді мақсатқа сай пайдалануда қажетті болып табылады.
Жұмыстың сыннан өтуі. Зерттеу қорытындылары (Алматы, 2009), ... 2010), ... 2011) атты ... ... ... баяндалып, ғылыми басылымдарда жарық көрді. Зерттеудің негізгі нәтижелері ... ... 7 ... 3-і ҚР БҒМ ... саласындағы бақылау комитеті тізіміне кіретін журналдарда және 1 мақала шетелдік импакт-факторы нөлден жоғары журналда басылған. ... қала ... ... - ... даму ... кешенді және жан - жақты зерттеуге алғаш қадам жасалады. Сонымен бірге, ... ... ... жаңалығы болып, алғаш рет кешенді және жүйелі амалдар негізінде қалалар дамуының әлеуметтік - экономикалық және демографиялық негіздері зерттеліп, ... ... ... ... құрылымын жетілдірудегі мәселелер мен басым бағыттары анықталды. Қазақстандағы қала дамуы мен қала ... ... өсуі тек оң ... ... қана ... кері ... бар көпөлшемді үдеріс болып табылады. Қазақстандағы зерттеудің берілген ... ... ... ішкі ... және ... ... халықтың әлеуметтік - демографиялық мәселелерін шешуде жаңа міндеттер мен амалдарға негізделген жаңа мазмұнмен толықтырылуы ... ... ... ... мен ... Жұмыс 3 тараудан, кіріспе, қорытынды және қолданылған ғылыми әдебиеттер тізімінен тұрады. Жалпы мәтіндік бөлімі 126 беттен тұратын жұмыс құрамында 12 ... 21 ... бар. ... саны 162.
1 ... ... ... ... ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1.1 Ғаламдық урбандалу үдерісінің негізгі бағыттары мен оның Қазақстандағы ерекшеліктері
Урбандалу - ... қала ... ... ... ... дамуындағы рөлінің артуы және ірі қалаларға, басқа да халыққа тән белгілердің, ерекшеліктердің, өмір ... ... ... ... ... кең мағынасы - жалпы қоғамның дамуындағы қалалардың рөлін көтеру, қала ... ... ... елді-мекендерге енгізу арқылы ел ресурстарын тиімді пайдалану үдерісі. Зерттеушілердің пікірлері бойынша, жоғары урбандалған арнайы ортаның ... мен ... - ... ... үдерісінің мағынасын ашады. Жоғары урбандалған ортада ғана адамның еңбекке, тұрмысына, демалуына қойылатын ... ... ... мүмкіндіктері шексіз. Сондықтан ірі қала төңірегінде агломерациялардың қалыптасуы заңды құбылыс. Қала ... тек ірі ... ... ... ... қана қоймайды, олар оның инфрақұрылымының дамуына мағыналы әсерін тигізетіні ... ... ... гөрі ... ... өзгеріске жылдамдығы өз ортасымен ғана шектелмейді, жанындағы аймақтың бәріне ықпалын ... - ... urbs - қала ... ... ... қала ... ... өсуін айтады. Қазіргі заманда бүкіл дүние жүзінде урбандалудың мынадай этаптарын байқауға болады:
* Қала халқы ... өте ... ... өсуі. 1900 жылдары қалада дүние жүзі халқының 14 % , ал ХХ ғасырдың орта ... 30 - ы, 1990 жылы 45 % , 2000 жылы 50 % - ы ... ... ХХI ... ... қала мен ауыл тұрғындарының саны теңесті.
* ... ... ... өсімі. Үлкен қалалар ішінде өте ірі миллионер қалалардың халқы 1 ... ... асып ... ХХ ... ... тек 70 -80 жж. ... ... жүзіндегі миллионер қалалар 200 - ден, ал ... ... 400 - ден ... ... жүзінде 2004 жылы әрқайсысы 10 млн халқы бар 25 ... қала ... ... Ең ... жеті ... ... (34 млн), Нью - Йорк (21 млн), Сеул (20 млн), ... (19,3), ... (19 млн), ... (18 млн), Сан Паулу (18,5 млн) жатады ... ... ... ... қала ... ... ... қазір олар ірі агломерация мен мегаполистерден тұрады. Қысқаша бұларға тоқтала кетейік. Агломерация деп ... ірі ... ... ... ... ареалды айтады. Ал мегаполис деп кең урбандалған аймақтарды айтады /2/.
Дүниежүзі елдерінің соңғы ғасырлардағы дамуына ой жүгіртсек, өндірісі дамып, экономикасы ... ... ... ... де ... ... ұғынуға болады. Дамыған елдерде қала халқының үлесі 75 - 80 % ... ең ірі ... мен ... ... Және де ... пен ... ... экологиялық жағдайды нашарлатуда. Бұл проблема субурбандалу деңгейін де жоғарылатты. Субурбандалу кері процесс, қаладан ауылға ... ... ... ... ... ... ... әлі шешілген жоқ.
Индустриялық қоғамда қалалық қоныстану басым болды; Мұның өзі шаруашылықтың басты саласы - өнеркәсіптің ... ... мен ... ... ... дүние жүзі бойынша қоныстардың екі түрі (қалалар мен ... деп ... ... қарамастан, елдер арасында және ұғымдарын анықтауда айырмашылықтар байқалады. Көбінесе қоныстану ... ... ... саны ... ... бұл көрсеткіш барлық елдерде бірдей емес. Исландия мен ... ... саны 250 - ден ... елді ... қала деп ... ... қала болу үшін ... саны 12 мыңнан, Нидерландыда 20 мыңнан, ал Жапонияда 30 мыңнан артық болу қажет. Жалпы алғанда, қалалар қатарына ауыл ... ... ... ... болатын, көбінесе әкімшілік орталығы қызметін атқаратын салыстырмалы түрде ірі елді мекендер жатады. Қала ... ... елді ... ... ... қоныстар деп аталады.
Урбандалудың аумақтық айырмашылықтары. Қалалардың өсуімен қалалық өмір салтының кеңінен таралуын, экономикалық қуаттың қалаларда шоғырлануы урбандалудың басты белгілері ... ... ... ... ... ... үшін салыстырмалы көрсеткіштер (халықтың жалпы санындағы қала тұрғындарының үлесі) алынады. Мысалы, Германияда қала халқының ... 86 % - ды, ал ... 28 % - ды ... Соған қарамастан, абсолютті көрсеткіштер, қала халқының жалпы саны мүлде басқаша жағдайды көрсетеді: ... ... ... саны 70,5 млн адам ... ... 280,6 млн. Адам. Сонымен салыстырмалы көрсеткіштер урбандалудың деңгейін, ал абсолютті көрсеткіштер ауқымын нақты көрсетеді. ... жүзі ... ... ең ... ... ... ... Еуропа және Аустралияда байқалады. Мұнда қала санының өсуі мен дамуы ... ... ... ... ... ХХ ... басында бұл аймақтарда қала халқының саны күрт өсіп, дүние жүзіндегі қала халқы санының жартысын құрады. Соңғы ... ... ... ... ... қала ... 30 % - ы ғана тиесілі болды.
Урбандалудың даму ... ... мен ... ... ғана ... даму дәрежесі жөнінен де айырмашылықтар жасайды. Урбандалу даму барысында бірнеше ... ... ... ... тән елдерде қалалар жүйесі қалыптасып біткен, мұнда қала халқының саны баяу өседі; жаңа қалалар мүлде пайда болмайды. АҚШ пен Канадада ... яғни ... ... істейтіндердің қала агломерациясынан тыс елді мекедерге қоныс аударуы жүруде. Бұл ауыл халқы санының артуына апарып соғады. Урбандалу ... күні ... ... ... ... есептеледі. Урбандалу дегеніміз қала халқы санының өсуі, үлкен қалалардың ... ... ... ... урбандалу
Сипаты: субурбандалу, қазіргі заманғы урбандалу. Қала халқының үлесі 75 % - дан жоғары
Дамыған урбандалу
Сипаты: қала агломерациялары мен мегаполистері; миллионер ... ... ... Қала ... ... 50-75 % - құрайды
Қалыптасып жатқан урбандалу
Сипаты: қала санының артуы, ірі - ... ... Қала ... ... 50 % - ға ... 1 - Урбандалу үдерісінің даму кезеңдері
Бұл үдеріс бірнеше аспектіге тәуелді ... ... ... ... ... дерлік урбандалу үдерісі қарқынды жүре бастады, ол мемлекеттің әлеуметтік - экономикалық дамуына, ... ... ... ... жүру ... байланысты.
Сурет 2 - Қала дамуының эволюциясы
Өтпелі кезең жағдайында елдің Үкіметі демографиялық саясатты қалыптастырудың жалпы ғылымдарды қамтыған, ... ... ... ... ... асыруы тиісті. Демографиялық әлуеттің сипаттамасы және оны талдау өз ... ... ... ... ... қабылдау мәселелерін бірегей зерттеу нысаны ретінде, ғылыми ... ... ... ... ... ... анықтауға жол ашады және де негізгі демографиялық көрсеткіштерді жүйелеп, ... ... ... мүмкіндік береді. Осыған орай олардың шешімін жеке бағыттар ретінде ғана емес, өзара түбегейлі ... ... ... ... ... ... шығады. Бұдан басқа, урбандалу ортасына демографиялық құбылыстардың өзіндік ерекшеліктері де ... ... ... түсінікті. Урбандалу үдерісінің қалыптасуында адамзат өмірін ұдайы өндіру процесі шешуші рөл атқарады. Демографиялық процестер салауатты өмір салтының қалыптасуына ... ... ... Нағыз урбандалу - ұлтты өсіріп, елді көркейтеді.
Демографиялық дамудың бүтіндей ... ... ... саны мен ... ... сәйкес құрылымын анықтау көп мәнді күрделі мәселе. Бұл аймақтық та, ғаламдық та масштабта маңызды. Халық адамның қоршаған ортада жасаған өзгерістері мен ... ... ... ... және ... дамудың қазіргі қарқындары, өмір сүру үлгісі және ... ... - ... ... ... ... әкеле алады.
Сурет 3 - ... ... ... ... ... ... ірі қалаларының (Астана және Алматы) бүгінгі таңдағы ... ... ... ... мен шешу жолдарын қарастыру қажет болып табылады. Қалаларда жүріп жатқан негізгі демографиялық процестерді реттеу орын алып ... ... ... ... ... ... демографиялық жағдайды анықтауға арналған арнайы әдебиеттер, оқулықтар қайнар көзі жеткіліксіз. Жүйелік-кешенді сипатта, қалалардың даму тарихын, демографиялық, ... даму ... мен қала ... аспектілерін айқындау болып табылады.
Қазақстан өзінің тәуелсіздігіне қол жеткізіп, еңсесін көтерген шақта бүкіл Еуразия аумағына, тіпті ғаламға танылып, беделі артып, ... ... ... ... ... жаңа ... ... толғаулы, түйінді, маңызды мәселелерді шешуді стратегиялық мақсаттарға сәйкес кезегімен күн тәртібіне қоюда. Сондай кемелді проблемалардың ... ... бірі - ... ... жағдайы болып отыр. Демографиялық мәселені шешу мақсатында отандастарымыздың қайта еліне оралып, тұрғындардың санын көбейтүді көздеген болатын. Бұл кезеңдегі ... ... ... - ауыл ... ... ... Көші-қон бір жағынан ауылдың экономикалық және әлеуметтік жағдайының индикаторы іспеттес, сонымен бірге оның ерекшеліктерін зерттеу аграрлық секторда ... ... ... ... ... әкеледі. Екінші жағынан, ауыл халқының қалаға көші-қонын ауылдың жағдайының төмендеуі көрсеткіші ретінде ... ... ... ... ... шыққан жерлер жұмыс қолы жетіспейтін аудандарға айнала бастады. Бұл көші-қон саласындағы жоспарлы жұмыстардың жүйесіздігін ... Тек қана ... жж. ... ... ... ... ... 260 мың адамнан астам болып, 1979-1988 жж. 800 адамға жуықтады. ... ... ... күші ... ... ... ... Эмигранттардың негізгі бөлігін Қазақстанға еңбек етуге келіп тұрақтай алмаған жұмысшылар мен мамандар құрады. Негізгі себептер: тұрғын ... ... ... ... ... сауда және тұрмыстық қызмет көрсетудің төмен деңгейі, табиғи климаттың және экологиялық жағдайға бейімдей ... ... және т.б. Қала ... ... ... құрамындағы жұмысшылар мен қызметкерлердің үлесі өсті. Қалалар ең алдымен материалдық өндірістің орналасуы мен сол өндірісті жасаушы ... ... бір ... бола ... ... ... мәдени және әлеуметтік қатынастардың сипатты белгілерінің көрсеткіші болып та есептеледі. Қала ... ... ... ... ... және орталығы, әрі қозғаушы күші де қызметін атқарады. Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... туралы айтатын болсақ, 1926-1980 жж. аралығында қазақтар Солтүстiк және Солтүстiк Шығыстан оңтүстiк облыстарға көшсе, 80-жылдардың ... ... ... ... ... ... ...
Дүниежүзі елдерінің соңғы ғасырлардағы дамуына ой жүгіртсек, өндірісі дамып, экономикасы жетілген сайын ... ... де ... түсетінін ұғынуға болады. Басқаша айтқанда, феодалдық кезеңнен капиталистік формацияға ауысқанда өнеркәсіптің өркендеуіне орай елдердің қай-қайсысында болсын урбандалу үдерісі ... ... ... орай қала халқы күрт өсіп, олардың тірлігіне қолайлы жағдай туғызу, инфрақұрылымдар жасау қажетке айналады. Ал Қазақстан жағдайына үңілсек, Кеңес ... ... ... ... ... жұмыс қолы Қазақстаннан тыс жерлерден әкелініп, республика халқы негізінен ... ... ... келді. Қазақстан аумағында қалалардың қайта дамуы мен пайда болуының ерекше кезеңінің бірі - ХІХ ... ... ... - ХХ ... басы болып есептеледі. Олардың кейбіреулері ортағасырдағы орындарында қайта жанданса, көпшілігі жаңа ... ... ... ... ... дамыды. Ел тәуелсіздік алғаннан кейін қалалардағы өзге ұлт адамдарының тарихи Отанына қайтуы кенет күшеюмен және ... ... ... ... ... ... жылдары қала халқы күрт кеміді. Алайда 1995 жылдан бастап ауылдардан қалаға ... ... ... ... ірі ... Алматы мен Астана тұрғындарының саны арта бастады. Өкінішке қарай, бұл үдеріске әлі күнге дейін ... ... бар. Шын ... бұл ... ... ... аса қуатты серпін әкелетінін болжау қиын емес. Қазақтардың қалалы жерлерде де басым болуы елге толық иелік етуге жол ... 1 - ... жж. қала және ауыл ... ... ... ... ... саны
Соның ішінде:
Пайыз есебімен
қала
ауыл
қала
ауыл
1991
16 358,20
9 366,90
6991,3
57,3
42,7
1992
16 451,70
9 404
7047,7
57,2
42,8
1993
16 426,50
9 343,20
7083,3
56,9
43,1
1994
16 334,90
9 162,60
7172,3
56,1
43,9
1995
15 956,70
8 ... ... ... ... ... ... 499,40
6688,8
56
44
1999
14 955,10
8 414,50
6540,6
56,3
43,7
2000
14 901,60
8 397,50
6504,1
56,4
43,6
2001
14 865,60
8 413,40
6452,2
56,6
43,4
2002
14 851,10
8 429,40
6421,7
56,8
43,2
2003
14 866,80
8 457,10
6409,7
56,9
43,1
2004
14 951,20
8 518,20
6433
57
43
2005
15 074,80
8 614,70
6460,1
57,1
42,9
2006
15 219,30
8 696,50
6522,8
57,1
42,9
2007
15 396,90
8 833,30
6563,6
57,4
42,6
2008
15 ... ... ... урбандалу үдерісі әртүрлі факторларға байланысты жүзеге асады, мысалы ... ... ... бұл ... табиғи туу коэффициенті себепкер болса, Батыс дүние бөлігінде қала тұрғындарының санының артуы негізінен көші-қон үдерісінің (қалаға келушілер мен ... ... оң ... ... ... арта ... ... қатар ауыл адамдары күнкөріс үшін жаппай ағылып келіп жатқан ірі ... ... ... ... ... толық қиратылып, жойылып, кірпіш пен құмға дейін шетелдерден тасу кең етек ... ... ... ... үй-жай салып алу мүмкіндігін шектеу урбандалу үдерісін түсінбеушіліктің көрінісі болса керек. Мұны қалалық жерлерге ағылып ... ... ... жасауына, тірлік етуіне жағдай жасалмауынан ұғынуға болады. Астана Ақмолаға көшкен кезеңде Алматы мен Астана қаласының жоба-жоспарын ... ... ... ... 1 ... ал ... ... санын 500 мыңнан асырмау жөнінде талап қойды. Бұл кезеңде Алматы тұрғындарының саны 1 миллионнан асса, Астана ... 280 ... еді. Ал ... ... ... аса зор ... алып ауыл ... жаппай облыс орталықтарына, яғни ірі қалалардың, Астана мен Алматының маңына шоғырланатынын сонда Алматы халқының санын кемітіп, байырғы Ақмола қаласы ... жаңа ... ... соң көп жылдар бойы небәрі 220 мың адам қосылады дегендей талап урбандалу үдерісіне қарсылықтың бір дәлелі деуге ... Осы ... ... жоба-жоспарларды көп ұзамай-ақ урбандалу ағыны бұзып өтіп, аз уақытта Астана ... саны 700 ... ... ... ... саны 1,5 миллионға жетті. Мұндай жайт облыс орталықтарынан да байқалды. Алматы Астана және т.б. қалалардың аумағын ... ... ... қала ... ... ... ... жақсарады.
Алматы әлеуметтік-демографиялық жағынан көбінесе дәстүрлі түрде жастар қаласы ... ... 14-29 жас ... ... ... ... 30 % немесе үштен бір бөлігін құрайды. Урбандалу мен ... ... ... ... ... әр аймақтан қоныстанушылардың көбеюі салдарынан бұл жағдай қиындық туғызады.
Қаламыздағы орта, ... орта және ... оқу ... жүйесі, аймақтағы ірі көтерме және жеке сауда нысандары, өндірістік және көлік мекемелері, салалы қызмет көрсету құрылымдары, ... ... ірі ... ... мен мемлекеттік мекемелер еліміздің түрлі аймақтарынан келушілерді қызықтыратыны сөзсіз. Әсіресе, Алматының халқы таяу ... 2 ... ... ... ондаған жылдардан кейін 4-5 млн.-ға жететінін болжау да қиын емес еді. ... ... ... ... жұрт ... жаппай қала сыртынан баспана салып алуға мәжбүр болды. Олар не қаланың, не облыстың тұғындары болып саналмайды.
Мәселен, Алматыда жаңадан ... ... ... Бірақ қала аумағын айтарлықтай кеңейту, тұрғындарға тұрғын үй ... оның ... ... ... қажет жер беру ойластырылған жоқ. Оның есесіне Алматы мен Қапшағайдың ортасынан 3 шағын қала салу ... ... ... көп қабатты үйлер салынбақшы. Ал халықты көп қабатты үйлерге қоныстандыру арқылы тұрғын үй ... ... ... анық. Бұл - бір. Екінші, мұндай шағын қалада тұрып Алматыға қатынау тұрғындар үшін қандай қолайсыздық тудыратынын аңдау да қиын ... ... бұл ... жол ... Қала ... бірте-бірте кеңейту әрі тұрғын үйлер салуға жерді қажетінше беру жоспарланса, сонымен қатар қала маңындағы елді мекендердегі тұрғын үйлерді сол ... ... ... қала аумағын кеңейту тиімді болмақ.
Сонымен, Қазақстандағы қазақтардың урбандалу үдерісі ... ... ... 1999 ж. ... ... ... абсолюттік саны 3615519 адам (43,2%) болса, 1989 ж - 2488903 адам (27,1%) ... екі ... ... 1126,6 мың ... - 16,1% ... Бұл ... деп ... немесе республикадағы қала халқының ішінен қазақтардың үлесі өскенін көреміз. 1989 жылы қалада тұратын ... ... 27,1 % ... ол 1999 жылы 43,2% ... ал 2006 жылы ... ... яғни ... жартысы 4,402 мың адам қалада тұрады деген сөз. Қазіргі кездегі қалада тұратын қазақтардың көбісі ауыл жастары. Ал қазіргі кезде бұл ... ... жоқ, ... ... елді ... мәртебелерінің өзгеру салдарынан бұл көрсеткіш, яғни қала халқының үлес салмағы 56 % - дан 54 % - ға ... ... ... ... әсіресе, қазақтар саны ... - ... мен ... ... ... өскен. Мұндай өсу көрінісі Қазақстанның барлық облыстарында байқалады . ... ... ... ... ... ... соншалық, қазір қалаларда да баспанаға, үй-жай салатын жерге зәру емес ... ... ... ... қала ... да ... қала маңындағы жерге сусап отыр деуге болады. Бұл мәселені шешудің оңтайлы жолы қалалар шекарасын 40-50 шақырымға кеңейту жобасы ... ... ... ... ... ортада ғана адамның еңбекке, тұрмысына, демалуына қойылатын негізгі талаптарының орындалу мүмкіндіктері шексіз. Бірақ ірі қаланың ... бірі - ол қала ... ... ... демалу мүмкіндігін қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан ірі қала төңірегінде агломерациялардың қалыптасуы заңды құбылыс. ... ... ... ... ... ... ... пайда бола бастады, ал кейбір ауылдар халықтан ... ... ... үдерісі демографиялық көрсеткіштерге өз әсерін тигізбей қоймайды. Қала халқының көбеюіне табиғи өсім айтарлықтай үлес қосады. Қала ... ... ... ... ... ... ... осы фактор ескеріледі, кеткендердің орнын табиғи өсім толтырады [38]. Ендігі кезекте бұл мәселеге мемлекет те араласып, реттеу тетіктерін іске қосқаны жөн ... еді. ... ... жері ... ал ... ... ... халық саны аз. Мұның өзі халықтың қайта қоныстау үлгілерін жоспарлауды қажет етеді. Кез - ... ... ... кенттену үдерістері бірнеше ғасырлар бойы жүргізілсе, олардың қала ... ... ... жоспарлы жүргізілді. Ал жедел қарқынмен жүргізілген республикамыздағы кенттену үдерісінің жағымсыз салдары кез - келген аймақтарда, әсіресе агломерацияда айқын ... Ішкі ... ... ... үшін ... ... ... жан-жақты жетілдірілген орталық аймақтар құрып, дамыған инфроқұрылымы бар, шаруашылыққа жағымды жағдайлар жасалған тірек тұрғын ... ... ... ... ендігі салынатын қалалар мен кенттерді жоспарлағанда немесе бұрынғыларын қайта түлеткенде оның адамзаттың жолында, тіршілік ... ... ... ... жөн. ... ... қаласы күрт дами бастады себебі, бұл қаланың арғы жағында алып Қытай тұр. Қала соның экономикалық қуатынан нәр алып, аз жылдың ... ... ... ... ірі ... ... ... үлгерді. Қаланың экономикалық географиялық орналасуы, тарихи, табиғи факторлар халықтың демографиялық жағдайына тікелей әсері ескеріледі.
1.2 Қазақстан Республикасы аумағындағы қала ... ... ... ... ... ... - ол кәсіпорындардың, елді мекендердің, аймақтардың, елдің сыртқы экономикалық - ... ... ... ... жағдайы. ЭГЖ - экономикалық және әлеуметтік географиядағы негізгі түсініктердің бірі. Оны зерттеуге ... ... Н. Н. ... [39] мен И. М. ... [40] көп үлес ... ... жағдайда қарағанда, ЭГЖ аумақты шаруашылық мақсатта игеруге, ... мен ... ... ... өзгеріп тұрады. Көп жағдайда оның өзі қоғам арқылы жасалады деп те айтуға болады. Сонымен бірге бұл ұғым өте ... ... ол ... - географиялық жағдайдың кейбір сипаттарын қамтиды (мысалы, ... ... ... ... ... қатысты орналасуы). Көптеген облыс орталықтары мен аудандық маңызы бар қалалар көп ... ... ... ... ең көп қалалар - Алматы мен Астана. Қала халқының географиясы елдің барлық халқының орналасуымен сәйкес ... ... ... Оның 3/5 ... Оңтүстік пен Солтүстікте шоғырланған. Ал барлық қала халқының 1/3 - тен ... 2 ... ... мен Астана қалаларында тұрады. Үлкен қалалардың дамуы - қоныстанудың жаңа түрінің - ... ... ... себеп болды. Агломерация - үлкен қалалардың маңында елді мекендердің шоғырлануы. ... ... өсуі ... ... қала ... елді ... есебінен жүрді. Бұл үдеріс соңғы кезде ерекше ... ... ... елді мекендер қала аумағына қосылып, қала халқы 8756 ... ... ... ... Алматы қала аумағы ұлғайып, халқы өсіп тығыздығы артуда [41]. Олардың пайда болуын суға тамған май тамшысының жайылуына ұқсатуға болады. ... қала ... ... ... ... да, жаңа ... ... еп жұта береді. Оның жолында кездескен ауылдар мен қалалар оның бөлігіне айнала береді. Қоныстардың ... ... ... болады. Агломерация негізгі қаладан (ядро) және қоршаған өнеркәсіптік, көліктік, сауда, туристік және т.б. елді мекендерен тұрады. Бір ... ... ... көп ... ... ... мысалы - Алматы агломерациясы.
Маятниктік миграциялар урбандалу үдерістерін ілгері жылжытып, халықтың қоныстандырылуына әсер етеді. ... ... ... ... және ... қалаларының маңында үлкен агломерациялардың пайда болуына септігін ... ... ... ... ... - ... Шу, Қарғанды және басқа да елді мекендер көз алдымызда жанданып сала берді. Қазіргі кезде урбандалу үдерісі Қарағанды, Көкшетау, Талдықорған, ... ... ... ... және ... ... да жүрі үдерісі жалғасуда. Республикадағы ішкі миграция облысаралық, облысішілік сипатқа ие ... ... ж.ж. ... ... ... аралығында Алматы облысына 1063 адам, 2000-2007 ж.ж. аралығында 242443 адам ... ... оның ... ... ... ... Осы ... уақыт аралығында Алматы қаласына көшіп келген 395841 мигрант болса, кеткені 289109 адам болды. Көші-қонның жиілеуі қазақстандық қоғамның алға ... ... ... ... ... ... белгілі.
Қазақстандағы урбандалу үдерісі негізгі ерекщеліктері мен даму тенденциясы төрт негізгі заңға бағынады: 1) Өндірістік орындарда қала халқының ... 2) Осы ... ... көші - қон ... ... 3) урбандалу аймақтарының кеңеюі; 4) қоныстандыруды реттеу; Бүгінгі қоғам тез ... ... ... ... үдерісінің деңгейіне ықпал етті. Бірақ бір аймақта қала халқының өсуі мемлекеттің урбандалу деңгейін ... ... ... ... ғалымдар негізінен урбандалу үдерісін 2 кезеңге бөліп қарастырады: 1) Экстенсивтік ... даму ... қала ... ... қала ... ... ірі қала жүйелерінің серіктес қалалардың пайда болуымен сипатталады. Демек, екі нақта түсінік ... яғни ауыл ... елді ... ... қарастырады. 2) Интенсивтік кезең, урбандалу факторы қала өмір салтының ... елді ... ... бастауы қоғамның урбандалу үдерісіне ұшырауы. Қалалар әрқашанда халық шоғырланатын орталық болып қала бермек. Өйткені қала бұл мәдени, ... ... ... ... қызметін атқаруына байланысты. Урбандалу үдерісі мемлекеттің экономикалық, қоғамның әлеуметтік жағдайын айқындаушы ... ... ... ... кезеңде урбандалу үдерісі Қазақстанның Оңтүстік аудандарында ілгері ... ... ... ... ... ... да ... ала бастады. Негізгі түрткі болған мәселе - еліміздің астанасының көшірілуі болып есептеледі. Мемлекетіміз үшін ... ... бірі ... үдерісін оңтайлы басқару болып табылады. Өйткенә экономиканың қарқынды дамуы, бәсекелестіктің жоғарылауы, ... ... ... ... ... ауыл халқының қалаға бет алғанына түрткі болды. Ал негізгі көші - қон орталықтары Алматы және Астана ... ... ... ... да ... тәуелсіз елдің өркендеуі урбандалудың қарқындылығына, яғни, қалалардың көбейіп, олардың ... ... ... ... ... келе қалалық елді мекендерді экономикалық гаографиялық тұрғыда зерттеу процесі оларды күрделі жүйелеуден (топтаудан) өткізуді қажет етеді. Бұл мақсатта тарихи - ... ... және ... саны жағынан топтау барысында оларды бір кезеңде ұлттық ... ... мен ... ... ... ... қалалардың пайда болуы негізге алынған [42].
Қала тұрғындарының деңгейіне (санына) байланысты ... ... елді ... ... ... ... ... негізге алады.
Еліміздің терең тамырлы тарихында Алматы қаласының орны ерекше.
Өзінің пайда болып, қалыптасу кезеңінде ... ... ... ... ие ... ... - ... мәдени және саяси өмірде басты рөлдерді қалалар атқарады. ... ... және ... да ірі ... ... ... қалалық мекендерді тартып, олардың шеңбері уақыт өткен сайын ұлғая берген. Әр қалада өзіне тән демографиялық көрсеткіштері, көші - қон, ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан процестер қала құрылымына айтарлықтай өзгерістер әкелді. Экономиканың реформацияға ұшырауының салдарынан Қазақстан ... ... ... ... жағдайда орналасқаны айқындалып, қайта қоныстандыруды талап етті. Алматы қаласының дамуы бастапқыда Қытай мемлекетімен ... ... ... ... ... ... Демек, оңтүстік - шығыс аудандарда демографиялық әлеуеттің өсуіне түрткі болды. Барлық факторлар ... ... ... ... ... ... қала шекарасы кеңейіп, агломерация қалыптасты, қала халқы тез қарқынмен өсіп, тығыздығы артты. Аймақтық көші - қонның салдарынан қала ... ... ... ... ... қала аумағы ұлғайды. Территориялық даму және халықты қайта қоныстандыру әкімшілік шекараға сәйкес жүргізіледі ... ж. 12 ... ... ... кейбір аудандарына жаңа атаулар берілді: Совет ауданы - Алмалы, Калинин ауданы - Бостандық, ... ... - ... ... ауданы - Түрксіб, Фрунзе ауданы - Медеу аудандары болып өзгертілді. 1997 ж. 28 ... ... және ... ... ... ... ... әкімшілік қарамағында болған Алатау поселкесі 503 гектар жер ... ... жер ... ... 2000 жылдан бастап қала халқының өскенін байқауға болады. 2006 - 2007 жылы қала ... ... ... ... - 177 мың ... ... Қала ... артуы негізінен Алматы және Астана қала халқының есебінен ... ... ... ж. ... ... ... бір ... аумағына біріктіріп, аумағы 7190 гектар жерді құрайтын жаңадан ірі мегаполистің ... ... ... ... Ол туралы Алматы қалалық мәслихатының 2008 ж. 2 шілдедегі IV ... XI ... ... ...
Жаңа ауданның аумағында 2020 жылға дейін бір миллион бес жүз мың ... ... ... үй қоры салынып, 500000 адамды қоныстандыру жоспарланған [44]. Алматы агломерациясында халық тығыз орналасып, оның демографиялық дамуын жетілдіруге үлес ... ... ... ірі ... тәрізді Алматы қаласы мен оның төңірегіндегі ауылды мекендер жүйесі Алматы агломерациясын құрайды. Осы тұрғыдан алғанда Алматы қаласы халықтың ... өмір ... ... ... ... орта деп атауға болады. Себебі, Алматы қазіргі кезеңдегі ғылыми-техникалық прогрестің дамуы және халықтың ... ... ... талаптарына сәйкес келеді. Алматы агломерациясы республикамыздағы ірі агломерацияларының бірі. Ол Алматы қаласы мен оның төңірігіндегі елді ... ... ... Бұл ... ... - 2008 ж. есеп бойынша 1247896 адамы бар Алматы қаласы [45]. Алматы республиканың астанасы болып бекітілгеннен кейінгі ... қала ... ... ... орналасып, көпшілігі қала типтес елді мекендерде тұрақтап қалған. Алматы ірі мегаполис қана емес, қаржы орталығы түрінде бірнеше бағытта дамып келе ... ... ең ... қала. Қазіргі кезеңде Алматы өз дамуының даңғылына түскен. Елбасының ... ... ... ... туралы сөз қозғағанда Алматыны айналып өтпейтіні де өзінен-өзі түсінікті. Өйткені Алматы елдің экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірінде басты рөл ... ... мен оның маңы ... ... ... мәні жаһандағы агломерацияларға пара-пар. Маятниктік еңбек байланыстарының кең етек жаюы қала төңірегіндегі ауылдардың урбандалуына маңызды ықпал етеді. ... ... ... ... ... жаңа ... ортаның қалыптасуына әкеледі, ірі қала түбіндегі ауылдардың жалпы әлеуметтік-экономикалық ... ... ... агломерация өзіндік сипатқа ие болып, республиканың өзге аймақтарынан дараланып отыр. Қалалық агломерациялардың құрылуы ... ... ... заманға сәйкес аса сипатты белгілерінің бірі болып табылады. Агломерацияның ішінде соған сәйкес процестер жүреді. Сондықтан урбандалу барысындағы ... ... ... ... ғана ... ол ... агломерация шеңберінде жаңа өндіріс орындарының пайда болуын қажет етеді. 2007 ж. 3 қарашасында IV шақырылған Алматы қаласы Мәслихатының IV сессиясында ... ... ... [46]. Ол ... ... қаласы-индустриалдық кеңістіктегі аймақ ретінде қаржылық, инвестициялық, көліктік-логистикалық және туристік орталық болып айқындалған. Бұл бағдарламаның жүзеге ... қала ... ... оң әсерін тигізеді.
Түйіндей келе, ірі мегаполис пен Алматы облысының бірыңғай Алматы, Астана, Шымкент аймағы ... ... ... мол. Ол қала мен ... ... ... ерекшеліктерін тиімді пайдаланып, халықаралық дәрежеде өзін тек қаржылық, ... ... ... ғана ... оған қоса енді ... және ... ... болу мүмкіндігі айқындалған. Қала агломерациясының шынайы моделі - ол ... қала ... ... ауылдар өзінің жоғары дамыған инфроқұрылымымен, әр түрлі ... ... ... ... ... жер және өзге де табиғи қорларын тиімді ... ... ... орны ... ірі қаланы үнемі толықтырып отыратын жоғары дамыған орта. Келешекте ол орта ірі ... ... ... ... яғни ол ... ... ... қалаға қоныс аударуға ұмтылмай, керісінше өзінің тұрған жеріндегі тұрмысын қанағат етуі абзал. Қала агломерациялар ... ірі ... ... басып алуы ықтимал. Сол үдерістерді оқып-үйрену, зерттеу география ғылымындағы өзекті мәселелердің бірі болып табылады. ... ... ... ... ... оның ... мәдени жағдайын, демографиялық ахуалын және этникалық құрамын, ондағы миграциялық, маятниктік процестерді, ... ... ... ... ... зор. ... агломерациясының дамуын географиялық тұрғыдан талдау, оның болашағын болжауға ... ... ... ... ... береді.
Сондықтан да, халықтың қоныстануы - ұзақ тарихи дамудың нәтижесі, қоғамдағы экономикалық, әлеуметтік, саяси, демографиялық ... ... Бұл ... ... ... ... ... шоғырлануына, сондай - ақ өндірістің мамандануына әсер етеді. Қазақстандағы соңғы он жыл ішіндегі халық ... ... оның ... - ... ... ... мен ... жүруін көрсетіп отыр. Халықтың қоныстануы, қоғамдағы экономиканың түбегейлі өзгерістеріне ғана емес, ондағы жіберілген қателіктерге, іркілістіктерге байланысты болып отыр. ... бұл ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы урбандалған аумақтарын экономикалық-географиялық зерттеудің теориялық негіздері
Берілген зерттеудің негізгі міндеті болып тек демографиялық көрсеткіштерді сипаттаудан ғана ... ... ... ... ... ... ... халықты орналастыруда кеңістіктік заңдылықтарды анықтауға, ел және оның аудандарын дамыту мақсатында оны аумақтық ұйымдастырудан тұрады.
Урбандалу ... - ... және ... яғни қала ... қала ... ... міндетті түрде ескеретін бірнеше факторлар қатарымен (әлеуметтік - экономикалық, демографиялық және т.б.) анықталады. Бұл байланыстағы ерекше ... қала ... ... мен олардың ерекшеліктері ие. Бұл мәселенің маңызды аспектілерінің бірі болып урбандалудың ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуы негізінде жатқан экономикалық, әлеуметтік және демографиялық, ... және ... - ... ... ... және уақытша болуы мүмкін. Үнемі әрекет әртүрлі көріну деңгейі бойынша уақыт пен кеңістікте шектелмейді, ал ... ... ... қаладағы өмір сүру үдерісіне қатынасы бойынша нақты бір ... ... ... бір уақыт сәтімен анықталады. Сонымен, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылым қала мен ондағы ... ... ... ... ... орындайды. Уақытша жағдайлар әсері қала үшін әртүрлі салдарға ие ... ... ... ... ... ... мен ... үздіксіз өзгере отырып, қалаға қатынасы бойынша тікелей және кері тәуелділікте болады. Қаланы көптеген жүйешелерден яғни, өнеркәсіп, ... және ... ... ... ... және ... орта және т.б. ... жүйе ретінде қарастыруға болады. Жүйеге қатынасы бойынша олар оның дамуында белгілі бір жағдайлар ретінде көрініс ... ... ... ... қала ... негізгі жағдайларының бірі бола отырып, жұмыс орындары санын көбейту қажеттілігін тудырады. Осыған байланысты өндірістің материалдық саласы, инфрақұрылым, қосалқы ... ... яғни ... ... және ... ... ... бір категориядан басқа бір категорияға - ... ... ... ... ... ... қолайлы табиғи жағдайлар, жылдамдатылған экономикалық және әлеуметтік даму халықтың тез өсуіне жағдай ... ... ... ... ... қандай да бір шегіне жеткенде, яғни экономикалық, әлеуметтік, демографиялық, экологиялық және аумақтық шеңбермен ... ... ... ... ... ... қала масштабымен жеткен негізінде сақталған жағдайлар тек ... ... ғана ... ... ... белгілі шегін бұзған жағдайда қала дамудың қалыптан тыс ... ... ... ол ... өмір сүру ... қауіпті түрде көрініс береді. Мұндай жағдайда, тұрақтанудан жағдайдың кері дамуына қарай өтуі кезінде: мысалы, ... ... ... қала халқы санын шектеу бойынша шаралар қабылданады. Қаланың өмір сүру іс - ... ... ... ... яғни ... ... параметрлері аспаған, бірақ жүйе ішіндегі жағдайлар арасындағы пропорциональдылық жоқ болған жағдайда, жергілікті ... ... ... байланысты бұзады. Жағдайлар арасындағы өзара байланыс пен урбандалу ... ... ... тек қана ... ортақтылығын ғана емес, урбандалу заңдылықтарының уақыт пен кеңістікте көріну ерекшелігін ескеру керек.
Барлық қоғамдық категория ретінде, ... ... орны мен ... ... ... ... ... мен сипаттамалар тән. Қалалар урбандалу үдерісін тасымалдаушы ретінде объективті заңдар бойынша дамып, олардың қызметтерді орындауы мен қалыптасуында өз ... ие. ... ... ... ... ... қоғамдағы жалпы әлеуметтік - экономикалық міндеттеріне сәйкес кеңейіп жетілуде. Адамның қоршаған аумақта өмір сүру іс - ... ... ... ... ... ... маңызға ие. Қызметтік көріну бағыттылығы мен өзіндік ерекшелігі қала кескініне негізделген ... ... ... осы ... ауданның экономикалық, әлеуметтік, демографиялық және экологиялық міндеттерін шешуде белгілі бір орын алады.
Қазақстандағы қалалар қызметтерін мақсатқа сай ел масштабында ... - ... ... ... ... сыртқы, ал берілген ауданға қатысты бойынша ішкі деп бөлінеді. Табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... ... ... қалалар басым) айтарлықтай маманданған сыртқы қызметтерді орындайды. Қала кешендеріне барынша әртүрлі үйлескен сыртқы және ішкі қызметтерді ... тән. Осы ... ... ... ... - экономикалық міндеттерді орындаудағы рөлі де әртүрлі.
Көптеген қала дамуы мәселелерінің ... ... ... бір ... ... байланысты келесілерді атауға болады: а) ел мен аймақтар ауқымында қоғамдық еңбек бөлінісіндегі қаланың орны мен рөлі; ә) қала қызметін ... ... мен ... ... және ... ресурстары, рухани құндылықтар, білімнің шоғырлануы; б) жалпы аумақ дамуындағы ... қала ... ... в) ... ... келбеті және оның кеңістіктік орналасуы; г) қаладағы өндіріс тиімділігінің нәтижелері.
Аймақтағы урбандалу үдерісінің заңдылықтарын анықтау ауданға немесе ... ... ... ... ерекшеліктерді орнату табылады. Қазақстандағы урбандалу үдерісіне, әрине аймақтық демографиялық ерекшеліктер өзіндік із қалдырады. Сонымен, республиканың ... ... қала ... ... ... ... ... басым емес.
Ғылым, техника және қоғамдық қатынастардың дамуымен қоғамды ұйымдастыруда айтарлықтай өзгерістер болады, сонымен ... ... ... ... ... және ... мәселелер шеңбері өседі.
Урбандалудың заманауи үдерісі сипатындағы жылжулар негізінен қалаларда өнеркәсіптің түзілуімен халық ... ... ... ... яғни қоғамдағы өндіргіш күштердің дамуы мен халықты қоныстандыру арасында ... ... бар, ... еңбек етуші халық - басты өндіргіш күш. Өндіргіш күштердің өсуі бойынша өнеркәсіп дамиды, яғни ... ... ... қоныстануы үнемі ұлғайып отыратын және олар қала тобы мен қала елді ... ... ... ... елдімекендер пайда болады.
Ф.Энгельс атап өткендей, өмірдегі өндіріс және ұдайы өсуі екі жақты үдеріс болып табылады: өмірге деген өндіріс ... және адам ... ... ... ... аталған екі ұдайы өсіп - өнудің арасындағы айырмашылыққа қарамастан, оларда әрқашан белгілі бір өлшем мен ... ... бар. ... ... ... жасау мүмкін емес, соның ішінде еңбекке жарамды халықтарды ескеретін ... ... ... ... ... ... ресурстарын қандай элементтерден тұруы тиіс және ол қандай үдерістен ... ... ... ... мәселе қызықтырады? Біздің ойымыз бойынша, бұл - еңбек ... ... және ... ... ... білім алу деңгейі және кәсіби - біліктілік құрылымы, еңбек күшінің қолданылуы - жеке және үй ... ... ... жұмыспен қамтылуы; сала және сфералары бойынша жұмыспен қамтылғандарды бөлу; еңбек ресурстарының әлеуметтік ... ... ... ... ... бірі ... ... жастық және жыныстық құрылымы табылады. Халық санының өсуі еңбек ресурстары санының өсуімен түсіндіріледі, бірақ бұл үдерістер ... ... ... ... туу ... бастап ұрпақтар бірнеше өзгерістерді басынан кешіреді.
Халықты ... ... ... ... ірі қала ... - ... ... белсенділік шоғырын құрайтын және әлеуметтік экономикалық қайта құрылулардың қайнар көзі ретінде инновациялық және басқару орталықтары болып табылады.
Заманауи ... ... - ... ... өсуі мен ... таратумен байланысты ақпарттарық технологиялар патшалығы. Халықаралық экономикалық алмасу бұрыннан жүзеге асады - капиталдың, жұмыс күші, тауар, ... ... ... ағындары, бірақ ол жеке мемлекеттер арасында өзара ... ... ... ... ... жүйе енді ғана ... Ол ... жекешелендіру мен ғаламдық үдеріс негізінде шетелдіктердің енуі соңғы он жылдықта түбегейлі өзгертті. Қазақстан үшін Жапонияның тәжірибесі үлкен практикалық мәнге ие, ... ... ... ... 50 % ... ... мен ... маңындағы аймақтарға сәйкес келеді. Жапонияда тиімді экономикалық урбандалудың іздері байқалады және оған урбандалу ... мен ... ... ... ... Осыған байланысты Астана қаласының шекарасын ұлғайту, сонымен қатар бұл ... елді ... ... ... жол ... ... ... Қазақстанның әлеуметтік - экономикалық дамуы үшін шешуші маңыздылыққа ие. Болашақта Астана және Қарағанды қалалары спутник қалалармен елдегі ірі қала ... ... ... ... ... ... дамудың әлеуметтік экономикалық терең үдерістерді толық зерттелмегендігі және дәлелденгендігі келесі ... ... кері ... ... ... та, ... ... қала және қалалық елдімекеннің шектен тыс өсуіне негізделуі қиын ... ... ... - ... және экологиялық мәселелер кешенін тудыратын теріс жақтарға ие. Жоғары дамыған ... ... ... ... ... ... ... табылатын қала дамуы мен қаланың әлеуметтік - демографиялық мәселелері ел аумағындағы урбандалған аймақтар мен қала агломерациясында барлық ... өмір сүру ... ... ... ... санын шексіз көрсеткіштерге дейін жеткізбеу керек.
Жоғары дамыған, дамушы және бұрынғы Кеңес Одағындағы елдердің ... ... ... ХХ ... екінші жартысында әлеуметтік - экономикалық түзілу типіне әлемдегі көптеген елдерде ... ... ... ... ... Дүниежүзінде көптеген мегаполистер, конурбациялар, тегіс урбандалған аумақтар пайда болып, қалаға жылжу бағыттары күшейді. Әрине, бұл үдерістер Қазақстанға өз ... ... ... та, ... ... үдерістер масштабы дүниежүзімен қатар қойғанда, біршама басқаша болғанымен, бағыттары соңғы жылдары айтарлықтай күшейіп, жалпы дүниежүзілік сипатқа ие. Жұмыстар қатарында урбандалу ... және ... ... ... ... күрделенуі келесі сызбанұсқада жүзеге асатын: көшпенді - ауыл - шағын қала - үлкен қала - агломерация - мегалополис ... ... ... ... [48] бұл ... ... ... ретінде анықтады. Әрбір түзілім қоныстандырудың өзіндік тарихи типіне сәйкес келеді.
І тип - бұл - алғашқы тайпалы ... ... ... ... ... ... тұрақты қоныстар кеңінен таралды.І
ІІ тип - қаласы - жағалауларда орналасқан, халықтар қозғалысы, яғни көші қон ... ... ... ... халық саны 1 миллионға дейінгі тұрғыны бар қала мемлекеттер.
ІІІ тип - ұсақ ауыл ... ... ... ... қалалар. Халықтың аз қозғалысымен сипатталады (соғыспен, діни насихаттау және т.б басқа себептермен емес негізінен экономикаға негізделген көші қон).
IV тип - ... ... ... ... ... қала - ауыл) қоныс, ірі қалалардың болуымен сипатталып, жоғары стадиясында агломерациялар, мегалополистер, ... ... ... тән. Қоныстандырудың деконцентрация үдерісіне өтуі халықтың жоғарғы қозғалысының салдары болып табылады.
Жаңа V тип - ... ... ... ... түзу ... ... ... яғни өмір сүру жағдайы теңдігі қалыптасып, халықтың өте ... ... ... ... тип ... ... таралуы негізінде қол жеткізеді. Атақты француз қала зерттеушілері, Ж.Божье Гарнье [49] және Ж.Шабо [50] атап ... ... ... ... ... ең ... ... бірі. Бір жағынан, серпіні, масштабы, өтуі мен жан - жақты қамту ... ... ... ... ... екінші жағынан, географиялық негізділігі және кеңістікте көрініс ... ... ... ... жаңа ... бірі ... айтуға рұқсат береді [51]. Болашақта айтарлықтай күрделі және жан - жақты әлеуметтік - экономикалық, демографиялық және географиялық үдерістермен сипатталатын урбандалу ХХ ... деп ... ... ... ... көптеген жаңалықтар әкелді. Сандық өзгерістердің талдау мен қала өсуінің ... - ... ... және экономикалық ландшафтта сапалы өзгерістерді зерттеу жолындағы алғашқы қадам. Жоғарыда аталғандардың негізінде, заманауи кезеңінде мемлекеттің міндеті Қазақстан Республикасының 2015 ... ... ... ... ... даму ... сәйкес экономикалық болашағы бар аудандар мен адамның тіршілік ортасы үшін табиғи климаттық зоналарда экономикалық және еңбек ресурстарын шоғырын ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүйесімен бірлесе үйлескен нарықтағы субъектілердің экономикалық белсенділігін ... үшін және ... ішкі ... ... қалыптастыруда жағдайлар жасалуы тиіс. Аталған Стратегия елдің аумақтық дамудың стратегиялық бағытын, соның ішінде экономикалық кеңістіктік түзілуі және геодемография, ... ... ... байланысты инфрақұрылыммен қамтамасыз ету және ол сәйкес келетін мемлекеттік, салалық және аймақтық бағдарламаларды ... ... ... үшін ... ... қызмет атқарады. Бұдан басқа, аталған құжат республикалық, аймақаралық және облыстық мәндегі өндірістік, энергетикалық, инженерлік, көлік-байланыстық және әлеуметтік инфрақұрылымын дамытуға бағытталған ... ... ... ... ... (ұлттық компаниялар құралдарын есептегенде) рұқсат береді.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... алғаш зерттеліп, үлкен қалалар өсуінің алып ... ... ... ... ... ... үйлесімсіздіктің тереңдеуіне әкелетінін бірінші болып көрсетіп, назар аударды. Агломерация тұжырымдамасы кеңістікте динамикалық үдерістерді интерпретациялау құралдары кеңінен таралған ... ... ... және ... орын алған және бүгінгі күнге дейін маңыздылығын жоғалтқан емес. Жалпы ... бұл ... ... ... ... ... ... аумақтық шоғырын түсіндіру міндеті қызметін атқарған. Дегенмен, оның мәні осымен тәмамдалмайды. Яғни, Э.Лампард [52] өз уақытысында өндіргіш күштердің ... ... ... даму ... ... түсіндіруден айырмашылығы болып, агломерация тұжырымдамасын экономикалық өсумен байланысты шоғыр құбылысымен байланыстырады, ол дегеніміз .
Осы аталған тұжырымдама ... ... ... дамыту үдерістерінің кумулятивтік маңыздылығын түсіндіру үшін шынайы негізін қамтамасыз етеді.
Агломерация тұжырымдамасының пайда болуы А. ... [53] ... ... алады. Өткен жүз жылдың басында ол қоғамның өндіргіш күштерінің даму үдерістерін агломерациялық бағыттардың ... ... Оның ... ... ... ... ... халық тығыздығының артуы, сонымен қатар көліктің арзан болуы әкеледі. Нарықтық индустрияландыруға назар аудара отырып, ол деп жазды. ХХ ... ... ... ... ... ... елдердің шаруашылығын барлық кеңістіктік ұйымдастыру негізі ретінде қарастырылған ұлттық және аудандық қала жүйелеріне ауысты. Заманауи ... және ... ... ... ... барлық дамыған елдерге тән қалалардың бірыңғай өсу мүмкіндіктері, қалалық жүйелер айтарлықтай шектеулі. Урбандалу үдерісінің іріктелуі қалада қалыптасқан жүйенің ... ... ... ... ... әртүрлі топтағы қалалар мен аудандық қалалық жүйелер (макроамал түрғысынан алатын болсақ) арасындағы қайта бөлінуіне әкеледі.
Міне сондықтан, заманауи урбандалу батыс ... ... ... бұл тек ... өсім ғана ... ол құрылымдық қайта құрылу, яғни аса сапалы ... ...
1.4 ... аумақтардың формасы ретінде қала агломерацияларын зерттеудің әдістемелік амалдары
Ауыл халқын талдау негізінде басында өңделген халықтар ... ... ... мен әдістемесі қала халқы бойынша бай материалдарды талдау арқасында толықтырылады. Егер кеңес ғалымы Н.Н. Баранскийдің еңбегін қарастырсақ, қалалар географиясы ... ... ... ... ... Осы кезеңде жарияланған жұмыстардың көбісі қалалар географиясы бойынша негізінен сипаттау тұрғысында ... ... ... И.М. ... В.В. ... және т.б ... қатысты. Алғашқы соғыстан кейінгі жылдарда алғаш болып аймақтық қалалық жүйелерге тарихи-экономикалық-географиялық зерттеулер болып Р.М. ... Л.Е. Иофе [55] ... ... Осы ... жеке ... қалалар күрделі жүйе ретінде тарихи - экономикалық - географиялық аспектісінде зерттеле бастады. Кеңестік геоурбанистика қала ... ... ... мен ... ... олардың экономикалық өміріне, ішкі және сыртқы байланыстарына басты назар аудара бастады. Аймақтық қалалық жүйелер мен жеке ... ... ... амал ... айтарлықтай деңгейде жаңа тың нәрсе болатын.
Алғашқы жылдары аталған жұмыстардың кемшіліктері болып, әлсіз жақтары ... ... ... және ... ... ... ... практикалық міндеттерді шешуде кезінде ол анық байқала басталды. Жоспардың түпнұсқасынан өзгермей, соңғы кезеңдегі қалалардың сипаттамасы айтарлықтай ... ... ие бола ... ... ... ... ... қалалар географиясының бұрылысын сипаттайды.
Аталған бұрылыс толық көлемде эконом - ... ... [56] ... көрініс тапты, яғни география ғылымдарымен қалаларды жоспарлау туралы ғылымның негізгі байланыстарының бірігіуі туралы сұрақ қойылды. ... мен ... ... ... географиясы саласында жұмыс істейтін географтардың басты назарында болды, дегенмен бірнеше ондаған жылдар бойы ... ... ... ... ... ... болады. 60-шы жылдардың басына дейін қала ұғымын анықтауда және қалаларды жіктеу кезінде басты екі критерия болды: халықтың саны және ... ... ... халық санына байланысты критериясына негізделген бірінші типологиясын ХХ ғасырдың басында В.П. СеменовТянь-Шаньский [57] ұсынды. 50-60 жж. ... ... ... ... ... ... көптеген зерттеулер пайда болды. Басты назар шаруашылық пен қоныстандыру арасындағы өзарабайланыстың ашылуына ... ... ... ... сатысы туралы алғашқы сұрақтар В.В. Покшишевский [58], А.А.Минц [57], Б.С.Хорев [] сынды ... ... ... ... ... әрі қарай қаланы зерттеуде жүйелік амалдардың дамуы үшін үлкен маңызға ие болды. ... ... ... амал ... ... ... ... қалалар жүйесінің дамуынан шыға отырып, Ю.Г. Саушкинмен [59] дәлелденді. Бұл амал өз жалғасын Н.И. Блажкомен [60] әрі қарай ... ... ... ... рөлі ... Н.И. Блажко, С.М. Воскобойникова [61] және Б.Л.Гурьевичтермен [62] аталған жүйенің құрылымын зерттеуге рұқсат беретін, қалалық елді мекендерді ... ... ... ... [63], В.Г. ... [], Ю.А. Авдеевтің [64] жұмыстарында қалалардың тарихи генетикалық типологиясы өңделді. ... ... ... елдімекендердің типтері В.В. Воробьевтің жұмыстарында қарастырылды. Халықтың, еңбек ресурстарының ... ... ... ... түрде аса үлкен емес аумақтарды экономикалық-географиялық зерттеу негізінде әлеуметтік - экономикалық аудандастыру сұрақтары өңделді. Кеңес кезеңінде өткізілетін үлкен жоспарлы және қала ... ... ... ішкі ... ... зерттеуде үлкен деңгейдегі халық шоғыры, өндірістік және өндірістік емес ... мен ... ... және ... ... ретінде үлкен қызығушылықты туғызды. Ю.Г. Саушкин, В.В. Покшишевский, И.М. Майергойз [46] және т.б ... ... ... ішкі ... құрылымын зерттеу әдістемесі пайда болып, ішкі қалалық кеңістіктік жүйесі мен оларды жеке ... ... ... ірі ... ... даму ... ...
Әдістемелік сипаттағы ең маңызды жұмыстардың қатарына қалаларды экономикалық - географиялық зерттеу сұрақтарына арналған жұмыстарды ... ... ... жылдардың екінші жартысында халықты қоныстандыруда бірыңғай аумақтық жүйесінде қала және ауыл халқын қоныстандыруды қатар қарастыру бойынша алғашқы қадамдар ... ... В.Г. ... Б.С. ... ... атауға болады.
Қалалық агломерацияларды П.И. Дубровин [65], Г.М. Лаппо, М.О. Хауке [66], В.Я. Моргулев [67], Э.И. Вайнберг [68] және басқа да ... ... ... та, ... ... міндеттерін шешу үшін алуантүрлі әдістерді қолдану әрекеттері, яғни қаланың біртұтастылығын бейнелеу, олардың қызмет етуіндегі критерияларды ... ... жаңа ... ... ... ... керектігін саналы түрде түсінуге әкелді. Салыстырмалы түрде бір ... сол ... оның ... ... ... құрастырылды, осының негізінде сол бір міндетті шешуге әрекет жасады қаланы тұтас түзілім ретінде басқаруы қарастырылды.
Сондықтан, геоурбанистика практикалық маңызға ие ... ... ... ... бола ... экономикалық географияның басқа облыстары есептеулер, математикалық әдістерді қолдана бастады. Елді мекендерді типологиялау ... ... ... ... ... бойынша және белгілер санының ұлғаюымен жүрді.
Әртүрлі шамадағы қалалар даму мәселесін зерттеумен ... қала ... және қала ... дамуы мен өсу мәселесін аумақтық аспектіде өңдеумен қатар, қала мен ауыл арасындағы айырмашылықты жою мақсатында экономикалық - географиялық ... ... ... ... ... ... ... бөлінді. Бұдан байқайтынымыз, қоныстандыру жүйесінде шағын қалаларды зерттеуде басым ... ... ... ... және ... заманауи күйін болашақта түйінге келу мақсатында талдау болып табылады. ... ... ... ... ... өсуіне және үлкен, ірі және аса ірі қалалардың ... ... ... ... елдімекеніне негізінен автономды елдімекен ретінде қарастыра ... ... ... ... және ... ... басқа қоршаған қоныстар мен олардың даму мүддесіне қатыссыз есебінде нәтижесінде пайда болған оның экономикалық және демографиялық әлеуетін ... ... ... ... ... ... байланыстарды қағидалық жоққа шығару және оларды белсендіру бойынша шараларды өз деңгейінде ... ... елді ... ... ... ... - экономикалық және құрылымдық- жоспарлы маңыздылығын шынайы дүрыс бағаламау негізінде шағын қалаларды өнеркәсіптік ... ... ... қала мен ... ... ... көрініс алды.
Ю.Л. Пивоваров, И.Груз, Н.Т. Агафонова, С.Б. ... О.П. ... [69-73] ... ... ... ... ... сұраққа талқылау жасалынады. қала басты дәлелінің жақтаушылары ... ... ... ... ... ... капитал салымдарының тұрғын және қоғамдық ғимараттардың, су құбырының ... ... және т.с.с ... ... ... аз мөлшерлі шығындары. Дегенмен, шоғырлануы бойынша өндіріс тиімділігін арттыруды жоғарлату, өндіргіш күштері құрылымындағы оң өзгерістер, не ... ... ... басты назарға алынбады. Егер өндірісті орналастыру кезінде оның жеке құрамдас бөліктері бойынша экономикалық әсерін қарастыратын болсақ, шағын және ... ... ... ірі қала ... артықшылығы болып, олар әсіресе бедерлі түрінде көрініс береді. Б.Я. Двоскин және В.М. Макалкиннің [] пікірлері бойынша, мұндай құрамдас бөліктерді үшке ... ... ... ... әсер, өндіріс кешенділігінен, өнеркәсіптік өндірісті топтық орналастырудан. ... және орта ... ... ... ... дешоғырландыруға әкеледі, тек тиімді эксплуатациялау арқасында қалыптасқан әлеуметік және тіпті біршама деңгейде өндірістік инфрақұрылымның экономикалық ... ... ... ... ... ірі ... қарама - қарсы қою, қаланың пішінін ... ... ... деп ... болмайды. Ірі қалалар мен агломерациялардың дамуы - қайтымсыз үдеріс, дегенмен қарама қайшылықтарға толы және ескеретін бір жағдай - ... ... ... ... ... негізгі мәселесін шешпейді.
Міне сондықтан, осы уақытқа дейін қоныстандыруды қайта құрастыру мәселесін шешуге ... ... ... ... ... қатесі болып тек іс жүзінде қоныстандыру құрылымын бір деңгейде - бөлек алынған елдімекенін оқшауланған, автономды бірлік ретінде, яғни ... ... ... ... тыс ... ... ... Шағын қалаларды дамыту бойынша жобалы - қала құрылысы ұсынысын өңдеу, олардың экономикалық және ... даму ... ... қатар жүрді. Мұндай жағдайлар көптеген жобалық ұсыныстарды ... ... ... ...
Шағын елдімекендердің перспективалы даму практикасында ірі қалалардың критикалық бағалауынсыз қалыптасудың қағидалары, әдіс пен тәсілдерінің таза түрде ... ... ... ... ... ... олардың жоспарлық ұйымдастыру сипатына немқұрайлы көзқарастардың туындайтыны сирек емес. Мұндай амалдағы ... ... ... - ... ... ... есептеу нүктесі үлкен қала болып табылады, ал кіші қоныс - үлкен ... не бары ... ... ... ... шағын қала шамасына қарамастан, күрделі әлеуметтік - экономикалық ағза ... ... ... ... және оның құрылымы үлкен елдімекен сияқты қызметтік үдерістердің қажетті алуантүрлілігін қамтамасыз етуге шақырады.
ХХ ғасырдың соңғы онжылдықта қала туралы ... көп ... ... әрі ... даму ... ... әлеуметтік - экономикалық мәселелерін зерттеуге арналған және де қаланың экономикалық және әлеуметтік дамуын басқару сұрақтарын зерттеуге бағытталған ... ... саны ... ... ... ... (аймақтар, топтар) жүргізіледі, аймақтық деңгейде қалалық елдімекендердің даму бағыттарына, сонымен бірге, қоныстандырудың қосылмалы үдерістерінің маңыздылығы (халықтың ... ... ... даму ... және ... бойынша талдау жүргізіледі. Соңғы онжылдықта геоурбанистика қалалар географиясы, математикалық үлгілеу, қала ... ... ... ... ... ... ... аумақтық еңбек бөлінісі даму және тереңдеу факторының салдары болып табылады және ... - ... ... ... ... ... мен ... аумақтық құрылымында жетекші орынды алады. КСРО кезінде қала құрылысы ... қала ... ... ... ... ... шкала ең көп қолданысқа ие болды: қала типтес кенттер мен ... ... - 50 мың ... ... ... - 50-100 мың ... ... - 100-250 мың тұрғын, ірі - 250-500 мың тұрғын, аса ірі - 500-1 млн. ... ... - 1 млн. ... жоғары.
Шағын қалаларды бөлу критериясына Л.А.Велиховтің [74] ... ... ... ... тұрғысынан алсақ, қала халық санына қатысты, яғни қалалардың жалпы белгілеріне көп немесе аз мөлшерде салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... Іс ... ... үш типі жиі кездеседі: шағын, орташа және ірі қалалар. Халық саны 10 мың адам болатын елдімекенді қала деп ... ... ... дұрыс, дегенмен европалық практика мен заманауи жағдайларды ескерсек, Л.А. Велиховпен 5 мың адамы бар елдімекенді қала және қалалық ... бар ... деп ... ... ... ... емес және орташа, орташа және ірі қалалар арасындағы шекараларды анықтау қиындылығын және европалық практиканы ... ... ... адам саны ... ... ... жіктемесі беріледі:
o мың тұрғыны бар үлкен емес (немесе ұсақ) қалалар;
* 20-100 мың тұрғыны бар ... ...
* 100 мың ... астам ірі (немесе үлкен) қалалар;
5 мыңнан аз халқы бар, тіпті сауда-өнеркәсіппен шұғылданатын қалаларды ... ... деп, ал ... ... тұрғыны бар қалаларды - алып қалалар немесе дүниежүзілік қалалар деп атауды ұсынды.
Б.С. Хорев (1972) 50 мың ... бар ... ... ... ... шекарасы орнатудың дұрыс емес екендігін атап өтті. Ресейлік демографиялық ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде В.Г.Давидович, О.А.Константиновтің [75] және т.б еңбектерінде шағын қалаларға халық саны 20 мыға дейін елдімекенді ... ... ... Неміс жіктемесінде қала елдімекенін шағын қалалар қатынасында ... ... бөлу (ірі ... - 100 ... ... ... - 20-100 мың, ұсақ - 5-20 мың, ... қалалар - 2-5 мың, ергежейлі - 2 мыңңан аз) қабылданған.
Шағын қалаға елдімекен ретінде сипаттамасы К.К. ... [76] ... яғни ол ... ... ... анықтау үшін критерия ұсынылды.Қаланы ауыл сияқты жіктеуге рұқсат беретін жалпы белгілеріне адам саны мен ... ... ... ... ... ... аграрлы, курорттық және т.с.с) қызметі; әкімшілік шеңбері (астана, әкімшілік-аумақтық бірлік орталығы, қатардағы елдімекен); даму қарқыны мен бағыттылығы (тез ... ... ... шығу тегі ... ... және ... ...
Осы уақытқа дейін отандық ғылыми әдебиеттерде айтарлықтай ... ... адам өмір сүру ... ... ... ... ...
Халық саны 20 мыңға дейін елдімекенді Ф.М.Листенгурт [77], В.Г.Давидович [] және басқа да авторлар қатары шағын қалалар қатарына жатқызады, сонымен ... ... ... автордың экспедициялық материалымен дәлелденеді. Шағын қала аса үлкен қалалардан шаруашылық құрылымымен, құрылысымен, инфрақұрылымның ... және ең ... ... ... ... яғни тіршілік ету ортасының сипатымен ерекшеленеді.
Автордың есептеуінше, шағын қала ... ... ең ... ... ... ... Шағын қаланы басқа қалалардан ерекшеленетін критериялары тәртіп бойынша тек тұрғындар санымен және олардың белгілі бір әлеуметтік құрамымен шектелмейді. Шағын ... ... ... ... ... есеп беру және ... өмір сүру іс-әрекетінің формасы ретінде нақты бір аумақта халықтың ұдайы өсуі ретінде қарастыру керек. Осыдан қорытынды жасай ... қала деп кем ... ... ... бар, яғни ... ... немесе қоғамға тән халық саны мен әлеуметтік құрамы, қажетті әлеуметтік және басқа да қажеттіліктерді қамтамасыз ... ... ... сипатталады.
Қоныстандыру құрылымында шағын қалалардың аралық орналасуы бұл категориядағы елдімекен табиғатының екіжақтылығын алдын ала анықтайды. Өнеркәсіптік өндіріс ... ... ... ... ... ... бұл категориясын үлкен қаланың өзіндік жасай отырып, күшінде урбандалу үдерісінің белсенді қатысушысы. Осыған ... ауыл ... ... ... ... ... көп ... тек қаланың азық-түліктік, рекреациялық қамтамасыздығы ғана емес, сонымен қатар, ауыл халқының өмір сүру сапасы мен ... ... ... қалыпты қызмет етудің экономика секторының даму деңгейінен тәуелді. Сондықтан да, ... ... ... ... айналысып, зерттеп келеді.
Урбандалу этапы мен болашағында аймақ дамуы үдерісіндегі шағын қалаларды зерттелуін басқаруда конструктивтік амалдар ... ... мен ... ... үшін ... ... сақтайды. Бүгінде шағын қалалар қоғамның аумақтық құрылымын үдемелі ... ... ... рөл ойнайтыны анық, олардың осы рөлін ескермей, мемлекет дамуының кез келген реттелуі тиімсіз болар еді.
Сонымен қатар көптеген шағын ... ... ... - экономикалық дамуын қиындататын әртүрлі сипаттағы бірнеше мәселелер қатарын басынан өткере ... ... ... қалып отыр.
Г.М. Лаппо атап өткендей, әрбір қала техникалық және әлеуметтік инфрақұрылым, халық ... қала ... ... ... ... ... Осыған байланысты, қаланы зерттеудің әртүрлі аспектілері ... ... ... ... демографиялық және т.с.с) мүмкін, барлық материалдар қаланың кешенді ... - ... даму ... мен ... өңдеу кезінде ескерілуі тиіс.
Ю.Р. Архипов, Г.М. Лаппо қаланы зерттеуде екі негізгі бағытын бөліп көрсетеді, яғни ... даму ... ... ... ... алынуы тиіс: экономикалық-географилық және географиялық-демографиялық. Экономикалық-географиялық зерттеу негізінде қаланың шаруашылық кешені ... ... ... инфрақұрылым) қарастырылады, ал халық - ... ... мен ... ретінде. Екінші жағдайда, Ю.Р. Архиповтің есептеуінше, қалатүзуші және қала қызмет етуші салалары еңбекті қолдану орны мен халықты белгілі бір өмір сүру ... ... ... орын ... ... ал халық демографиялық көзқарас тұрғысында зерттеледі.
Шағын қалалар дамуының заманауи шетелдік тәжірибесін талдау зерттеуді талап ететін ... ... ... ... ... қала бюджетін түзу, мемлекеттік субсидиялау, яғни кешенді зерттеуді қамтамасыз ететін жүзеге асып жатқанына дәлел бола алады.
Үлкен қалалар демографиялық үдерістер ... ... ... болып табылады, яғни демографиялық өзгерістер тәртіп бойынша үлкен қалаларда бастау ала отырып, содан кейін басқа қалалар ... ... ... ... - ауыл ... да өз ... тигізеді. Мұндайда халықтың демографиялық дамуына урбандалу әсері байқалады. Осы зерттеу жұмысында халықтың табиғи және механикалық қозғалысы, халықтың қартаюы талданып, халықтың ... өсіп - ... ... ... ... ... ауысуы бастапқыда үлкен қалаларда көрініс алса, содан кейін басқа қалған ... ... ... ... ... ... тұтас алғанда, оны ел бойынша (сәйкесінше, демографиялық үдерістер ағымында айтарлықтай айырмашылықтар ... ... ... бір деңгейде болжауға рұқсат береді. Шамасы және қызметтік типі әртүрлі қалаларда демографиялық жағдай ерекше болады. Ең қолайлы демографиялық үдерістер ... ... ... ... (50 мыңнан 100 мыңға дейін адам) мен белгілі бір ... ... ... үшін (100 ... 250 мың ... дейін) тән. Ең қолайсыз демографиялық жағдай (халықтың ... ... ... ... отырып) аса ірі (халқы 20 мыңға дейін, әсіресе 10 мың адамға дейін) маманданған қалаларда ... ... ... ... демографиялық жағдайлар үшін тән қолайсыз бағыттар экономикалық және демографиялық даму тұрғысынан алғанда тікелей маңызға ие. Елдің өспелі экономикалық әлеуеті ... ... ... нәрсе мен тірі еңбектің - жанды нәрсенің өсуін талап етеді.
Жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... қала елдімекендерінде, яғни қала өлшемінің өсуімен тапшылық қатты байқалады. ... ... қала ... саны үнемі өседі, ал бұл тұтас алғанда ел, аудан, облыс және республика, ауыл және қала елдімекендері бойынша халықтың ... ... ... ... ... ... ... талаптарды ұсынады, яғни аталған үдерістер барлық халық шаруашылығы кешенінің дамуына тікелей немесе жанама түрде әсер етеді.
Урбандалған ортада ... және ... ... ... ... ... қаланың әлеуметтік - сипаттама ерекшеліктерін ескермей, ... ... ... ... даму ... мен ... ғылыми негіздемесінің болмауы халық шаруашылығын жоспарлау деңгейін жоғарлатуда шынайы кедергі болып табылады. Соған қарамастан, ... ... ... ... ... әлеуметтік - демографиялық сипаттамасы және талдауға ... ... ... ... аз және айтарлықтай шектеулі.
Зерттеу мәселесі толық емес өңделуі мен өзектілігін ескере отырып, біздің назарымыз, қалалардың ... даму ... ... - желілік деңгейде шоғырланған. Қаланың әлеуметтік - ... ... ... ... яғни бір ... оның ... түзіп және негізгі бағытын көрсетсе, ал екінші жағынан - ... ... ... ... ... тән сәттерін сипаттайды. Қалалар дамуының жалпы заңдылықтарын іздеу Қалалардың дамуының ортақ заңдылықтарын іздестіру бойынша жалпы даму ... ғана ... ... ... ... қалалардың дамуы ескерілмейді. Жекелеген қалалардың дамуын анықтау өзіндік ерекшелігі бар ... ... ... ... ... ... негізге алынған сипаттамасында алдымен демографиялық үдерістердің даму ... ... сол ... ... саны ...
Негізінен қала халқының өсуі екі себептен байқалады: халықтың көші-қонлық және табиғи қозғалысы. Басты назар көші-қонлық қозғалыстарға аударылады, ... ... ... ... сол ... тіршілігі мен дамып қалыптасу шарттарына сәйкестігін де көрсетеді, жалпы бұл көші-қон демография айнасы іспетті.
Халықтың жыныстық-жастық құрылымы табиғи және ... ... ... ... ... ... қала ... әлеуметтік-экономикалық даму негізі болады және барлық демограйиялық үдерістерде өзіндік орын ... Әр ... қала ... мен ... сәйкес халықтың көші-қонлық қозғалыстары мен жыныстық-жастық құрамының ... ... ... ... ... көрсеткіштер қаланың типі мен одан әрі қарай қаланың үлкендігі шамаларын анықтайды және бұл шама ... гөрі ... бір ... ... ... ... де ... тұрақтылығы айқындалып отырады.
Қалалардың дамуының экономикалық және демографиялық аспектілері арақатынасын сараптағанда халықтың еңбек белсенділігі щшамасын да сараптамадан тыс қалдырмаған жөн. ... ... сай әр ... типтегі қалаларда халықтың жалпы және толық жұмысбастылығының экономикалық заңының бекітілуіне шаруашылықтың ... және жеке ... ... ... дамуын зертеу шаралары негіз болды.
Жүргізілген зертеулердің нәтижесі бойынша келесі қорытындыларды шығаруға болады:
* Демографиялық үдерістер шектеуші, ... ... ... ... ... ... Олар бір жағынан қала халықшаруашылығының себебі ретінде болса, екіншіден - оның ... ... ... ... ... ... өндірісті орналастыруда әрбір қаланың экономикалық дамуының алғышарты болатын факторларды ескеру қажет: бос ... ... ... қала ... ... ... толық еңбекпен қамтылу және т.б.
* Қала қалыптасуындағы функциялардың күрделенуі жаңа жоғары функционалдық маңыздарды иеленеді.әрбір функционалдық типтің ... ... ... даму ... ... біз тек ... ... әлеуметтік-демографиялық өзгерістердің сипатын ғана емес, сонымен қатар олардың сандық өзгерістерінің ... ...
* Бір ... ... функцияларының бірігуіне, екіншіден қоныстандырудың ортақ жүйелерінің қалыптасуы арқылы жекелеген қоныстар, ... ... ... ... ... ... ... осыдан еңбек бөлінісіндегі экономикалық үдерістер қалалар арасындағы еңбек бөлінісімен ... ... ... жүйе мен оның ... ... даму жоспарларына баса назар аударылу керек.
* Қала жүйесінің даму жоспарын анықтауда ... ... ... ... ... ... ... ортақ жүйесін қалыптастырудың тетігі болып табылуы мүмкін. Халықшаруашылық ... ... ... ... әр қалалардың ерекшеліктерне байлансты күрделі өзгерістерде көрініс табады, бұл қалалардың демографиялық құрылымдарының рационализациялануына әкеледі. Демографиялық даму ... ... ... ... ... ... орындалуының шарты көші-қонның құрылымының рационализациясы алынады. Сонымен бірге олардың рационализациясы барлық әлеуметтік-экономикалық жүйенің ... ... ... ... ... УРБАНДАЛҒАН АУМАҚТАРЫНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК-ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
2.1 Қала халқы санының серпіні мен урбанистикалық құрылымның қалыптасуы
Қазіргі уақытта Қазақстан әлеуметтік-экономикалық дамудың ... ... ... ... ... қоғам қалыптасуының алдында тұр. Осыған қоса, Қазақстанда өз шешімін талап ететін шынайы мәселелер бар. ... саны 16 млн. ... ... ... ... 2,5 ... жуық ... еңбекпен шұғылданса, 0,5 млн.ға жуық халық жұмыссыз болып табылады. Сонымен қатар, қала және ауыл халқы арасында қалыптасқан арақатынасы 57 % және 43 % ... ... [78]. ... да, ... ... ... сапалық сипаттағы өзгерісі баяндалады. Алдын ала көрудің ғылыми әдісі ретінде болжауда халықты ... ... ... мен экономикалық әлеуеттің тек параметрлерін көрсетіп қана қоймай, сонымен бірге ең бастысы болашақ ... ... ... ... ... жету тәсілдерін де көрсетуі тиіс. Бұл әдетте экономикалық, әлеуметтік - демографиялық, ... ... қала ... ... шешу үшін маңыздылығы бірдей бастапқы жағдайлар болып табылады. ... ... 2010 ... 1 қаңтарына сәйкес республикалық, облыстық жәнн аудандық маңызы бар қалалар саны 86 құрады. Бұл ... ... ... ... ... көруге болады [79].
Кесте 2 - 2010 ... 1 ... ... ... ... ... ... аудандар
Кенттік әкімшілік
Тер
Ауылдық әкімшідік
тер
Елдімекен
дер
Барлығы
Олардың ... ... бар ... ... ыбар ... ... ...
ДЕМ
Кенттер
Ауылдар
Облыстық маңызы бар
Аудандық маңызы бар
Қазақстан Республикасы
175
86
39
45
10
5
34
21
2468
631
35
7031
Ақмола ... ... ... ... ... ...
11
11
9
2
2
10
8
192
71
11
433
Қостанай
16
5
4
1
3
2
257
86
3
649
Қызылорда
7
3
1
2
2
143
81
2
263
Маңғыстау
5
3
2
1
42
31
57
Оңтүстік Қазақстан
14
8
4
4
3
187
23
873
Павлодар
10
3
3
4
4
169
46
4
408
Солтүстік Қазақстан
13
5
1
4
204
21
714
Шығыс Қазақстан
15
10
6
4
2
2
252
42
3
786
Астана
3
1
3
Алматы
7
1
7
Егер осы ... ... ... онда Қазақстан Республикасының 2010 жылдың 1 қаңтарындағы ... ... ... 9858 ... ... Оған - 14 облыс, 2 республикалық ... бар ... 175 ... республикалық маңызы бар қалалардағы 10 аудан, облыстық және аудандық маңызы бар 39 және 45 ... ... ... бар ... 5 ... 2502 кент және ауыл ... 35 кент және 7031 ... елді-мекендер жатады. Бұл дегеніміз, Қазақстанда ауыл және кентті елді ... ... ... жылдың халық санағы бойынша халық саны 14953,1 млн адамды құрады. Жалпы санақтан 8377,3 мың адам ... ... ... 6575,8 мың адам ... елдімекендерде тұрды. Қазақстан халқы 84 қала және 200 қала ... ... 2036 ... ... және 7684 ауыл елдімекендерінде қоныстанған.
2010 жылдың 1 қаңтардағы есеп бойынша республиканың халық саны 16204,6 мың адамды құрады, ... ... ... ... - 8806,9 мың және ... елдімекендерде - 7397,6 мың адам қоныстанған. Сонымен бірге, әкімшілік-аумақтық қайта құрылулар ... ... ... ... ... қала халқының үлесі 56 % - дан 53,7 % - ға ... ал ... ... ... ... үлесі 44 % - дан 46,3 % - ға артқан [80]. ... ... ... аз ... аралығында өсу себебі 04.11.2006 жылғы ҚР № 184-3 ҚР ... ... мен ... ... ... 2007 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енуіне сәйкес, 700 мың ... бар 122 қала ... ... ауыл ... ... ал 28 қала ... ... түрлі жылдарда санақ аралық уақыт аралығында ауылдық елдімекендеріне қатыстырылды.
Шамамен 100 мыңнан 500 мыңға дейін халық саны бар қала ... ... 50 % - ға ... 18 ... ... ... ... 50 мыңнан аса тұрғыны бар 26 қала бар. Қазақстанның ең ірі қаласы ретінде Алматы ... ... 2009 ... ... ... ... қалада 1364,6 мың адам тұрады. Осымен қоса, 1999 жылы халық санағы бойынша ... 1129,4 мың адам ... ...
Халық санағы аралықтарында халық санының өсуі келесе қалаларда байқалды: Астанада (2 еседен астам), Атырау, Кентау, ... (1,5 ... ... (4,7 % - ға), ... (20,8 % - ға), ... (5,3 % - ға) ... Қостанай, Петропавл, Өскемен қалаларында халық саны азайған.
Республикада 7031 ауылдық ... бар. ... ... 344 (4,5 %) ірі болып табылады және олардың әрқайсысында 3-тен 5 мыңға дейін халық ... ... ... ... ... ... үштен бір бөлігі сәйкес келеді, немесе 2010,7 мың адам. Осы уақытта 200 тұрғыны бар 2084 (27,1%) кішігірім ауылдық елдімекендерде жалпы ауыл ... ... 3,2 % ... ... немесе 211,4 мың адам тұрады. 1999 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша республикада тұрғыны жоқ 306 ауылдық елдімекендер ... ... ... ... ... саны 50 мың ... ... 60 шағын қалалар бар [81].
Олардың қатарында 45 шағын ... ... ... аудандардың әкімшілік орталығы болып табылады, бұл шағын қалалар санынан 68 % және ауыл ... ... 25 % ... ... аудандардың орталығына жатпайтын 19 кіші қалалар қатары бар: ... ... ... Жем, ... Текелі, Шар, Серебрянск, Курчатов, Шу, Шахтинск, Сарань, Приозерск, Қаражал, Лисаков, Арқалық, Ақсу, Қазалы, Жаңаөзен. Олардың кейбірі облыстық ... бар ... ... ... ... ... аудандардың бірігуіне байланысты аудан орталығы мәртебесін жоғалтқан ... ... ... ... 3 - ... ... аралығы бойынша қалалардағы халық саны, адам
1979
1989
1999
2009
Ірі қалалардың атауы
Ірі қалалардың саны
Астана
238895
289210
328341
613006
Алматы
957889
1073130
1130621
1365632
Ақмола
428218
502508
380522
341915
Көкшетау, Степногор
2
Ақтөбе
290850
399004
377603
461050
Ақтөбе
1
Алматы
418606
537040
464953
416858
Талдықорған, ... ... ... ... ... ... ... Балқаш, Жезқазған, Қаражал, Приозер, Саран, Сәтбаев, Теміртау
Шахтинск
9
Қостанай
497158
620189
554112
439554
Қостанай, Арқалық , ... , ... ... ... ... ... Жаңаөзен
2
Оңтүстік Қазақстан
667213
803415
793241
972072
Шымкент, Арыс, Кентау
Түркістан
4
Павлодар
456746
602643
511448
504579
Павлодар, Ақсу, Екібастұз
3
Солтүстік Қазақстан
284886
327585
274744
237436
Петропавл
1
Шығыс Қазақстан
902992
1030167
898497
801475
Өскемен, Аягөз, Зыряновск, Курчатов, Риддер, Семей
6
Екінші ... ... ... халық санының өсімі кейбір қалаларда көбейсе, кейбір қалаларда халық саны керісінше төмендеген. Бұның басты себебі, Кеңес Одағы ... ... ... орындары тез қысқаруының нәтижесінде, ірі және шағын қалаларда жұмыссыздықтың күрт артуымен түсіндіріледі. Аталған өзгерісті байқау үшін бұл ... ... ... ... жөн ... ... 4 - 1979, 1989, 1999 және 2009 ... қала халқы санының серпіні
Республикалық маңызы бар ірі қалаларда ... саны тез ... ... ... ... саны 10 жыл ... екі есеге өскенін көруге болады, осындай өзгеріс Алматы қаласында да байқалады, ал басқа қалған шағын қалаларда халық саны ... ... ... 1990 ... ... Кеңес Одағының ыдырау салдарынан Қазақстан Республикасы үлкен әлеуметтік және экономикалық өзгерістерді басынан өткерді. Әсіресе 1990 жылдың бірінші ... ... ... сәйкес келмейтін ірі өндірістік-өнеркәсіп кешендері макроэкономикалық тұрақсыздыққа ұшырады. Қазақстанның табиғи байлықтары артықшылықтар мен жайлы жағдай ғана емес, сонымен қатар ... ... ... арттырып және осыған сәйкес дүниежүзілік нарықтағы мұнай бағасының тербелуіне тәуелділікті тудыратын мемлекет қорының тұрақсыздану ... де ... ... ... ... ... ... Маңғыстау облысында - 54,3 %, ... ... ... - 24,8%, ... ... - 86,7%, ... қаласында - 20,8% болды. Ал Солтүстік Қазақстан, Қостанай және ... ... ... саны 17,8 %, 12,9 % және 10,9 % - ға ... ... ... облысының қала халқы саны 178831 адамға немесе 1,2 есеге ... ал ... ... ... ... облысында: 154389 адам немесе 3,3 есеге өсті [82].
Ең жақсы урбандалған Қарағанды, Павлодар және Ақтөбе облыстары деп ... ... ... ... Алматы, Солтүстік Қазақстан, Қызылорда және Жамбыл облыстарында байқалады.
Ер адамдар саны 7712,2 мың адам, ... - 8297,3 мың адам ... Ер ... саны өткен санақпен салыстырғанда 496,8 мың адамға немесе 7% - ға артса; әйелдер саны 515,8 мың ... ... 6,6 % - ға ... ... ... ер ... әйел ... санының арақатынасы бойынша әйелдердің үлес салмағы ерлерге ... ... ... (51,8 % және 48,2% ... сәйкес келді). Өткен санақпен салыстырғанда қазақ ұлтының саны 26 % - ға өсіп, 10096,7 мың адам ... ... саны 23,2 % - ға ... 456,9 мың ... құрады, ұйғырлар - 6,8 % - ға артып, 224,7 мың адамды құрады. Орыстардың саны 15,3 % ... 3793,7 мың ... ... ... - 49,5 % - ға ... 178,4 мың ... құрады; украиндықтар - 39,4 % - ға азайып, 331,0 мың адамды құраса, татарлар - 18,0 % - ға ... 204,2 мың ... ... ... ... ... санынан қазақтардың үлесі - 63,1 % - ды құраса, орыстар - 23,7 %, өзбектер - 2,8 %, ... - 2,1 %, ... - 1,4 %, ... - 1,3 %, немістер - 1,1 % құрады. Соңғы он ... ... және ... ... ... ... төмендеуі мен көші-қонның артуы нәтижесінде халық санының күрт төмендеуін басынан өткерді. Өтпелі ... он жыл ... ... ... ... пен жұмыс күшіне деген ұсыныс арақатынасында айтарлықтай ... ... ... [83-84]. ... ... ... ... аумағында бірыңғай таралмауы арқасында әлеуметтік-экономикалық сипаттағы мәселелерді тудырып отыр. Статистикалық мәліметтерге сүйеніп, Қазақстан қалаларын халық саны бойынша жіктеуге болады. ... ... ... ... ... ... үдерістерді нақтырақ зерттеуге мүмкіндік береді.
Кесте 4 - Халық саны бойынша Қазақстандағы қалалардың жіктемесі
Қала миллионер
Саны
Халық саны ... ... ... млн.адамнан астам
1 - республикалық маңызы бар қала типі
Аса ірі қалалар
2
500000 - 1 млн.адам
Астана, Шымкент
Ірі қалалар
6
250000 - ... - ... ... бар қала типі ... ... ... Тараз, Өскемен, Семей
Үлкен қалалар
12
100000 - 250000
Орал, ... ... ... ... ... Ақтау, Көкшетау, Түркістан, Екібастұз, Талдықорған, Рудный
Орташа қалалар
9
50000-100000
3 - ... ... қала типі ... ... Балқаш, Сәтбаев, Степногор, Кентау, Шахтинск, Риддер, Саран
Шағын қалалар
Ақсу, Лисаковск, Қапшағай, Зыряновск, Арыс, Аягөз, Байқоңыр, ... ... ... Приозер, Курчатов
12
10000 -50000
2.2 Қала халқы табиғи қозғалысының ерекшеліктері
Урбандалу үдерісінің даму барысында қалалық елдімекендерде ... ... ... туу көрсеткіші төмен, уақыт өте келе ауылдық елдімекендерде туу көрсеткіші төмендегенін көруге болады. Бұл кейбір жағдайда қалалардағы туу ... ... ... ол әлеуметтік-экономикалық, демографиялық және діни факторлар қатарымен түсіндіріледі, сонымен қатар жекелей ... бұл ... ... ... ... де ... Тәртіп бойынша, ауылдық елдімекендерден көшіп келген қала тұрғындарының туу көрсеткіші қалалық елдімекендерде бұрыннан тұрып келе жатқан тұрғындарға ... ... ... ... ... жж ... қала және ауыл халқы санының серпінінде өзгерістер байқалды. Тәуелсіздік кезеңінде мұндай өзгерістер бірнеше рет ... ... ... ХХ ... 90-шы ... қала ... саны ауыл халқы санына қарағанда барынша қарқынды түрде азайды; 1999-2005 жж. аралығында керісінше, қала халқының саны ... ауыл ... саны ... ... жж. ... бөліністің өзгеруімен, қалалық мекендердің ауылдық елдімекендер қатарына жатқызылып ... ... ... ... ... ... ... қала тұрғындарының саны азайып, ауыл халқының саны өсті. Бірақ, жалпы ... ... ... қала ... ... ... ауыл халқы санының өсу қарқынан біршама жоғары болып табылады, әсіресе қала халқы Қазақстандағы халық ... ... ... ... - ... жж. ... Қазақстан Республикасындағы халықтың 74,1 % өсімі қала тұрғындарынан есебінен болды. Қазақстандағы туудың ең жоғары көрсеткіші 1987 ... ... - ... ең көп ... осы жылы туылады. Бірақ, келесі 1988 жылдан бастап 2001 жыл аралығына дейін туу көрсеткішінің саны біртіндеп қысқара түседі. 2002 жылдан ... ... туу ... арта ... Берілген жалпы республикалық бағыт ауыл тұрғындарына да тән болды: туудың азаюы 2001 жылға дейін ... ал 2002 ... ... өсім ... (7 - ... Ал, республика қалаларында кері жағдай орын алды. Сонымен, 1989 жылдан 1999 жылға қарай қалалардағы туу көрсеткіші ... ... ... ... туу ... ... 2000 жылдан басталды. 1998 жылы қаладағы сәбилер туылуы ауылдағы есептен ... ... егер 1998 жылы ... ... елдімекендерге қарағанда 1,4 % артық сәби туылса, ал 2002 жылы - 14,0 %; 2003 жылы - 21,2 %; 2004 жылы - 25,0 %; 2005 жылы - 29,7 %; 2006 жылы - 28,3 %; 2007 жылы - 15,3 % (7 - ... және бұл ... ... әлі ... дейін сақталуда. 7 - кестеде қала және ауылдық елдімекендердегі туу көрсеткіштерінің ауысуын қандай түрде болғанын ... ... [85]. ... 5 - ... халқының туу көрсеткіштері
Жыл
Барлық халық
Қала халқы
Ауыл халқы
Туу саны
Туудың жалпы коэффициенті
Туу саны
Туудың жалпы коэффициенті
Туу саны
Туудың жалпы ... ... ... ... бұрынғыдай аймақтық дифференциацияланған. Аймақтардың екі тобы ажыратылады: ... ... ... ... ... сонымен бірге - Астана және Алматы қалалары) және халықтың кемуімен (Шығыс, Солтүстік және ... ... ... туу ... ... және ... өзгерістерге қатысты жоғары тәуелділікте анықталады. Қайта құрылу үдерістерінің дамуы, өмірдің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... контрацептивтік әртүрлі құралдардың пайда болуы және қолжетімділігі - ... ... 1990 жылы туу ... ... ... ... жанұяларда (әсіресе жастардың) бала санын белгілі бір шекте ... ... ... ... ... ... қалдырып отырады, яғни кейінге жоспарланады.
Балаларды шектеп ... ... 1990 ... ... ... ... ... басым болды. Осының салдарынан қалалық және ауылдық елдімекендердегі жағдайлардың айырмашылығы айтарлықтай ... 5 - 1999 және 2009 жж. ... қала ... туу ... ... ... тек ... баланың туылуымен шектелсе, ауылдарда екі, үшінші баламен шектеліп қалса да, туылу ... ... ... ... ... 1990 ... ... ауылдық елдімекендерде негізінен қарай туылу ауылдарда үшеу немесе төртінші балалардың санынан туу ... ... ... ... [86].
1999-2010 жж. топтың халық саны 1,5 млн. ... ... бұл ... жж. 62,3 % ... ... ... Қазақстанның демографиялық доноры ретінде оңтүстік облыстар саналады - 1999-2010 жж. олар 67,8 % ... ... ... саны өсімінің серпінін анықтады. Тек оңтүстікте ғана халықтың жоғары шоғырлануы байқалады - 2010 жылы бұл ... 36,5 % ... ... 6 - 1999 ... ... туу ...
Соңғы жылдары топтарға кіретін облыстарға халық саны өсімінің серпіні байқалады, яғни 1999-2005 жж. қарағанда 2005-2010 жж. (8,6 ... ... ... ... Орталық экономикалық ауданда халық саны өсе бастады (2005-2010 жж. 1,5 %-ға артты). Осындай үдеріс Шығыс және Солтүстік ... ... да ... деп ... ... саны ... қатысты аудандық дифференциациясының әсері азаюда. ХХІ ғасырдың екінші онжылдығында Қазақстанның барлық аймақтарында халық санының ... ... деп ... [87].
Сурет 7 - 2009 жылдағы халықтың туу көрсеткіші
Елдегі халық санының көбею ... ... ... ... бірі ... халықтың этностық құрамы болып табылады (кесте-6).
Кесте 6 - 1989, 1999 және 2009 ... ... ... ... ... этностық құрамы, мың адам
1989
1999
1999 1989 жылға
2009
2009 1999 жылға
2009 1989
жылға
мың ... ... ...
6534,6
39,7
7985,0
53,4
122,2
10098,6
63,1
126,5
154,5
Орыстар
6227,5
37,8
4479,6
29,9
71,9
3797,0
23,7
84,8
61,0
Өзбектер
332,0
2,0
370,1
2,4
111,5
457,2
2,9
123,5
137,7
Украиндер
896,2
5,4
547,1
3,7
61,0
333,2
2,1
60,9
37,2
Ұйғырлар
185,3
1,2
210,4
1,4
113,5
223,1
1,4
106,0
120,4
Татарлар
328,0
2,0
249,0
1,7
75,9
203,3
1,3
81,6
62,0
Немістер
957,2
5,8
353,4
2,4
36,9
178,2
1,1
50,4
18,6
Басқалары
1003,4
6,1
758,5
5,1
75,6
714,2
4,4
94,1
71,1
Әдебиет көзі: Статистический сборник по отдельным показателям всесоюзных переписей населения 1939, 1959,1970, 1979, 1989 гг. ... 1991. -- с. 7-70; ... ... ... РК. Том 1. ... переписи населения 1999 г. в РК. Алматы, 2000. -- с. 6-8; ... и ... ... 2010, № ... ж Қазақстанның халық саны 1989 жылғы мәліметтерге сәйкес қалпына келді, дегенмен халықтың этностық құрамы айтарлықтай өзгерген. Демографиялық ... ... ... ... ... ... түрік тобы халықтарымен көрініс беретін азиялық этностар болып табылады. Қазақтар, өзбектер, ұйғырлардың саны 20 жыл ... ... жж.) 1,5 ... ... ... 67,4 % ... ... этностық топ (орыстар, украиндықтар, татарлар, немістер) осы уақыт аралығында 1,9 есеге азайды, олар 1989 жылы 51,0 % - дан 2009 жылы 28,2 % - ға ... ... ... ... туу ... өзге де ... әсер етті. Біріншіден, 1980 жылдары жастар туу бойынша ... ... ... ... ... өмір сүру жағдайларын жақсарту салдарынан пайда болды. Үшіншіден, жас отбасылар арасында балалар туылуының аралық ... ... ... ... әсіресе, бірінші және екінші сәбилер арасын алшақтатып туу және т.с.с.
Қазақстан қала ... ... ... ... он ... ... жылдарында туудың тұрақсыз серпінді көрсеткіштерімен бірге өлім-жітім көрсеткіштерінің артуы қатар жүрді. ... ... ... мен оның ... бағалаудың басты көрсеткіші - өлім-жітім көрсеткішімен анықталады. Алайда ... бұл ... ... көрінісінің бірі болса да, адам қоғамында бұл көптеген факторлар әсерімен анықталып отырады. Олар өз ... екі ... ... ... ... (адам ағзасының іштен дамуымен туылуы) және экзогендік (сыртқы қоршаған ... ... ... ... ... ... елдердің өлім-жітім көрсеткіштері серпінін салыстыру арқылы мына жайтты ... ... ... өлім-жітімнің жоғары көрсеткіші мемлекеттегі ең қиын экономикалық дағдарыстардан кейінгі еңбекке жарамды жастағы басым халық үлесінің қарқынды экөші-қон үдерістерімен түсіндіріледі. ... ... ... ... қарт ... уақыт өте келе өлім-жітім көрсеткіштер санын көбейтіп ... ... ... ... ... бойынша өлім - жітім көрсеткіштері келесі ... ... бола ... 2003 жылы 1000 ... ... қазақтар - 6,50; орыстар - 15,48; украиндықтар - 23,87; өзбектер - 6,03; ... - 10,9; ... - 15,04; ... 6,07; ... - 22,24 , түріктер - 3,4853. Соңғы жылдары (2000-2004 жж.) ... ... ... ... ... ... ... Агенттігі ақпаратының мәліметі бойынша 2004 ж өлген адамдар саны 152250 адам, олардың ішінде 60 жастан асқандардың саны 57,4% (87376 адам). ... ... ... әсер ... белгілі - әлеуметтік-экономикалық және биологиялық. Соңғылардың қатарында маңыздылары - жас ерекшеліктерінің көрсеткіштері. Өлім-жітімнің ... ... 65 жас пен одан ... жас топтарына тән. Қалалардағы өлім-жітім деңгейі барлық жас топтары бойынша ауыл тұрғындарының өлім-жітім көрсеткішінен ... ... [88]. ... ... ... ... көрсеткіштері барынша өсті: егер 1989 жылы жалпы өлім-жітімнің коэффициенті 7,6 %., 2004 ж - 10,1%., 2005 ж - 10,4 %., 2006 ж - 10,3%., 2007 ж - 10,2%. ... ... ең ... көрсеткіштері топтық құрылыммен - украиндықтар, белорустар, орыстар, татарлар ... ... бұл ... ... ... Одан ... бұл көрсеткіштің өсуі 1990 жылдардағы өмір сүрудің ... ... мен өмір сүру ... ... де ... Медициналық қызмет сапасының төмендеуі, дәрілер мен емделудің қымбат болуы, сонымен қатар Қазақстанның барлық аймақтарында ... ... ... - ... ... ... ... артуынды өз бейнесін тапты.
Кесте 7 - Қазақстан халқының өлім-жітім көрсеткіштері
жыл
Барлық халық
Қала ... ... саны ... ... ... ... саны ... жалпы коэффициенті
Өлгендер саны
Өлім-жітімнің жалпы коэффициенті
1989
126378
7,6
73598
7,7
52780
7,4
1990
128787
7,7
76509
7,9
52278
7,3
1991
134324
8,2
79331
8,5
54993
7,8
1992
137518
8,4
81668
8,7
55850
7,9
1993
156070
9,5
93286
10,1
62784
8,8
1994
160339
9,9
97183
10,8
63156
8,9
1995
168656
10,7
103312
11,7
65344
9,3
1996
166028
10,7
102939
11,9
63089
9,1
1997
160138
10,4
99662
11,6
60476
8,9
1998
154314
10,2
96878
11,5
57436
8,7
1999
147416
9,9
92526
11,0
54890
8,4
2000
149778
10,1
94594
11,3
55184
8,5
2001
147876
10,0
94166
11,2
53710
8,3
2002
149381
10,1
95470
11,3
53911
8,4
2003
155277
10,4
99595
11,7
55682
8,7
2004
152250
10,1
98025
11,4
54225
8,4
2005
157805
10,4
101208
11,8
56597
8,6
2006
157357
10,3
100490
11,5
56867
8,7
2007
158297
10,2
92385
10,8
65912
9,5
Қазақстандағы қала халқының өлім-жітімдер көрсеткіші ауыл халқының өлім-жітім ... ... ... ... бұл ... ... құрамының көп болуымен түсіндіріледі, бірақ мұнда кейбір ерекшеліктер болды - 1980 ... қала және ауыл ... өлім ... ... ... аса ... ... 1980 ж. - 0,3, 1985 ж. - 0,0 ... ... ... 1989 ж - 0,3 болды, яғни 1990 жж. қалаларда жағдай өзгерді - қалалық және ... ... ... ... ... (кесте-8). Ауылдық елдімекендерде айтарлықтай емес: 1990-1993 жж. - 7,3 - тен 8,8 % ... ... ... 1993 ... 1995 ... ... бұл ... 8,2 ден 8,9 % дейін ауытқыды, яғни 1993 жылы көрсеткен ... ... 2006 ... ... осы деңгейде сақталып келді. Қала тұрғындары арасында өлім-жітім коэффициенті ... ... 1990 ж. - 7,9 %, 2006 ж. - 11,5 % (3,6 ... ... ... 1990 жылдан 2000 жылдың басына дейін қала және ауыл ... ... ... ... ... ... Егер 1990 жылы айырмашылық 0,6 пункт болса, 2006 жылы - 2,8 пункт болды (кесте-7).
Қалалық тұрғындардың арасындағы өлім-жітімнің ... ... ... ... бір ... қала халқының жастық құрылымының ерекшеліктеріне негізделсе ( демографиялық моделі), екінші ... ... ... ... ... болуымен (қылмыстық жағдайлар, жол-көліктік апаттар, өндірістік жарақаттар, жүйке-эмоционалды жағдайлар, жиі шаршаулар, қауіпты аурулардың ... ... ... қолжетімділік және т.с.с.) негізделеді.
1989-2006 жж. аралығында өлімнің жоғары көрсеткіштері, әсіресе еңбекке ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... төмендеуіне әкелді. Соның ішінде, қала халқының өмір сүру ұзақтылығы кеміді. Егер 1989 жылы қала халқының орташа өмір сүру ... 68,4 жас ... ал 1999 жылы ол ... 65,3 ... дейін төмендеді, тіпті 2006 жылы - 65,3 ... ... 2000 ... бастап, бүл көрсеткіш аз ғана көрсеткішпен кішкене өскенін көруге болады: 2001 ж. - 65,1 жас; 2002 ж. - 65,3 жас; 2003 ж. - 65,3 жас. ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... қалалардағы ер мен әйел адамдар арасында өмір сүру ... ... ... ... ... ... болады: 1999 ж. - 59,3 және 70,8 жас; 2003 ж. - 58,9 және 71,2; 2006 ж. - 59,0 және 71,9 жас ... ... ... өмір сүру ... ауыл ... өмір сүру ұзақтылығына қарағанда, 2-3 жас төмен екенін атап айту керек [89-90]. ... ... ... ... және ... елдімекендер арасындағы күтілетін өмір сүру ұзақтылығы көрсеткішінің арасындағы айырмашылық айтарлықтай білінеді. Ауылдық елдімекендердегі ер адамдардың өмір сүру ... ... ... 8 - ... халықтың күтілетін орташа өмір сүру ұзақтылығы, жыл
жыл
Барлық халық
Қала халқы
Ауыл халқы
барлығы
Ер
Әйел
барлығы
Ер
Әйел
барлығы
Ер
Әйел
1989
68,2
63,4
72,7
68,4
...
...
68,0
...
...
1990
68,1
63,2
72,7
68,0
...
...
68,3
...
...
1991
67,6
62,6
72,4
...
...
...
...
...
...
1992
67,4
62,4
72,3
...
...
...
...
...
...
1993
65,4
60,1
70,8
...
...
...
...
...
...
1994
64,9
59,7
70,3
...
...
...
...
...
...
1995
63,5
58,0
69,4
...
...
...
...
...
...
1996
63,6
58,0
69,7
...
...
...
...
...
...
1997
64,0
58,5
69,9
...
...
...
...
...
...
1998
64,5
59,0
70,4
...
...
...
...
...
...
1999
65,7
60,6
70,9
65,0
59,3
70,8
66,7
62,6
71,1
2000
65,5
60,2
71,1
64,8
58,9
71,0
66,6
62,2
71,4
2001
65,8
60,5
71,3
65,1
59,1
71,2
67,0
62,7
71,6
2002
66,0
60,7
71,5
65,3
59,4
71,3
67,3
62,8
72,0
2003
65,8
60,5
71,5
65,0
58,9
71,2
67,3
62,9
71,9
2004
66,2
60,6
72,0
65,3
59,0
71,8
67,6
63,2
72,4
2005
65,9
60,3
71,8
...
58,7
71,6
...
62,9
72,2
2006
66,19
60,6
72,0
65,3
59,0
71,85
67,5
63,1
72,5
Осы уақыт аралығында республикада 1529,7 мың адам ... 2008 жылы ... ... саны 1999 ... ... 7,6 мың ... өсті немесе 5,2 %. Үлкен қалаларда өлгендер саны өте ... 2009 жылы ... ... ... саны 1999 жылмен салыстырғанда 344 адамға артты. Республика бойынша өлген халық санының ішінде ер балалардың саны басым. 2009 жылы ... ер ... саны 1999 ... ... ... 45036 адам ... ал өлген қыз балалардың саны - 37480 адам болды. Бұл көрсеткіштер 1999 жылмен салыстырғанда ... ... ... ер балалар өлімі бойынша осы бағыт сақталып келеді. 1999 жылмен салыстырғанда ... ... ... ... ... туу көрсеткіштері көрсетілген суреттегі сияқты аса қатты байқалмайды. Егер 6 - ... туу саны ... ... сипатталса, өлім-жітім көрсеткіші 10 жыл бұрынғы көріністі көрсетуде.
Сурет 6 - 1999 және 2009 жж. ... ... қала ... ... ...
Бұл Қазақстандағы қала халқы туудың жоғары көрсеткішімен сипатталғанымен, қала халқының жоғары өлім-жітім көрсеткіші сақталып отыр.
Өлім-жітімнің жалпы коэффициенті 2008 жылы 1000 ... ... 9,9 ... ол 1999 ... өлім ... деңгейімен сәйкес. Өлім-жітімнің негізгі себептері болып қан айналым жүйесі, кездейсоқ оқиғалар уланулар мен ... ісік ... ... алу және ас ... ... аурулары, жұқпалы және паразиттік аурулар [91].
Қазақстандағы туу көрсеткіші өсуде. Туу коэффициенті бір әйелге 2005 жылы 2,22 ден келсе, 2009 жылы бұл ... 2,66 ... өсті және 1991 ... ... (2,73) ... ... ... деңгейі Қазақстанның аймақтары бойынша айтарлықтай ерекшеленеді. Маңғыстау және Оңтүстік Қазақстан облыстарында ... ... ... ... туу ... ... көрсеткіші европалық халық үлесі басым Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстарына қарағанда 2 есеге жоғары. Барлық репродуктивті жас топтарында (15-19 жастан ... туу ... ... жән ... ... облыстарында 2 есе және одан да жоғары. Міне сондықтан, орташа қазақстандық көрсеткіш демографиялық дамудың қарама-қайшы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына бұрын соңғы нәтижеге нұсқа өз әсерін тигізсе, қазіргі уақытта бұл жағдайды топқа тән ... ... ...
2009 жылы 2005 жылмен салыстырғанда, табиғи өсім 68,9 % артты - негізінен туу коэффициентінің өсуімен түсіндіріледі, яғни бұл ... ... 22,3 % ... (24,3 % ... және ... ... 22,0 %). Сол уақытта қалаларда өлім-жітімнің жалпы коэффициенті тез ... ( ... ... ... ... елдімекеннің 5,7 % қарсы 15,5 % - ға). Бұл ... қала ... ... да ... ... ... артуына әкелді (ауыл халқының 48,8 % қарсы 87,7 %). Егер бұл ... 2000 жылы ... ... өсімнің көрсеткіші қалаға қарағанда 3 есе жоғары болса, ал 2009 жылы бұл жағдай керісінше болды. Бұл ауылдан қалаға қарай ... ... ... көші-қон ағынымен түсіндіріледі.
Тірі және өлі туылғандардың халықаралық критерияларына ауысуға ... 2008 жылы сәби ... ... (20,76) 2007 ... ... (14,57) 42,5 % ... 2009 жылы ... біршама төмендеген, бірақ тұтас алғанда, Қазақстан Республикасындағы сәби өлімінің деңгейі ... ... ... қалып отыр.
Сонымен бірге, аналар өлімі де жоғары деңгейде қалып отыр. ... ... ... ... ... көрсеткіші 26,8 % өскен. 2008 жылы бұл коэффициенттің төмендегенін айтатын болсақ, одан кейінгі жлдары қайтадан жоғары көрсеткіштермен сипатталған.
Қазақстандағы өлім-жітімнің негізгі ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... қанайналым жүйесі аурулары алады. Зиянды жаңа өскіндер ауруларының жоғары деңгейі сақталуда. 2009 жылы бұл көрсеткіш 2005 жылмен ... 5,2 % (100 мың ... ... ... 182,6) ... ... ... асқынған түрі (16,2%) құрайды. 2009 жылы қауіпті ісіктерден болған өлім-жітім екінші орынды алады, одан кейін үшінші орында кездейсоқ апаттардан болатын және ... мен ... ... ... ... [92].
Қазақстандағы әлеуметтік сипаттағы ауру деп аталатын сипаттары басым, соның ішінде туберкулез аурулары. Қазақстан туберкулез ауруы ... ТМД және ... ... ... ... орындарды алады.
Ұлттық медицинаның бәсекеге қабілеттілігінің төмен деңгейде болуы ... ... ... ... ... ... ... Ауылдық елдімекендерде дәрігерлер кадрларымен қамтамасыз етілуі көрсеткіші қалаға қарағанда 4 есеге ... 2009 жылы ... ... 46,5 % ... ... ескерту қажет.
Қазақстан Республикасының 14 облыстары қатарына халық саны және ең тығыз шоғырланғануы бойынша Оңтүстік Қазақстан ... (2568 мың ... ... кейінгі орындар бойынша, яғни халық саны 1-1,5 миллион адамнан астам 4 облыс кезектеседі, бұлар Алматы облысы (1873 мың), ... ... (1398 мың), ... (1352 мың) және ... (1047 мың). ... 5 облыстың үлесі бүкіл републикадағы халықтың 50 % құрайды, ал егер олардың қатарына Алматы қаласының халқын ... онда ... 59 % ... ... аталған ірі 6 әкімшілік-аумақтық бірліктеріне тиесілі болады.Соңғы 20 жыл бойы әр жыл ... ... ... ... ... ... халық саны жылдам өсіп келеді (әсіресе Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Алматы облыстары және Алматы қаласы), ал соңғы 10 ... ... ... аймағындағы халықтар саны да (онда Маңғыстау, Атырау және Ақтөбе облыстары) ... ... ... ... саны ... бас ... ... ие болған уақыттан бастап 300 мың адамнан 700 мың адамға (2,3 есеге) артты. Сол уақытта қалған Солтүстік Қазақстан ... 4 ... ... саны осы ... ... ... өз ... табуда. Сонымен қатар, Шығыс және Орталық Қазақстандағы халықтың жалпы айтарлықтай азайғанын айтуға болады.
Елдің халықтың ... ... ... ... ... ... өсім әсер етеді, бұл туу және өлім көрсеткіштерімен анықталады. 1999 - 2008 жж. аралығында ... ... ... ... ... өсім көрсеткіші 1141,6 мың адам құрады, 1999 жылы 70,2 мың адамнан 2008 жылы 204,2 мың ... ... ... ... ... ... өсімі айтарлықтай өсе бастады: 2007 жылы 163,6 мың адамнан 2010 жылы 221,9 мың ... ... ... ... ... ... көзі ... 1000 адамға шаққандағы туудың жоғары көрсеткіші алынады (туылғандардың саны 2007 жылы 20,8 және 2010 жылы 22,5 ... және ... ... ... ... көрсеткіші де алынады (1000 адамға шаққанда 2007 жылы - 10,2 адам және 2010 жылы - 8,9 ... ... ... ... (1000 адамға шаққанда) 2007 жылы 10,6 және 2010 жылы 13,6 ... адам ... ал ... ... өсімі (1000 адамға шаққанда) 2007 жылы 10,6 адамнан 2010 жылы 13,6 адамға артты.
1999-2008 жж. ... 2671,3 мың адам ... ... ... ... 1999 жылы 1000 ... шаққанда 14,6 құраса, ал 2008 жылы - 22,9 промиллені құрады.
Соңғы 4 жылда Қазақстанда туудың жоғары көрсеткіші және өлімнің ... ... ... ... ... ... бірге үлкен жастағы халықтың өмір сүру ұзақтылығымен сипатталады.
Бүгінгі уақытта Қазақстанда бала туу жасындағы 4 млн. астам әйел адамдар өмір ... ... ол ... ... халықтың шамамен 30 % құрайды. Аналар өлімі - бұл қиын жүктілік кезінде және туу мен ... ... ... ... қайтыс болатын әйел адамдардың саны. Аналар өлімінің көрсеткіштері тұрақсыздықпен сипатталады.
Қазақстанда аналардың өлімі басты үш себеппен анықталады: акушерлік ... ... ... және ... ... ... Бұл ... әйелдер өліміне тікелей байланысты.
Сондықтан да, республикада ... мен ... ... ... мәселелердің бірі болып табылады.
Балалар өлімінің басты себебі алдымен бұл перинаталды мерзімдегі бөлек жағдайдан болады, екінші ... ... ... ... ... ал үшінші кезекте - тыныс алу мүшелерінің сырқаттары, әрі қарай төтенше жағдайлар, жарақаттар мен уланулар болады.
Балалар ... ... ... бұл тірі және өлі ... ... ... ... енгізуге байланысты анықталады. Осыған байланысты 5 жасқа ... ұл ... ... қыз ... ... қарағанда жоғары, ол ауылдық елдімекендерге қарағанда, қалалық елдімекендерде 6,8 % - ға жоғары.
Сурет 7 - 1999 - 2009 жж. ... қала ... ... ... ... ... онжылдығында Қазақстан халқы саны өсуінің басты құрамдас бөлігі болып табиғи өсім ... ... жж ... ... ... ... ... санының серпінін анықтады.
2009 жылы 2005 жылмен салыстырғанда табиғи өсім 68,9 % артты - ... ... ... ... өсу есебінен, яғни осы аралықта 22,3 % (қалаларда 24,3 % және ... ... 22,0 %) ... Сол ... қалаларда өлімнің жалпы коэффициенті төмендеді (ауылдың 5,7 % ... ... 15,5 % ... Бұл ... қала ... одан да ... табиғи өсімін анықтады (48,8 % ауыл көрсеткішінен 87,7 % қалада болды). Егер 2000 жылы ауылдағы табиғи өсім қаладан 3,5 есе ... ... ал 2009 жылы ... ... ... (кесте-9) [93].
Бұл ауылдан қалаға қарай репродуктивті жастағы халықтың көші-қонымен түсіндіріледі.
Кесте 9 - ... ... ... ... туу, өлім жіне табиғи өсімі, 1000 адамға шаққанда
Туылғандар
Өлгендер
Табиғи өсім
Барлық халық
2000
14,9
10,1
4,8
2005
18,4
10,4
8,0
2006
19,7
10,3
9,4
2007
20,8
10,2
10,6
2008
22,7
9,7
13,0
2009
22,5
9,0
13,5
Қала ... ... ... ... ... ... ... Казахстана. Статистический сборник. Алматы, 2006. -- с. 211-213; Предварительные данные за 2009 г. Статсборник. -- ... 2010 -- с. 23 ... ... ... ... барлық факторларын берілген ақпараттармен толық анықтау мүмкін емес. Жалпы ортақ бағыттарды қарастыруға тырысып көрейік. 2005-2010 жылдарда жастық құрылымның ... ... ... ... ... ... оң әсер ... 2010 жылы халықтың 20 жастан 39 жас аралығындағы халықтың ең ... ... саны ... (10,3 % - ға). Оның нәтижесі болып (2010 жылы 0-4 жас аралығындағы жас топ 2005 ... ... 36,2 % - ға, ал 5-9 ... - 5,1 % - ға ... ... 10 - 2005 және 2010 жж. Қазақстан халқының жастық құрылымы
2005
2010
2010 жылдан 2005 жылға, пайызбен (%)
Барлығы ... ... ... ... ... 2005. ... ... Алматы, 2005. -- с. 7; Предварительные данные за 2009 г. Статсборник. -- ... 2010 -- с. 21 ... ... табиғи қозғалысы үдерісінде келесі жағдайлар анықталды: Ұдайы өсіп - өну үдерісіне Қазақстан ... ... ... оң ... ... ...
Халықтың ұлттық құрамының эволюциясы барынша әсерін тигізеді. Халық құрамында славян ұлттарына қарағанда қазақтарда жоғары туу ... ... ... ... ... ... сандық шамасы айқын және басым болуда.
Мемлекеттің имкөші-қонлық саясаты өзінің демографиялық жемістерін әкелуде. Ұлттық салттарды ұстанатын ... ... ... ... арасында көп балалы отбасылар кеңінен таралуда.
Сонымен, посткеңестік кезеңде Қазақстандағы урбандалу үдерістері барынша өзгерді - ... ... қала ... саны азайып, қалалардың дамуы мен өсуі әр аймақтарда біркелкі жүрмеді, және қалалар ... ... ... ... ... ... ... жүріп жатты, қалаларда этностық бейнесі түбірімен өзгерді. Соңында, бұл қалалардағы жастық-жыныстық құрылым мен ... ... ... ... ... ... Қалалық елдімекендердегі халықтың көші-қон қозғалысын талдау.
Халықтың көші-қоны бұл өте ... ... ... ол ... халықтың әлеуметтік-экономикалық және мәдени өмірлерінің көптеген жағдайларына әсер етеді. Қазақстан әлемдегі көші-қон ... ... ... ... елдер қатарында қарастырылады. Бұған әлемдік экономиканың жаһандануы, мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық біркелкі емес дамуы мүмкіндік ... ... ... әлемдегі көші-қон үдерістерінің күшеюіне әкеледі. Қазақстандағы көші-қон үдерістері бірнеше факторлардың әрекет етуінен дамиды - ... ... ... ... және ... осы үдерістің дамуында өзіндік ерекшеліктер мен сипаттар болады. Қазіргі уақытта республикадағы көші-қон ... ... ... ... ... ... көлемінің артуы; заңсыз көші-қондардың артуы; босқындардың болуы; ішкі көші-қонның қарқынды жүруі.
Сондай-ақ ... ... ... ... және олардың мемлекеттің дамуына әсері толықтай зерттелмеген, алайда мемлекет қазіргі кезден бастап көші-қон ағындары қысымын басынан өткеруде. ... да, ... ... ... ... кері ... азайту, тоқтату және ескерту бойынша, тіпті мигранттардың қызығушылықтары мен құқықтарын ... және ... ету ... ... ... үдерісімен байланысты мәселелерді зерттеу елдегі көші-қон жағдайларының айтарлықтай терең және күрделілігіне дәлел бола алады. Осындай кері фактормен ... ... ... ... ... ... көші-қонның өсуі, мемлекеттің аумағы бойынша иммигранттардың біркелкі қоныстанбауы ... ... ... ... ... ... бар. ... үдерістерінде тек масштаб қана емес, оның құрылымы мен аумақтық таралуы да ... рөл ... ... ... шеңберінде көші-қонның толқын қысымы басым болады. Ішкі көші-қонда ауылдан қалаға қарай көшіп келіп, аумақтық орналасу түрі басымдылыққа ие болып отыр, бұл ... ... ... жүруін білдіреді. Көші-қондық үдерістер халықтың ұлттық және жастық-жыныстық құрамын өзгертеді. Ең алдымен, көші-қон демографиялық үдерістерге үлкен әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... және ... ... аудандағы халықтың жастық-жыныстық және әлеуметтік құрылымның өзгеруіне әкеледі. Халықтың ұдайы өсіп-өну ... ... ... сипатталатын аудандағы халық саны қысқарады, туу төмендейді, себебі көші-қонда жастар құрамы қатысады. Берілген зерттеу жұмысы Қазақстандағы урбандалу ... ... ... іске ... ... ... ... болады.
Көші-қон көрсеткіштерінің республика деңгейінде, аймақтар, қалалар бойынша толық талдау арқылы мемлекет үшін сәтті фактор ретінде мигранттардың құқықтары мен ... ... ... ... көші-қон саясатының басым бағыттарын анықтауға рұқсат береді.
Соңғы санақ аралық кезеңде ... саны 3031895 ... ... немесе барлық халықтың 18,9 % құрайды. Бастысы бұл - ... ішкі ... ... Олар ... ... 78,5 % (2381233 ... ... ТМД елдерінің мигранттары - 18 % (542781 ... және ... ... келгендер - 3,5 % (107881 адам) құрады [95].
Сурет 8 - 2009 ... ... ... ... қала ... ... қозғалысы
Мемлекет ішіндегі халықтың көші-қон қозғалысы. Соңғы онжылдықта ішкі мигранттардың үлкен ағыны Алматы . байқалады, оның үлес салмағы 15 % ... ... ... ... ... ... мен Алматы облыстарының мигранттары - 12% құрайды.
Сонымен қатар, көші-қон үдерістері Оңтүстік Қазақстан, Шығыс ... ... ... дә тән - бұл ... ... ... 7 - 8 % құрайды. Ерекше ұтқырлығымен сипатталмайтын аймақтар Атырау, ... ... ... Қазақстан облыстары - жалпы көші-қон ағынында не бары 2 - 3 % ... ... ... ... бойынша көші-қон ағынында 4 % - дан 7 % - ға дейін құрады.
Ішкі көші-қон масштабы ... ... 4 ... ... ... ең ... көші-қон қозғалыс деңгейімен сипатталатын (200 мың адамнан жоғары): Алматы қаласы (348840), Астана қаласы (291814), Алматы облысы (283426);
2. Халықтың ... ... ... ... сипатталатын (150-200 мың адам): Оңтүстік Қазақстан (198797), Шығыс Қазақстан (172136), Қарағанды облыстары ...
3. ... ... ... ... деңгейімен сипатталатын (50-150 мың адам): Қостанай (148601), Ақмола (146182), Ақтөбе (135450), Батыс Қазақстан (98846), ... (98731), ... (85498), ... ... (76437) ...
4. Халықтың төмен көші-қон қозғалыс деңгейімен сипатталатын (50 мың ... аз): ... (49958), ... (43740), Атырау (36493) облыстары.
Егер сыртқы көші-қонды қарастыратын болсақ, онда ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан және Маңғыстау облыстарына бағытталады. Сырттан келген мигранттардың орналасуы Алматы облысында 17,7 % және Оңтүстік Қазақстан - 16,8 % ... ... Бұл ... ең тығыз орналасқан аймақтары, мұнда өмір сүруге барынша ... ... ... және ... ... жұмысқа орналасудың да қолайлы жағдайлары қалыптасқан. Маңғыстау облысы мигранттар үшін ... - осы ... ... ... ... 15 % барлық сыртқы мигранттар көшіп келеді. Бұл үдерістер сол аймақтағы мұнай өңдеуші салаларының дамуымен және ... ... ... ... 11 - 2009 жылғы халық санағы бойынша аймақтар бойынша мигранттар саны ... ... ... ... ...
2381233
650662
Ақмола
171156
146182
24974
Ақтөбе
157992
135450
22542
Алматы
398365
283426
114939
Атырау
44485
36493
7992
Батыс ... ... ... ... ... ... ...
47489
Қарағанды
210033
166284
43749
Қостанай
173390
148601
24789
Қызылорда
48606
43740
4866
Маңғыстау
149283
49958
99325 ... ... ... ...
109090
Павлодар
118047
98731
19316
Солтүстік Қазақстан
91810
76437
15373
Шығыс Қазақстан
199449
172136
27313
Астана қ.
323379
291814 ... ... ...
348840
47551
Сыртқы көші-қон масштабы бойынша аймақтар 4 топқа жіктеледі:
1. Халықтың ең жоғары иммиграциялық қозғалыс деңгейімен ... (100 мың ... ... (114939), Оңтүстік Қазақстан (109090);
2. Халықтың жоғары иммиграциялық қозғалыс деңгейімен сипатталатын (50-100 мың): Маңғыстау ... (99325);
3. ... ... ... қозғалыс деңгейімен сипатталатын (20-50 мың): Алматы қаласы (47551), Жамбыл (47489), ... (43749), ... ... (31565), ... ... (27313), ... (24974), ... (24789), Ақтөбе (22542) облыстары;
4. Халықтың төменгі иммиграциялық қозғалыс деңгейімен сипатталатын (20 мың адамнан төмен): Батыс (9789), Атырау (7992), ... (4866), ... ... ... ... Қазақстан Республикасына негізінен ТМД елдерінен иммигранттар келуде: Өзбекстан (318945 адам), Ресей (111981 адам), Түркіменстан (58158 адам) және ... (29128 ... Бұл ... ... Қазақстанмен шектеседі. Сондай-ақ шет елдерден: Қытай (56718адам), Моңғолия (25847адам), Түркия (4889адам) және Германия (2080 адам). Кейбір елдерден ... ... ... яғни жұмыс іздеумен келеді, мысалы, Қытайдан, Монғолиядан, Өзбекстаннан, Түркіменстаннан, Қырғызстаннан. Ең жоғары көші-қонлық ағындар қарқыны Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Ақмола облыстарынан және ... ... ... ... ... ... ... жалпы көші-қон ағынында осы 10 % - дан 12,7 % дейін аралықты құрайды.
Кесте 12 - 2009 ... ... ... ... бойынша (басқа аймаққа кеткендер) көші-қон кемуі
Аймақтар
2009
Оңтүстік Қазақстан
125907
Алматы
120345
Ақмола
109302
Алматы қ.
103612
Жамбыл
85869
Шығыс Қазақстан
82239
Қызылорда
62188
Қарағанды
58068
Қостанай
53547
Солтүстік Қазақстан
49826
Астана қ.
34908
Павлодар
26102
Ақтөбе
24490
Атырау
22131
Батыс ... ... ... ... ... ... ... кету) халық ағыны масштабы арқылы аймақтардың 4 тобын жіктеуге болады:
1. Халықтың ең жоғары көші-қон кемуімен сипатталатын: Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Ақмола ... және ... ... ... ... 100 ... астам).
2. Халықтың жоғары көші-қон кемуімен сипатталатын: Жамбыл Шығыс Қазақстан облыстары (80-90 мың).
3. Халықтың бірқалыпты ... ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан облыстары (50-70 мың).
4. Халықтың төмен көші-қон кемуімен сипатталатын: Астана қаласы, Павлодар, Ақтөбе, Атырау, ... ... және ... облыстары (40 мыңнан төмен).
Соңғы санақтың нәтижесі ... ... ... қалалық тұрғындардың үлесі басым (65%). ауылдан қалаға бағытталған көші-қон аумаққа орналастырудың басым формасы болып қалуда, ол дегеніміз ... ... ... ... бола ... ... арасындағы қала тұрғындарының саны - 1973039 ... ... ал ауыл ... - 1058856 адамды құрайды.
Сурет 9 - 2009 ж. Халық ... ... қала және ...
елдімекендердегі мигранттар саны
Ішкі мигранттар арасындағы қалаға бағытталған қозғалыс басым - 70 % құраса, ТМД елдерінен ... ... - қала мен ... ... тең болса, ал басқа шет елдерден келген ... ... - ... ... ... саны ... - 66,7 ... тек ішкі көші-қонды қарастырсақ, онда халық аймақта барынша ұтқырлығымен сипатталады, яғни тұрғылықты орнын жиі ... ... ... Бұл ең ... ... табыстың төмен болуымен және жұмыстың болмауымен байланысты. Халық өзінің өмір сүру деңгейін жақсарту мақсатында әкімшілік орталықтарға ... өмір ... ... ... ... ... 10 - 2009 ж. ... және ауылдық елдімекендердегі
мигранттар үлесі, %
Ауылдық елдімекендерде аймақ ішінде көшетін мигранттар басым - 71 %, себебі ауылдан ... орын ... ... ішінде басқа аймақтарға көшу әрбір адам үшін ... ... ... ... ... ... ... Қалаларда - тең деңгейдегі мигранттар, олар облыс шегінде немесе Қазақстанның басқа ... ... ... ... ... Ішкі және сыртқы мигранттардың тұру ұзақтылығы графикте мигранттардың саны азайғандығы туралы байқалады, онда мигранттар саны 8 жыл ... ... ... 7-6 жыл үздіксіз тұрғаннан соң азаятыны байқалады. Әсіресе, бұл ... ішкі ... ... ... Бұл ... жж. ... ... қаласына жаппай көшуде көші-қон көлемі азаяды. Содан соң жыл сайын 2009 жылға дейін көші-қон ағыны өседі, осыдан ішкі және сыртқы ... ... ... азая түседі.
Аймақ ішінде жиі тұрғылықты жерін ауыстыратын 1 жылдан аз уақыт тұратын мигранттар саны - 344627 ... ... ... ... иммигранттардың арасынан азайғаны байқалады. Тұру ұзақтылығы 1 жыл уақытты құраған ... ... саны ТМД ... - 73631 және ... ... - 17680 адам ... ... мәліметтер сыртқы көші-қон үдерістерінде этностық қазақтардың тарихи отанына қайта көшіп келуіне демеу болған мемлекеттік саясаттың оң әсерін байқатады.
Жас ... ... ... 2009 жылғы санақ нәтижесі бойынша ішкі мигранттар арасында еңбекке қабілетті жастағы халықтың үлесі 75 % ... Бұл ... жас ... ... ... түсіндіріледі.
Ең ұтқырлы топ ретінде 15 пен 29 жас аралығындағы халық саналады, яғни ... ... ... ... тобы 40 % - ды құрайды. Бірақ бұл ішкі ... ... ... Егер ішкі ... ... ... жас топтардың белсенділігі анық байқалады, яғни иммигранттар үшін жас бойынша ... ... тән ... ... ең жас ... жоғары қозғалмалылығы сақталуда. (төменгі диаграмманы қараңыз).
Кесте 13 - 2009 жылдағы халық санағының нәтижесі бойынша мигранттардың ... ... ... ... ... ... % ... басқа аймақтарынан
ТМД елдерінен
Басқа елдерден
0-4
121178
4,0
99090
17505
4583
5-9
176559
5,8
128890
39412
8257
10-14
214598
7,1
159777
46779
8042
15-19
372388
12,3
306785
54878
10725
20-24
454291
15,0
376121
63311
14859
25-29
389023
12,8
312534
63391
13098
30-34 ... ... ... ... ... ...
51982
1,7
37957
11753
2272
65-69
45266
1,5
32717
10594
1955
70-74
38741
1,3 ... ... ... ... ...
0,6
12567
5402
839
80-84
13660
0,5
9358
3892
410
85-89
4839
0,2
3197 ...
180 ... ...
0,0
877
382
54
95-99
442
0,0
320
100
22
100 жас және одан ...
104
0,0
84
19
1 ... ...
100
2381233
542781
107881
Республика шегінде көшетін халықтың жастық құрылым ерекшеліктерін қарастыру қызығырақ. Ол үшін нақты бір аймақтың жалпы көші-қонның ... ... (6 - ... ... салыстыра отырып, әр жас тобы бойынша аймақтың көші-қон үдерісіне қатысу ... ... 0-9 жас ... топ ... Алматы, Астана қалалары мен Маңғыстау облыстарына көшуі қарқынды. Берілген жас ерекшелігіндегі топтың аймақ шегіндегі орта көрсеткіштен жоғары: Алматыдағы жас ... ... 10-12 ... ... ... орташа көрсеткіші - 7,8 %; Астанада 5,9-3,2 % және 1,8 %; Маңғыстау облысында 3,6-2,4 % және 1,7 ... ... ... 15 ... ... топтағы балалардың ұтқырлығы басқа аймақтармен салыстырғанда төмен: 6,3-7,5-8,4% және аймақ бойынша ... ... - 9,9 %. ... ... ... ... Павлодар, Қостанай және Ақмола облыстары үлкен жастағы адамдардың жоғарғы ... ... ... ... мен ... Қазақстанда 40 жастан жоғары топтың ұтқырлығы белсенді. Павлодар, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарында 60 жастан асқан халық тобы ұтқырлы ... ... Ал 80 ... ... Алматы облысы мен Алматы қаласында белсенді екенін атау керек. Керісінше Қазақстанның оңтүстік аймақтары Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда және Жамбыл облыстары ... ... ... ... өз ... ... ... сирек [97-100].
Міне сондықтан, бірнеше аймақтық ерекшеліктерді бөліп көрсетуге болады. Ішкі мигранттар шоғырлануы басым аймақтардан келген мигранттар арасында балалардың саны ... Ал ... ... ... жарамды жастан жоғары халық оңтүстікке қарағанда көші-қон қозғалыстарының басым болуымен сипатталады.
Санақаралық кезеңде Қазақстанға келген 2347184 қазақтан, 1866627 адам - ... ... орын ... ТМД ... - 391269 ... ... ... - 89288 адам болып табылады. 80 % көшпелі қазақтар - ішкі мигранттар. Бұл ... ... ... ... аумағында көші-қонның жоғары белсенді қозғалысын көрсетеді.
Халықтың көші-қон қарқынының ... 1999 жыл мен 2009 ... ... санақтарын салыстырғанда, Қазақстандағы халықтың көші-қон қарқынының өскені байқалады. 2009 жылғы ... ... ... ... саны ... 18,9 %-ын ... немесе 3031895 адам, бұл 1999 жылмен салыстырғанда 4 есеге жоғары, ол жылы - 752,2 мың адам ... ... ... ... 5%-ын құрады.
Сонымен қатар сыртқы мигранттар ағынымен қатар, ішкі мигранттар ағыны да артты. Ішкі мигранттардың саны 443013 адамнан 2381222 адамға ... ... ... 308514 ... 650662 ... ... Егер ішкі көші-қонның көлемі 1999 жылы 59 % болса, 2009 жылы - 78,5 ны% ... ... ... ... ... азая түсті - 41 % - дан 21,5 % - ға ... жж. ... ... тек ішкі ... ... емес, сондай-ақ аймақаралық (бір аймақтан екінші аймаққа) және жалпы көші-қон үдерісіндегі облысаралық көші-қондардың артуымен де ерекшеленеді.
Республика бойынша аймақаралық ... 1999 жылы ... ... ... - 92 %, ... тек 8 % - ды ... 1999-2009 жж. аймақаралық көші-қонның бөлігі 42 % - ға азайды, ал облыс ішіндегі көрсеткіш 58 %-ға өсті. Аймақ ішінде ... ... ... ... 7 ... ... ал олардың саны - 40 есеге артты. Көші-қон масштабы ... ... ... ... ... ... бойынша аймақтар жоғарыдағыдай топтастырылып анықталды. Сонымен Алматы, Астана ... және ... ... тек 2009 жылғы санақ қорытындысының нәтижелері ғана көші-қонның орталықтары болып анықталып қоймай, өткен онжылдықта да ірі көші-қон ... ... ... ... ... үдерісінде Алматы қаласы көші-қон көлемі 1989-1999жж. аралығында 24 %-дан 15 %-ға ... ... 50 мың ... кем болатын көші-қон көлемі көші-қонның салыстырмалы түрде басқа аймақтармен қатысты төменгі деңгейін көрсетеді. 1989-1999 жж. аралығында мұндай көрсеткіш жоғары ... ... ... белгісі болып келді, мысалы, Алматы облысында (49553). Осының негізінде, қазір Қазақстанның даму кезеңінде ішкі көші-қон үдерістері бұрынғыға қарағанда ... ... ... ... ... ... жж. келген иммигранттар ағыны тұтас алғанда 2 есеге өсті, 308514 адамнан 650662 адамға дейін. ... ... ... ... қаласында байқалады - 7,5 есеге (4,2 мыңнан 31,5 мың адамға дейін) және Атырау облысы - 6,3 ... (1,2 ... 7,9 мың ... ... содан кейін Қызылорда 3,7 - 3,4 есеге (1,3 мыңнан 4,8 мың адамға дейін), Оңтүстік Қазақстанда (29,6 мың адамнан 109 мың ... ... және ... (6,5 ... 22,5 мың ... дейін) сияқты аймақтарда иммигранттар санын көбейгенін байқауға болады. ... ... өсім ... бірқалыпты және республика бойынша орта көрсеткіштен төмен.
Кесте 14 - 1999 және 2009 жж. ... ... ... бойынша иммигранттар саны
1999 жылғы санақ
2009 жылғы санақ
Өсу қарқыны, ... қ. ... ...
7,5 ... ...
6,3 ...
1314
4866
3,7
Оңтүстік Қазақстан
29655
109090
3,7 ... ... ...
3,4 ...
114939
2,7
Маңғыстау
38777
99325
2,6
Алматы қ.
23813
47551
2,0 ... ... ...
1,8
Қарағанды
25684
43749
1,7
Батыс Қазақстан
5985
9789
1,6
Шығыс Қазақстан
22421
27313
1,2
Ақмола
21123
24974
1,2
Қостанай ... ...
1,2 ... ... ...
1,0
Павлодар
21520
19316
0,9
Соңғы екі Ұлттық санақтар қорытындысы бойынша ... ... саны ... үш облыс алдыңғы орында:
- Алматы;
- Маңғыстау;
- Оңтүстік ... ... ... ... ... үлес ... ... жалғасуда: Алматы - 13,8 % - дан 17,7 % - ға дейін, Маңғыстау - 12,6 % - дан 15,3 % - ға ... ОҚО - 9,6 % - дан 16,8 % - ға ... Бұл ... 1999 және 2009 жж. ... қорытындылары бойынша көшіп келушілер үшін қолайлы орталықтар болып анықталды. Егер келушілерді орналасу аймақтарымен салыстыратын болсақ, онда соңғы онжылдықта көші-қонның ағындары ... ... ... ... жж. ОҚО ... ... ... жж. салыстырғанда 7 % шамада артқаны байқалды. ... ... ... мына ... да ... Алматы облысы, Астана қаласы, Маңғыстау, Ақтөбе облыстары. (үлес салмағы 3,9 % - дан 0,8 % - ға ... ... ... ... Алматы қаласы және Батыс Қазақстан облыстарында келушілердің үлес салмағы тұрақты ... ... 0,3% және -0,4% ... ... ... ... ... үлесі бірнеше төмендеді: Павлодарда (-4 % - ға), Шығыс Қазақстан, Қостанай, Ақмола (-3 % - ға), ... ... (-2,7 % - ға), ... (-1,6 % - ға), ... (-1,3 % - ға). ... иммигранттар қозғалысының негізгі бағыттары қайта өзгеріп және жаңа тұрғылықты ... ... ... ... ... ... жж. аралығында ішкі көші-қон құрылымында 1 жыл және одан аза тұратын мигранттар үлесінің саны азайды - 40 % - дан 28 % - ға ... және 7-9 жыл ... ... саны артты - 14 % - дан 28 % - ға дейін. Басқа топтар арасында айтарлықтай өзгерістер ... ... ... құрылымында керісінше, иммигранттардың 1 жыл және одан аз тұрақтайтындар 10 % (27 % - ға дейін) ... ... 2-4 жыл ... келушілердің үлес саны мардымсыз өсті. Яғни иммигранттар неғұрлым ұзақ тұрақтаған сайын соғұрлым олардың үлес салмағы азая түсті. Егер ... жж. ... ... ... 5 жылдан көбірек уақыт бұрын тұрақтаған болса, 1999-2009 жж. Қазақстанда тұратын иммигранттар тұрақтануы 4 ... аз ... ... [105]. ... Қазақстан ішіндегі халықтың көші-қон қозғалысы 1998-1999 жж. күшейе түсті, ол кезде 1 жыл одан аз тұрақтайтын мигранттардың үлесі 40 % ... ... ... ... ... қарағанда 2008-2009 жж. халықтың ұтқырлығы айтарлықтай емес ... - 28 % ... яғни аз ... сипатталады. Сыртқы көші-қонның белсенділігі 1993 жылы (6 жыл бұрын келгендер) және ... жж. (1 жыл және одан аз ... ... жылғы санақ қорытындысы бойынша мигранттардың жастық құрылымында ... ... ... ... жасы ... егер 1989-1998 жж. ең ұтқырлы топтың жасы - 25-29 жас (12,4 % құрады) болса, ал 1999-2009 жж. бұл ... жасы - 20-24 жас (15% ... ... ... құрылымындағы үлес салмағының өзгеруінің жоғары көрсеткіші 20-24 жас тобындағы - 3,2 % деңгейін құрады. Сонымен ... ... ... 15-19 жас ... 45-54 жас тобы 1,7 - 1,5 % ... ... [106-108].
Кесте 15 - 1999, 2009 жж. санақ нәтижелерінің жастық құрылымы бойынша мигранттардың үлес салмағының ... ... ... ... ... ... ... өзгеруі, %
1999 ж.
2009 ж.
1999 ж.
2009 ж.
0-4
25939
121178
3,4
4,0
0,5
5-9
78995
176559
10,5
5,8 ... ... ... ... ...
7,1 ... ...
79535
372388
10,6
12,3
1,7
20-24
88746
454291
11,8
15,0
3,2
25-29
92969
389023
12,4
12,8
0,5
30-34 ... ... ... ... ... ...
70484
243941
9,4
8,0
-1,3
40-44
49016
198194
6,5
6,5
0,0
45-49
32043
173442
4,3
5,7
1,5 ... ... ...
2,3
4,0
1,7 ...
14538
86048
1,9
2,8
0,9
60-64
14281
51982
1,9
1,7
-0,2
65-69
8926
45266
1,2
1,5
0,3
70 және одан ... ...
2,1
2,6
0,5 ... ... жас ерекшеліктеріндегі өзгерістер тең деңгейдегі сипатпен анықталады, ол ішкі және сыртқы көші-қонға да тән болды.
Мигранттардың ... ... 1999 ж. ... ... ... ... саны 64,8 %-дан 77,4 % - ға артты (12,6 %). Мигранттар арасында екінші орындағы ұлттар - ... саны - 7,2 % ... - 20,9 % - дан 13,7 % - ға ... ... ... үлес салмағы 1,2 % пунктке - 2,1 % - дан 1,3 % - ға ... ... ... 16 - ... ... құрамының өзгеруі (1999 және 2009 жж. санақтары)
Келгендер, барлығы
Этностық ... үлес ... ... ... үлес ... ... %
1999 ж
2009 ж
1999 ж
2009 ж
қазақтар
487222
2347184
64,8
77,4
12,6
орыстар
157039
414927
20,9 ... ... ... ...
2,5
1,3
-1,2
өзбектер
5304
29058
0,7
1,0
0,3
ұйғырлар
4151
28108
0,6
0,9
0,4 ... ...
1,4
0,9 ... ... ...
1,7
0,8 ...
кәрістер
7828
21001
1,0
0,7
-0,3
қырғыздар
2501
13252
0,3
0,4
0,1
әзірбайжандар
7884
13065
1,0
0,4
-0,6
түріктер
6107
11483
0,8
0,4 ... ... ... ...
0,5
0,3 ...
шешендер
3268
5977
0,4
0,2
-0,2
күрдтер
3184
4711
0,4
0,2
-0,3
поляктар
1221
4289
0,2
0,1
0,0 ... ...
0,3
0,1 ... ... ...
0,1
0,1
0,0
Басқа ұлттар
18420
30643
2,4
1,0
-1,4
Басқа ұлт топтары өкілдерінің арасында айтарлықтай емес өзгерістер байқалды - ... аз. ... ... ... және қырғыз сияқты ұлттардың үлес салмағы артты. Қалған барлық этностық топтардың қатысу үлесі Қазақстанға келген халықтардың арасында аз ... ... 17 - ... ... ... ішкі және ... көші-қон құрылымының өзгеруі
Ұлттар
Ішкі көші-қон
Сыртқы көші-қон
1999 ж.
2009 ж
Үлес салмағының өзгеруі, %
1999ж
2009 ж. ... ... ... ...
78,4
5,7
53,4
73,9
20,4
орыстар
17,7
14,1
-3,6
25,4 ... ... ...
2,1
1,4 ...
3,0
1,1 ... ...
0,5
0,2
1,3
2,5
1,2 ...
0,7
1,1
0,3
0,3
0,4
0,1
татарлар
1,3
0,9
-0,4
1,6
0,9
-0,7 ...
0,9 ...
1,6
0,5 ... ...
0,9
0,6 ...
1,3
1,1 ...
қырғыздар
0,1
0,1
0,0
0,7
1,7
1,0
әзірбайжан
0,3
0,3
0,0
2,1
0,9
-1,2
түріктер
0,2
0,2
0,0
1,7
0,9 ... ...
0,4
0,3 ...
0,6
0,2
-0,3
шешендер
0,2
0,2
-0,1
0,8
0,3
-0,4
күрттер
0,2
0,1
0,0
0,8
0,2 ... ...
0,2
0,2
0,0
0,2
0,1 ... ...
0,0
0,0
0,0
0,6
0,4 ...
дүнгендер
0,0
0,1
0,0
0,1
0,2
0,0 ... ...
1,0
0,7 ...
4,5
2,3 ...
Келгендер, барлығы
100
100
100
100
Ұлт топтары бойынша мигранттар құрылымында ішкі көші-қонға қарағанда сыртқы ... ... ... ... ... ... 1999 ж. санақпен салыстырғанда қазақ ұлтының саны ішкі мигранттар қатарында 5,7 % - ға артты, иммигранттар арасында - 20 % ... ... ... арасындағы келушілер - 13,2 % шамаға азайды, орыс ... ... ... ... 3,6 % ... Келуші ішкі мигранттардан өзбек пен ұйғырлар саны 0,2 - 0,3 % шамада артты. ... ... ... ... ... пен ... үлесі 1 % және ұйғырлардың саны 0,1 % - ға артты.
Мигранттардың жыныстық құрамы. Екі ... ... ... ... ... көрсеткіштері 50 % астам болды. Соңғы санақ аралықтарында мигранттар арасындағы әйелдер саны 1,8 % артты.
Кесте 18 - 1999 және 2009 жж. ... ... ... ... ... гендерлік құрамы
1999 ж.
2009 ж.
1999 ж.
2009 ж.
Өзгеруі, %
Барлығы
752254
3031895
100%
100% ... ...
49 ... ... ... ... ...
51
52,8
1,8
Ішкі және сыртқы көші-қон құрылымындағы гендерлік құрамның өзгерісі байқалуда. Қазақстан шегінде орналасу бойынша ішкі мигранттар арасында әйелдердің ... 2,6 % ... ... ... ... иммигранттар арасында 3,3 % кеміді.
Қорытындылай келе, 1999 ж. және 2009 ж. санақ нәтижелері бойынша Қазақстандағы көші-қон үдерісінің жоғары өсу ... ... ... болады:
* Санақ мәліметтері бойынша 2009 ж. келгендердің саны 1989 жылғы санақпен ... ... 4 ... көп болды. 1999 ж. санаққа сәйкес ішкі көші-қон 59 % болып, 2009 ж. 78,5 % - ға артты. Сәйкесінше, ... ... ... ... - 41% - дан 21,5 % - ға ... ... жалпы санына сәйкес, аймақтар бойынша мигранттар ағынының қуаты бойынша аса жоғары, бірқалыпты және төмен топтары ... ... екі ... Алматы, Астана және Алматы облысы жоғары көші-қон орталықтары болып танылды.
2. Соңғы екі санақтың қорытындысы ... ... көп ... үш ... ... ... Маңғыстау және Оңтүстік Қазақстан. 1989-1998 жж салыстырғанда 1999-2008жж. Оңтүстік Қазақстан облысындағы иммигранттардың үлес ... 7% ... ... ... ... мына ... да қалыптасты: Алматы облысы, Астана қаласы, Маңғыстау және Ақтөбе облыстары (үлес салмағы 3,9 % - дан 0,8 % -ға ... ... және ... ... тұру ... ... 2009 ж. дейін көші-қон ағынын өскендігін білдіреді. Әсіресе бұл құбылыс ішкі көші-қонда байқалады. Қарқынды көші-қон ... ... жж. ... ішкі ... құрылымында 1 жыл және одан аз тұрған мигранттар саны азайды - 40% - дан ... жж. 28 % ... ... ... ең ... белсенділік 1993 жылы (6 жыл бұрын) және 1998-1999 жж. (1 жыл және одан аз ... ... ... ... құрылымында да айтарлықтай өзгерістер болды. Мигранттардың ұтқырлық жасы жасарды, егер 1989-1998 жж. ең ұтқырлы топ - 25-29 жас (12,4 % ... ... ал ... жж. - бұл жас тобы 20-24 жас (15% құрады) болды.
5. ... ... ірі ... топтар қазақтардан құралды 2347184 (77%) және орыстар - 414927 (14%). 80% ... ... - бұл ішкі ... 1999 ж. санақпен салыстырғанда қазақ ұлтының мигранттар саны 12,6 % - ға ... ... ... саны ... ... ... ... топ - орыстар - 7,2% пунктке азайды. Иммигранттар көбінесе шекаралас елдерден, яғни ТМД, ... ... ... Иммигранттардың ірі көші-қон ағындары ық орталықтар Алматы (18 %), Оңтүстік Қазақстан (17 %) және Маңғыстау (15 %) ... ... Бұл өмір ... ... ... бойынша ауыл және мал шаруашылықтарын дамытуға аса қолайлы аймақтар, әсіресе Моңғолия мен Қытайдан келген қазақтардың шаруашылығына сәйкес болып келеді.
6. Екі ... ... ... ... ... көрсеткіштері 50 % астам болды. Соңғы санақ аралықтарында мигранттар арасындағы әйелдер1,8 % шамада артты (51 % және 52,8 %). Ішкі ... ... ... ... әсіресе Оңтүстік Қазақстан аймақтарында басым: Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстары. Сонымен ... ТМД ... ... әйелдердің де саны басымдау. Тек Қызылорда, Маңғыстау және Астана қаласында. ер адамдардың саны басым. Иммигранттардың гендерлік ... ... ... ... ... ... арасынан ешқашан неке құрмаған мигранттар шамасы 4 %. Сондықтан көрсеткіште алдыңғы қатарда Алматы қаласы, ... ... және ... Қазақстан облысы. Ал батыс және оңтүстік аймақтар тұрақты неке қатынастарымен ерекшеленеді.
7. ... ... ... ... ... төмен деңгейде. Мигранттардың тең жартысының білімі орта білімнен жоғары емес - 48 %. Көші-қон ағынының құрамында жоғары білімді ... 19,5 %, орта ... бар ... ... де сонша - 19 % болды. Иммигранттарға қарағанда ... ... ... ішкі ... көп (21,6 % және 11-12 %). ... ішінен Қазақстанның азаматтығын алған - 80 % және 5 % азаматтығы жоқ мигранттар. Қазақстанда Өзбекстан ... ... өте көп (3,59 %), ... (2,75 %), Қырғызстанда (1,22 %) және Қытайда (0,75 %). Иммигранттардың жартысына жуығын өзбекстандықтар болып келеді. Өзге елдерден келетіндер Ресей (13,9 %), ... (8,3 %) және ... (3,8 %) ... ... 2009 жылы ... халық санағының жазбаларында көші-қон үдерістерінде үлкен өзгерістер байқалады және үлкен назар аударылуын талап етеді. Алдымен зерттеуде көші-қонның ... ... ... ... ... халықтың көші-қонның жоғары қозғалысымен сипатталатын мемлекет масштабтарында, яғни әрбір облыстар, аймақтар мен ірі ... үшін ... ... ... мен ... ... ... керек.
2.4 Қала халқының жастық-жыныстық құрылымының өзгеруі
Демографиялық көзқарас тұрғысынан ... ... ... бағалау және оның халықтың құрылымы болашағын әсерін анықтау қиын. Бұл ... ... ... ... ... әр ... ... топтарындағы айтарлықтай теңсіздікте байқалады. Санақаралық уақыт аралығында халықтың жастық құрылымы айтарлықтай өзгерістерге ... 1999 ... ... ... ... 0-14 жас бойынша үлесі 4,7 % - ға азайды, ал 15-29 жас пен 30-49 ... ... саны 2,5 % және 0,2 % ... ... 2008 ... 1 ... бойынша ер адамдардың 1000 әйел адамға шаққандағы салмақ үлесі 0-14 жас аралығы бойынша - 1049, 15-29 жас ... ... - 1024, 30-49 жас ... үшін - 934 ... құрады. 30 жастан 49 жас аралығына дейін ... ... ер ... саны күрт ... ... Міне ... республикадағы жыныстық құрылымның диспропорциясы республикадағы некелік-жанұялық құрылымның түзілуіне және әйел адамдардың бала тууына әсер етуі мүмкін. 1989-2009 жж. ... ... ... жастық-жыныстық құрылымы барынша өзгерді. Қаладағы балалардың үлес салмағы сәйкесінше 28,2 % - дан 21,9 % - ға ... ... та, ... ... ... жастағы және еңбекке жарамды жастан жоғары халықтың ... ... ... (19 - кесте). Дегенмен бір ерекшелікті айта кеткен жөн: қалалардағы туу үлесінің артуына қарамастан, мұндағы балалар саны үлесі ... ... ... ... жарамды жастағы халықтың үлесі артуда, бұл ауыл ... ... ... ... әсерімен түсіндіріледі, сонымен қатар еңбекке жарамды халықтың саны 1980 ... ... ... ... (1990 жылдардан 2000-жылдар басына қарай) артуымен сипатталады. Ал еңбекке жарамды жастан жоғары халықтың саны ... ... ... ... ... бірақ заманауи еңбекке жарамды жастағылардың санының артуы біртіндеп азая ... 1989 ж. - 9,7 %, 1999 ж. - 11,7 %, 2001 ж. - 12,2 %, 2005 ж. - 11,1 %. ... ... ... ... байқалады, ең бастысы жас топтарының пайыздық көрсеткіштері өзгеше болуымен сипатталады (19 - ... ... 19 - ... ... жас ... ... үлес салмағы, %
1989
1999
2009
2010
Қала
Ауыл
Қала
Ауыл
Қала
Ауыл
Қала
Ауыл
0-14
28,2
36,7
25,3
33,1
24,1
31,5
21,9
28,1
15-59
62,1
54,9
62,9
57,6
63,8
58,7
67,0
62,5
60+
9,7
8,4
11,7
9,3
12,2
9,8
11,1
9,4
1970 жылдар аралығындағы Қазақстандағы балалар санының жалпы үлесі ауылдық елдімекендерге тиесілі: 1970 ж - 58,5 %, 1979 ж - 55,5 % ... ... ... ... ... да ... түрде ескеру керек: 60 - 70 жж. ауылдағы қазақтардың үлесі 2/3 ... ... ... туу ... көрсетті. 1989 жылға қарай қала балаларының сандық үлесі өзгерді: 1989 ж - 50,6 % және 49,4 %. ... 1999 жылы ауыл ... ... ... аз ғана өзгеріспен басым болды (19 - кесте). Бұл 90-шы жылдардағы республика ... ... туу ... ... ... ... 2000-шы жылдардан бастап қалалық елдімекендердегі туу өсімі қайтадан қаладағы балалар саны үлесінің артуына әкелді (20 - ... 20 - ... ... ... ... ... ... құрылымы
1989
1999
2009
2010
Қала
Ауыл
Қала
Ауыл
Қала
Ауыл
Қала
Ауыл
0-14
2654530
2592395
2131526
2164166
2023927
2032456
1886387
1814148
15-59
5834472
3876032
5295991
3770067
5367006
3788328
5772214
4037765
60+
913580
593455
986955
606401
1022466
631427
956050
608203
Байқап отырғанымыздай, тұтас алғанда республикамен қатар, аймақтар бойынша ... ... ... ... ... ... жоғары екенін атап айту керек (алайда екі жағдайда да көрсеткіштер төмендеп отырды). Аталған жағдайларды сандық мәліметтер ... Егер 1989 жылы ... ... балалар үлесі 28,2 % құраса, ал ауылдық ... - 36,7 %, 1999 ж - 25,3 % және 33,1 %, ал 2001 ж - 24, % және 31,5 %, 2005 ж - 21,9 % және 28,1 % ... ... (21 - ... ... ... қалалық елдімекендердегі жастар үлесін келесі 6 - ... ... ... 21 - 1999 - 2009 ... ... ... жастық топтағы қала және ауыл жастарының сандық қатынасы, %
Жастық топ
15-19 жас
20-24 жас
15-24 жас
Жылдар
қала
ауыл
қала
ауыл
қала
ауыл
1999
54,5
45,5
55,9
44,1
55,2
44,8
2000
53,8
46,2
56,5
43,5
55,1
44,9
2001
53,0
47,0
57,6
42,4
55,1
44,9
2002
52,4
47,6
58,6
41,4
55,2
44,8
2003
52,5
47,5
58,4
41,6
55,2
44,8
2004
52,7
47,3
57,8
42,2
55,0
45,0
2005
52,9
47,1
57,3
42,7
54,9
45,1
2006
52,7
47,3
56,2
43,8
54,4
45,6
2007
52,4
47,6
55,7
44,3
54,0
46,0
2008
47,2
52,8
51,6
48,4
49,4
50,6
2009
46,3
53,7
51,6
48,4
49,1
50,9
Жастардың құрылымында гендерлік құрам бойынша ер ... ... ... он ... ер мен қыз ... ... өзара 50,7 % және 49,3 % құрайды.
1989-2001 жж. аралығында Қазақстанда зейнеткер жастағы халықтың абсолюттік саны мен басым ... да ... (60 жас және одан ... Егер 1989 жылы ... ... 9,2 % ... 1999 жылы - 10,5 %, 2001 жылы - 11,1 % ... 2005 ж - 10,4 % (сурет 11). 60-70 жж ... ... ... ... үлесі ауылдық елдімекендерде басым болды. Тек 80-ші жылдардың басында ғана 60 жас және одан ... ... ... өсімі қалалық елдімекендерде қоныстану бағытымен сипатталып, шоғырланды, ол алдағы жылдарда қала ... ... ... ... ... ... Әсіресе, зейнеткер жастағы әйел адамдардың үлесі ер адамдарға қарағанда 1,5-2,0 ... ... ... ... ... аралығында жастық-жыныстық құрылым серпінінде Қазақстан халқының біртіндеп қартаю үдерісі көрініс алуда.
Халықтың қартаюдың қарқынды өсімі ... 50 ... ... ... ... ... дүниежүзінің қарт халқының жартысынан астамы өмір сүруде. Қарт ... ... ... 1950 жылы 7 % - дан 2000 жылы 9,4 % - ға дейін өсті және бұл көрсеткіш мамандардың ... 2025 жылы 15,4 % ... 2050 жылы 23,5 % деп ... ... ... ... ... үдерісі дамыған мемлекеттерге қарағанда жылдам жүруде және ... ... ... осы ... ... бейімделуіне аз ғана уақыт кетеді. Бүгінгі таңда әлем халқының орташа жасы - 26 жас деп ... Ең жас ... - ... мұнда көрсеткіш - 15 жас, ал ең кәрі - ... ... ... - 41 ... ... Мамандардың 2050 жылға жасаған болжамы бойынша әлем халқының орташа жасы он жылға артып - 36 жасты ... ... ... ... ... ... ... эксперттер шартты түрде үш топта қарастырады:
* Халық қартаюының жылдам қарқынды өсуі (2050 жылға қарай қартайған халық ... 25 % ... ... - ... ... ... ... Шри Ланка, Жаңа Зеландия, Қазақстан, Әзірбайжан, Грузия, Армения.
* Орташа қарқынмен сипатталатын топ (2050 жылға қарай қартайған ... ... 20 % - дан 25 % ... ... ... - Моңғолия, Малайзия, Вьетнам, Үндістан, Түркия, Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан.
* Баяу қарқынмен сипатталатын елдер тобы (2050 жылға ... ... ... ... 20 % ... ... - ... Филиппин, Пәкістан, Бангладеш, Лаос Халық Демократиялық Республикасы, Түркіменстан [113].
Халықтың қартаю шкаласы ... ... 1989 жыл ... үшін ... тән ... ал 1999 ... бастап басынан өткеріп бүл үдеріс қазіргі күнге дейін жалғасып келеді. Соңғы жылдары Қазақстанда қартаюды сипаттайтын халықтың жас ... тез ... ... Адамның қартаюына байланысты елдің жастық құрылымы күрт өзгеріп жатыр. БҰҰ-ның жіктемесіне ... 65 ... ... жастағы халықтың қоғамдағы үлесі 7% - ды құрады, бұл өз ... ... ... бірден бір көрсеткіш болып табылады. Егер 1999 жылдың басында осы көрсетілген жастағы халықтың үлесі жалпы көрсеткіші 6,7 % - ды ... 2004 жылы - 7,4 % ... Бұл ... бір ... ... жастық құрылымында айқын байқалатын толқындардың болуымен байланысты. 1999 жылдағы ... ... 56-63 жас ... ... пирамидасы соғысқа дейінгі жылдарда туудың жоғарғы көрсеткіштерімен байланысты халық толқынын көрсетті. Бұл толқын соңғы бес жылда 65 жас және одан ... ... ... ... байқатты. Бірақ та, Ұлы Отан соғысы уақытында туу көрсеткіштерінің төмендеуімен байланысты кері, бұрыс ... ... ... ... ... шамамен әрбір 25 жыл сайын қайталанып отырады.
Сонымен қатар, халықтың қартаю деңгейін бағалу үшін француз демографы А.Совимен ... ... ... Бұл ... қарт ... мен жастар арасындағы арақатынасты сипаттайды. халықтың қартаю деңгейін анықтайтын көрсеткіші де ... Бұл ... ... ... мен ... арақатынасы арқылы анықталады. Егер 1989 жылы Қазақстан қалаларында 0-14 жас аралығында 100 адамға шаққанда 60 және одан ... жас ... ... ... 34,4 адамға келсе, ал 1999 жылы бұл - 46,3 адамды құрады, 2001 жылы - 50,5 адам ... ... ... Қазақстандағы халықтың демографиялық қартаю үдерісі қалалық елдімекендермен қатар, ауылдық елдімекендерде де жылдам жүріп ... ... ... ... ... ... ... - туу серпіні, өлім көрсеткіші, көші-қон қозғалыстар әсерінен жүреді. Олардың ең маңыздысы - туу көрсеткішінің өзгерісі. 90-шы ... туу ... ... ... ... ... бойынша жалпы жастардың үлесінің азаюына әкелді, соған сәйкес қарт адамдардың үлесі артып отырды. 60-90 жж. сәбилер мен қарттардың өлім көрсеткіштерінің ... ... ... ... жылдамдата түсті. Экологиялық және әлеуметтік-экономикалық мәселелердің шиеленісуі еңбекке қабілетті жастағы халықтың көші-қон белсендігінің күшейуіне ... ол өз ... ... құрылымның өзгеруіне әсерін тигізді.
Демографиялық қартаю үдерісінің көрсеткіштерінің бірі ... орта ... ... ... ... Сонымен, 1989 жылдан 2005 жылға қарай Қазақстанның қала халқының орташа жасы 28,7 ... 32,8 ... ... ... яғни ... қала тұрғындарының орташа жас ерекшеліктері 25-29 жас аралығынан 30-34 жас аралығына ауысты. Бұл республиканың қала халықтарының ... ... ... ... ... үдерісінің қатар жүріп отырғанын білдіреді. Осыған сәйкес, қалалардағы әйел адамдардың орташа жасы ер адамдар жасынан жоғары: 1989 ж - 30,1 және 27,2; 1999 ж - 33,6 және 30,1 жас; 2005 ж - 34,6 және 30,8 жас (екі ... ... жас ... ... ... Салыстыру үшін, екі жыныстық топтағы ауыл халқының жасы қала халқы жасына ... кем ... бір жас ... жас ... келеді. Алайда ауылдық елдімекендерде де халықтың қартаю үдерісі ... ... ... ... бірнеше жолдармен жүруі мүмкін. Көптеген елдерде бұл өлім-жітімнің төмендеуімен және өмір сүру ұзақтылығының артуымен түсіндіріледі. Бұл ... ... ... яғни ... ... ... екі фактордың әрекет ету нәтижесі болып табылады: туу ... ... және ... ... ... ... еңбекке жарамды ер адамдардың арасында. Ер адамдар мен әйел адамдар арасындағы өмір сүру ұзақтылығының арасындағы айтарлықтай айырмашылықтың ... ер мен әйел ... саны ... ... ... жоғары жастағы топтарда күшейіп отыр. Халықтың қартаюы - біздің еліміз үшін жаңа ... және ол ... ... ... сонымен бірге, мемлекеттік стратегиялық құжаттар мен құқықтық-нормативтік актілерде нақты көрініс алмады. Осыған қоса, жалпы ... ... қарт ... ... ... ... ... жағдайына әсер етуші маңызды факторлардың бірі болып табылады.
Сурет 11 - 1999-2009 жж. ер және қыз балалардың саны (15-24 жас ... ... ... ... саны 7712,2 мың ... құраса, әйел адамдардың саны - 8297,3 мың адамды құрады. Өткен халық санағымен салыстыратын болсақ, ер адамдардың саны 496,8 ... ... ... 7 % - ға ... әйел ... саны 515,8 мың адамға немесе 6,6 % - ға артты.Ер және әйел ... ... ... ... әйел ... ер ... ... қарағанда басым болуымен сипатталады (51,8 % және 48,2 %) [114]. ... жж. ... ... ... ... ... ... саны мен басым салмағы да байқалады (60 жас және одан жоғары). Егер 1989 жылы ... ... 9,2 % ... 1999 жылы - 10,5 %, 2001 жылы - 11,1 % ... 2005 ж - 10,4 % ... 11). 60-70 жж ... үлкен жастағы халық үлесі ауылдық елдімекендерде басым болды. Тек 80-ші жылдардың ... ғана 60 жас және одан ... ... ... ... ... ... қоныстану бағытымен сипатталып, шоғырланды, ол алдағы жылдарда қала халқы санының қарқынды өсуіне негіз болды. Әсіресе, ... ... әйел ... ... ер адамдарға қарағанда 1,5-2,0 есеге жоғары болды.
Сурет 12 - 1979, 1989, 1999, 2009 ... ... қала ... ... ... (ер адамдар бойынша)
Сурет 13 - 1979, 1989, 1999, 2009 жылдар бойынша қала ... ... ... ... адамдар бойынша)
Ер адамдардың саны 7712224 адамды құраса, әйелдер саны - 8297373 адамды құрады. Алдыңғы санақпен ... ер ... саны 496812 ... немесе 6,9 % - ға көбейсе, әйел адамдар саны - 531504 ... ... 6,8 ... ... ... 2009 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша ер адамдар мен әйел адамдар санының арақатынасы 1999 жылғы халық санағының мәліметтерімен ... ... (1000 ... 929 ер ... ... ... ... қатар, жалпы халық санында ер адамдар мен әйел адамдардың сандық үлесі ... ... - 51,8% және 48,2%. ... санының өсімі 0-4 жас, 15-59 жас аралығындағы топтарда (тек 35-39 жас және 60-64 жас ... ... және 65 жас және одан ... ... топтарда байқалады. Халық саны үлесінің азаюы келесі жас топтарында болды: 5-9 жас, 10-14 жас, 35-39 және 60-64 жас. ... ... ... құрылымы айтарлықтай деңгейде туу серпінімен өзара байланысты (халық санын құраушы құрамдас бөлігінің бірі ... ... мен ер ... ... ... аз ғана ... сипатталатын әйел адамдар санының басымдылығы сақталады. 1999 жылы 1000 әйел адамға 929 ер адамнан ... 2005 жылы - 928, 2010 ж - 931 ер ... ... әлеуметтік-экономикалық өмірінде егде жастағы адамдардың үлесі заманауи кезеңде ... ... ие. ... ... ... алғанда, қарт адамдар үлесін зерттеу басым бағыттардың бірі ... ... бұл өз ... ... ... даму ... ... рұқсат береді. 1989-2001 жж. аралығында Қазақстандағы зейнеткер жасындағы халықтың абсолюттік және салыстырмалы жасының артқаны ... (60 жас және одан ... ... ... Қазақстан қала халқының жыныстық-жастық құрылымы шеңберіндегі демографиялық мәселелерді шешу үшін келесі түйіндерді жасауға ... ... ... ... ... қартаю үдерісінің табалдырығынан жақында ғана аттап өткенімен, бұл үдеріс болашақта барынша жылдамдай түседі. Егер 1999 жылдың басында 65 жас және одан ... ... ... үлесі елде 6,7 % болса, 2004 жылдың басында - 7,4 % болды. Қазақстандық ... ... ... бұл ... 2030 ... ... 11,5 % ...
* Халықтың қартаю үдерісі мемлекеттің денсаулық сақтауға кететін шығындарын арттырады, бұл көптеген елдерде үш ... ... 1) қарт ... ... жиі ... және ... сақтау қызметтерін жиі қажет етеді; 2) орташа есеппен қарт адамдарға қажет денсаулық сақтау шығындары жас адамдарға ... ... 3) ... қарт ... күтетін институт ретінде рөлін орындалуын тоқтатып, денсаулық сақтау қызметтерін төлем ... ... ... ... ... ... ... жүргізіліетін болады.
* Қазақстандағы бұл үдерістің ерекшелігі халықтың қартаюы екі фактор әрекетінің ... ... ... ... ... және ... ... көрсеткіші, әсіресе еңбекке жарамды ер адамдардың арасында. Сонымен ... ... егде ... ... ер ... мен әйел ... өмір сүру ұзақтығының диспропорциясында ер адамдар мен әйел адамдар арасындағы сандық теңсіздік артып ...
* ... ... қарт ... ... ... елдер санаты қатарына
қосылудың алғашқы кезеңінде тұр. Осы халықтың қартаюының мәселесін шешу кешенді зерттеуді қажет ... ... бұл қарт ... ... ... ... бірыңғай тұжырымдамасын өңдеусіз жүзеге аспайды. Мұндай саясаттың ... ... ... ... медициналық, әлеуметтік, ғылыми, мәдени және ақпараттық сипаттағы шаралардың жиынтығы ретінде анықтауға болады. Оның стратегиялық ... ... ... және өмірлік циклде қартаюдың орнына жаңа қатынастарды қалыптастыру негізінде қарт адамдардың өмір сүру деңгейі мен сапасын жоғарлату болуы тиіс. ... ... ... заманауи кезеңде урбандалу үдерістері көпвекторлы және әрбір қалалық елдімекендерге тән мәселелер қатарымен сипатталады.
2.5. Еңбек ресурстарының қалыптасуы және ... ... ... ... ... ... еңбек нарығында экономикалық негізде және еңбек қызметтерінде айтарлықтай өзгерістерге әкелді. 1995 - 1999 жж. ... ... ... ... саны ... ... ... тек 2000 жылдан бастап барынша көтерілді.
1995 - 1999 жж. Жұмысбастылық елімізде азайды, ал 2000 ж. ... ... ... ... ... ... елде 91,6% ... 9,6% артты және 2004 ж 7,2 млн. ... ол 1995 ж. 630,3 мың адам ... ... ... ... (экономикалық белсенді халықтың барлық халық санына қатынасы) 69,9%. Яғни барлық халықтың 70% сәйкесінше, 30% ... емес ... Осы ... әйелдер 3,8 млн. адам (49%) [115-120].
Ер адамдар осы есепте 3,7 млн. адам (51,8%), ал ... - 3,5 млн. адам (48,2%). ... ... ... жас: ... орташа жасы - 37 жас, ал негізгі бөлік 25 - 34 жас (29,1%), 15 - 24 ... ... 16%. ... ... ... орта және жоғарғы білімі болды, әрбір төртінші - орта мамандандықты алған.
Экономикалық белсенді емес халықтың негізгі бөлігі - ... (42,1%) және ... оқу ... (37,2%), ... ... қабілетсіздер (7,4%), үй шаруасындағылар (5,2%). Барынша жұмыссыздар 16 - 29 жас аралығындағы жастар мен ... 1995 ж. ... ... 83,4%, ал өз ... айналысатындар 16,6%, ал 2004 ж. олардың шамасы 62,2 және 37,8% болды.
Бұндай жағдайлар халықтың әлеуметтік қорғалмау қаупін ... ... өз ... ... ... өз ... ... бірақ зейнет тәрізді мемлекеттік қор мүмкіндігін қолданбайды. Өз ... ... ... әйел ... тән - 2004 ж. 42,3%, осы ... ер ... ... 36,8%. Ауылды мекендерде бұл жалпы көрсеткіш қаладағыдан екі еседей артық - 59,2% ... және 51,5% ер ... сол ... ... 25,3% ... және 22,8% ер ... Әйелдер негізінен зат пен азықтық нарықтың саудасымен, жалпы тамақтандыру салалары, тұрмыстық қызметтер, ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу және т.б. Бұл әйелдер ... ... және ұсақ ... ... ... ... үлкен кәсіпкерлікпен айналысатын ер адамдар табысымен салыстырғанда формалды емес экономика секторымен сипатталуын ... Әйел ... ... ... ауыл ... ... шектеулер басымдыққа ие. Тек 10% ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын әйелдер басқарады екен, оның 2,9% ... ... ... ... ... (өнімділік, көлем, орналасу аумағы) әйелдердің несие алудағы шектеулері аз шамада байқалады. Әйел адамдардың мүліктерді ... алу ... ... ... үшін қиын ... олардың кәсіпкерлік мүмкіндіктері ер адамдарға қарағанда барынша шектеулі.
Ерлер мен әйел адамдардың экономикалық мүмкіндіктері гендерлік ... ... ... [121]. ... ... ... ерлер мен әйелдердің экономика салалары мен мамандықтар борйынша тең емес таралуын көрсетеді. Әйел ... ... ... ... ең аз ... ... мұғалім мамандығында (75,3%), денсаулық сақтау және қызмет көрсету (79,2%), қонақ үй және ... ісі (68,8%). ... ... ... ... ... ер адамдар мемлекеттік басқару салаларында (77,4)%, құрылыста (82,7%), өнеркәсіптерде (69,1%), электрэнергетиканы өндіру мен таратуда, газ бен су (72,3%), ... ... ... (60,8%). ... мен әйел ... ... ... жұмыс орындарының жағдайы, кәсіптік өсім, кірістер өлшеміне ... ... ... ... ... шет ел ... ... анықталады. Сонымен, 46% инвестиция мұнайгаз өндірісіне тиесілі, онда көбіне ер адамдар ... ... және тек 10% ... ... қатысты, оның жартысы металлургия саласына қатысты болды. Сонымен, экономиканың инвестицияланған секторларында кіріс көздеріне ... ер ... күші ... ал ... және ... өнекәсібі салаларында негізінен әйел адамдар басым. Өндіру өнеркәсібінің дамуынан экономика және қаржы нарығының секторларында жоғары ... ер ... ... ... ал әйелдердің еңбек нарығындағы орны өзгеріссіз қала берді. Әйел ... ... ... ... ... шектеулі болды.
Тік бағыттағы сегрегация лауазымды иерархия қызметтерінің ер мен әйел ... ... тең емес ... ... [122]. ... ... ... органдарда басқару мен орынбасар қызметтерінде ер адамдардың үлесі 76%. Әйел ... ... орта ... ... ... Жоғары дәрежелі лауазымды қызметтерде әйелдер ер адамдардан аз орын алады. Сонымен, парламенттегі әйел адамдардың арасалмағы 9,6%. Қазақстан 128 мемлекет арасынан ... ... ... ... 85-ші ... алады, бұл еуропалық және Африка, Азия және Тынық мұхиттық аймақтардың орта көрсеткішінен төмен емес деңгейді көрсетеді. Қоғамның демографиялық даму ... ... ... салаларында әйел мен ер адамдардың тең тарлуы, әсіресе, парламентте гендерлік мәселелерге байланысты көптеген сұрақтарды дұрыс талдап дұрыс шешім ... ... ... ... Қоғамды дамытуға қатысты ер және әйел адамдардың тең құқығын қамтамасыз етуде мемлекет басқармасының алдында үлкен жұмыстар тұр. ... ... ... ... ... мәселелерді шешуде әйел адамдардың болуы тиімділік тудырады. Жұмыс бастылықтың феминизация үдерісі (яғни әйелдердің экономикадағы әйелдердің мансаптық өсімі) әйелдердің төмен ... ... ... ... ... орын ... сипатталады. Олар біруақытта интеграцияланады және маргиналищзданады. Әйелдердің арзан және қозғалысты жұмыс күштері табиғи және әлеуметтік кеңеюші ресурс болып ... ... ... ... мен ... жетістіктерінің қысқаруынан, яғни еңбек нарығын уақытша қалдырудан жас әйелдер еңбек қабілеттері мен біліктіліктерін жоғалтады, ... олар ... ... өсу ... ... ... 2004 ж. ... халық санында 15 жастағы халық үлесі 60 жастағы топтардан артық, яғни 14%, сондай-ақ 60 жастан асқан ер адамдар - 11%, ... - 16,6%. ... ... халық құрылымында 60 жас және одан жоғары халық 3,5%, сонымен ер адамдар 3,7% және әйелдер 3,2%. 60 жас және одан ... ... ... ... 16%. Егде ... ер адамдар үлесі 23,5%, ал осы жастағы әйел адамдар үлесі 11,6%. Халықтың жарты ... ... (54,7%) 60 жас және одан ... - ... ... ... 60 - 64 жас аралығындағы әйелдердің экономикалық белсенділігі 23,4%, 65 - 69 жастағылар 13,5% және 70 жас және ... 3,4%. Ер ... бұл ... ... ... 60 - 64 ... ... белсенділер 50,7%, 65 - 69 жас - 19,5% және 70 жас және одан ... ... ер ... - 6%. Егде ... әйел адамдар ерлерге қарағанда қоғам өндірісінде жасайды. Алайда экономика саласында уақыт өткен сайын ер мен әйел адамдардың ... азая ... Бұл егде ... әйел ... ... ер ... ... 1,5 есе артуымен түсіндіріледі.
Зейнетақы жасындағы жұмысбастылық. Зейнет жасындағыларды жұмысқа тарту әлемнің көптеген ... егде ... ... ... өтеу үшін ... Егер ... ... егде жастағылардың зейнеттен кейін жұмыс жасауының себебі, зейнетақының өмір сүру қажеттіліктеріне ... ... ... ... АҚШ ... ... ... жылдары 65 жастан асқан әйелдер мен ер ... ... ... береді. 2020 ж. дейін АҚШ-та зейнетке шығу 67 жасқа ауыстырылады. Бұл өзгеріс 25 жыл уақыт аралығында толық ... ... ... ... ... ... жайлап жүруі керек.
Сәйкесінше зейнет жасындағыларды алғашқы зейнеттің онжылдығында жұмыспен қамтамасыз ету үшін ... ... ала ... қабілеттеріне сәйкес жұмыс орындары берілу қажет. Бұл жұмыстар ... ... ... анықталған және егде жастағылардың еңбекке қабілеттігін көтереді екен.
65 жас және одан жоғары ауыл халқының экономикадағы арасалмағы 2002 ж ... 2004 ж. ... ... Сол уақытта қалаларда белсенді халық 2002 ж. 2,2% болды, ол 2004 ж. 1,1% шамаға азайды. Егде ... қала ... ... ... ... ... - 20,1 мың. Адам, 2002 ж. 3,6%, 2004 ж. 12,3 мың адам ... (2,2%), ... ... - 11,9 мың ... 2002 ж. (4,6%) және 2004 ж. 8,5 мың адам (3,1%). Бұл ... Алматы қ., - 2002 ж.10,2 мың адам (2,0%) және 2004 ж. 2,1 мың адам (0,4%) 41. ... ... ... ... егде ... үлесі азайды, бірақ тек бір Солтүстік Қазақстан облысында егде жастағылар үлесі аз да болса ... - 2002 ж. 4,4 мың адам (3,7%) 2004 ж. 4,6 мың адам (4,0%) ... ... ... ... ... қаладан шаруашылық науқан уақытында аса жоғарыалайда ауылда жастардың жұмысқа орналасуы қиын, осыдан ауыл халқы саны азая түседі. Ауылдағы шаруашылықтар аз ... ... ... табыстарды табуға мүмкіндік береді. Ауылдағы және қаладағы зейнетақы өлшемдерінің айырмашылығы қала мен ауылдағы табыс ... ... ... ... жастағы оқыған қалалық зейнеткерлердің жұмысқа тұруға мүмкіндіктері жоғары, онда оларға физикалық ауыртпалықтар түспейді, бірақ олардан өмір бойы ... ... ... ... ... сфераның дамуына байланысты Достастықтың көптеген елдерінің еңбек нарығында қысым азайды: 2003 және 2004 жж. ... ... ... ал бос орындардың саны артып, жұмысбастылық артты. Экономикалық белсенді халықтың саны (жұмысбасты және жұмыссыздар) 2004 ж. Достастық елдерінде 128 млн. адам ... Осы ... ... ... ... ... ... 50%, бұл Австрия, Ұлыбритания, Германия, Канада, АҚШ, Жапония және т.б. елдердің ... ... ... ... ... ... жалданбалы жұмысшылардың (жұмыс берушілер мен жұмысбастылар) саны 2003 ж. 37,6%, ... 2004 ж. 7,5%, ... - 32,5 ... 32,2%, ... - 2003 ж. ... 6,5% ... 2004 ж. ... 7%, Украина - 2002 ж. 12,0% шамадан 2003 ж. 12,4%. Зейнет ... ... ... ... ... қатынасында экономикалық белсенді халық жұмыс іздейді. Украинада жұмыс күштерінің таңдаулы зерттеуінде жұмысбасты 15 - 70 жас ... ... ... ... 2002 ж. 7,7%; ... жасындағылардың 13 мың. адамы жұмыс іздеді [128].
Әлем ... ... егде ... ... ... ... ... елдерде халық экономикасында егде жастағы жұмысшылардың үлесі үлкен емес: 1 ден 7% ... (An aging world: 2003. ... ... reports). Жұмысбасты егде жастағылардың екінші жалпы сипаттамасы - бұл зейнетке жақында шыққан жастағылардың үлесі басым болады, уақыт өте ... ... ... ... олардың үлесі азаяды. Үшінші барлық елдердегі жалпы сипаттама - өнідірістегі ер адамдар үлесі басым. Сонымен, дамыған елдерде егде ... ... ... ... ... қарағанда көбірек. Кей дамыған елдерде 65 жас және одан жоғары жастағы ер адамдар үлесі 2% (An aging world: 2003. ... ... ... Қоғамдық әл-ауқат салыстыруларында ұлтаралық белсенді еңбек ресурстарының деңгейінде үлкен айырмашылықтар байқалады: ЖІӨ жоғары елдерде егде ... ... ... ЖІӨ ... ... елдерден аз. Дамыған елдерде зейнеткерлер өз зейнетақыларымен жақсы өмір сүре алады, ал сол ... осы ... ... ... жақсы өмір сүруге жағдай жасалмағандықтан, ол елдердегі зейнеткерлер еңбек нарығында қалуға мәжбүр болады. Дамушы елдерде егде жастағылар арасында кедей халықтың ... ... ... ... ... таппайтын әйелдер құрайды. Бұл елдер қарт адамдардың қажеттілігін қамтамасыз ететін аз мөлшерде институттық және экономикалық ресурстарды ... ... осы ... ... ... ... ... нақты экономикалық және әлеуметтік саясатты жүргізу қажеттігі туындады. Дамыған елдерде егде ... ер ... ... азаюының себебі - әлеуметтік әл-ауқаттың жақсаруы; өнеркәсіп ұйымдастыруының өзгеруі және арнайы жұмыс ... ... ... ... ... ... жаңа ... енгізу нәтижелерінен қысымның артады. Нәтижесінде егде жастағы жұмыскерлер жаңа қабілеттерді үйренгеннен гөрі зейнетке кеткенді қалайды. Сонымен қатар жұмыссыздық жоғары ... егде ... ... ... ... көп ... да ... болуы мүмкін, яғни егде жастағылар барынша жас және ... ... өз ... ... қажет. Қазақстанда егде жастағылардың жұмыспен қамтылу шамасы дамушы елдерде төмен, алайда дамыған ... ... ... ... ... Сол уақытта Қазақстанда өзге де дамыған елдердегідей егде жастағылады жұмыстан босатып жақсы жағдай жасау мәселелерін шешу ... ... ... жылы 15 ... ... ... ... халық саны 8,5 млн. адам болды, бұл 2008 жылмен салыстырғанда 42,9 мың ... ... ... ... ... ... ... экономикалық белсенді халық үлесі 4,4 млн. адам (52,4%), әйелдер - 4,2 млн. адам (49,4%). Экономикалық ... ... 70,7%. 2009 жылы ... ... 7,9 млн. адам жұмысбасты болды. Өткен жылға қарағанда ол санақтың артуы 46,2 мың адам шамасында анықталды (0,6%) [129]. ... ... ... ... 93,4% ... 15 жас және осы ... асқандар үлесі - 66,1%. Жұмысбасты халық ... ... ... ... 5,2 млн. адам немесе 66,3%, ал өз кәсібімен айналысатындар - 2,7 млн. адам ... 33,7%. ... ... ... ер адамдардың үлесі 4,0 млн. адам немесе жартысынан астамы әйелдер - 3,9 млн. адам (48,9%). ... ... ... алатын топтар - 29,2% шамадағы 25-34 жас аралығындағылар, 22,7% - 35-44 жас, 23,5% - 45-54 жас және 15,4% шама - 15-24 жас ... ... ... жылы жұмыссыздар саны 554,5 мың адам болса және бұл алдыңғы жылға қарағанда 3,3 мың адамға артты (0,6% ... Ал ... ... 6,6%. ... ... арасында қала халқының үлесі 316,7 мың адам (57,1%), ауылда - 237,8 мың адаим (42,9%), жұмыссыздық деңгейі - ... 7,2% және 5,9%. ... ... әрбір екіншісі - әйел адам. 25-39 жас аралығындағылардың үлесі - 47,8%, ал 15-24 жас ... - 15,7%. ... ... 129,9 мың адам (23,4%) бар, ... ... - 207,3 мың адам (37,4%), орта маман білімі - 138,5 мың адам (25,0%). Әрбір ... ... ... ... ... олардың 8,3% шамасы - жұмыстың мүлде жоқтығынан анықталады. Оларда 18,0% - өз ... ... ... 14,8% - ... қысқаруынан жұмыссыз болады. 2009 ж. 15 жас және одан асқандар арасындағы ... ... емес ... ... 3,5 млн., 2008 ол көрсеткіш 84,1 мың адам болды (2,5%). Экономикалық белсенді емес халықта ер адамдардың үлесі 1,4 млн. адам (38,7%), ... ... - 2,1 млн. адам (61,3%). ... ... сферасында нарықтық қатынастардың дамуы экономикалық белсенді халық құрылымына айтарлықтай әсер ... ... ... ... дамуы экономиалық белсенді халық құрылымына айтарлықтай әсер ... ... жж. ... ... ... халықтың үлесі 1357,0 мың адамға артты (8412,4 мың ... [130]. ... ... белсенді халықтың саны 3415,6 мың адам. Жалпы экономикалық белсенді халықтан 93,4%-ы жұмыспен қамтылғандар, олар 7854,7 мың адамды ... 2008 жыл ... ... саны 557,7 мың адам ... 6,6%. ... ... ... еңбек нарығында жасырылған жұмыссызхдық байқалуда - бұл жұмысшыларды толық емес жұмыс аптасына көшіру немесе ... ... ... ... халықтың жұмысбастылығы мен жұмыссыздығында кең орын алған жұмыссыздарды демалысқа жалақысыз шығару. Бұл ... 2009 ... ... ... ... ... халықтың 1,7%-ы болды.
Халықтың экономикалық белсенділігі әр облыстарда әр түрлі, көбінесе бұл сол аймақтағы халықтың жастық құрылымына тәуелділігімен анықталады. ... ... ... ... басым, барлық мемелекет халқының 45% шамасы ауылды мекендерде тұрақтайды.
Түйіндей келе, ... ... ... ұзақ ... мына ... ... ... жеке меншік түрлерінің өзгеруі, өндіріс саласындағы құрылымдық өзгерістер, техникалық артта қалу және ... ... ... мен ... құрамының қалыптасуына әсер ететін көптеген факторлар. Сонымен бірге аумақтық факторлар маман кадрлеріне деген сұранысты анықтап, ... ... ... ... ... ... Егер ... білімі бар мамандардың төмен үлесі Алматы облысында - 16,5%, ... ... ... - 15,6%, ... - 18,8% ... ал ... интеллектуалдылық деңгейі мына қалаларға сәйкес: Астана және Алматы, бұл қалалардағы жұмысбасты халықтың жоғары ... ... 70,0 және ... қатар орта жастағы мамандар деңгейінің таралуында дифференциация байқалады, бұл аудандардағы жұмыс орындарының рационалды емес ... ... ... ... ... және Ақмола облыстарында - 52,7% және 44,8%, төмен көрсеткіштер - Оңтүстік Қазақстанда сәйкесінше - 16,0% - 19,0%. ... ... тек ... ... мамандармен емес, соынмен бірге облыстағы жақсы білім алуыдың жағдайларымен, жоғары білімді адамдар арасындағы жұмыссыздық ... ... ... мен ... даму ... ... 2007 ж. республика бойынша ғылым кадрлері 4 мыңнан аса адам болдығылыми қалыптасу құрылымнда 33,2% табиғи ғылымдарға, 17% - ... 15,5% - ... 14,7% - ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ УРБАНДАЛҒАН АУМАҚТАРЫНЫҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ДАМУ БОЛАШАҒЫ
3.1 ... ... ... ... дамуын реттеудің экономикалық-географиялық мәселелері
Қазақстан қалаларының әлеуметтік, экономикалық дамуында бірқатар елеулі өзгерістер бар. Аса ірі ... ... ... мен серіктес-ауылдар пайда болады. Қалалар өсіп агломерацияларға айналады. Қала агломерацияларының қалыптасуы - бұл ... ... ірі ... даму ... ... ... ... Өйткені, іргелес елді мекендердің агломерацияларымен тығыз байланыста болуы өндірістік, еңбек, мәдени-тұрмыстық қатынастар арқылы реттеледі.
Жедел ... ... ірі қала ... ресми шектелген әкімшілік аймағын тар етіп, жақын орналасқан ауылды жерлерін қосып алуға мәжбүр ... ... Г.М. ... қала ... ... анықтама береді: [132]. Сондықтан, қала агломерациясының зерттелу барысында оларды тек іргелес елді мекендер жүйесі - деп ғана ... ... ... ... - ... ... ... тиіс.
Ал ірі қаланың маңында орналасқан елді мекендер ... ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде қала агломерациялары кіріктіретін қызметін атқару барысында агломерациялық тиімділігі пайда болады, яғни халықты аймақтық шоғырландыру және өндірісті мамандандыру арқылы ... ... Тағы бір ... жайт - ол ... және әлеуметтік инфроқұрылымның жетістіктерін өзара бірлесе пайдалану. Агломерация үнемі ірі мегаполисті еңбек ресурстарымен қамтамасыз ететін ... - ... ... ... ... қазіргі заманның талабына сай халықтың қоныстану түрі, сондықтан ол белгілі бір шектелген аймақта халық пен шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... орталықтың ықпалына тікелей байланысты болады. Енді осы қала маңы аймағының ... ... ... ... ... қарастырайық.
Республика экономикасының дамуына Алматы қаласы айтарлықтай қомақты үлес қосуда. Алматыда тіркеуден өткен 80188 кәсіпорын (заңды ... ... ... Осы ... ұйымдардың ішінде шағын кәсіпорындар саны - 78104, орта - 1637 және 447 ірі өндіріс ... бар. ... ... ... ... мен түріне қарай олар мемлекет меншігінде 1366, жеке меншік түрінде 69832 тіркелген ... ... ірі ... бірі - ол ... ... ... өндіріске құрал - жабдықтар шығаратын Алматы ауыр машина жасау ... - бұл ... ... ... аса ірі кәсіпорындарының біріне жатады. Зауыт стандары мен машиналардың 30-ға тарта түрін, сымдардың барлық түрлерін, ... ... сан ... ... ... ... ... АҚ (бұрынғы Гидромаш зауыты) мұнай - газ, металл және химиялық өнеркәсіптеріне құралдар шығаратын кәсіпорын. Бұл кәсіпорын 1995 ... ... ... ... сай ... арқылы өзінің өнімдерін өзгертті, 1996 ж. тұңғыш шығарылған өнімі Батыс Еуропаға жіберілді. Бұл зауыт республика кәсіпорындарының ... ... рет ... сапа ... ... ... АҚ - ... көптеген қосалқы бөлшектер, астық тиегіштер, автоцистерналар шығаратын кәсіпорындардың бірі.
Жеңіл өнеркәсіп өндіріс орындарынан жұмыс істейтін мата, киім ... ... ... мақта-мата комбинаты. Тамақ өнеркәсібінің ішкі салалық құрылымы біржолата қалыптасты. Оларда мал шаруашылығы шикізатын (ет, май, сүт) өндейтін кәсіпорындар ... ... ... ... ... айналысатын - ұн, қант, жарма, жеміс-жидек, темекі, шай кәсіпорындары ... ... ... ... фабрикасы және наубайханалар, арақ-шарап зауыттары арқылы бірнеше ірі акционерлік қоғамдар құрылды, атап айтқанда , , , және т.б. ... ... ... ... ... ... оған индустриялық-инновациялық даму стратегиясын жүзеге асыру ықпал етті. Әсіресе бұл көрсеткіш 2001-2007 жж. аралығында қарқынды дамыды. Ал, 2010 жылғы ... 23,5 ... ... мөлшеріндегі өнеркәсіп өнімі шығарылған, өнеркәсіп өндірісі нақты көлемінің индексі 2009 жылғы желтоқсан деңгейіне қарағанда 69,2%, 2009 ... ... ... тиісінше, 118,5% құрады [135-137].
1955 ж. бастап қарқынды жүргізіле бастады. Алматы үй құрылыс комбинатының ... ... ... ... белсенділігі жоғары аудандарға арналған үй құрылысының жобалары дайындалып, салынуға ұсынылды. 1959 жылы ... ... ... ... (АДК) ... ... тұрғын үйлердің 175,0 мың шаршы метрге дейін жеткізілді. 1960 ж. үй құрылысы кешенді ... ... ... ... яғни ... үйлермен қоса мәдени-тұрмыстық объектілері де бірге салынды. Бұл қысқа мерзімнің ішінде тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселені жедел шешуге ... шара ... ол ... ... жұмысшылар мен қызметкерлердің тұрғын үйге деген сұраныстарын толық қанағаттандыра алмады. 1980 ж. қала құрылысы негізінен ... ... ... жүргізілді, онда , және оңтүстік-батысында атты жаңа ықшамаудандары ... ... 1990 ж. ... қала ... үшін жеке құрылыс жұмыстарын жүргізуге арнайы жер телімдері беріле басталды, , ықшамаудандары осылай қалыптасты. Бұл ықшамаудандардың салынуы ... ... ... ... үшін ... үй ... шешу ... бірі болды.
2005 ж. бастап жаңа тұрғын үй бағдарламасын жүзеге асыру басталды, мұндағы басты ... ... әр ... ... әсіресе жас отбасылары мен бюджеттік сала қызметкерлерін қолайлы тұрғын ... ... ету еді. ... қаржы көздері бойынша 615,9 мың шаршы метр берілді, оның ішінде жеке құрылыстар бойынша 187,3 мың шаршы метр (30,4% жалпы көлемнен) ... ... ... ... ... 2005 ж. бері азайды. Республикалық қаладағы үлескерлер мәселесі дұрыс шешімін таппағанша, құрылыс нарығының жағдайы тұрақтанбауы ... ... орай ... қаласы әкімдігінің бастамасы бойынша мемлекетті қаржыландыру жүйесі жұмыс істей бастады, республика бюджетінен 22 млрд. теңге бөлінді. Осы атқарылған жұмыстар ... ... ... ... ... ... заңды құбылыс.
Көрсетілген кезеңде Алматы қаласында жалпы сомасы 331 млрд. ... ... ... қамтамасыз етілді, өткен жылмен салыстырғанда өсімі 36 % болды. Болжам 7,8 ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті жария ету, салық әкімгерлігін жақсарту жұмыстары ықпал етті, оның ... жаңа ... ... мен ... ... ... ... арта түсті.
2001 ж. бастап Алматы елдің инновациялық және ... ... ... дами ... ... ... даму ... жүзеге асыру қолға алынды. 2003 ж. бастап индустриалды-инновациялық даму қалалық стратегиясы жүзеге асырыла бастады. Ол елдің ішкі қажеттіліктерін қамтамасыз ... және ... ... ... ... ағаш өңдеу және т.б. салаларда импорт көлемін қысқартуға мүмкіндік берді. Көп жағдайда бұл ... ... ... ... қамтамасыз етіліп отырды. Олардың ішінде АҚ. Бүгінгі таңда оның негізінде ... ... ... ... ... жүзеге асырылуда; жоғары технологиялық жобасын жүзеге асырушы ЖШС, сонымен қатар, қаланың ... да ... ... ... ... жаңа ... жақсы меңгеруде. Осылайша, отандық өндірушінің қуатын барынша арттырады.
Инновациялық жобаларды жүзеге асыруға мемлекеттік қаржы ... ... ... ... ... 13 жоба жүзеге асырылды. Олардың қатарында телепрокат спутниктік ... ... ... ... ... қалыптастыру, түрлі электрондық техниканы экспортқа шығару, суды тазартудағы жаңа технологияларды дамыту және т.б. жобалар. Кәсіпорындардағы менеджмент сапасына ерекше назар ... ... күні ... 88 ... ИСО 9000, 9001 ... сапа менеджменті Халықаралық жүйесіне сәйкес сертификаттар иеленді. Кәсіпкерлікті индустриалды-инновациялық стратегияны жүзеге ... ... ... ... қазіргі кезеңге сай инфрақұрылым қалыптасып дамуда. Алматы технопаркінің негізінде құрылыс пен ... ... ... ... жаңа ... қалыптастыру, дәрі-дәрмек шығару, емдеудің жаңа технологияларын енгізу, экологиялық таза азық-түлік өндіру жобаларының жүзеге асырылуы қолға ... ... ... 2005 ж. ... ... ... ... паркі құрыла бастады [138]. Ол парктің қызмет көрсетуінің сан алуан түрлері бар. Парк көлемінде 20-дан ... ... ... ... ... ... қатарында Siemens, Cisco, Alcatel, HP, Microsoft және басқалар. Glotur Production компаниясының өндірістік негізінде жеке компьютерлерді жинақтап ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жобаларын жүзеге асыру барысында зауыттардың бірінші кезеңдері жұмысын ... Бұл ... ... ... ... ... экспортқа бағытталған жоғары тиімді және сапасы жоғары технологиялық өндіріс саласын дамытып қана қоймай, ақпараттық технологиялардың жаңа ... ... ... ... инвестицияларды тарту болып табылады.
2007 ж. Алматы қаласы өзін Орталық Азия аймағында көптеген ... ... ... ... ірі агломерация ретінде нық орнықтырды. Демек, ол мемлекет ауқымында АІӨ (аймақтық ішкі өнім) бесінші бөлігін, бұл ретте қызмет көрсету ... 85 % ... ... ... ... бөлігін, көтерме және даналық операциялардың 50 %-ға жуығын және сыртқы сауда айналымының алтыншы бөлігін, тұрғызылып жатқан тұрғын ... 12 %-ын, ... ... 14 %-ын, ... ... ... ... жатқан тауар, жұмыс және қызмет көрсетудің 31 %-ын ... ... ... ... ... мәдени орталығы болып табылады.
Ірі агломерацияға жақын орналасқан аудандар өнеркәсіптің барлық саласын ... ... ... өндірісі ірі қаланың экономикасына маңызды ықпалын тигізеді. Себебі, бір жағынан, олар ірі қала өндірісінің одақтасы болса, екінші ... ... ... даму ерекшеліктері басым болады. Қала агломерациясында өндірістік зоналардың қалыптасуы заңды құбылыс, себебі, ол өзіндік әлеуметтік-экономикалық ... бар ... бір ... ... ... ... ... орналасқан аудандардың бірі - Іле. 2009 ж. 1 қаңтарындағы Қапшағайға серіктес қалалар бағытындағы Байсерке ауылының ... көп ... ... орталығы, кондитер фабрикасы, Алматы жеміс-жидек қабылдау зауыты, көпқабатты үйлер, мектептер т.б. салыну жоспарланған. Яғни, ірі ... ... ... агломерацияға шығару мүмкіндіктері жүзеге асырылмақшы. индустриалды-логистикалық орталығы ірі ... 10 ... ... ... Бұл орталықтың инвестициялық көлемі 150 миллион АҚШ доллар, ... және ... 20-ға жуық ... компаниялар серіктестік құрып, құрылысқа атсалысуда. Атап айтқанда , , , , және ... Бұл ... өзі ... халықаралық талаптарға сай жүргізіліп, қажетті инженерлік коммуникациялар тартылды, өйткені, кемел келешекте мұнда жаңа өндіріс орындары салыну жоспарланып отыр. Алматы агломерациясының ... - ... ... ... ... ... ... үшін бұл аймақты Орта Азиядағы ірі сауда орталығына айналдыру керек. ... ... ... ... ... ... транзиттік мүмкіндіктерін кеңінен ұтымды және тиімді пайдаланатын болады [139].
Енді агломерацияға жататын Қарасай ауданының әлеуметтік-экономикалық дамуына тоқталып өтсек. Қарасай ауданы ... ... ... ... ... ... бөлініс.
Агломерациялық ауданда 1997 ж. дейін мал, бау-бақша, жеміс-жидек өсіруге ... 20 ... 4 ... ... ... ауыл ... машиналар сынау, құс өсіру тәжірибе станциялары болған. Солардың ... 1997 ж. ... ... 14 ... ... 2 жеке шаруашылықты серіктестік, 3088 шаруа қожалығы құрылды. Сондай-ақ, 1 асыл тұқымды, 2 тәжірибе шаруашылығы, 1 акционерлік қоғам жеке ... шет ел ... ... ... ашу бағытында жұмыс істейді. тәтті тоқаштар, темекі, алкоголсіз сусындар дайындайтын жауапкершіліктері шектеулі серіктестіктер тек ... ... ғана емес ... ... ... ... ... [140].
Осы тұрғыдан алғанда Қарасай Іле ауданымен салыстырғанда мал шаруашылығы өнімдерін өндіру мен өңдеуден гөрі өнеркәсіптік сипаттағы тауарларды ... ... ... ... ... ... назардан тыс қалмады. Мәселен, 2002 ж. 1 қаңтарындағы статистикалық деректер бойынша аудан аумағында 3019 шаруа қожалығы тіркелген. 2001 ж. Жаңа ... ... жол ... 15,2 мың ... ... картоп өнімдерін қайта өндейтін зауыт салынды. Жандосов ... асыл ... ... ... ... ат спортын дамыту бағытындағы ипподром салынып, іске қосылды.
Қазақстанның 2030 ж. дейінгі стратегиялық даму жоспары мен ... ... ... ... дамыған еліне айналу мақсатын іске асыруға сай Қарасай ауданының шаруашылық жағдайын жетілдіруге баса назар аударылуда. Аталған шаралар бойынша агломерациялық ауданды жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... ... 2005 ж. 475 жұмыс орны мен 6 жаңа өндіріс орындары пайдалануға берілді. Олардың қатарында қораптау материалдарын шығаратын, , ... және ... ... ... ... , ... ... материалдарын шығаратын жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, бар. Оларда қазргі заманға сай талаптарға сәйкес тауарлар ... Осы ... ... 585 ... орнын жұмысшылар мен қызметкерлермен қамтамасыз етті.
Қарасай ауданында барлығы 348,4 шағын кәсіпкерлік тіркелген. Егер олардың саны 1991 жылы ... 139 ... 2007 ж. ... жеткен. Дегенмен, бұл көрсеткіш Іле ауданымен салыстырғанда екі есеге кем. Мұның себебі, ауданда шағын кәсіпкерліктен гөрі ірі зауыттардың өркендеуіне мүмкіндік ... ... ... ... ... зауыттың өндірген өнімнің көлемі 27,4 млн. теңгеге жеткен. Ол жылына 150,0 млн. литр ... ... ... ... 400-ге жуық адам ... атқарады.
Сонымен қатар, Қарасай ауданында шағын кәсіпшіліктің қарқынды өркендегеніне жаңа жұмыс орындарының ашылып, ауыл тұрғындарының жұмыспен ... ... ... ... мен тұрмыс деңгейлерінің жақсарғандығын көруге болады.
Аудандағы шағын кәсіпкерлік негізінен ... ауыл ... ... ... пен ... ... және экономиканың өзге де салаларында байқалады. Солардың арасында саудадағы кәсіпкерлік басқалардан жоғары әрі жылдам дамып ... Мұны ... 9 - ... ... болады.
Қарасай ауданының 1998-2007 ж.ж. аралығындағы әлеуметтік-экономикалық дамуы 1998 ж. тіркеуге алынған шаруашылық субъектілері 719 болы. Соның ішінде өнеркәсіптегі 140, ауыл ... 71, ... 63, ... және ... ... 29, саудада 186, өзгеде салада 230 болды.
1999 ж. тіркеуге алынған барлық шаруашылық субъектілері 920 болса, солардың ішінде ... ... 168, ауыл ... 91, құрылыста 82, байланыс пен көлік 38, ... 239, өзге де ... 302. ... ж. ... ... ... субъектілерінің саны күрт өскендігі байқалады 1236, солардың ішінде өнеркәсіпте 195, ауыл шаруашылығында 82, құрылыста 111, байланыс пен көлік саласында 61, ... 238, өзге ... ... ж. ... алынған шаруашылық субъектілері 1289 болды, солардың өнеркәсіп ... 185, ... пен ... ... 62, ауыл шаруашылығында 91, құрылыста 101, саудада 419, өзге салаларында 431. 2002 ж. ... ... ... саны 1436 ... ... ... өнеркәсіп саласында 184, ауыл шаруашылығында 111, құрылыста 109, байланыс пен көлікте 66, өзге ... 475. ... ж. ... алынған барлық шаруашылық субъектілері 1556 болса, солардың ішінде өнеркәсіп өндірісіндегі кәсіпорындар саны 198, ауыл шаруашылығында 124, ... пен ... ... 75, ... ... 122, саудада 525, өзге кәсіпорындарда 512.
2004 ж. барлық шаруашылық субъектілері 1641 болды, солардың ішінде өнеркәсіп өндірісінде 188, ауыл ... 100, ... пен ... ... 66, ... ... 137, ... өндіріс орындары 412, өзге салаларындағы өндіріс орындары 738.
2007 ж. тіркеуге алынған шаруашылық субъектілері 1823 болса, солардың ... ... ... 220, ауыл ... 110, ... өндірісінде 160, саудада 492, байланыс пен көлік ... 79, өзге ... ... саны ... ... барлық шаруашылық субъектілері анық көрсетілген. Олардың саны 1998 ж. 719 болса, 2007 ж. ... ... Ол ... ... өндіріс орындарының 39 %-ға өскенін көрсетеді. Ең көп шаруашылық субъектілері жоғарыда айтылғандай сауда саласында тіркелген. Егер 1998 ж. олардың саны 186 ... орын ... енді 2007 ж. ... саны 492 ... яғни ол өндіріс саласы 38 %-ға өскендігін көрсетеді. Байланыс пен көлікте 2007 жылы 79 өндіріс орындары тіркелсе, 1998 ж. ол ... тек 29 ... ... ... ... бұл ... 37 %-ға ... Құрылыстағы 1998 ж. 63 өндіріс орын 160 дейін жетті, ол бұл саланың көрсеткіші 39 %-ға ... ... ... Ауыл шаруашылығында жұмыс істеген шаруашылық субъектілерінің саны 71 болса, олар 2007 ж. 110- ға ... яғни 65 %-ға ... ... ... ... ... өсу ... саяси тұрақтылыққа республика экономикасының тұрақты дамуы, қаржыландыру жүйесінің реттелуі, экономикалық ... ... ... ... деген тұжырым жасауға болады. Мұндай жағдай агломерациядағы өзге де аудандарға тән. Себебі, олар бір-біріне көршілес, жақын орналасқан ... елді ... ... ... экономикалық дамуына орталық қаланың тікелей әсері бар. Қала мен оның ... ... ... байланыстағы аймақ ретінде дамыған дүние жүзілік елдердің тарихи тәжірибесінен Қазақстанда да пайдаланудың мүмкіндіктері зор ... ... өте ... ... даму ... ... ауданда 2005-2007 ж.ж. арналған әлеуметтік-экономикалық даму кешенді ... ... ... халқының тұрмысын жақсарту барысында Таусамалы, Ерменсай, Энергетик және Алмалыбақ ауылдарындағы су құбыры мен канализация ... ... ... жергілікті бюджеттен 135,3 млн. теңге бөлінді. Ауданның 5 елді мекеніне газ ... осы ... 500,0 млн. ... ... ... [145, 3 б.]. Бұл ... халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту үшін жасаланып жатқан жұмыстардың тек бір көрінісі ғана. ... ... ... ... Іле, Қарасай аудандары арқылы түсіндіруге болады:
- жаңа өндіріс орындарының және ... ... ... ... бұрынғы кәсіпорындардың қайтадан жандануы;
- ауыл еңбеккерлерін жұмыспен қамтамасыз ету;
- ауыл ... ... ... ... мен ... ... өркендеуіне сай жабдықтап, қажетті таза ауыз су, газ, ... және тағы ... ... ету;
- ауданның ішкі резервтерін ұтымды пайдалану;
1999 ж. әлеуметтік-экономикалық қорытындысы бойынша, ауданда ... ... ... ... өз ... ... ... жалғастырған 35 кәсіпорындар 102,3 млн. теңгеге өнім өндірген. Мұның өзі жаңадан 432 жұмыс орындары ашылды ... ... ... барысындағы ауқымды істердің барлығы мемлекеттік бағдарламалар аясында жүргізілетіні ... ... Н.Ә. ... 2004 ж. ... ... №1388 ... бағдарламасы қабылданды. Алматы облыстағы ... ... ... ... ... 104,9 млрд ... құраса, құрылыс - монтаж жұмыстарына арналғаны - 67,5 млрд. теңге. Меншіктің барлық түрлері есебінен ... үй ... 19,1 ... ... ... [146]. ... ірі кәсіпорындар аймақтың ғана емес республиканың экономикалық дамуына өз үлестерін ... ... ... әлеуметтік - экономикалық тыныс-тіршілігінде өзіміз жоғарыда қарастырған бірқатар жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер ... рол ... ... да ... ... ... ... орны айқындалған.
Жалпы айтқанда Алматы агломерациясын ірі өндіріс орталығына айналдыру үшін аймақта: тамақ өнеркәсібінде - ет, сүт ... ... ... май, ... ... ... темекі өндірісі және лимон қышқылын, қоюландырылған және ... сүт, соя мен ... ... өндеу арқылы өнімдерін шығару, яғни қайта өндеу өндірісін дамыту басшылыққа алынса, ал ... ... ... қоры ... ... ... ... гипстік шикізаттардың, құрылыс және безендіру табиғи тастарының молдығы құрылыс өндірісінің дамуына немесе құрылыс кластерін қалыптасуында ерекше орын ... ... ... ... қуат көздері тәуелділігінен құтылу үшін жердің су және жел қуат табиғи қорларын дәстүрлі емес және ... ... ... келетін қуат көздеріне айналдыру қажет.
Агломерацияның әлеуметтік-экономикалық дамуы ... ... яғни ... ... ... тығыз байланыста жүреді. Агломерацияның өзіндік ішкі заңдылықтарына сәйкес орталық үнемі қала маңына орналасқан елді мекендерге ... ... тек ... ... дәстүріне ғана емес әлеуметтік, мәдени жағдайына, тіпті күнделікті тұрмыс - салтына да тікелей әсер ... ... біз ... ... ... ... қарастыруда көз жеткіздік. Бір жағынан агломерацияның орталық қаланың кәсіпорындарын ... ... ... ... ... екінші жағынан оны қажетті азық-түлікпен жабдықтап, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеумен айналысады. Үшіншіден, қала маңы орталықтың экономикалық, әлеуметтік, мәдени ... ... ... 14 - Алматы және Астана ірі урбандалу аймақтарының өсу ... ... ... ... ... болып табылатын қалалар мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, саяси және ... ... ... ... ... керек. Дамуды басқарудың жүйелілігі өз кезегінде ерекше ... ... ... және ... ... ... ... айтқанда Алматы қаласының дамуын басқарудың стратегиялық функцияларын сақтап қалуы қажет. Сонымен қоса, осы ... ... және ... ... жалпы әдістемелік тәсілін сақтауы жөн.
3.2 Қазақстан Республикасының ... ... ... ...
Алматы қаласы үшін әрқилы және стратегиялық, тактикалық маңызы бар. Осы ... қала ... ... стратегиялық мақсатта дамуынның таңдалған бағытына байланысты бірге, сол сияқты бөлек те функционалдай ... ... ... қаласының дамуын басқаратын тұлғалар қаланы басқару органдарының құрылымында болуы қажет.
Ғылыми еңбектерде, мысалы Қала дамуы тұрғысындағы агенттік, Қала ... қоры ... ... ... бар ... ... Ресейдің ірі қалаларында: Мәскеу,Санкт-Петербург және т.б., құрылған, мұнда жергілікті өзін өзі басқаратын органдар қала дамуына ... ... ... ... ... дамуы мәселелерін шешу үшін ірі қалалар әкімшіліктердегі мемлекеттік қызмет мекемелерінің жалақысының төмен болғандығынан, тұрақты негізде ... ... ... бұл ... тарту қиын, бұл мәселелердің бір қыры болып табылады. Сонымен қатар қала амуы саласы бойынша мамандарды арнайы дайындау қала қажеттілігін ... ете ... ... қажет.
Қала дамуын басқарудың сыртқы субъектілерін құрудың тағы бір басты себебі, жергілікті өзін өзі басқару мекемелерінің ... ... ... ... шаруашылықты субъектілермен серіктестікті және ашық келіссөздерді орнату жұмыстары жеткіліксіз болуы мүмкін. Осы себептің ... ... ... ... қала ... мекемелерін өздерінің ұсыныстарын қабылдайтындай сәйкесінше тәуелсіз үдерістері орын алады.
Сонымен, қала дамуын, қызмет ету бағдарламасын және ... ... ... ... ... экономиканың заманға сай даму сатысы мен әлеуметтік орта ... ... ... ... қабылданған көптеген шешімдердің ішіндегі негізгісі болып табылады. Қаржыландыру көздерінің бірі ... ... ... ... ... қаласының қаржылық жағдайының мәселесін зерттеу, бюджеттік үдеріске қызмет дәрежесі және түрі бойынша әр түрлі жүздеген ... ... ... ... сай, ... ... ... жоспарлауды қамтамасыз ететін, жалғыз нормативті құқықтық құжат ... ... ... ірі ... көптеген жергілікті бюджеттің құрылуы бір бірінен айтарлықтай айырмашылықта болатыны өздеріне тән жағдай.
Бюджеттік кодексте жергілікті бюджеттің құрылуын құраудың нақты әдісі бекітілмеген. ... ... ... ... ... ... тиімді басқаруды қамтамасыз ететін осындай бюджетті құраудың әдісін әр ... ... ... ... ... бюджетінің құралуының осы әдісін негізге алуды ескерсек, көптеген қалалық құрылымдар үшін бұл тиімді болып табылады.
Сонымен бірге, қала бюджетінің құралу ... ... тек ... жергілікті шаруашылық секторының даму үдерісін қаржыландыруға ғана сәйкес екенін ... Осы ... жою үшін ... ... енгізу қажет.Соның нәтижесінде қала бюджетін құраудың жаңа әдісі пайда болады.
Сонымен, қарастырып тексерудің ... үшін қала ... ... тек Алматы қаласының даму бюджеті негізінде ғана іске асатынын ... ... ... қала ... ... ... ... болып табылады және келесі түрде құралады.
Ең алдымен қаланың дамуының басты мақсатын және ... ... үшін ... ... анықтайтын мақсатты жоспарлы құжаттар жүйесі жасалынады. Жоспарлы құжаттар жүйесіне қала дамуының стратегиясы, тұжырымдамалар, орта және қысқа мерзімді бағдарламалар ... Орта және ... ... ... саны ... ... ... стратегиялық басқару айналымының ұзақтығына қарай анықталады.
Алматы қаласы дамуының қысқа ... ... орта ... бағдарлама шараларын тікелей іске асыратын жоспарлы құжат болып табылады. ... ... ... мен қала ... ... ... мерзімі бір қаржылық жылға тең және сәйкес келеді. Осыған байланысты қысқа мерзімді бағдарламаның жергілікті бөлігін қаржыландыру қала ... ... ... ... Ол өздігінен құрылған болуы мүмкін және қала бюджетінің құрамды бөлігі боп ... ... ... ... ... мен мекемелердің қызметтер жоспарының құралуы үшін қала дамуының қысқа ... ... ... жылға басты жоба болып табылады. Қала дамуының қысқа мерзімді бағдарлама жобасы алғаш құрылған және сонымен бірге, қала ... ... ... ... қаржы-қаражат көлемін,құрылымын, құрамын анықтайтын қаржылық нормативтер үшін негізгі боп саналады.
Сондай-ақ қала ... ... ... ... іске асыруға кеткен шығындардың орнын толтыру үшін қала бюджетінің кіріс бөлігінің талап етілетін көлемі керек, бұл ... ... ... ... ... құралдардың есебі үшін негіз боп табылады.
Қала бюджетінің осылай құралуы Алматы қаласының жетік дамуы бағдарламасын, сол сияқты жоспарлардың функцианалдануын іске ... үшін ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін пайдаланылатын бюджеттің шығыс бөлігі қалыптасқан кезде, мемлекеттік ... ... ... ... ... қала ... құраудағы тағы бір оңтайлы нұсқа мүмкін болады, ол Алматы қаласы бойынша, қаланың жетік дамуы мен осы ... ... ... бір уақытта қамтамасыз етуі, сонымен бірге мемлекеттік минимальді ... ... ... ... ... ... ... экономикалық мүмкіндіктерін ескеруі осы әдістің негізгі құндылығы боп ... ... ... ... ... арқасында жүзеге асатынын ескеру қажет.
Жергілікті қызмет көрсетуді ... ... ... әлеуметтік стандарттарға сәйкес бір уақытта мемлекеттік тапсырысты қамтамасыз ету турасында келісім жасайды, қосымша жергілікті қызметтерге деген сұранысты және қала ... ... ... ... ... ... ... қала дамуының қысқа мерзімді бағдарламасы жасалады, бұл оның іске асуы үшін ... ... ... ... айтылған қала дамуы мен функцианалдануы үдерістерінің бір уақытта қаржыландырылу мүмкіндігінің келісімі оның бюджетінің шығыс көлемінің ... ... ... және ... ... ... жиналымдарынан бөлінетін нормативтерді ескере отырып, қаржылық құралдардың бір уақытта ... ... ... ... ... болжалды бағалануы, қала бюджетінің кіріс бөлігін толтыруға және ... ... ... сол ... ... ... ... қолданылатын шараларды жүзеге асыруға мүмкіндік тудырады.
Сонымен, қаланың қызмет ету жоспарын, сол ... оның ... даму ... ... ... ету іске ... уақытта Қазақстанда ғылыми және оқулық, әдебиеттерде алғашқы ойлап шығарылған басқаруды ұйымдастырудың тиімді әдісі ... ... ... ... [156-157].
Сонымен бірге, көптеген авторлар мен терминдерінің арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп есептейді [158]. ... ... бар, олар ... ... ... ... жетістікті екенін айқындайды.
Осы диссертациялық зеттеулерде стратегиялық жоспарлау тек стратегиялық басқарудың функциясы ретінде қарастырылады
Басқару ... саны және ... ... әр ... ... үшін ... қарастырылмауын ескеру қажет [159].
Сурет 15 - Алматы агломерациясының сызбасы
Біздің пайымдауымызша, басқару функциясының ... ... ... басқаруға жүктелетін мақсаттар мен міндеттер арқылы анықталады. Әрине, ұйымдастыру түрлерінің көпжақтылығы, олардың күрделілігі, мақсаттар мен қызмет түрлерінің айырмашылығы және тағы ... осы ... ... ... ... айқындайтын болады.
Сондай-ақ, жоғарыда баяндалғандай, салыстырмалы түрде күрделі емес нысандарды мысалы үлкен емес қаланы басқаруды ұйымдастыру үшін ... төрт ... ... ... ... қала кәсіпорынға қарағанда бірнеше есе күрделірек. Сондықтан қаланы ... ... жаңа ... пайда болуына негіз болатын, жоғарыда нұсқалған және жалпылама қабылданған құрылымның қажеттілігін тудыратын басқару үдерісі әлдеқайда күрделірек ... ... ... тәжірибе көрсеткендей, жоспарлау функциясын бірнеше тәуелсіз функцияларға -- болжам жасау, талдау, шешімді саралау ... және ... ... ... ... ... ... Әрқилы қызметтің түрлері бар заманға сай үлкен және ... ... ... ... ... ... ал оның ... арнайы әдістемелік, кадрлық, техникалық және басқа да қамтамасыз ету түрлерін талап ететіндіктен жопарлау функциясын құрылымдау құру ... туып ... ... ... ... жоспарлау функциясына мақсатты түрде әрқилы түрдегі жоспарлық құжаттардың нақты зерттеліп дайындалуын (құралуын) ... ... ... Ал осы ... үшін шешімдерді саралау (қабылдау) функциясы негізінде алдағы сатыда қабылданған мақсатты енгізу керек.
Мұндай жоспарлық құжаттың зерттеліп дайындалу және ... етіп ... ... ... қызметтердің мамандандырылуына және осындай басқарудың жалпы тиімділігін арттыру мақсатында айтарлықтай күрделі функциялардың әрқайсысының шоғырлануына ... ... Және де ... ... жоспарлық құжаттың зерттеліп дайындалуы ғана емес, сондай-ақ көп жағдайда қандай міндеттің шешілетіні және қандай мақсаттың талап етілетіні маңызды екенін ескеру ... ... ... ... ... ... ол ... міндет) және оның орындалу әдісі жоспарлық құжаттың ... ... және ... да сипаттарын, сонымен қатар олардың санын анықтайды. Басқаша айтқанда түрі, тұрпаты және мерзіміне ... ... ... іске асуы даму ... айқындалғанына сәйкес сатыда орындалу жүйелілігі бойынша ... ... ...
Даму мақсатының (адами, материялдық, техникалық, ақпараттық және тағы ... да ... ... орындалуы бойынша әлеуеттік мүмкіндіктер басты жағдайда құжаттың түрін және оның ... ... ... ету ретін айқындайды.
Сонымен, даму жоспарлауын баяндаудан шыққан қысқаша ойдан, орындаушылармен күшейтілуі болжалды келісілген қызметтің орны мен ... ... ... ... байланысының қамтамасыз етілуін және уақыт бойынша белгіленуін, олардың арасындағы әр түрлі ресурстардың таралуына негізделген қала дамуына қатысушылармен іске асатын ... ... ... ... мен ... ... ... зерттеп дайындауды түсінуге болады.
Сонымен бірге, қала аумағында шаруашылықты субъектілердің әр түрлі болғандығынан әрқилы мақсаттар қойылады және әр ... ... ... ... іске асуы үшін ... ... көптеген түрлері талап етіледі.
Осыдан шыққан стратегиялық жоспарлық құжаттар жүйесіне ескертілгендей, келесідей ... ... ... ... стратегия, концепция, қала дамуының орта және қысқа мерзімді бағдарламалары.
Алматы қаласының стратегиясы мен ... даму ... мен оның ... ... ... деңгейде жетілдірілген стратегиялық жоспарлық құжат, яғни концептуальді құжат болып табылады. Десек те, қала дамуының концепциясы бірдей ... ... ... ... ол қала ... ... ... жекелеп көрсететін құжат болып саналады.
Қала дамуының ... осы ... ... ... -- қала ... стратегиясы нақты және жеке жоспарлық құжатқа--қала дамуының орта ... ... оңай ... қамтамасыз ете алады. Осы бағдарлама қала дамуы концепциясының жекеленген ... ... ол ... ... ... мерзім шегінің жүзеге асуы әр жыл бойынша бөлініп таралған. ... ... ... ... ... бірінші жылы стратегиялық айналымның біріншісі, ал келесі жылдарда қала дамуының орташа мерзімді бағдарламасының кезекті жылға құрылған ... іске ... ... Орташа және қысқа мерзімді бағдарламалардың саны жоспарлау қабылданған орташа және қысқа мерзімді шегінің және дамудың іске асу кезеңінің ... ... ... 15 ... ... ... ... Егер дамудың іске асу кезеңінің ұзақтығы (қала дамуын басқарудың ... ... 8 ... ... ал ... ... жоспарлаудың қабылданған шегі 4 жыл, онда дамудың мақсатына жету үшін екі орташа мерзімді бағдарлама қажет болады.
Дамудың ... жету үшін ... ... ... мерзімді бағдарламалардың саны сол факторлармен анықталады.
Стратегиялық мақсаттардың бірнеше болуы мүмкіндігінен, ал олардың уақыт бойынша орындалу мүмкіндігі өзгешеленетіндіктен ... ... ... ... ... ... ... Олардың саны басты түрде жоғарыда баяндалған факторлармен анықталады.
Осы себептен бір стратегиялық ... ... ... құжаттар жүйесімен (стратегия, концепция, орташа және қысқа мерзімді ... ... ... ... қала ... орташа және қысқа мерзімді бағдарламасы бар, бірақ қала дамуының басқа стратегиялық мақсатына жетуге арналған стратегиялық құжаттар жүйесі дайындалуы мүмкін.
Осындай ... ... саны ... стратегиялық деңгейдің жеке құжаттары қала дамуын басқару жүйесінің дамуымен және қала дамуының стратегиялық бірнеше міндеттерін бір уақытта шешудің муниципальді ... ... ... ... стратегиялық жоспарлау басқару функциясы сияқты қала дамуының жалпылай және оның басты жүйеліліктерінің (қала дамуының мақсаттарына байланысты) тәуелсіз ... ... және ... ... ... ... ... санына қарай үлкен немесе шағын түрде жүйелі зерттеліп дайындалады.
Жоспарлық құжаттар саны мен олардың түрлері міндеттелген ресурстық және басқа ... оның ... ... мен оған жету ... байланысты.
Жоғарыда баяндалғаннан келесіні түсінуге болады, стратегиялық жоспарлау басқару функциясы сияқты стратегиялық шешімдерді қабылдауда анықталған қала дамуын ... ... мен ... ... ... ... тәжірибелік үдерісін қамтамасыз етуге арналған.
Сонымен қатар Алматы қаласының дамуын реттеп отыратын негізгі құжаттың бірі Алматы қаласының бас ... ... ж ... және басқа заңды актілер негізінде жасалды. Бұл бас ... ... ж. № 1330 ... ... Үкіметінің Қаулысымен қабылданды [152].
Алматы қаласын дамытудың Бас жоспарының басты ... - ... ... ... қауіпсіз және әлеуметтік жағынан ыңғайлы тіршілік ету ортасын құруға ... ... қала ... ... ... ... ... 2020 жылға дейінгі кезеңге дамытудың Бас жоспары қалада қолайлы тіршілік ортасын құру мен ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз ету, табиғат пен мәдени мұраны сақтау мақсатында Алматының қала құрылысын дамытуды жоспарлайтын ... ... ... ... ... жоспар Алматы қаласының Қазақстан Республикасының оңтүстік астанасы функциясын, Алматы мен Алматы агломерациясы дамуының өзара байланыстылығын іске асыру ескеріле отырып ... Бас ... қала ... ... және ... кезектегі бағдарламаларын әзірлеу мен іске асыру, табиғи кешендер аумағын сақтау мен дамыту, тұрғын үйлерді реконструкциялау мен өндірістік аумақтарды қайта ... ... ... және ... ... туризм және демалыс нысандарын дамыту, жан-жақты ретке келтіру және қала ... ... ... ... ... ... ... мен басқа да ауқмақтарын дамытудың қала құрылысы жоспарларын ... мен іске ... ... ... мен құрылыс жүргізу жобалары үшін негіз болып табылады. Бас жоспардың негізгі архитектуралық-қала құрылысы идеясы: Алматы қаласының ... ... және ... Бас ... ... ... міндеттеріне келесілер жатады:
* қаланың экономикалық әлеуетінің дамуын;
* тұрғын үй нарығының дамуын ... ... ... ... ... ... ... алғанда 1 адамды 22 м2 тұрғын үймен қамтамасыз етуге дейін жеткізуді көздейді);
* еңбек ақы ... ... және ... ... ... ... ... етілуі;
* қаланың рекреациялық инфрақұрылымының құрылуы: бұл ретте Алматының тарихи мәдени ... мен ... ... ... ... тарихи мұра мен табиғи әлеуетті сақтау, реставрациялау және жаңғырту істерінің қаржылық мәселелерін шешу көзделген.
Алматы қаласының қала құрылысының негізгі даму ... ... ... 2020 жылға дейінгі болжам жасауда қалада төмендегі берілген көрстекіштерді ұлғайту көзделген:
* жалпы аймақтық өнім өндірісі көлемін 3 есе арттыру;
* ... ... ... ... ... 2,5 есе;
* жан ... шаққандағы табысты 2 есе.
Алматыны қала құрылысы тұрғысынан дамытудың қажетті ... ...
* ... ... елеулі қауіп төндіретін экологиялық қатерлі аймақтарды жою;
* күшті техногенді ауыртпалыққа ұшыраған ... ... ... қайта ұйымдастыру бойынша іс-шараларды іске асыру (рұқсат етілмеген қоқыс төгу аумақтары, магистральды көшелер бойындағы газдылығы мен шуы мол ... және с.с.);
* ... ... қауіптің ошағы болып отырған өндірістерді жою; экологиялық таза қалдығы аз және ... ... лас ... ... ... ... ... энергетика, қала шаруашылығы нысандарын заманауи газды тазартатын, шаң ұстағыш және су ... ... 100% ...
* ... және ... газбен жұмыс істейтін автомобильдер санын арттыру есебінен қолданыстағы мотор майларының түрлерінің құрылымын өзгерту;
* ауыз судың сапа стандарттарының ... және ... және ... ағын ... және жер үсті ... тазартуды қамтамасыз ету;
* үздіксіз қозғалатын автомагистралдар салу;
* негізінен жүк көліктері және басқа да көліктер жүретін айналма автомагистральдер салу;
* ... және ... ... ... ... ... өңдеу және залалсыздандыру.
Осы құжат негізінде Алматы ... ... ... ... дамуы тиіс:
Жартылай функционалдық зонаны (орталықты) қалыптастыру; жалпы, ұлттық және болашақта мүмкін ... ... ... ... және ... ... ... логистикалық және логистикалық -процессингтік қызмет көрсету, болашақта орталық ... ең ірі ... - ... ... ... Гонконг мысалында), авиатранзит орталықтарын қалыптастыру; техникалық трансферт, ауқымды, жалпы стандарттық технологияларды импорттау; сыртқы және ішкі нарыққа бағытталған ... ... ... ... ... дамыту; инновациялық даму (ақпараттық технологиялар паркінің мысалында); туристік-рекреациялық мамандану - Алматы облысымен шекараласып ... ... ... ... ... ... көңіл көтеру индустриясының (мысалы, Қапшағай қаласында ойын сауықтық ... ... ірі ... ... ... ...
Алматыда қаржылық саланың басты даму бағыты болып қаланың аудандық қаржылық орталық ретінде қалыптасуымен байланысты. Алматы дамуының басымшылдығы объективті алғы шарттар мен ... ... ... ... ... ... тиімді, оңтайлы географиялық жағдайы, орналасуы (туризмнің дамуы үшін), ... ... ... мен ... инфрақұрылымның шоғырлануы.
Осы аталған құжатқа, яғни Бас жоспарға түзетулер әрбір 5 жылда жүргізіледі және кейінгі есепті кезеңге бірінші ... қала ... ... ... ... ал ... ... жағдайда - Алматы қаласының қала құрылысы дамуының негізгі бағыттары және Алматы қаласының аумағын қала құрылысы тұрғысынан аймақтарға бөлудің бас ... ... ... Қазақстандағы қала агломерациялары дамуының негізгі бағыттары мен болашағы ... ... 2015 ... дейiнгi даму стратегиясына сәйкес облыстың негiзгi экономикалық қаңқасы Алматы қаласына iргелес тұрған агломерациялық аймақ облыстың аумағы арқылы өтетiн ... ... ... мен ... ... және Қытай Халық Республикасының шекарасында қарқынды дамушы трансшекаралық аумақтар тұтастық өңiрдiң көп орталықтылығын дамытуды қалыптастыру болып ... ... ... мен оған ... аумақтық ұйымдарды дамыту перспективалары және Алматы өңiрiнiң халықтарын қоныстандыру жүйесi мынадай орталықтарды дамытуға байланысты: 1. Өңiрдiң солтүстiк бөлiгiн дамытуды ... үшiн ... ... ... - Талдықорған қаласы мен оған iргелес жатқан Үштөбе және Текелi қалаларының ... ... ... ... 2. Осы ... индустриялық аймақ құру, әкiмшiлiк-iскерлiк орталық, көп функционалды тұрғын үй кешендерiн және шағын аудандар салу ұйғарылып отыр.
Барлық жоғарыда ... ... ... жайластыру жобалары 4 млн-нан астам адам өмiр сүретiн Алматы ... ... ... көбеюiне әкеледi.
Серiктес қалалар, олар G4 Сitу жобалары шеңберiнде Iле ауданында Алматы - ... ... ... жылдам темiр және автомобиль жолымен Алматы қаласынан өнеркәсiп кәсiпорындарын шығара отырып жоспарланған. Келешекте Талғар мен Қаскелең ... ... ... ... ... ... отыр. Алматы агломерациясын дамытуға бағытталган бiрнеше инфрақұрылымдық инвестициялық жобаларды, оның iшiнде мыналарды iске асыру қажет:
Осы шаралар ... ... және ... басқа да жақын өңiрлерiнiң серпiндi дамуына мультипликативтi әсер ететiн өмiрдiң жоғары ұйымдастырылған урбанистикалық ортасымен және ... ... ... ... ... ... "өсу полюсi" ретiнде құруға мүмкiндiк бередi.
"Өсу полюсi" ретiнде тиiмдi Алматы агломерациясын қалыптастыру Алматы қаласының қала маңы аймағының дамуына ... ... Осы ... Алматы қаласының қала құрылысын жоспарлаудың қала маңы аймақтары ... ... ... жобасы қабылданады және әзiрленедi соның iшiнде қаламаңы аймағының жобалық ... ... ... кешендi бағалануы (табиғат және инженер-геологиялық жағдайлар, қала құрылысы және шаруашылық ... ... ... ... қала маңы ... ... ... гипотезасы және демографиялық даму болжамдарына және еңбек ресурстарына баға берiлетiн болады. Алматы қаласының жүктеме проблемасын шешу ... қала мен ... ... ... ... ... қаласы маңында оның Бас жоспарын нақтылау және серiктес қалалардың желiлерiнен агломерацияны ... ... ... жоғары ұйымдастырылған урбанистикалық ортасын құру. Қала агломерациясының шынайы моделі - ол ... қала ... ... ... өзінің жоғары дамыған инфроқұрылымымен, әр түрлі бағыттағы өндіріс орындарымен, еңбек ресурстарымен, жер және өзге де ... ... ... пайдалануымен, ұтымды экономикалық-географиялық орны арқылы ірі қаланы үнемі ... ... ... ... орта. Келешекте ол орта ірі қалаға өзінің бәсеңдетуі керек, яғни ол ортаның тұрғылықты халқы қалаға қоныс аударуға ұмтылмай, керісінше ... ... ... ... ... етуі ... Қала агломерациялар келешекте ірі қалалардың орнын басып алуы ықтимал. Сондықтан, ірі қаланың даму үдерістері, олардың негізгі функционалдық құрылымының ерекшеліктері, сол ... ... мен ... құбылыстар демографиялық ерекшеліктері арнайы зерттеулерді ... ... ... Ал Алматы қаласының маңында 4 серіктес қала салу көзделіп отыр. Нәтижесінде Алматы қаласының территориясы ұлғайып, халықтың ... ... ... ... түсетін кері әсері бәсеңдейді.
Яғни мына үлгіге ұқсас халықты орналастыру жүзеге асады.
Серiктес қалаларды, Қапшағай курорттық аймағын және Алматы облысының ... ... қоса ... ... ... "өсу ... ... дамыту өңiрдi елдiң "озық қарқынмен" өсу аймағына айналдырады.
Алматы қаласының проблемасын шешу үшiн Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... жолымен Алматы агломерациясын кешендi дамыту, қала мен қала маңы аумақтарын салу бойынша жол берiлген заңсыздықтарды жою, ... ... ... қала ... ... құру, iрi инвестициялық жобаларды iске асыру жөнiндегi шараларды iске асыруды бастады.
Макиавелли былай дейді: .
Астананың келешегі кемел, ... алда әлі де ... ... ... ... ... үлгі ... болашағы зор қала болып қала бермек.
Агломерацияны келешекте жандандырып, жетілдірудің мынандай факторларын атауға болады: ... ... мен ... бай ... ... ... ... яғни тиімді демографиялық жағдайы; байланыс жүйелері; көлік жолдарының жетілдірілуі; өнеркәсіп мен ауыл шаруашылығының экономикалық жағынан тұрақты ... ... ... тұрақтылық. Міне осындай мәселелерді түпкілікті шешкенде ғана Алматы қаласы және оның маңының агломерациялық жағдайы жақсара түспек.
Бірақ Астана, Алматы ... ... ... ... өңір ілесе алмайды. Мұны қазіргі таңдағы Қазақстандағы урбандалу үдерісінің бір ... ... атап ... ... Бұл ... ... жаңа астанасының шын мәнінде халықтың талғамынан шыға білгендігін, оның болашағына ел тұрғындарының үлкен сеніммен қарайтындығын білдіреді. Сонымен, еліміздің тәуелсіздік алуы ... ... ... ... ... ... Мұны ... арман-тілегінен туған заңды құбылыс деп те атауға болады. Өйткені, кез келген тәуелсіз мемлекеттің халқы жақсы да қолайлы ... ... ... ... ... жоқ кезде тамаша, шұрайлы деген жерлерден сырылып қалған қазақ халқы кезінде ата-бабаларымыз арман еткен ... ... ... өз ... ... түрде кірісіп кетті. Әркім қайда баратындығын өзі таңдап, өзі шешуде.
Қорыта айтатын болсақ, ауылды жерлердегі ... ... өсім қала ... көші - қон ... ... Кішігірім қала маңындағы елді мекендердің қала аумағына қосылып ... қала ... ... артқанын байқаймыз. Урбандалудың қазіргі әсерінен елімізде үлкен-үлкен қалалық агломерациялар пайда бола бастады, ал кейбір ... ... ... ... ... ... бұл мәселеге мемлекет те араласып, реттеу тетіктерін іске ... жөн ... еді. ... ... жері ... ал ... ... қарағанда халық саны аз. Мұның өзі халықтың қайта қоныстау үлгілерін жоспарлауды қажет етеді. Кез - ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жүргізілсе, олардың қала тіршілігіне үйренуі кедергісіз, ... ... ... ... үдерісімен байланысты мәселелерді зерттеу елдегі көші-қон жағдайларының айтарлықтай терең және ... ... бола ... ... кері ... байланысты жоғары білікті мамандардан айырылуы, заңсыз көші-қонның өсуі, мемлекеттің аумағы бойынша иммигранттардың біркелкі қоныстанбауы ... ... ... ... шынайы мәселелер бар. Көші-қон үдерістерінде тек масштаб қана емес, оның құрылымы мен ... ... да ... рөл атқарады. Еңбек көші-қоны шеңберінде көші-қонның толқын қысымы басым болады. Ішкі көші-қонда ауылдан қалаға ... ... ... ... ... түрі ... ие ... отыр, бұл урбандалу үдерісінің қарқынды жүруін білдіреді. Көші-қондық үдерістер халықтың ұлттық және ... ... ... Ең ... көші-қон демографиялық үдерістерге үлкен әсерін тигізеді. Олар, әсіресе мигранттар көшіп кететін және көшіп келетін ... ... ... және ... ... ... әкеледі. Халықтың ұдайы өсіп-өну қарқыны жоғары шығумен сипатталатын аудандағы халық саны қысқарады, туу төмендейді, себебі көші-қонда жастар құрамы қатысады. Берілген ... ... ... ... ... стратегиялық жоспарын іске асыру мақсатында үлкен көмек болады.
Мемлекетте индустрияландыру үдерісінің қарқынды жүруінің ... ... ... ... ... жаңа қалалар мен қала үлгісіндегі мекендер өсіп шықты. Әдетте қазақтар көбiнесе ауылдық жерлерде тұрады. Соңғы он жылдықта олардың қалаларға көшу ... ... ... 1989 ж. ... тұратын қазақтардың үлесi 38,3% болса, 1999 ж. 45,3%-ға жеттi.
2004 жылы қала халқының өсуі, Солтүстік Қазақстан ... қала ... ... ... және ... Қазақстан (0,3%-ға азайды) облыстарын қоспағанда, барлық облыстарда байқалды. Қала тұрғындарының ең жоғары өсімі Астана және Алматы қалаларында- ... ... және 2,9% - ға ... анықталды.
Қазақстанда соңғы жылдардағы демографиялық ахуал республикада бала туудың азаюы, өлiм деңгейiнiң жоғарылығы және халықтың көшi-қонының едәуiр ұлғаюының ... ... деп ... ... ... ... даму ... демографиялық мүдделерiне прогрессивтi жыныс-жас құрылымымен сипатталатын халықтың үдей өсу типiн қалыптастыру сәйкес келедi. Жалпы демографиялық даму осы қоғамдағы бірқатар заңдылықтарға ... ... ... ... көшi-қонның терiс сальдосын төмендетуге бiр мезгiлде ұмтыла отырып, халықтың ... ... ... рөл ... ... ... ... қабілетті адамдармен қамтамасыз ету керек болып, Қазақстан республикасындағы еңбек нарқында біршама өзгерістер болып, еңбек әлеуеттерін бірқалыпты болу керек болды.
Астана қаласына ... ... 120 ... ... ... ... ... себептерді көрсетті:
- болашақтағы карьералық өсу үшін (40,7%);
- еңбек ақының жоғары болып, көп ақы алу мүмкіндігі - (17,3%);
- өмір сүру ... ... - ... отбасы жағдайына байланысты - (12,7%);
- жоғары білім алу мүмкіндігі - (9,3%).
Соңғы жылдардың ішінде ... ... ... ... мен ... қалалары, елдің басқа аймақтарының есебінен көші-қонның оң сальдосына ие болып отыр. Астана қаласы негізінен төмендегідей аймақтардың ... - ... ... Алматы қаласы, Қарағанды және Қостанай облыстарынан жүрген көші-қонның оң сальдосына ие болып отыр. Ал, ... ... ... - ... ... ... Қазақстан, Жамбыл және Шығыс Қазақстан облыстарының есебінен ие болған. Облысаралық ауысулар негізінен аймақтың шеңберінде жүруде. ... ... ... ... ... ... ... ҚР көлемінде облыстар, Алматы және Астана қалалары бойынша, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... көші-қонының 2010 жылға дейінгі болжамын жасадық.
Алматы және Астана ... ... ... ... ала ... ... ... өмір сүру жағдайлары жасалған экономикалық өркендеу нүктелеріне, ... ... және ... елді ... ... ерікті түрде келуін ынталандыру жүйесін жасау;
Республика ішіндегі көші-қон ағындарын басқаруды әрқилы ... ... ... ... асыру қажет, себебі, олардың әрқайсысының өз ерекшеліктері бар. Өз аймағындағы қалалар арасындағы халықтардың орын ауыстыруларын реттеу өзінше жеке бір іс те, ал ... ... ... реттеу, сондай-ақ ауылдан қалаға кетуді басқару басқаша бір іс болмақ. Шындығында ... ... ... арасында жалпы ұқсас сипаттары көп, бірақ көші-қон ағындарының ... мен ... ... ... ... ... де бар. Айталық, ауылдан қалаға көші-қон ағындардың едәуір бөлігі ауыл жастарының ... ... ... ... ... ... байланысты туындайды, Алматы және Астана қалалары мысалы ретінде қарастырылған.
Қазақстанның облыстарының аудандары көлемінде ішкі-көші-қонның ағындарын ... ... ... ауыл ... ... қоныс аудару үдерістерінің сақталып отырғандығын көрсетуде. Тұтастай алғанда Қазақстан Республикасының ауыл халқының ... ... ... едәуір жылжымалылығымен сипатталып отыр, бұл өз кезегінде еңбек нарығының ... ... ... демографиялық параметрлеріне әсерін тигізеді.
Қорыта айтқанда, 1991-2011 жж. көші-қонның нәтижесінде Алматы және Астана халқының демографиялық мінездемелерін шешуші эндогендік фактор екендігі және оның ... ... ... ... ... нақтыланды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қалалар дамуының экономикалық-географиялық зерттеу барысында келесідей қорытындылар жасалынды.
* Қалалар дамуының жаһандану жағдайындағы теориялық ... ... ... ... Жапония, Ресей және басқа да елдердің экономикасының даму ... ... ... ... ... ... және ірі қалалардың дамуы ғылыми негізбен бағытталуына тікелей баланысты болып келеді. Шетелдік ірі қалалардың экономикалық даму жүйесінің ... ... мен ... ұстанымдары анықталды. Қазіргі кездегі экономиканың дамуының негізі ретіндегі шет елдің ірі ... ... жүйе ... ... ... және көпбіліктілікті болып табылады.
* Алматы агломерациясының қалыптасуы республикадағы урбандалу үдерісінің ауқымында жүріп, ұзақ уақыттарға созылды. Қазақстан ... ... қол ... кейін бұл үдеріс күшейіп, қалалық агломерация өзіндік белгілерін айқын танытуда. Алматы агломерациясы моноцентристік типке жатады. Орталық қала ... мен оның ... елді ... ... ... ... ... деңгейге көтерілген. Қала маңы қаланы қажетті жұмыс күшімен қамтамасыз етеді. Ал орталық қала қала маңы үшін ... ... Бір ... қала маңы агломерацияны азық-түлікпен қамтамасыз етсе, екінші жағынан ... ... және ... ... пайдаланады. Агломерацияда қазіргі кезеңде 2 миллионнан астам тұрғын өмір сүреді. Олардың этникалық құрамы күрделі, алайда мұндай ... ... ... ... ... тудырмайды. Керісінше агломерацияның халқы жыл өткен сайын көбейіп келеді. Себебі республиканың өзге аймақтарынан ірі агломерацияның төңірегіне ... ... ... ... ... ... ... түрде дамыды. Әсіресе экологиялық апат аудандарға қарағанда, климаты шаруашылыққа, денсаулыққа қолайлы, экономикалық жағдайы өзгелерден көп ілгері тұрған ... ... ... саны ... ... ... түрлі этникалық топтардың өкілдерімен бірге бірнеше конфессияларды ұстанушылар да тұрады. Халықтың орналасу тығыздығы да республиканың басқа аймақтарымен салыстырғанда ... ... ... ... ... тек ... ... даму жолдары нәтижесінде көрінеді. Яғни, мемлекет өзінің тарапынан тек инфрақұрылымдық жобаларды ... жаңа ... ... ... ... ғана ... ... ықпалын тигізе алады. Осының салдарынан халықтың ірі қала маңына тартылу қарқыны бәсеңдеуі мүмкін емес. Себебі агломерацияның тиімділігі өзі бұл ... ... даму ... ... ... ... ... анық. Алматы агломерациясындағы этномиграциялық үдерістер 1991-2007 ж.ж. аралығында республиканың саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайына және көшіп-қонушылардың материалдық, рухани талап - тілектерінің өсуіне ... арта ... ... ... ... республиканың 2030 жылға дейінгі стратегиялық басылымдықтарымен сәйкес келеді. Агломерацияға қатысты басты мақсаттардың бірі: Алматы ... ... ғана ... ғаламдық деңгейдегі мәртебесін көтеру. Оны ірі қаржы орталығына айналдырып қана қоймай, ғылым мен білімнің, мәдениеттің өркениетті ... ... көру ... Алматы агломерациясын келешекте ғылым мен техниканың жетістіктерін, жаңа технологияларды басшылыққа алып өркендету, экономиканың түрлі салаларын үйлестіріп, ... ... ... ... ... ... ... дамыту жоспарланған. Осындай әлеуметтік, экономикалық және мәдени жоспарды іске ... ... және оның ... ... ... ... деп ойлаймыз: Ірі агломерацияның өзекті мәселелерінің бірі - ол бұрынғы Алматы облысының есебінен ұлғайған аумақта XX ... 90 ж.ж. ... бой ... ... ... мен қала ... ... салынған жатаған үйлер. Қала әкімшілігі тарапынан бұл ауылдарға арнап даму бағдарламасы жасалып, онда су, газ құбырын ... ... ... салу ... шешімін қажет етеді. Себебі, агломерацияның ішкі заңдылықтарына сәйкес орталық үнемі қала маңына орналасқан елді мекендерге ықпалын тигізіп, оны түбегейлеп ... ... ... қала ... ... елді ... әлеуметтік-экономикалық дамуы үнемі назардан тыс қалмауы қажет.
* Агломерацияға көшірілген ... ... ... агломерацияның әлеуметтік - экономикалық жағдайын жақсартып қана қоймайды, сонымен қоса агломерацияда салынған өндірістік зоналар аймақтың экологиясына кері әсерін тигізеді. Сол үшін ... ... ... экологиялық бақылау жүйесін күшейтіп қана қоймай, оларға кәсіпорындардың төңірегін көгалдандыру жолдары қатаң ескертілуі тиіс. Себебі кейінгі жылдарда ... ... кең ... жая ... яғни бұрын тек орталық қалаға бағытталған бір жақты халық қысымы, енді керісінше ірі ... ... ... жүретін болды, қала тіршілігінен шаршаған халық демалуға агломерацияға ұмтылады.
Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. ... ... [171]. ... ... ... саясатындағы өзекті мәселесінің бірі - ол Республика халқының санын 2030 ж. - 25 ... ... ... ... ... ... демографиялық саясатының аясында бірқатар бағдарламалар жасады. Ол бағдарламаларды жүзеге асыру жолдары да қарастырылған.
* Алматы қаласының ... ... ... ... Алматы қаласының халық саны 2010 жылы 1 404,3 мың адамды құрады. Сонымен қатар отандық ғалымдардың есептеген болжамдары келтірілді. Жасалынған болжамдар ... қала ... саны 2030 ж 1711,2 ... ... ... деген болжам бар. Қала халқының демографиялық үдерістерін қарастыру барысында еліміздің тәуелсіздік алған жылдардан бергі қала ... ... ... ... қала халқының демографиялық ерекшеліктерін кезең кезеңге бөлу арқылы талдау жасалынды.
* 2009 жылы Алматы қаласының жалпы ... ... 70530 адам ... бұл ... ... салыстырғанда оның өсімі 12,1 %-ды құрады, (2005 жылмен салыстырғанда) 4,9 %-ға көп. Соңғы жылы барлығы қала аумағына 42489 адам келді, 28041 адам ... ... ... 2008 ... салыстырғанда келгендер саны 1,0 %-ға төмендеді, ал, кеткендер саны 15,2 %-ға өсті. 2005 жылға қарағанда келгендердің саны 4,7 %-ға ... ал ... саны 52,8 %-ға ... ... ... өсімінің көрсеткіші көші-қон сальдосы есепті жылы 22,1 %-ға ... және 14448 адам ... ... Заң ... ... ... ішкі көші-қон мәселелерімен айналысатын құзырлы орган құрылуы тиіс. Еңбекті және ... ... ... ... Көші-қон комитеті жалпы көші-қон мәселесімен айналысады. Негізінен, бұл Комитеттің бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... Ішкі көші-қонмен айналысушы органның болуы ішкі көші-қонын ретттеуде, урбандалу мәселелерін шешуде маңызды рол атқаруы тиіс.
* Көші-қон үдерістерін басқару ... ... ... ... одан ... ... аса зор нәтижелер күтудің қажеті де жоқ шығар. Көп жағдайда сыртқы шараларға бір жағынан - ауыл ... ... ... ... және еңбек нарығы мәселелерінің шиеленісуі сияқты, ал екінші жағынан - ... ... ... және ... ... ... кеңейтуге қажетті шығындардың өсуі тәрізді үдерістер қоса қабаттасып жүріп отырады. ... күші ... тыс көп ... ... ынталандыру, тіпті, оның шеңберінде жүргізілен шаралар әлеуметтік ... ... ... қорғау, адам құқықтарын сақтау және т.б. талаптарына нақтылай жауап бергеніне қарамастан, қысқа мерзімдік кезеңде халықтың көші-қондық ... ... алып ... Сол ... де ... ... ішінде батыс елдеріне - сыртқы шаралардың ... ... және ... ... ұлғая түсуі сияқты екі жүктеме түсетін тәрізді. Дегенмен, мигранттарды жөнелтуші және қабылдаушы елдердің ... мен ... ... ... есепке алынған жағдайда, олар бірлесіп жұмыс атқарған жағдайда көші-қон үдерістерін ... орта ... және ұзақ ... ... ... тиімді нәтижелер беруі мүмкін.
* Алматы қаласы аудандары көлемінде ішкі ... ... ... ... ... ауыл ... қалаларға қоныс аудару үдерістерінің сақталып отырғандығын көрсетуде. Тұтастай ... ... ҚР - ның ауыл ... ... ... олардың едәуір жылжымалылығымен сипатталып отыр, бұл өз кезегінде еңбек ... ... ... ... ... параметрлеріне әсерін тигізеді.
* ҚР-ның Үкіметі үшін халықаралық іс-тәжірибе өзінің ... ... ... ... ... ... үлгі бола алады. Бүкіл әлемдегі жоғары білікті қазақ қызметкерлерінің қоғамдастығын қалыптастыруға бағытталған арнайы бағдарламаларды дайындап шығу қажет. ... ... және ... ... ... ... кетуіне байланысты жағдайды тек түбегейлі шаралар: саяси және экономикалық тұрақтылық, ғылым мен ... ... ... ... ... ресурстарды жинақтау ғана шеше алады.
* ҚР - да ... ... ... ... ... бір ... саясат қалыптасты, бұл саясатты жүзеге асыру көші-қон саясатын құқықтық қамтамасыз ету - ... ... ... ... және оның азаматтарының қауіпсіздігі, сондай-ақ салық төлеушілердің жағдайының ... ... ... маңызды факторларының бірі; екіншіден, сапалы иммиграцияның қолайлы шарттарын жасау екендігін ... ...
* ... ... Бас ... ... қала келесі бағыттар бойынша дамуды қамтамасыз етуі керек:
Жартылай функционалдық зонаны (орталықты) ... ... ... және ... ... ... ... дистрибуция қалыптастыру (сауда және қызмет көрсету); көліктік- логистикалық және логистикалық -процессингтік қызмет көрсету, болашақта орталық ... ең ірі ... - ... ... (Сингапур, Гонконг мысалында), авиатранзит орталықтарын қалыптастыру; техникалық трансферт, ... ... ... ... импорттау; сыртқы және ішкі нарыққа бағытталған басты шетелдік компаниялардың процессингтк ... ... ... даму ... ... ... ... туристік-рекреациялық мамандану - Алматы облысымен шекараласып жатқан ... ... ... ... ... ... ... индустриясының (мысалы, Қапшағай қаласында ойын сауықтық орталықты құру) ірі шоғырларының негізінде; өндірістік мамандану бағыттарын дамыту қажет.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... агенттігі 2009 жылғы Алматы қаласындағы демографиялық үдерістер, Талдамалы жазбахат, 2010ж.
* Баранский Н.Н. избранные труды. Научные ... ... - ... ... 1980. - 239 с.
* ... И.М. К ... изучению городов //Вопросы географии. Сборник № 38. - Москва: Издательство географической ... 1956 - ... ... В.В. ... ... экономико-географического положения ленинграда //Вопросы географии. Сборник № 38. - Москва: Издательство географической литературы, 1956. - С. ... ... ... ... ... города: социально-экономические и демографические проблемы и перспективы развития (Региональный анализ на ... ... ... диссертация на соис. Кандидата ы
* Саушкин Ю.Г. Экономическая география: история, теория, методы, ... - ... ... 1973. - 559 ... ... В.в. Населенные пункты - местные центры и проблемы их соподчинения // Вопросы ... ... № 56: ... ... ... 1962. - ... Минц А.А., Хорев Б.С. Опыт экономико-географической типологии советских городов (по материалам Центрально-промышленного района) // ... ... ... № 45. ... городских и сельских поселений. - ... ... ... ... 1959. - С. ... ... Ю.Г. ... география: история, теория, методы, практика. - Москва: Мысль, 1973. - 559 с.
* Блажко Н.И. О методах ... ... ... в ... ... ... Союза (на примере Одессы) // Вестник Московского университета. - 1961. - №6. - ... ... Н.И., ... С.М., ... Б.Л. ... ... поселений // Научные проблемы географии населения. - Москва: Мысль, 1967. - 251 с.
* Лаппо Г.М. ... ... ... ... для ... ... ... - Москва: Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС, 1997. - 480 с.
* ... М.Г. ... ... ... ... ... экономического района как составная часть качества жизни населения. Диссертация, нижний Новгород - 2000б 198 с.
* ... А.П. ... ... ... ... // ... - 2001, № 1. - С. 102-117.
* Бестужев-Лада И.В. Поисковое ... ... ... проблемы общества. М.: Наука, 1984.-263.
* Аганесова Е., Зубаревич Н.В. Проблемы здравоохранения в Краснодарском крае - ... ... ... ... // ... на ... веков: проблемы регионального развития. - Курск, 1999. - С.5-9.
* Иванов, Ю.Н., Саградов, А.А. К ... об ... и ... показателей человеческого развития в регионах России // Вопросы статистики. - 2001. - № 2. - С. ... ... Б.М., ... А.К. ... рост и бедность по регионам Казахстана 1/ ... - 2003. - №3-4. - ... ... З.З. ... ... ... в России: проблемы регионального измерения // Вопросы статистики. - 2001. - №2. С.28-31.
* Аитов Н.А. ... ... ... и их ... // ... самообразование.- 1981, №8.
* Зубаревич Н.В. Социальное развитие регионов России в переходный период. Автореферат диссертации д.г.н. Москва,2003. - 46с.
* ... ... ... ... анализ. М.: Статистика, 1980,-366с.
* Крапчан (Кирдина) С.Г. Село Российской Федерации: социально-регионального структура. Новосибирск: Наука, 1989.-187с.
* Социальная география Калининградской области.- ... ... ... Н.А. ... ... ... - М: ... 1985.
* Аитов Н.А. Социальное развитие городов: сущность и ... - М.: ... ... ... А.И., ... С.А. ... исследования в современный период ускорения развития страны // Вестник ... ... ... Райтвийр Т.В. Образ жизни населения Эстонской ССР и его ... ... // Опыт ... ... территориальных комплексов. (Уч. Записки Тартуского ун-та, труды по географии. Вып. 490.-Тарту, ... ... Т.В. ... - образ жизни: преобразование подходов // Исследования методологических проблем географии в Эстонской ССР.-Таллин, 1987.-С.76-88.
* ... Ю.В. ... и ... среда. М.: Наука, 1978.-276с.
* Барбаш Н.Б. Методика изучения территориальной дифференциации городской среды.- М.:ИГАН, 1986.-124с.
* Райтвийр Т. ... и ... ... ... ... ... сельских социально-экономических территориальных систем Эстонской ССР // Методология и методы ... ... ... систем. (Уч.записки Тартуского ун-та, труды по географии. Вып.577.)-Тарту, 1981.-С.84-97).
* Федоров Е.П. Рыночное жилище для малых городов ... // ... ... - 1999, №8. - ... ... ... социального развития. - Л.: Наука, 1982. - 289с.
* Регионализация в развитии России: географические ... и ... ... ... ... ... Зубаревич Н.В.,Трейвиш А.И. Социально-экономическое положение регионов // Регионы России в 1998г.: ... ... к ... ... ... ... - ... 1999.-С.94-103.
* Зубаревич Н.В.,Трейвиш А.И. Социально-экономическое положение регионов // Регионы России в 1999г.: Ежегодные приложение к / ... ... ... ... - М.: Гендальф, 2001.-С.61-74.
* Шевяков А.Ю., Кирута А.Я. Экономическое неравенство, уровень жизни и бедность населения России и ее ... в ... ... ... ... и анализа причинных зависимости. - М.:1999.-104с.
* Yemtsov R Quo Vadis: ... and Poverty Dynamics Across Russian Regions/ World Bank Working Paper ... ... Т.Г., ... А.И и ... России // Полюса и центры роста в региональном ... ... ... ... ... Браде И., Перцик Е.Н, Питерский Д.С., Шульце М. Региональное развитие и сдвиги в системе городского расселения России после распада СССР // ... ... ... ... ... Ю.Г.Липеца,- М.: ИГ РАН, 1999.С.210-216.
* Попов Р., Сусаров А. Социальная напряженность и ... ... // ... ... в 1999г.: Ежегодные приложение к Под.ред. Н.Петрова;Моск.Центр Карнеги.- М.:Гендальф, 2001.-С.82-107.
* Сафиуллин Р.Г., Сафиуллина Р.М., ... А.Б., ... Ю.В., ... Х.Р. ... ... ... ... сельского населения Башкирии // Социально-экономические и экологические проблемы развития ... ... ... ... 2.- Саранск, 2000.- С.99-101.
* Сарайкина С.В. К оценке категории как ... ... ... ... ... // ... и региональная политика. Матер. Межд. Науч.-конф. - Смоленск, 1997.-С.189-172.
* Тарасов М.Г. Качества ... ... ... ... Нижегородской области //Новые факторы регионального развития /Под.ред. ... ... ... ... А.И ... ... ... и территория). - М.: Мысль, 1990. - ... ... Е.Г., ... А.М, Сухих В.А. Качества жизни населения крупнейшего города. - Екатеринбург, 2000. - ... ... О.И. ... - ... ... не похожий на портрет // Полития.-2001, №3.-С.71-73.
* Вардомский Л.Б . Проблемы ... ... ... в ... ... // ... регионы и Центр:взаймодействие в экономическом пространстве /Под.ред. Ю.Г.Липеца. - М.: ... 2000. - ... ... Н.Ю. ... - ядра ... ... // ... и центы роста в региональном развитии / Под.ред. ... - ... ... ... М.Н ... ... и ... Философские и социалогические аспекты. - Л.: Наука, 1979. - 175 с.
* Россия регионов: в ... ... мы ... - М.: ... - ... ... А.И. ... район, страна и мир. Развитие России глазами страноведа. - М.: ... ... 2009. -372 ... ... Г.А., ... С.Е. ... ... систем с помощью экономической модели // Вестник Моск.ун-та, ... ... Б.С. ... ... - М.: ... 1975. - 254с.
* Лаппо Г.М. Развитие городских агломераций в СССР. - М.: ... 1978. - ... ... М.Г. ... ... гг. ... проекты, теория. - М.; Наука, 1974. - 189с.
* Яницкий О.Н. Урбанизация, город, ... - М.: ... 1974. - ... ... А.В., Межевич М.Н. СССР - США: социальное развитие в ... - М.: ... 1981. - ... Искаков У.М. Города в системе расселения Казахстана: ... ... - ... ... 1992. - 216 ... ... социально-демографического и этнодемографического развития городов Казахстана. // Сб. ст. Алма-Ата: Казахский педагогический институт им. Абая, 1985. - 101 ... ... И.Д. ... ... ... ... ... канд. ист. наук. - Алма-Ата, 1988. - 206с.
* Искаков У.М. ... ... ... ... ... - ... ... 1985. - С.12.
* Лаппо Г.М. Города на пути в ... М.: ... 1987. - 358 ... Человеческое развитие: новое измерение социально-экономического прогресса: учебное пособие/ под общ. ред. проф. В.П. ... ... ... МГУ) и Т. ... ... ... ... человека, 2000. -464с.
* Дауренбеков А.К. Р концепции человеческого развития современном этапе // Вопросы статистики. - 2001. - № 2. - С. ... ... С.Е., ... Э.Л. ... ... ... инфраструктурной оценки территории // Актуальные проблемы комплексного развития регионов и преодоления социально-экономических различий ... ... - ... ... ... М.М., ... С.В., ... И.А. К оценке категории (географический аспект)// Человек в зеркале современной географии.-Смоленск,1996.-С.6-8.
* Айвазян С.А. Интегральные показатели качества жизни населения: их ... и ... в ... управлении и межрегиоальных сопоставлениях. - М.: ЦЭМИ РАН, 2000, - ... ... ... ... в ... ... процессе. Общественные науки и современность. 2005, №3. - С.5.
* Баркалов Н.Б., Иванов С.Ф. Основы изучения человеческого ... - М., 1998. - 173 ... ... и ... сфера областей. Экономические районы. Национальный Атлас Республики ... ... ... ... охраны окружающей среды, Республиканская картографическая фабрика, Алматы, 2006.-118-119 с.
* ... Г.Н. ... ... ... как ... ... человеческого развития в Республике Казахстан. //Вестник КазНУ. Серия географическая.- Алматы: Қазақ Университеті, 2010. №1 (30) - с. ... ... Г.Н. Роль ... ... в ... ... человеческого потенциала Республики Казахстан.//Вестник КазНПУ-Хабаршы. Серия естественно-географическая. - Алматы, 2010г. №4(26), - с.54-58
* Беккер Г. Человеческий капитал (главы из ... // США: ... ... ... - 1993, №1. - ... Демин А.М., Куликова Ю.А., Митрофанов А.Ю Региональные аспекты исследования качества жизни населения в сельской местности // Социально-экономические и ... ... ... ... ... ... Часть 2.-Саранск,2000.-С.106-109.
* Голубчик М.М.,Сарайкина С.В., Семина И.А. К оценке категории (географический аспект)// Человек в зеркале ... ... ... и ... ... Под ред. Б.С.Хорева иГ.ПКиселевой. - М.: Финансы и статистика, 1982. - 231 ... ... Ю.А. ... ... ... и ... - М.: ... 2005. - 384 с.
* Чернова Е.П. Теоретико-методологические ... ... и ... ... - ... ... 1982. - 355с.
* Межевич М.Н Социальное развитие и город. Философские и социалогические аспекты. - Л.: ... 1979. - 175 ... ... ... ... ... опыт, проблемы, решения. Под ред. Проф. А.И. Чистобаева. - СПб.: ... 2009. - 189 ... ... ... ... ... аспект.-Москва: Новый хронограф, 2010.-376 с.
* Былов Г.В., Лавров А.М. Уровень жизни населения // ... - 1996, №26. - ... ... У.М. ... в ... расселения Казахстана: (экономико-демографический аспект). - Алма-Ата: Гылым, 1992. - 216 с.
* ... Г.Д., ... М.К. ... ... ... и процессы урбанизации в Казахстане // Население и трудовые ресурсы Казахстана. - А-Ата: Наука, 1979. - ... ... М.Х., ... А.Б. ... процессы в Казахстане (1917-1980гг.). - Алматы: Гылым, 1991. - 210 ... ... ... и ... ... ... ... // Сб. ст. Алма-Ата: Казахский педагогический институт им. Абая, 1985. - 101 с.
* Kristen S. Kurland, Wilpen L. Garr "GIS Tutorial for Health". - ... ... Esri Press, 2009, - 364 p.
* Ian Masser "Spatial Data ... - Redlands, California: Esri Press, 2007. - 91 p.
* ... Ш.М. ... ... ... и ... населения РК до 2030 года. - ... 2008 г. - 3 тома ... ... ... Макконнелл К.Р., Брю С.Л. Городская экономика: проблемы городов // Экономикс. - М.: Республика, 1992. - Т.2, гл.36. - 451 с
* ... Н.А. ... на ... ... рывка вперед в своем развитии: стратегия вхождения Казахстана в число ... ... ... мира // ... Казахстана. - 2006. - №2. - ... ... А. ... и ... ... Казахстана // Мысль. - 1997. - №9. - ... ... У.Б. ... экономическая система. - Алматы: Ғылым, 2000. - 533 с
* Адилов Ж.М. Тұрақты даму және айналадағы ... - ... ... 1998. - 168 б.
* ... М. ... ... ... - М.: Стройиздат, 1979. - 243 с.
* Гольц Г.А. Транспорт и расселение. - М.: ... 1989. - 231 ... ... А.Э. ... как объект системного исследования. - М.: Наука, 1977. - 457 с.
* ... О.К. ... и ... ... ... ... - М.: Экономика, 1985. - 653 ... ... Г.М. ... городов. - М., 1997. - 458 с.
* Хорев Б.С. Проблемы городов (урбанизация и единая ... ... в ... - М.: ... 1975. - 710 с.
* Яницкий О.Н. Экология города. Зарубежные междисциплинарные концепции. - М.: Наука, 1999. - 391 ... ... З.Н. ... анализ. - М.: Стройиздат, 1995. - 263 с.
* Аткинсон Э.Б., Стиглиц Дж.Э. ... по ... ... государственного сектора. - М.: Аспект-Пресс, 1995. - 391 с.
* Alexandersson G. The ... ... of American Cities. - Lincoln: ... of Nebraska. 1999. - 178 P.
* Alexander I. Office Location & Public Policy. - L., Longman, 1979. - 340 P.
* Aydalot Ph. Economic ... et Urbaine. - P.: ... 1985. - 241 P.
* ... А. ... ... / Пер. с ... - М.: ... 1986. - 457 с.
* Лармин О.В. Методологические проблемы изучения народонаселения. - М.: Наука, 1975.- 214 с.
* ... Дж. ... ... ... - М.: ... 2000. - 284 ... Мерлен П. Город. Количественные методы изучения. - М.: ... 1999. - 183 ... Mills E.S. Studies in the ... the Urban Economy. - ... Johns Hopkins, 1972. - ... Henderson V. Economic Theory & The Cities. - Orlando (Florida): Academic Press, 1985. - ... Fujita M. Urban Economic Theory. - ... (UK) - NY: ... ... 1990. - ... ... H.W. The New Urban Economics & Alternatives. - L.: Pion, 1997. - P.200-201.
* Begg D. Fischer S., ... R. City ... and Urban Problems (ch. 18 ). - L.: MeGrow - Hill B.C. (UK), 1984. - ... Berd L. van den, Klaassen L., Meer J. van der. ... ... Regions. - ... European ... for Comparative Urban Research, 1993.- P.181-187.
* Alonso W. Location and Land Use. - ... (Mass.): Harvard ... Press, 1994. - ... Bailly A. & Maillat D. ... Regional et Services aux ... // La dynamique spatiale de I'economie / Ed. G.B. Benko. - La ... ed. de I'Espace ... 1999. - ... Lesh A. Principes et Modeles de I'Economic Urbaine. - P.: Economica. 1996. - P.81-82.
* Berry B. La Ville Aujourd hui. - P.: ... 1993. - ... Tunen R. Cities as Systems within Systems of Cities // Papers of the Regional Science ... - 1994. - Vol.13. - ... ... O. ... of Market Areas and Retail Distribution, P., Englewood Cliffs. - N.J.: Prentice Hall, 1999. - ... Veber P. Servicer et ... ... - P.: Anthropos. 1994. - P.31-39.
* Beckmann M. Retail Location: a ... ... - Avebure: ... 1992. - ... Donnees Urbaine / Ed D. Pumain, F. Godard. - P.: ... 1996. - P.175-180.
* Les Services dans les Societ's Industrieles (De Bandt). - P.: ... 1985. - ... Mallecki E.J. ... and Economic ... the Dynamics of Local, Regional and National Cbange. Harlow. Longman Scientific and ... 1991. - ... Canada & the Global Economy (ed. J.N. ... Montreal & ... McGill - Queen's ... Press. 1996. - ... Carter H. The Study of Urban Geography. - L.: Arnold, 1995. - ... Muth R.F., Goddman A.C. The ... of Housing Markets. - L. - NY: Harwood Academic ... 1999. - ... Vernon R. . - ... (Mass): Harvard ... Press (ch 2), 1960. - P.107-108.
* Якобсон Л.И. Экономика общественного сектора. Основы теории государственных финансов. - М.: ... 1995. - ... Холл П. ... и ... ... - М.: ... 1993. - ... Перцик Е.Н. География городов (геоурбанистика). - М.: Высшая школа, 1991. - ... ... ... ... в XXI ... ... международной научно-практической конференции. - Тверь: , 2001. - 46 ... ... ... . - СПб.: ... , 2001. - 97 с.
* Дудкин В. Американский и западноевропейский ... к ... ... ... ли синтез на российской почве? // Российский экономический журнал. - 1997. - №10. - ... ... А.С., ... В.П. ... ... проблемы. - СПб., 2001. - 176 с.
* Управление развитием города / Под ред. В.К. ... - ... ... ... 2001. - 203 с.
* Управление развитием крупных городов / Под ред. И.И. ... - СПб.: ... 2000. - 223 ... ... ... ... городов. - М.: Стройиздат, 2001. - 198 с.
* ... Дж. ... ... ... / Пер. с ... / Под ред. Ю.П. ... и др. - М.: Прогресс, 2000. - 287 ... ... А.Д. ... ... ... ... систем. - М.: Наука, 2002. - 191 ... ... ... ... ... концепции, цели, механизмы / Рук. авт. кол.: Д.С. Львов, А.Г. Поршнев / Гос. ун-т упр., ... ... РАН. - М.: ЗАО ... , 2002. - 702 ... ... Г., ... Дж.Б., Гошал С. Стратегический процесс / Пер с англ. / Под ред. Ю.Н. Каптурьевского. - СПБ.: ... 2001. - 688 ... ... А. А. ... ... ... развития крупных городов (на примере г. Алматы)./Дисс.канд.экон.наук. Семипалатинский государственный университет им. Шакарима. 2007. 140 ... ... ... ... ... ... пайдалы ма, зиянды ма? / Егемен Қазастан. 2010 ж. № 2. 5 ... Tisdale H. The Process of ... Social Gorces, 1942. vol ... Danis K. The ... of the Human ... // ... ... 1965. №3.
* Ахиезер А.С., Коган Л.Б., Яницкий О.Н. Урбандалу, общество и научно-техническая ... // ... ... 1969. № 2. С. 46
* ... ... жылнамалығы. - Алматы: - 1990. - 7-б. 85 85 ... ... ... РК по ... 2005. - С. 7.
* ... ... ... РК по статистике, 2009. - С. ... ... ... ... ... ҚР Статистика Агенттігі. Статистикалық Жинақ. - Алматы, 2006. - 547 б.
* Ұлттық Энциклопедия. - Алматы: Қазақ ... - 1998. - 277 ... ... Энциклопедиялық анықтама. - Алматы: Қазақ Совет Энциклопедиясы Бас редакциясы. - 1983. - ... ... ... ... РК и ... РК. - 1997. - № 16. - С. 58.
* Алматы қаласының Статистика Департаменті, Алматы ... ... ... 2010 ж., 29 ... ... ... Агентство РК по статистике, 2010. С- 17.
* Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 2009 жылғы Алматы қаласындағы демографиялық үдерістер, Талдамалы жазбахат, 2010ж.
* ... Е.М. ... ... ... РК до 2015 г.-Алматы, 1997. -57с.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 142 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1970 – 1990 жылдардағы Қазақстандағы көші – қон процестерінің тарихы46 бет
1999 жылғы Қазақстандағы халық санағы бойынша елдің деморафиялық жағдайы4 бет
«Қазақстандағы демографиялық процестер»148 бет
«Қазақстандағы ұжымдастыру: тәсілі мен зардаптары»4 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет
Адамзат қоғамының дамуы7 бет
Ақтөбе облысының демографиялық дамуының қазіргі жағдайы54 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия25 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия жайлы10 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия жайлы ақпарат12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь