Телевизиялық жаңалықтар қызметі: жылдамдық және шынайылық

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І тарау. Телевизиялық жаңалықтар қызметі: жылдамдық және шынайылық
1.1. Электрондық БАҚ.ғы жаңалық тарату мәселелерінің теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.2. Жаңалық таратудың отандық және шетелдік тәжірибелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
ІІ тарау. Жаңалықтар қызметін ұйымдастырудың жаңа үрдістері
2.1. Қазақстандық телеарналардың жаңалықтар қызметі: ерекшеліктері мен даму бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.2. Тікелей эфирде ұлттық және халықаралық жаңалықтар тарату талаптары, ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
Қазыналы да қатпарлы тарихымыздың тамыры тым тереңде. Сан ғасырлық тылсым да, сыршыл тарих өзінің құпиялы да беймәлім әлеміне сені де тарта отырып, ой тұңғиығына шомдырады. Халқымыздың жүріп өткен өмір жолында өнер есімді ұлылықтың орны тым шоқтықты әрі мөп-мөлдір. Бай ауыз әдебиеті мен жыршылығы, термешілігі, бояуы қанық поэзиясы, айшықты прозасы, әлемдік мәдениетке өз дауысы, өз үнімен келіп қосылды. Осы орайда, ауыз әдебиетінен бастау алып, сан алуан өнер тармақтарын өмірге әкелген, оның өркендеуіне, мәуелі бәйтерекке айналуына өлшеусіз үлес қосқан замана тұлғаларына айтар алғысы өлшеусіз. Өткенсіз бүгіннің, бүгінсіз ертеңнің жоқ екені әлімсақтан белгілі бола тұрса да, барымызды базарлап, етек-жеңімізді жинақтап, жоғалғанымыз бен жоғалтқанымызды іздей бастағанымыз да кеше ғана. «Барға қанағат, өткенге салауат» айтып ғана қою болашақ ұрпақ алдындағы өтелмеген парыз, мойындағы қарыз сияқты сезілетіні де жасырын емес. Ерте туып, кеш жетілгенімізге өкінгенімен ешнәрсе ұтпасымыз анық. Барды бағалап, жоқтың орнын толтыра отырып, ғасырлар додасына қосылған қалың көпір ішінен өз жолымыз бен орнымызды табу да заман талабы. Арман-қиялдың шындыққа айналып, есейе ержетіп, ақыл-ойдың толыса толығып, кемелдене кернеуленіп, биіктей шыңдалып, қанаттаса қауымдасып, шоғырланған кезеңінде, мөлдір бұлақтың тұма көзінің тым тереңде екендігі де айқындала, анық байқалады.
Халқымыздың кешегі жүріп өткен өмір жолы тарих атты ұлылықтың сарғайған беттерінде сайрап жатыр. Қуаныштары мен күйініштері де, шарықтаулары мен төмендеулері де айна –қаперсіз жазылуы. Олардың бәрін де уақыт кезеңінің өн бойындағы ұлы істермен бірлікте саралай отырып, салмақтау да бүгінгі заман талабы.Буырқанған қилы уақыт кезеңге сай өз перзенттеріне «ғасыр кереметтерін» сыйға тартуда. Десек те, ХХІ ғасырдың адамзат баласы ұрпағының өміріндегі орны тым қомақты. Жаңалыққа жағы құмар пенделер адам жанына керекті дүниелерді күнделікті өмірдің бір бөлшегіне айналдыруда. Солардың бәрінен де дерлік шоқтығы биік әрі «ғасыр жаңалығы» аталған –теледидар. Өмірге келу мерзімін ғасырмен салыстырсақ, оның тарих қойнауынан шығып, көпшіліктің қажетіне айналғанына да жарты ғасырдан сәл-ақ астам. Замана керуеніне көз қадап, айналаңа зер сала қарасаң қас-қағым ғана сәт. Алайда «көгілдір экран» уақыт уысынан шыға, әлем атты үлкен дүниеге әр қиырдан көз сала, өзіне өзгені табындыра, әрі таң қалдыра белгісіз биіктерге бет алуда. Құпиясы мол, сыршыл да сыншыл дүние «адами пендені» ағысы адуынды, иірімді дария сияқты өз тереңіне тарта жөнеліп, ой-қиялына кіріге орнығып, өз уысында тұтқындап ұстауда. Шығамын деп шамырқанғаныңмен шыға алмасың да анық. Жан–жүрегіңді баурай, ой-теңізіне үйіре тартып, шымырлана шиырланып, ширыға түскен сайын сені өз әлеміне тарта береді, тарта береді.Сыршыл әрі құпиялы, көгілдір экранның қазақ топырағындағы тарихына небәрі қырық жыл.
1.Барманқұлов М. «Телевидение: деньги или власть». Алматы.Қазақ универсиеті. 2008 ж.45 бет
2. Омашев Н. «Қазақ журналистикасы». І-ІІ том. Алматы, 2008 ж. 6 бет
3. Масғұтов С. «Көгілдір экран-өмір айнасы». Алматы, 2007 ж. 18 бет
4. Есжанов А. «Қазақ халқының ұлттық құндылықтары жайында». Білім. 2006. № 1.5-6 бет
5. Мекішов Б. «Әлемнің жеті кереметі». Алматы.Өнер,1982 ж.42-44 бет
6. Әбдіжәділқызы Ж. «Тікелей эфир табиғаты». Қазақ университеті. 2003 ж. 39 бет
7. Тұрсын Қ. «Көгілдір экран құпиясы». Алматы . Қазақ университеті.2007 ж.
8. Кузнецов Г. Юровский А.«Телевизионная журналистика». Мәскеу.Мәскеу университеті. 1994 ж. 12 бет
9. Молдабеков Ә. «Бес белес».Алматы.2008 ж. 23 бет
10.Сыздықова Р. «Сөз құдіреті»
11.Шахова Ю. «Тележүргізуші өзі жаза білу керек». Журналист. № 8. қараша. 2007 ж.
12. Мұхамедқали Қ. «Жүргізуші мәдениеті» .Дала мен қала. 2007. №8. 23 ақпан. 5 бет
13. Жексенбай Б. «Қазақ қыздарының мәдениеті үшін жұмыс істегім келеді» . Алтын Орда. 2006. №41. 6 қазан
14. Барманқұлов М. «Весь мир у вас в квартире».22 бет
15. З. Қабдолов «Сөз өнері». 13 бет
16. Сейітқұлова Х. «Тележүргізушілерде қазақтың қоңыр дауысы жоқ» . Айқын. 2008 ж . 22 мамыр №92. 11 бет
17. Омашев. Н. «Ақпарат әлемі» І-ІІ том. Қазығұрт баспасы. 2006 ж. 23 бет
18. Мұхтаров А. «Телевизия жаңалығының бәсекелестігі қандай?». Алаш айнасы. 2010 ж. 26 маусым.13 бет
19. Садық М. «Телевизия және талаптары» Жұлдыз 2009ж.№4. 188-191б.б.
20. Табылдиев Б. «Жаңалықтар жүйесі». Айқын 2007 ж. 1 қараша.№203. 12 бет
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе...................................................................................................................3
І тарау. Телевизиялық жаңалықтар қызметі: жылдамдық және шынайылық
1.1. Электрондық БАҚ-ғы жаңалық тарату мәселелерінің теориялық негіздері...............................................................................................................11
1.2. Жаңалық ... ... және ... ... ..............................................................................................................................24
ІІ тарау. Жаңалықтар қызметін ұйымдастырудың жаңа үрдістері
2.1. Қазақстандық телеарналардың жаңалықтар қызметі: ерекшеліктері мен даму бағыттары....................................................................................................36 ... ... ... ... және ... жаңалықтар тарату талаптары, ерекшеліктері.......................................................................................................55
Қорытынды..........................................................................................................61
Әдебиеттер тізімі.................................................................................................65
КІРІСПЕ
Қазыналы да қатпарлы тарихымыздың тамыры тым тереңде. Сан ... ... да, ... ... ... құпиялы да беймәлім әлеміне сені де тарта ... ой ... ... ... жүріп өткен өмір жолында өнер есімді ұлылықтың орны тым шоқтықты әрі мөп-мөлдір. Бай ауыз әдебиеті мен ... ... ... қанық поэзиясы, айшықты прозасы, әлемдік мәдениетке өз ... өз ... ... қосылды. Осы орайда, ауыз әдебиетінен бастау алып, сан алуан өнер ... ... ... оның ... ... ... ... өлшеусіз үлес қосқан замана тұлғаларына айтар алғысы өлшеусіз. Өткенсіз бүгіннің, бүгінсіз ертеңнің жоқ екені әлімсақтан белгілі бола тұрса да, барымызды ... ... ... ... бен ... ... бастағанымыз да кеше ғана. айтып ғана қою болашақ ұрпақ алдындағы өтелмеген ... ... ... сияқты сезілетіні де жасырын емес. Ерте туып, кеш жетілгенімізге ... ... ... ... ... ... жоқтың орнын толтыра отырып, ғасырлар додасына қосылған қалың көпір ішінен өз жолымыз бен ... табу да ... ... ... ... ... ... ержетіп, ақыл-ойдың толыса толығып, кемелдене кернеуленіп, биіктей шыңдалып, қанаттаса қауымдасып, ... ... ... ... тұма көзінің тым тереңде екендігі де айқындала, анық байқалады.
Халқымыздың ... ... ... өмір жолы ... атты ... ... ... сайрап жатыр. Қуаныштары мен күйініштері де, шарықтаулары мен төмендеулері де айна - қаперсіз жазылуы. Олардың бәрін де уақыт ... өн ... ұлы ... ... ... ... салмақтау да бүгінгі заман талабы. Буырқанған қилы уақыт кезеңге сай өз перзенттеріне сыйға тартуда. Десек те, ХХІ ... ... ... ... өміріндегі орны тым қомақты. Жаңалыққа жағы құмар пенделер адам жанына керекті дүниелерді күнделікті өмірдің бір бөлшегіне айналдыруда. Солардың ... де ... ... биік әрі ... - теледидар. Өмірге келу мерзімін ғасырмен салыстырсақ, оның тарих қойнауынан шығып, көпшіліктің қажетіне айналғанына да жарты ... ... ... ... ... көз ... ... зер сала қарасаң қас-қағым ғана сәт. Алайда ... ... ... әлем атты ... ... әр ... көз ... өзіне өзгені табындыра, әрі таң қалдыра белгісіз биіктерге бет алуда. Құпиясы мол, ... да ... ... ағысы адуынды, иірімді дария сияқты өз тереңіне тарта жөнеліп, ой-қиялына кіріге орнығып, өз уысында тұтқындап ұстауда. Шығамын деп ... шыға ... да ... Жан - ... ... ой-теңізіне үйіре тартып, шымырлана шиырланып, ширыға түскен сайын сені өз әлеміне ... ... ... ... ... әрі ... көгілдір экранның қазақ топырағындағы тарихына небәрі қырық жыл. ... өнер ... ... ... ... өнер ... өзгесінен оза шауып, бұқаралық ақпарат құралдарының ішінде өзіне лайықты ... ... де ол ... күні ... ... ана тілімізде жазылған еңбек некен-саяқ. Мұны өнер атаулының бәрін дерлік бойына жинақтаған өнер десек те немесе ашылмаған құпиясы мол әлем ... те ... ... ... кино, радионың ізін ала өмірге кеш келсе де, бүгінде осылардың әрбірімен иық теңестіре оқ бойы озық шығып ... . ХХІ ... ... ... ... кино мен ... ... басқа мәдениет құралдарының қалай, қаншалықты өзгертетінін көруге болады. ... ... ... ... ... көрініп тұр. Барған сайын телевизияның экраны үлкейіп, тұтас қабырғаны алатын болады. Соған орай, берілетін бейненің айқындылығы, ... де кино ... ... ... келеді. Одан кейін телевизия стереоскопиялық болады, яғни экрандағы бейнелер стереокинодағы ... ... ... ... ... болып көрінеді. Бара-бара голография кинодан телевизияға да ауысып кетуі мүмкін. Арғы болашақты болжасақ, тек бейнені көзбен көретін, сөзін, музыкасын аулақтан ... ғана ... иіс, дәм ... ... де қабылдайтын боламыз [1].
Радио, газет, теледидар-барлық БАҚ біздің үйімізді толтыратын деп ... ... ... ... бойынша, маңыздысы олардың бір-біріне қайшылық туғызбай, қайта бірлікте бір-бірін толықтыра жұмыс ... ... ... ең ... ... ғалымның тұжырымдамасы [2]. Журналистке керек элементтерінің бірі - асыл ... асыл ... ... ... ... ғылым, сөздің келісті болатын заңдары, шарттары білу - тіл қисыны. Шығарма сөз өңді, ұнамды болу туралы толғаудың ... ... ... ... Сөз ... ... дұрыс айтылуы деп әр сөздің, сөйлемнің дұрыс күйінде жұмсалуы.
2. Тіл тазалығы. Ана тілдің сөзін басқа тілдің сөзімен шұбарламау. Басқа ... сөз ... ... ... ... сіңіп құлақтарына үйір болған, мағынасы халыққа түсінікті сөздерді алу.
3.Тіл анықтығы. Айтылған лебіз анық ... ... ... ... ... ... - тіл анықтығы дегеніміз сол болады.
4. Тіл дәлдігі. Ойлаған ұғымға сөз мағынасының сәйкес келуі.
5. Тіл көрнектілігі. ... ... ... ... дәл ... үстінде толғау сөздердің көрнекті болуын да керек қылады ... ... соны ... ... ... зор ... бірі - ... мүшесі, әр адам өз орнында қызмет етпеу. Адам - ... ... ... ... етеді. Кісі іштен туғаннан-ақ, белгілі бір өнерге, қызметке икем ... ... ... ... біткен ыңғайына қарай, өз жолымен жүріп, қызмет етсе, өз басында да, әлеуметке де үлкен пайда келтіреді. Өз орнында істеген ... ... да ... берекелі болмақ. Ол үшін адам өзінде қандай талант, қандай қабілет, қандай зеректік, бір сөзбен қандай қасиет барлығын білу ... ... ... өзін-өзі тануы керек. Ал, өзін-өзі танымаған - өзгені де тануға шорқақ. Сонымен қатар, әр адам әлеуметке мүше болғандықтан, ... ... ... ... міндетті. Көмектес болу үшін мамандық таңдау керек. ... өнер ... ... ... ... ... қасиеті болмаса, қызмет жемісті болмайды. Бір нәрсені іздеп, зерттеп, соңына түскен адам, егер ынтасы, қабілеті, таланты ... ... ... ... ... пен серіктесіп, бір жүреді. Бірі болмаса талап босқа кетеді. Адамның талабы іске асу үшін сыртқы шарттың ... мен ... ... біткен қасиеті болу керек. Бұл қасиет нағыз тележурналист, журналисте болу қажет [4]. Сөз - ... ... ... ... ... Ал, оның телевизияда алатын орнын айтпасаң да ... ... ... ... ... білу - журналистің басты міндеті. Телевизия тілі, сөз немесе ... ... ... аша ... бұл ... ... ... мен бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылатын бағдарламалардың мысалында жазылған. Кітап барысында телевизияда көп етек алатын қиындықтардың бірі сөз бен бейненің ... ... ... берілген. Яғни, сөз бен бейненің қатысы әртүрлі болғанымен, екеуінің де айтар ойы мақсаты мен идеясы үйлесу керек. Бастысы ... ... ... ғана қоймай, халықтың сезіміне әсер етуі керек, тіпті белгілі іс-әрекеттерге итермелеуі де ғажап емес. демекші, сөйлеуші ... ... оқып ... бұрын айтатын сөзін өзі сезіне, түсіне білуі керек деген ойға келдім [5].
Әдетте, жазушы тілі дегенде, ең алдымен, ойға ... да, ... де - оның ... ... көркемдік әдістері туралы әңгіме болмақ. Бұл заңды да. Өйткені, көркем әдебиет - сөз өнері. Ал, өнер ... ... Бұл ... аян - ... М.Әуезов осы заңдылықты: , - деп анықтап берді. Көркем шығармада сөз таңдауды туғызатын факторлардың ... - ... ... ... Ол үшін ... ... ... қызметін тану - негізгі міндет. Сөз таңдау әрекеті мәтін түзу, яғни ... ... ... ... ... дегенді алға қояды. Мәтін түзуде әр алуан стилизацияны, яғни тілдік элементтердің стильдік жүк әрқалай әдейі қолданылуын зерттеу қажеттігі туады [6].
Журналистикадағы жаңа ... - ... кең арна мен ... алу және тарату еркіндігі. МГУ-дың профессоры Я.Н.Засурский мынадай тұжырым айтады: [7].
Қазақ теледидарының даму тарихына келсек:
* 1939 ж. ... ... ... ... 343 жолға тарамданған бірінші хабарды берді. Бейне неғұрлым көп ... ... ... ... ... әрі дәл ... Бүгінде экрандағы бейне 625 жолға тарамданады.
* 1939 ж. наурызынан бастап Мәскеу телевизия орталығының тұрақты түрде телехабар бере ...
* 1951 ж. ... ... ... хабарларының беріле бастауы.
* 1954 ж. Орталық телевизия студиясында редакциялардың - ... ауыл ... ... ... ... ... ...
* Шымкент қаласы тұрғындарының республика бойынша бірінші телекөрермендер ... (1957 ж. 7 ...
* 1958 ж. 28 ... ... Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан радио және телевизия хабарларының үш облыстық ... ... 13 ... ... комитетінің құрылуы.
* 1958 ж. 8 наурызында Алматы қаласындағы 4000 және облыстардағы 100 шақты телевизор алдына жайғасқан көрермендердің Қазақ телевизиясының ... мен ... ... ... тұңғыш рет дидарласуы.
* 1958 ж. 16 наурызда Алматы телестудиясының өз жұмысын ресми бастауы.
* 1959 ж. ... ... ... телевизия станциясын алуы. Соның нәтижесінде Абай атындағы ... ... ... ... ... опера және балет театрынан көрсетілген. А.Жұбанов пен Л.Хамидидің операсы Қазақ телевизиясының тарихында студиядан тыс жерден берілген ... ... ... 1960 ж. 1 ... астананың В.И.Ленин атындағы алаңынан Алматы еңбекшілерінің мерекелік шеруі жайлы тікелей репортаждың берілуі. Орталық телевизия Қызыл алаңнан тікелей ... ... 1956 жылы ...
* 1961 жылы ... ... телеочерктер мен тұңғыш фильм-концерт түсірілуі.
* 1961 жылы Петропавл, ... 1964 жылы ... ... ... 1965 жылы ... Павлодар телевизия орталықтарының іске қосылып, жұмыс істей бастауы [8].
Қазір жер беті халықтарының телевизиялық өнімдерсіз өмір сүре ... ... аян. ... әлемдегі телеарналардың қай-қайсысын алсаңыз да адамзат үшін аянбай қызмет ететін, мақсаты мен ... ... ... ... ... ... барады. Сондықтан көгілдір экранның құпиясы көрерменнің лезде елітіп, баурап алуға дайын тұрады десек, оны ... ... әр ... ... беру ... ... Бірақ біздің айтпағымыз, сол рухани өнімдердің сипаты қазіргі адам тәрбиелеу ісіне ... ... ... отыр десе де ... ... - ... ... мен анайылыққа негізделген, одан қалса адам нанғысыз айуандық сипатқа тән көрсетілімдері жайында бүгінгі БАҚ аз қозғап,бәсең айтып жүрген жоқ. Сол ... атты ... ... ... арқау етуіміз осыдан кейін өздігінен түсінікті болса керек-ті. Өйткені, тақырып бұрын-соңды айтылып жүрген ... ... ... шығуға емес, көтерілген мәселелерге қатысты отандық телевизиямыздың дәл қазіргі күйінде ... ... ... зерттеп көруге жетелейді. Бүгінгі жаһандану дәуірінің көшімен ... ... бара ... ... көгілдір экранымыздың ұлттық жан-дүниесін әсер етер түрлі қауіп-қатерлерден сақтану жолын анықтап, нендей іс-қимылдар жасау керектігін ой елегімізден өткізу керек.
Күнделікті таңертеңнен қара ... ... ... ... ақпаратты қабылдап жатырмыз. Оның тең жартысынан астамы жадымызда берік жаталып та қалады. Солардың ... ... - ... да, ... - ... да аралас жүреді. Бір өкініштісі, сол ақпараттарды елеп-екшеп, артығын, яғни санамызға улысын ысырып тастау ... жоқ ... ... ... ... мақсат-мұратымен ұштасар, ұлттық құндылықтарын насихаттайтындай, адамзаттық санасына оң ... ете ... ... оны ... ... ... ... Тележурналистика бұқаралық ақпарат құралдарының бір саласы, соның ішінде орасан зор мүмкіндіктерді иеленетін жүйе. ХХІ ... ... ... ... ұлы ... адам баласының көзқарасына, ой- санасына тікелей әсер ететін идеологиялық құрал. Рухани нәр мен эститикалық әсер беретін ... ... бір ... ... ... ... ... деген ұғымды иеленіп отырған кезеңде тележурналистиканың ақпарат ... ... орны ... ... телехабардың берер тағылым мол. Ұлттық діл, ұлттық ... ... рух, ... ... ... ... ... болмыс-бітім бойымызға ананың сүтімен, әженің тілімен, ата-бабамыздың салт-дәстүрімен қалыптасса, соны дүниежүзі халықтарына бар ... ... ... ... ... ... Аға ... өкілдері атасы мен әжесінің аңыз-ертегілерін тыңдап, олардың сөз саптау, ой құрау мәнерін көріп, таза ... ... ... Ал, ... ... ұлттық орта қалалық жерлерде жоқ деуге болады. Осы тұрғыдан, жас ұрпақтың мәңгүрттену ... одан әрі ... ... ... ... ... ... ажырап қалмау ісінде ақпарат құралдарының, соның ішінде теледидардың атқарар рөлі зор. Теледидар кеше де, бүгінде шын ... ... ... Тек ... ғана ... ол ... ... тәрбиешісі болуда. Ақпарат құралдары арқылы халық санасына кез келген идеяны сіңіруге болатындығы дүниежүзілік тәжірибеде толық дәлелденді. Демек, қазақ халқының ... ... ... ... оның бірігуі, ұйысуы, мемлекеттігін нығайуы сияқты аса күрделі құбылыстар ... ... ... жете түсіндірілгені орынды. Осы бағытта теледидарға жүктелер мәдени-рухани шаралар ұшаң-теңіз. Соған орай, кезінде халық ықыласын өзіне еріксіз тартқан , ... ... ... мол. ... бір ... қызықты ойын - тамаша ретінде қабылданса, екіншіден ойын-сауық ... ... ... ... жас толқынға халық тарихынан, оның салт-дәстүрлері мен ұлттық рухына тән ... ... ... ... оны ... ... ... арқылы қыруар тәрбиелік жұмыстарды жүргізеді. , - ... ... ... жас ... ... ... ... ұстайтын азамат болады. Көгілдір экран арқылы аудиторияға хабар таратудың маңыздылығы орасан зор. Жаңа ақпарат ... ... ... ... ... технологияның көмегімен, қоғамдық көңіл-күйде, қарқынды түрде эволюциялық процесс жүріп жатыр. Сондықтан теледидар табиғаты, тележүргізушінің қызметі қандай деген ... ... ... ... ... ... ... Жаңа ақпараттық ғасыр кезеңінде электрондық бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... ... ... ... танытып отыр. Өйткені, бүгінде әлем тез өзгеріп, тез жаңаруда. Адамзат өркениетінің әлемдік даму эволюциясы жеке адамның сезіміне ақпараттың барлық түрімен әсер ... . ... ... ... ... жалпы журналистиканың заңдылықтарынан туындайды. Телеэкрандағы хабарлардың көркемдік деңгейі, ішкі құрылымының қуаты, кіріспе сөздерден бастап шарықтау ... ... ... ... сыңарлар әрбір бағдарламаның өн бойынан көрініп отыруы тиіс. Мысалы, теледидардың әдеби-драмалық хабарларында әдебиетке тән ... ... ... ... ... қолданылады. Эфирдегі көрініспен қатар естілетін не сөйленетін сөздің дыбыс мүмкіндіктеріне, дауыс ырғағына қарай құбылып, ... ... арта ... ... ... ... ... сөздің реңін ашып, ойдың бейнелі түрде көрермендерге эстетикалық ... ... ... ... ... ... қалатындай көркем дүниелер ұсынуына мүмкіндік туғызады. Хабарлар тілінің шұрайлылығы, онда троптардың (эпитет, метафора, антитеза, теңеу, аллитерация, гипербола т.б.) мол ... бір ... ... ... ғана емес, сезіміне де әсер етеді. Сондай-ақ, теледидардың акустика мен бейнеге ... ие ... ... ... көрерменді әсемдік әлемімен бірге тәрбиелік қасиеттерге үндейтіні ақиқат. Радиолампаны ойлап табушы, американдық Ли де Форестаның сөзімен айтсам: . ... ... ... ... ... ... әрі ағартушылық рөліндегі маңыздылығы баршамызды толғандырады. Көрермен сезімінде әлдеқайда көркем фильмнің қабылдануы кинотеатрдағыдан ... ... ... ... көңіл-күйге әсер етушілік кинодағыдан үстем. Ол репродукция, фильмнің ішкі құрылымын өзгерту, көркем полотно, симфония, эстрадалық ... ... ... ... оны ... ... Теледидардың коммуникативтік міндеті, оның аудиториямен тікелей қатынас кезеңінде көрерменнің түрге деген қызығушылығын тудыратындығын осыдан байқауға болады. Олардың кейбіреулері мыналар: телеқабылдау ... көп ... ... ... ... қабылдаудағы тұрақсыздығы, ұзақтығы, деректілігі, айдар тізбектің телефильмің әсер ету тетігіне сүйенуі. Айырмашылығы, тізбек әлде ... ... ... кез ... ... сюжеттік жағынан тұйық, әрі шексіз мүмкіндікке ие. Тәжірибеде телетізбек не ... ... ... ... да ... . Шын ... ... өткен сайын теледидар көпшілікпен бірте-бірте жақындасу сатысын бастан өткеруде. Сонымен бірге экранда көрермен, шығарма және суретшінің шынайы ... ... ... ... ол өзара жымдаса түсуде. Осының нәтижесінде теледидардағы айшық әрбіріміздің сырбаздық сезімімізге күн ... ... бір ... әсер ... оқулығында тележурналистиканың жеті түрлі функциясын атап көрсетеді. Олар: ақпараттық функция, үгітшілдік, насихатшылдық, ұйымдастырушылық функция, интегративтік функциясы, мәдени-ағартушылық функциясы, ... ... ... .
І ... ... ҚЫЗМЕТІ: ЖЫЛДАМДЫҚ ЖӘНЕ ШЫНАЙЫЛЫҚ
+ Электрондық БАҚ-ғы жаңалық тарату мәселелерінің теориялық негіздері
Бүгінгі ... ... ... ... қиын, өйткені олар халықпен, бүкіл қоғамдық өмірімен бірте қайнасып кеткен. Дүние жүзінде болып ... ... тек осы әр ... әр ... ... ... өкілдері арқылы таралып жатады. деп аталатын үштік бірінсіз бірі қызмет етуі мүмкін емес. Әрине, қай қоғамда болмасын БАҚ ... ... нені ... ... ... ... десе де еріктері, өйткені демократиялық бағыттағы үкіметтің ұстанған саясаты осындай. Елбасы Н.Назарбаев: , - ... ... ... елдің айнасы - бұқаралық ақпарат құралы, сол арқылы мемлекет мүддесі айқындалып отыруы тиіс [9].
Қазіргі кездегі әр ... ... ... ... ... ... ... соғыс әрекеттері тәрізді жайлар ақпараттық тасқынды күшейтіп ... ... ба, ... ба, ... бейнені оқып, нені тыңдап, нені көрермен мәселесіне халық аса талаппен қарайды. Осы тұрғыдан келгенде кез ... ... өз ... ... болуы, өз рейтингі жоғары болуы үшін күреседі. ХХІ және ... ... ... ... ... ... болмақ. Шағын, қолайлы құралдар тұрмысымыздан кең орын алып, ... ... ... ... үлкен ізденістермен жолға қойылуда. Бүгінгі ақпараттық тасқынның ... көзі ... ... - ... ... ... ... телеақпаратқа, интернет ақпаратқа кең жол ашылуда. Космостық телевизия, видео, ... ... ... ... айналуы сондай, тіпті шын мәнінде, оны толық бақылау мүмкін болмай барады. Әлемнің тұрғындарына мұндай технологияның әсері соншалықты, тіпті ... ... ... ... ... ... - ... термин де қолданысқа ене бастады. Ал бұған қосымша, видео және космостық байланысты біріктіріп, - ... Бұл жаңа ... ... ... ... ... ... тән басқаша құндылықтар, тұлғалық қалыптасудың өзгеше бір бағыты болып отыр. Осы ретте қазақ тележурналистикасын ... діл, дін, рух, сана ... ... рөлі ... телевизиясы және радиосы - қазақ журналистикасының, өнерінің, мәдениетінің көрнекті қайраткерлерін, қаламгерлерді, зиялы қауымды қалыптастыруда үлкен рөл ... ... ... мол тәжірибе, қалыптасқан дәстүр, журналистік ізденіс пен шеберліктің кейіннен Қазақ теледидарының да жедел ... ... жол ... ... ... ... ... үлкен табыстармен қарсы алған Қазақ телевизиясы даму жолдарынан өтіп, халық көңілінен шығуда. Үнемі ізденіс үстінде жүретін жас журналистерден ... ұжым әлі де ... ... ... анық. Телерадиожурналистер эфирде еркін сөйлейтін, ойын еркін жеткізетін ... ... ... және ... ... ... үлгі ала отырып, қазақтың тележурналистикасының қадамын қарыштай түсуде. Оған мысал болатын - көптеген жаңа ... ... әрі жас ... тобы және ... ... толы еңбектері екендігін батыл айта аламыз.
Радио және телевизия - қазіргі заманғы ... ... ... құралдары, тұрмыста кеңінен қолданылатын, адамдардың өмір сүруіне, ақпарат алуына жәрдемдесетін қалыптасқан жүйе. Егер радио - ... ... ... ... ... ... - оқиғаны, болмысты көрсетеді; газет-журнал - ... ... ... ... ... - ... сан қырынан көрсетеді. Жақсы ән мен әуенді танытуда радионың, телевизияның алдына ... ... ... шыға ... Әрине, барлық БАҚ-тардың негізгі атқаратын міндеті - ақпарат тарату ... ... ... ... құралдарының басты ерекшелігі сол дыбыстылығында, әуезділігінде жатыр. Бұқаралық ақпарат құралдарының өзара қарым - қатынасы мен байланысын айтқанда мына ... баса ... ... ... - бірі ... ... ... Газет журналисі, теле болмаса радиожурналист деген мамандандар өмірде таза күйінде сирек кездеседі, ... ... ... ... ... ... жалғастырып кете береді. Көбіне радиода микрофонға төселген, сөйлеу машығын жетік меңгергендер кейіннен телеэкранда да жақсы ... ... ... ... ... ... ... де салиқалы сараптамалық бағдарламаларға ұйытқы болады. Болмаса телевизиядан өзін таппағандар ... не ... ... ... ... ... ... кәсіби шыңдалу жолындағы ізденістер. Дегенмен, білікті журналист қай салада істемесін ортақ ұстанымдар мен қағидаларды ... ... ... ... сананың өсуіне ықпал ететіндей еңбек еткені жөн. Оларға тән ортақ ерекшеліктер бар.
2. Ұдайы ақпараттық алмасу. Радиожурналист те баспасөздің, ... мен ... ... ... немесе өңделген күйінде өз қызметінде пайдалануы мүмкін. Тіпті, радионың алғаш қалыптасуында газет мәтінін оқып ... - деп ... ... ... осы ... ... ақпараттар негізінде жүргізілетін. Радиоарналар қазір де баспасөзде жарияланған қызықты материалдарға шолу жасап, ... ... ... ... ... ... ... бір, мақсаты ортақ болғанымен, оны аудиторияға жеткізу технологиясы ғана өзгеше болып келеді. Мысалы, баспасөз мәслихатына газет тілшісі, радиожурналист, ... ... да ... ... ... БАҚ ... ... мен пішіндер ортақ, бір - біріне ықпалдасып дамуы. Бүгінгі телевизиялық жанрлар да ... ... ... ... ... мен ... да үлкен эволюциялық жолдан өтіп барып, қалыптасты, ол өз кезегінде телевизиядан тікелей көрініс тапты. Яғни, осының өзінен ... ... мен ... ... ... ... қоғамдық, саяси науқандарды, жарнама мен мәдени шараларды өткізу тәжірибесі. Билік органдарын сайлау болсын, музыкалық туындыны насихаттау болсын, ... бір ... ... ... ... ... ... - халықты ақпаратпен қамтамасыз ету міндетіне жұмылады. Әрқайсысы бір-бірін толықтырып, ... ... ... ... тиісінше қаржы үлесін де алады [10].
Ал, бүгінгі егемендік, ... ... ... мүмкіндігі шексіз артып, бет-бейнесі өзгеріп, бұл ортада да бәсекелестік күшейді, таңдау мүмкіндігі пайда болды. Әр түрлі бағыт-бағдардағы, стиль мен ... ... ... ... ... ... ... өз қаржысын өзі тауып, дамитын жағдайға жетті, шығармашылық шексіз мүмкіндіктер ашылды. Бүгінгі радио ... ... ... ... ... оның жан дүниесін, яғни психологиясын да ескертетін бұқаралық ақпарат құралдарының бірі бола ... ... ... ... қасиеттерінің, әсіресе жеделдігінің арқасында ақпарат жеткізуде көш бойы озық тұр. Радио тыңдарман үшін әмбебап ақпарат таратуымен де қолайлы. Ауа райынан ... ... ... ... ... ... ... жаңалықтар, спорт әлеміндегі қызықты деректердің барлығы әуе толқынында тарап ... ... ... ... саны ... көбеюде, сондықтан да соңғы жылдары радионың хабар тарату бағыт-бағдары да өзгеріп, өз тыңдармандарын табу жолында солардың сұранысына орай маманданып, белгілі бір ... ... ... ... ... ... балалар хабарларына қоса саясаткерлерге, экономистерге, заңгерлерге т.б. қоғамға қажетті, сұраныстағы мәселелерге арналып та ... ... ... қамтитын хабарлар, бағдарламалар қатары өсті. Бір радио жедел ақпарат пен ... ... ... ... ескі әуендерді қайта жаңғырту арқылы тыңдарманын тартады, үшіншісі белгілі бір музыкалық бағытты ғана ... тағы бірі ... үшін ... таратады, соған орай сөйлеу стилі мен әдісін де сақтайды. Осыған ... әр ... ... ... ... ... аудиториясы да түрлене түсті. Осыған орай электронды журналистиканың аудиториясы да барынша өзгерді. Тыңдармандар мен көрермендер ... арта ... ... БАҚ ... ... және телехабар таратудың міндеттері:
Радио және телехабарларын таратудың міндеттері дегенде бұқаралық ақпарат ... ... ... ... сөз ... ... және телехабар тарату ісі бір мезгілде бірнеше міндетті қатар атқарады, яғни ол көп ... ... ... ... жолын таңдаған егемен қазақстан жағдайында радио және телестанциялар сөз ... ... ... ... жеке ... ... орнықты, бәсекелестік күшейді, ақпараттық саясат көбіне тыңдарман ықыласына қарай өзгерді. Енді радионың, телевизияның ақпараттық, демалыстық міндеттері алдыңғы қатарға шығып, ағартушылық қыры ... ... ... ... күн ... ... тастауға болмайды, әрине, заман талабына орай, батыстық өркениет әсеріне байланысты солай бағытталып жатқан радиолар, телеарналар саны артуда. Ал, осы үрдісін ... ... тек ... ... ... ... ... болады.
Радио және телехабар таратудың сан қырлы міндеттерін ғалымдар бірнеше топқа бөледі:
1. Ақпараттық: тыңдарманды, ... ... ... ... Бұған жарнаманы да қосамыз.
2. Қоғамды әлеуметтік топтастыру міндеті: интеграциялық ... ... ... ... мен қалыптастыру, қарым-қатынас, тәрбие, үгіт-насихаттық және ұйымдастырушылық функциялары.
3. Мәдени-ағартушылық міндеттері: эстетикалық, ағартушылық және демалдыру - ... ... ... ... ... ... ... сауатты жасау, станцияның бағыт-бағдарын, форматын анықтау, бағдарламалардың ішкі мазмұнын айқындауға және тыңдарман, көрермен ... ... ... үшін ... ... ... тәжірибесінде алға қойған мақсаттарына кері нәтиже беретін іс-әрекет орын алуы да мүмкін. Мысалы, жалған ақпараттың тарап кетуі немесе ... ... ... ... ... ... ... мақсатта талғамсыз берілген музыка тыңдармандардың көңіл күйін бұзуы ғажап емес. Болмаса, таңертеңгісін қайғылы оқиғаны таратса, оны тыңдаған адам күні бойы ... күй ... ... Сонымен қатар кез келген бұқаралық ақпарат құралы, соның ішінде радиохабар таратушылар да, әр ... ... ... мен ... ... тыс қала ... белгілі бір дәрежеде осындай науқандардың жетегінде кетеді. Енді аталған міндеттерге тоқталсақ:
1. Ақпараттық міндеті. Барлық ақпарат құралдарының ең ... ... ... жеке ... қоғам және мемлекет мүддесіне сай ақпарттық сұранысын қанағаттандыру болып табылады. Радио, басқа бұқаралық ақпарат құралдарымен салыстырғанда, ақпаратты жедел, нақты және ... ... ... ... ... әр ... орналасуы мүмкін. Мысалы, бір топтамада - шетел, екіншісінде - ел ... ... ... ... - ауа ... ... ... мәдениет, спорт жаңалықтары да тұрақты сұранысқа ие болады. Соңғы уақытта оқиғалар ортасынан тікелей репортаж жүргізу кең қолданысқа табуда. Мысалы, ... жиі ... ... жер сілкіністері жағдайында ең алдымен - NHK телерадиокорпорациясының хабарларына назар аударып, соған байланысты өз ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарына деген сенім мықты. Екінің бірінің телехабарларды ертеден кешке дейін көруге мүмкіндігі жоқ. Ал, радиоақпаратты ... ... ... ... та ... ... Радиоақпараттың мақсат- мұраты - бағыт-бағдар беру, жаңа істерге жігерлендіру, кеңесші, көмекші ... ... екен деп, ... үгіт-насихаттық сипат беруге, міндеттеуге, үндеуге болмайды. Радиожурналистің басты мақсаты - ақпаратты сол күйінде ... ... ... ал оны тыңдарман өз білімі мен парасаты, тәжірибесіне сай қорытуы тиіс. Осыдан келіп, радионың жарнамалық ... ... ... ... ... ... тек ... ерекшелігі бар. Жарнаманың міндетін айқындау, ол - ... бір ... ... ... ... ... ету, оның ... имиджін қалыптастыру және тұтынушы ретінде назарын аудару болып табылады. Қысқа уақытта тартымды сөзбен ... ... алу, ... ... сендіру, тұтынуға итермелеу айрықша әдіс-тәсілдерді, ыждаһатты еңбекті қажет етеді. Радиожарнама соңғы 10-15 жылда ғана қалыптасты деген ... ... ... ... да ... ... ... оның элементтері қай кезде де болған.Соның бірі - ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсететін радио сол қоғам мүшелерін әлеуметтік басқарудың тетігі ретінде де ... Оның мәні ... ... ... ... бір іс-әрекетке ұмтылдыру, жігерлендіруде болып тұр. Яғни, радио ақпарат ... ... ... дамуына ықпал ететін іс-әрекеттерге көпшілікті жұмылдыра алады. Әрине, ол үндеулер қоғамды ірітуге, белгілі бір топтарды арандатуға бағытталмауы тиіс. Радионың қоғамдық ... ... мен ... міндеті көбіне саяси науқандар кезінде айқынырақ көрінеді. Сайлау мен референдум сияқты шараларда радио маңызды рөл атқарады және ... ... ... ...
2. ... ... ... маңызды буын - ақпараттандыру. Aқпарат неғұрлым көп болса, жиі берілсе және әр қырынан қамтылса, ... ... ... және ... ... Бірақ, оның үгіт-насихаттық сипаты күшейіп, бір жақты болғанын қолдау да журналистика ұстанымдарына қайшы келеді. Қоғамдық пікір ... ... ... өмірде шешімін таппаған жағдайлар көп, әркім өз көзқарасын білдіруге құқылы. Соңғы уақытта радиоарналар сол мәселелерді тікелей эфирде талқылау, оған ... ... ... да қатыстыру тәжірибесінен дамытып келеді. Бұл құптарлық жай. Осыған байланысты радиохабар берудің пішіндері мен ... да ... ... ... ... енді ... пішініне ұласты, ток-шоуға дейінгі спектр қамтылып жүр. Радио қызметінде қоғамдық пікірді сараптап, жүйелеп отыратын әлеуметтанудың рөлі артып ... ... ... табысты дамуы хабарларының рейтингіне тікелей қатысты, соған қарай ... құны ... ... ... ... тікелей байланыс орнату арқылы тыңдармандардың талап-тілегі, сұранысы ескеріледі. Радионың ендігі бір маңызды міндеттерінің бірі - ол адам мен адам ... ... ... қарапайым әңгімелесу, шүйіркелесу. Радио бұл бағытта да өсу үстінде, соңғы жылдары авторлық бағдарламалардың қатары көбейді, тіпті журналистер бір ... ... ... ... ... да ... Радио осындай тұлғалар арқылы тыңдарманына жақындай түсті. Яғни, автор мен тыңдарман арасында эфир арқылы жылы ... ... өзі ... ... ... Сөйлеу мәдениеті төмендеп кетті, кім болса соның тікелей эфирге шығуына жол ... ... ... ... ... ... мен ... лексикасына тосқауыл қойылмайтын болды. Ал, бір кездері радио сөйлеу мен мәдениеттіліктің эталоны саналатын, ... өте ... ... еді. Аты ... ... дикторларымызды тыңдап, соларға еліктеп мыңдар тәрбие, өнеге алуы қажет. Міне, осыдан келіп, радионың ... бір ... ... туындайды. Радио пәрменді тәрбие құралы екендігін айтып жатудың өзі артық. Тәрбие ісі табиғатынан күрделі әрі сан қырлы міндет, радиода да бұл ... өз ... ... ... ... ... ... мен ақпараттар өздігінен тәрбиелік мәнге ие болады, әрі тыңдарманға жағымды әсер ... ... ... қалыптастыру, заң бұзу жағдайларының алдын алу, сауатты кеңес беру, көкейдегі сұрақтарына жауап қайтару болып табылады. ... ... ... мен ... ... арнайы хабарлардың танымдық деңгейі жоғары болумен бірге, жас ұрпақтың тәрбиесіне де оң ықпал етуін ... ... ... Жас ... бойында отаншылдық рухын қалыптастыру, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетуге тәрбиелеу де күн тәртібінен түскен емес. Қысқа ғана ақпараттық хабар болсын, ... ... ... ... ... ... жарнама ролигі болсын, онда тәрбиелік пен талғам болуға міндетті. ... біз ... ... мен ... ықпалынан көп ұзамаймыз. Радионың маңызды үгіт-насихаттық және ұйымдастырушылық міндеттерін естен шығаруға болмайды. Кез келген ақпаратқа сәйкес іс-әрекет күтіледі. ... ... ... ... ... ... және ... міндеттер тұрады. Мысалы, сайлау дауыс беруге, сөйтіп белгілі бір бағдарламалар мен көзқарастарды қолдауға шақырамыз, сенбілікті ... ... ... ... ... ... үндейміз, болмаса мәдени мұраны қорғауға жұмыламыз не болмаса жолдағы тосын апаттардан сақтандырамыз. ... ... ... үгіт ... арқылы іске жұмылдырады деген орнықты қағида бар. Насихат санаға әсер етеді, үгіт түйсікке күш салады. Дегенмен, екеуінің де ... ... бір. ... ... қорытынды қандай жағдай болмасын, қай хабар болмасын радио қоғамның жетілуіне, мәдениеттің өсуіне қолбасшы болуға тиісті.
3. Мәдени-ағартушылық міндеттері: радиохабар тарату көп ... ... ... жүзеге асыруда бірнеше кешенді міндеттерді қатар орындайды. Эстетикалық міндеті. Қазіргі заманғы хабар тарату ісіндегі оның 3 қыры ... ... ... ... үздік үлгілері эстетикалық талапқа жауап беріп, мәдениеттіліктің бір қыры болып табылады. Яғни, жүргізушінің ... ... ... ... ... ... ... тосын қисын мен жаңа идеялардың айтылуы, тыңдарманның қиялын қозғап, оқиғаны көз алдына елестететін дыбыстық бояулар, өзін ... ... ... ... ішкі ... мен өрбу ... ... құрастырылуы, сөз, саз бен табиғи шулардың өзара үйлесімділігі - ... бәрі ... ... ... ... өсіретін әдіс-тәсілдер. Журналист неғұрлым радионың бейнелеуші құралдарын дұрыс қолдап, тыңдарман сананы күшті әсер ете алса, соғұрлым эмоциясын күшті тітіркендіреді және ... ... ... ... ... өзі қатты тебірентеді. Қазіргі радионың көркемдік және құрылымдық мүмкіндіктері шексіз. Ол ... ... ... ... ... ... оқиғаны соншалықты жанды әрі әсерлі тыңдарманына жеткізуге қабілетті. Оның үстіне, қазір ... эфир ... яғни эфир ... кең қолданыс табуда. Мұның өзі журналистке көп артықшылық береді, әсіресе интерактивті режимде диалогтар құрып, шексіз импровизация жасауға, ... ... ... ... қызықтыруға, бірге қуанып, күйінуге, сөйтіп, эмоциялық ахуалды ... ... ... ... ... Эфир ... дұрыс пайдалансаң, өзінің бағың, танымалдылығың артып, рейтингің өседі, ... ... мен ... ... ... ... уақытты зая кетіргенің, тыңдарманды жоғалтқаның. Эфир заңы осындай қатал.
Ә)Радио өмірге ... ... ... ... әр ... ... ... әдебиетті насихаттап, танытып келеді. Көркем шығармаларды радиоэфирге шығаруда көптеген ізденістер жасалып, небір пішіндер мен жанрлар дүниеге келді және олар ... әрін ... ... ... ... ... ықпал етті. Сонымен бірге радионың өзі де басқа өнер салаларынан көп ... ... ... байытты, рухани, мәдени және эстетикалық құндылықтарды бірге меңгерді.
Б) ... ... ... жылдар бойы қалыптасты және оның өзіндік дәстүрі бар. Әдебиет пен театрдағы барлық түрлер мен жанрлар дерлік түрленген күйінде радиоэфирден ... ... ... ... ... радио өзінің көп жылғы тәжірибесінде басқа өнер салаларын насихаттап ғана қойған жоқ, ... ... ... өмір сүре ... ... ... тең екендігін, шығармашылық әдіс-тәсілдерінің сан қырлы екендігін дәлелдеді.
Радио - қай уақытта болмасын білім мен ... ... ... ... озық ... ... тиімді құрал. Сондықтан оның ағартушылық міндеті де назардан тыс қалдыра алмаймыз. Қазақ даласында ... ... жол ... ұлттық інжу-маржандарымызды насихаттап, келешек ұрпаққа жеткізген радио екендігін, ұлттық кадрлар мен зиялы қауымның өсуіне ... ... күш ... ... ... де оның ... міндеті шексіз, әсіресе орталықтан алыс елді мекендерге кітаптар, газет-журналдар уақтылы жетпейді, телехабарлар тарамайды. Ал, радионың таралу ауқымы әлдеқайда ... ... ... ... ... алдыңғы қатарға шығып отыр. Көп радиостанциялар музыкалы, ойын-сауықтық форматта жұмыс ... және ол ... да. ... көбіне жеңіл ақпаратпен көтеріңкі көңіл күй сыйлайды, сөйтіп, тыңдармандардың демалуға деген сұранысын қанағаттандырады. Сол сияқты түрлі музыкалық кештер мен концерттерден ... ... ... әуе ... да ... алады. Хабарлардың ендігі бір тобы әзіл-қалжыңға құрылады, түрлі әңгімелер мен актерлік көріністер сөз арқылы ... ... ... ... тың серпіліс, жаңа бағдарламалар легі байқалуда. Электронды журналистика ... ... ... дөп ... деген талпынысын, уақыт үрдісімен үйлесімділікке бағдар ұстауы заман талабы. Әр заманның өз өлшемі бар. ... ... он ... ... ... мен ... электронды БАҚ-ты салыстыруға болмайды. Қазір асқан жеделділік, қысқа әрі нұсқа айту, дәлдік, ықшамдылық бірінші кезекке шықты. ... ... ... ... ... ... бір саты ... тұруы хабарды көпшілікке ой тастау тәсілімен немесе көңілді көтеретін жеңіл әңгімемен бір дегеннен аудиторияға әсер ... ... ... ... ... ... ... із қалдыруы сияқты үрдістер байқалады.
Бүгінде бұқаралық ақпарат құралдарының арасынан радионың қоғамда алар орны ерекшелене түсуде. Мәселен, ... ... ... ... мен естудің маңызы айрықша. Ал, осы екі қабілеттің басын біріктіріп, санасына бір мезгілде ықпал ететін радионың негізі де ... ... ... ... ... ... ... сыбдыры, құстың сайрағаны, су сылдыры, адам дауысы, коңырау үні, ... - ... ... ... ... ... адам құлағына жетуі, оны сана арқылы түйсіктеуіміз болып табылады. Дыбыс адамның өмір сүруін, қауіпсіздігін қамтамасыз етіп қоймайды, ... қоса ... күй ... ... байытады. Адам өз еркінен тыс табиғи ырғақтар жетегінде өмір ... ... да ... - ... ... ... табылады. Оның ерекшелігі дыбыстың табиғатымен, мүмкіндіктерімен және оны адамның ... ... ... тікелей байланысты. Материалдың мазмұны, әдеби мәтіннің біртұтастығы, дәлелдер, пікірлер және дәйектер дыбысталған сөздің заңдылықтары негізінде құрылуы тиіс. ... ... ... ... жасалады. Яғни, дыбыстық элементтердің жиынтығы - сөз, музыка, шулар арқылы адамның мінезі, тұрмыс-тіршілігі ... ... ... ... ... ... өмірлік құбылыстар туралы дұрыс мазмұнда әрі әсерлі етіп баяндау, яғни солардың бейнесін сөз арқылы сомдау, тыңдаушының көз ... өмір ... ... ... ... ... технологиялық бейнелеу құралдарын пайдалану керектігі туындайды.
Сонымен, табиғи бейнелеу құралдары - сөз, шу және музыка. Техникалық бейнелеу ... ... ... ... ... ... баяулату т.б. жатады. Олай болса, радиохабарының бастан-аяқ ойдағыдай тыңдауы үшін тек ... ... ... ... ... өңделуі хабарлардың құндылығын арттыра түседі. Сөз бен монтажды қатар қоюға болмайтындығын дәлeлдеудің қажеті шамалы. Өйткені, олардың ... да, ... ... орны мен рөлі де бөлек, ерекше. Сол сияқты ... ... да ... ... ... ... радиоочерктің идеясын тек музыка мен шу арқылы толық жеткізу мүмкін емес. Олар көркем сөзбен байланыста ғана ... ... ... ... ... ... дыбыстық эффектілерімен негізгі идеяны толықтырып, дамытып отырады, яғни музыка мен шу сөзге ... ... ... ... ... мен шу автор идеясын өз бетінше толық жеткізе алмайды. Тіпті, олар ... ... ... ғана ... ... ... мүмкін. Олай болса, радиода да негізгі рөлді адамдардың қатынас құралы - сөз ... Ал, ... мен шу тек ... ... ғана өз ... атқара алады.
Ақпарат тарату жолында соңғы жылдар ішінде бұқаралық ақпарат құралдарының қатарына қосылған Интернет ... ... да ... мәліметтерді алуға болады. Яғни, кез келген сайтты білгенге есік ... Ал, ... ... табу үшін оны ... керек. Алайда радиоақпарат әуелі өзінің шапшаңдығы мен ықшамдылығы, тыңдауға ыңғайлылығы, яғни мекен талғамайтындығымен құнды, тыңдарманның радиоақпаратқа деген ... ... да ... ... ... сондықтан. Бұдан шығатын нәтиже - радиоақпараттың қалай, нені талғамға ала отырып әзірленетіндігінде. Ақпаратты жинау бар да, оны ... ісі бір ... Бұл - ... ... ... іздеу, жеткізу сияқты т.б. қызметтермен айналысатын журналистердің ... де ... ... ... ... белгілі жағдайда жаңалық таратуда радиоларда көп пайдаланатын үлгі - ақпарат агенттіктермен келісім шартқа отырып, солардың интернеттегі ... ... ... ... ... Бұл ... әзірге ең ыңғайлысы ретінде танылып жүр.
Жаңалық берудің екінші бір тәсілі - ... ... ... ... ... ... орнына барып ақпарат әкелуі. Соған байланысты мамандар пікірін таспаға жазып алуы. Алайда, отандық радиолардың ішінде бұл ... ... тек ғана ... ... келеді.
Радиоақпарат таратудың үшінші бір тәсілі - эфирге тікелей қосылуы. Яғни, арнайы немесе меншікті ... ... ... тікелей эфир барысында ақпарат жіберуі. Бұл көбінесе телефон арқылы жүзеге асып жатады. Онда арна тілшілері ... бір ... шара ... ... ... куәсі болып, сол мекендегі мән-жайды жан-жақты етіп баяндап береді. Аудитория үшін журналистің өзі ... ... ... ... ... бұндай ақпараттардың деңгейі мен пәрменділігі өте жоғары. БАҚ өкілдерінің жыл сайынғы ірі жиыны - Еуразиялық ... ... эфир ... ... таратады. Журналистердің қалалық сенбіліктер күнінен, форумдардан, қоғамдық жиындардан тікелей репортаждар жүргізіп, басқа да оқиғаларға қатысты тікелей ... ... ... ... дайындаудан бөлек, оны халыққа ұғынықты етіп жеткізу білу де өнер. Бұл жолда үлкен жауапкершілік ... ... ... ... ... ... Айталық, жаңалықтарды аударушы немесе жинастырушы редакторлар, тілшілер тобы қанша жерден тиянақты, мықты болғанымен, олар ... ... ... ... ... ... білуде жүргізушілік шеберлік, кәсібилік танытпаса, өз аудиториясына жаңалық та ойдағыдай әсер етпесе анық. Жаңалықтарды оқитын диктор не ... ... ... ... не ... отырғанын жақсы білуі тиіс. Айтар ойын тура, нақты, қарапайым әрі дәл жеткізуі шарт. Жаңалықтар легі ... ... ... ... ... ... ... жаңалық өзінің сонылығымен ерекшеленіп тұруы керек. Оның мәні - сол халық сағат ... елең ... ... күтіп отыратындай функциясын атқара алады деген сөз.
Елбасы Н.Назарбаев төртінші ... ... ... , - ... болатын [11]. Яғни, сол мемлекеттің бұқаралық ақпарат құралдары ақпарат таратуда ортақ игілікті, ортақ бейбітшілік, ортақ ... ... ... ... ... Бұл ... ұлттық арна Қазақ радиосының және телевизиясының атқарып отырған жұмыстары бірталай ауызға аларлықтай. Мемлекеттік іс-шараларды орындауға жоспарлы түрде ат ... ... және ... сана, экономикалық және әлеуметтік өмір, тәуелсіздік бағытында жұмыс істей отырып, тәуелсіз республиканың дүниежүзілік қоғамдастық пен нарықтық қарым-қатынастағы жетістіктерін көрсету, халықтың ... ... ... ... елді ... ... сияқты т.б. көптеген мәселелерде өзіндік таңба қалдыруы өзекті болып отыр. Мысалы, мемлекеттік ұзақ мерзімді бағдарламасына қатысты бағдарламалар ... ... ... ... қоғамның өзгеруімен бірге БАҚ-тағы айдарлар, пішіндер, ақпараттар мазмұны өзгеріп отырады. Дегенмен, өміршең материалдар қоғамның қай кезінде де өз ... таба ... - деп ... ... ... БАҚ ... ... рөлін арттырудың маңызы зор. Ұлттық БАҚ-қа мемлекет тарапынан қолдау көрсетілген жерде БАҚ-тың, оның ішінде ұлттық электронды журналистиканың пәрменділігі артар еді. ... ... ... ... ... оның ... міндеттерінен барып, электронды БАҚ-тың мақсаты туындайды:
* Тыңдарманға мағлұмат беру;
* Жаңалықты жеткізу, мәлімет тарату, сенсация тудыру;
* Тиянақты ой, ... ... ... ... ... мағлұмат беру, жаңалықты жеткізу, мәлімет тарату мәселелері электронды журналистикада өзіндік сүрлеуін тапқан. Сенсация тудыру шеберлігін де ... ... ... үстінде. Тиянақты ой, шешімді түйін, ұсыныс, пікір қалыптастыру дәрежесі де жоғары деңгейде қалыптасуда. ... ... ... мәселені көтеру, аудиторияға жеткізу бар да, оны шешу жолдарын ... ... ... жағы ... тартуда. Қоғамдағы шешімін таппай жатқан жайларды көру, айту керек. Ал, оның шешілу жолын тиісті орындармен келісе ... ... ... ... рейтингісі асқақтайтыны ақиқат. Түйіні табылмай жатқан мәселелерді құр айта беру ... ... ... ... бірі ... табылады [12].
Электронды БАҚ-тағы ұлттық үрдіс: адамзат алдында ... ... ең ... - ... дәстүрін жалғастыратын саналы ұрпақ тәрбиелеу. Еліміздің ежелден дәріптеп, қастерлеп келген ұлттық өнері мен ... ... ... ... ... оның ... ... рухани көшіне ілестіріп отыру арқылы бүгінгі және болашақ ұрпақ қамын жасау ... өмір ... боп ... ... ... игере отырып, бүгінгі ұрпақ санасына сіңіру барлық ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарының ұстанған мақсаты. Сара ... ... ... ... тілдік тәрбиенің пәрменді құралы, ақыл-ойдың қоймасы деп таниды. Ал, телерадиохабардың негізі ... ... ... ... ... ... ... жырларында, аңыз-әңгімелерінде, мақал-мәтел, нақыл сөздерінде ел тағдыры, ұрпақ қамы, ар-ождан мәселелері, ақыл-өсиет түрінде айтылады. Қазақ теледидары және ... ... асыл ... ... арқылы көпшілік қауымға тәлім-тәрбие беру мәселесі басты мақсат болуы қажет. Халықтың ғасырлар бойы бала ... озық ... ... ... көптеп насихатталып келген. Кейінгі кездері жарнама мен музыка қолдану сияқты шетелдік тәсіл тәлім-тәрбиені ... рас. ... ... ... бұл ... қайта оралуы, ұлт тәрбиесіне үлес қосуы қажеттілік. Ұрпақтың инабатты да, ибалы болып өсуі үшін ұлттық мәдениетті қанға сіңіру қажет. Ал, ... ... ... ... - электронды БАҚ. Ұлттық дәстүр бір қалыпта қатып қалмағандықтан, заман көшіне ... ... ... ... өзгерген сайын адамның өмірге деген көзқарасы басқаша болып, ұстанған салт-дәстүрі де жаңа қоғамға ... ... ... , - деп ... қоғам үшін аса көкейкесті мәселе туралы айтқан болатын [13]. Бүкіл әлем халықтары өміріне жаһандану үрдісі дендей еніп келе жатқан бүгінгі ... өз ... кеше ... ... ... ... қол жеткізген Қазақстан үшін, Елбасы ескертіп отырғандай, өз келбетінен айырылып қалмау мәселесі - ... де ... ... ... ұлт ... жойылып кетуге апарып соқтыруы мүмкін рухани мәңгүрттіктен ... ... алу ... ... ... ... жөн. Ол үшін қажетті алғышарттардың бірі - ұлттық қасиеттің сақталу мәселесі.
Электронды бұқаралық ... ... ... яғни телерадио хабарлары арнайы тараптан таратылады. Радиотарапқа жататындар: радиоүйлері, телеорталықтар, хабар таратушы каналдар, елді мекендерге хабар таратушы және ... ... Ал, ... - ... тарату түрлері дыбыстық, монофониялық, стереофониялық, квадрофониялық. Хабар - бір ... ... ... ... сөз ғана емес, музыка да жатады. Бағдарлама - бір арнаға, тақырыпқа арналған хабарлар жиынтығы.
* Сөздік ... - ... ... ... сөз, көркем оқу, репортаж, комментарий жатады.
* Вокалды ... ...
* ... ... ... хабарлар, яғни сөз де, музыка да аралас.
Осы аталған дыбыстық, эффектілер жиынтығы арнайы ... ... ... ... асырылатын процестер - магниттік дыбыс ... ... ... ... естілуін, яки қайта шығарылуын қамтамасыз ету, трансляциялық пункттерден жазу, халықаралық каналдардан сигналдар қабылдау сияқты ... Онда ... және ... топ ... ... ... ... жалпы қызмет көрсетушілер тобы да бар.
Қорытындылай келе, Электронды бұқаралық ақпарат құралдарының арасында аудиторияға ықпалдысы болып қалған отандық телевизия ... ... ... ... ... ... ... бір орталықтан басқарылып келген ұлттық телеарналардың бірі ретінде қазақ ... әлі ... ... оның ... ... ... ... зор. Бұл ықпалдылық сондай-ақ идеологиялық құрал болып табылатын ақпараттық бағдарламаларға тән сипат алды. Осы орайда қазақ тележурналистикасына, оның ішінде ақпараттық ... ... ... озық деп танылатын американың немесе батыс тележурналистикасының ... ... ма?>> ... ... сұрақ туады. Бұл сұраққа жауапты тағы да сол тарихтан ... ... ... ... бір ғана телеарнаға қарап түзелген бүгінгі қазақ телевизиясының ресейлік федералды телерналармен ортақ ... көп. ... ... ... екі елдің, телевидениесі бірінің, телевидениесі екіншісіне ықпалы болмай тұрмайтыны заңды. Яғни, қазіргі таңда американың озық дәстүрлерін сіңірген ресейлік ... ... ... тележурналистикасында ресей телевизиясының дәстүрі басым. Қазақ телевизиясының маңызды құрылымы саналатын ақпараттық бағдарламалар ресейлік бағдарламалардың әдіс-тәсілдерін сіңірген және ... ... ... ... ... сай күрделі телевизиялық өнім.
Электронды БАҚ қазақстанда әзірге даму үстінде. Әлемде ақпараттық жүйе қарқынды жұмыс жасауда, демек, бұл жүйе ... ... ... ... ... ... БАҚ ... еркін ақпараттық байланыс орнатуға мүмкіндік беріп, олардың ... ... ... ... ... ... кейін, оны беру мен Қазақстанды ғаламдық ақпараттар жүйесіне, ғылымға қосу болып табылады. Осы ретте тек ақпаратты алу ғана ... оны ... ... де ... Осы тәрізді электронды БАҚ-тың өзіндік ережелері жалғаса береді. ... ... үшін ол заң, ... ... ... ... салғырттыққа жол беру, болмаса біле тұра бұрмалау үлкен айыпқа тағылады. Дүниетанымы бай, білімді, сауатты, қазіргі технологияларды ... ... ... ғана ... ... ... күрделі де шатысып жатқан тауқымет мәселелерді, көзқарастар мен ұстанымдарды терең саралап, өз ойын тұжырымдап, оны ... ... ... ... ... ... отандық және шетелдік тәжірибелері
- Н.Назарбаев.
Теледидар - деген іргелі де көрнекті құбылыс, десек те оны көру ... ... ... ... ... да ... ... шарықтатады. Адам ешбір телеарна көрсете алмайтын дүниені көз алдына елестете алады. Ал жалпы ... ... не? ... ... ... . ... ... байқап отырсақ, атқарар қызметі мен рөлі орасан зор екен. Телевизия - ақпараттың ... ... > ашық ... Осындай заң аясындағы нақты мүмкіндіктер радио, тележурналистикадағы жаңаша әдістің кең қанат жаюына жол ... Бір ... ... ... ... ... ... өзінің бірнеше пішіні пайда болды: радиоүндесу, кері байланыс, студиядағы хабар, ток-шоу т.с.с. Оның ... ... ... эфир ... бір ... сипат алмайды.
Тікелей эфир - аудиториямен қарым-қатынастың айрықша тәсілі ... ... Ең ... ... ... ... оқуы ... жүргізуімен алмасты. Бұл жөнінде зерттеуші В.Л.Цвик мынадай тұжырым жасады: . Ол рас, тек бұл ... ... ... ... ... пен ... ... ескерілмеген. Микрофонда сөйлейтін жүргізуші болғанымен, оның арғы жағында техникалық тетікті ретке келтіретін, эфирді әуенмен әрлеп, ... ... ... ... ... ... бір топ ... бар екені белгілі. Сол тұрғыдан келгенде, тікелей эфир бір мезгілде атқарылатын бірнеше ... ... ... ... ... ... жүзеге асатын іс-әрекет. Ал егер эфирден тікелей берілмесе, бұл жұмыс процесі көп сатылы әрекет есебінде, бөлек-бөлек атқарылар еді. ... ... бір ... ... ол, ... қаражат шығынын азайтты. Бұрын хабардың бір бөлігі репортерға, келесі бір бөлігі студияға жазылып бір рет ... ... ... тұсы ... керек емес тұстары қиылып тасталып, содан кейін бастан-аяқ рет-ретімен жиналып, үшінші рет ... ... Сол ... хабарды дыбыс операторы эфирге қосатын. Уақыт та, адам еңбегі де ... ... ... көп ... Соның бәрі енді бір мезгілде ұйымдасқан түрде орындалады. Ұжымдық үйлесім ... - осы. Ал ... ... эфир ... ... ... құбылыс болғандықтан, алдын ала жасалған хабардағы, диктор оқыған ... ... ... бір ... ... ... ... шынайылыққа, табиғилылыққа қарай ойысты. Үшіншіден, тікелей эфир оперативтілік тұрғысынан уақыт дәлдігін сақтау ... ... ... ... ... ... тікелей әсер ету арқылы, олармен қолма-қол қарым-қатынас жасауды қамтамасыз еткен кері байланыс жүзеге асты. Бесіншіден, ғылыми-техникалық прогресс ... ... ... ... ... Осының бәрін есепке ала отырып, тікелей эфирді пішін емес, радио, тележурналистикадағы хабар тарату әдісі деуге негіз бар. Тікелей эфир ... ... ... ... да бір ... түзетуге хабарға пайдаланылатын дыбыстық жазбаны сол сәтте ретке келтіруге ешқандай мүмкіндік жоқ. Тікелей эфирдегі әрбір ... ... және ... алғанда уақытқа тәуелді. Сондықтан да секундтар аясындағы сөйлеген сөздің салмағы нысанаға алынуы - ... ... ... ... ... ... ... тіл қатудың қарапайым іс-әрекет емес екендігі белгілі. Оның да өзіне тән ... мен ... ... мен ... бар. ... эфир ... ... жаңалықтарды хабарлайды, публицистикалық хабарларды жүргізеді, я болмаса әңгімелесушісіне ... ... ... құбылысты, фактіні талдап түсіндіреді, яғни комментарий жасайды. Соның бәрінде журналистің жалғыз құралы - ... сөз бен ... ... ... табылады. Тікелей эфирдегі уақытты табысты өткізу - айрықша қабілеттіліктің, тамаша тапқырлықтың, кәсіби шеберліктің ... ... ... журналистиканың шарықтау шегі.
Тікелей эфир қамтылған аудиторияның аумағы да, жүргізуші, журналист сөйлеген сөздің ... да ... ... өлшенеді. Демек, тікелей эфир - уақытқа тәуелді құбылыс. Тікелей эфир - ... ... ... ... ... ... ... камерамен бетпе-бет жүздескен сайын сан қилы қызықтарға куә болумен қатар, келешекте ескермесе болмайтын толып жатқан ережелерге тап болатыны анық. Тікелей ... ... ... асыру сипаты өндірістегі жоғары қарқынды еңбек ырғағына ұқсайды. Осыған орай, тікелей эфирді шығармашылық-өндірістік процесс ретінде қарастыруға болады. Ғылыми зерттеулер көрсетіп ... ... ... жүргізушінің қызметі айрықша, кейде тіпті төтенше ахуалда жүзеге асады. ... ... ... ... эфир ... ... ... психологиялық процесс. Сондықтан да тікелей эфирді жүргізетін журналистке кәсіби деңгейдегі даярлықпен қатар, арнайы психологиялық дайындық қажет. Қалың бұқара ... ... ... көз ... ... тіл қатудың қарапайым іс-әрекет емес екендігі белгілі. Оның да өзіне тән ... мен ... ... мен ... бар. ... ... өз ... жүзеге асыру үшін, ең алдымен, шығармашылық тұтастық пен ұжымдық үйлесім қажет. Әлбетте, тікелей эфир табиғатының ... ... ... ... қалыптасқан кәсіби әдіс-тәсілдерді, шығармашылық сипаты, өзіндік ерекшеліктері бар. Ал біздің Қазақстан тележурналистикасындағы тікелей эфирдің нысаны - үн ... ... ... ... ... сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа аманат етіп келе жатқан Қазақ радиосы мен Қазақ телеарналары. Тікелей эфирдегі хабарлар көбіне аяқ астынан, үстірт, ... ... ... ... солай өтіп жатады. Өйткені оған алдын ала сценарийлік жоба жасалмайды, сөз болатын әңгіменің өзекті, түйінді ... ... ... ... ... ... да тікелей эфирдегі хабарлар қызықты, әрі тартымды бола алмайды. Көздеген мақсатқа жетіп, нысанаға дөп тиіп, тыңдарманды тек ... ... алу ... тәжірибе көрсетіп бергендей, хабардың авторы дәл қазіргі уақытта аудитория аса мұқтаж болып отырған ... ... өз ... ... соған сәйкес ерекшеліктерін есепке ала отырып, хабар барысындағы әңгіме желісін жүйелеп, оның эфирдегі сипатын ой елегінен өткізіп, сонымен қатар ... ... ... ... бұқараның қандай әсер алып, оны қаншалықты қажетсініп қабылдайтынына көңіл ... мән бере ... ... ... ... өз деңгейінде шешілуі кадр мәселесіне келіп тіреледі. Жақсы хабар шығаратын автор эфирлік бағдарламалар желісін мұқият ... ... ... да ... ... да ... ... үздік үрдісін қалыптастыратын кәсіби маман болуы керек. Сонда ғана эфирдегі журналистің жеке ... ... рөлі арта ... , - ... ... ... [22]. ... ағыны, оның ішіндегі тікелей әуе толқынынан берілетін жаңалықтар легінің өзіне тән айрықша тілі болды. Өйткені ... ... ... журналистің алғашқы сөйлемінен бастап жақсы түсінуі керек. Сондықтан да жаңалықтарды оқитын диктор немесе жүргізуші, журналист өзінің не айтып ... ... ... тиіс және де өз ойын ... нақты, қарапайым әрі дәл жеткізуі шарт. Себебі, алғашқы сөзден кейін-ақ тыңдарман оны одан әрі тыңдау немесе тыңдамай-ақ қою жөнінде ... ... ... бәрі ... ... әрі кетсе бір минут көлемінде көзді ашып-жұмғанша өте шығатын бір сәттік құбылыс. Бірақ ... ... жол табу сол ... басталатынын тікелей эфирдегі жаңалықтар легін жүргізуші әрдайым есте ұстауға тиісті. Өйткені, сөзді дұрыс аяқталған сөз ... ... ... ... ... ... жұмыс істеген журналистің даярлығының күштілігіне, дайындығының мықтылығына қарамастан, процесс кезіндегі күллі іс-әрекетін, ... ... ... ... ... ... алдын ала анықтап алуы мүмкін емес. Сондықтан да ол эфир кезіндегі әрекетінің ... ... есте ... ... Оны мына төмендегідей тәртіппен белгілеуге болар еді:
* Сөз бостандығын иелену;
* ... ... ... ... ... сүйену;
* Шығармашылық еркіндікті пайдалану;
* Кәсіби шеберлікті таныту;
* Жауапкершілік шегінен аспау;
* Заң аясына бағыну;
Тікелей эфирдегі ... легі ... ... ... ... Оның ... оны әуе ... арқылы тыңдарманға ұсынуда тағы да көптеген қисындарға мән ... ... ... тура ... ... И.А. Андроников айтқандай: . Журналист көз үшін, құлақ үшін жазып ... ... ... ... ... эфирдегі жаңалықтар легіне қойылатын талаптарға тоқталсақ:
* Дәлдік. Әрбір фактіні, датаны, адамдардың ... ... ... ... ... ... анық-қанығына көз жеткізу қажет. Мұндай дәлдіктің сақталмауы кәсіби деңгейдің нөлге тең екенін көрсетеді.
* Ізеттілік. Мазмұнның қысқалығы, әрі түсініктілігі тыңдарманның ... ... ... ... шек ... керек. Сондықтан да кез келген ақпаратты ұсынылғанда аудиторияға құрметпен тіл қату - кәсіби парыз.
* Хабарламалық. Жаңалыққа талдау жасалмайды. Онда тек не, ... ... не ... ... ... ... неліктен болғаны қысқа- нұсқа, нақты хабарлануы тиіс.
* Сезімталдық. Тікелей эфирдегі ақпараттар ... ... ... да бір ... болмасын тыңдарманмен арадағы тепе-теңдікті сақтау қажет.
* Мәнерлілік. Дұрыс қойылған дауыс ырғағының сақталуын, ... ... ... дыбыстың естілмеуін қамтамасыз ету.
* Алдын ала кесіп - ... Сыни ... ... жауап беруге құқылы адамдарды мейлінше анық айту және сол мәселеге қатысты ... ... ... ... - ... ... анықтық. Жаңалықтар легіндегі сөздер тікелей эфирге шықпас бұрын екпін сөздігі ... бір рет ... ... ... ... ... шетел сөздерін айтқанда қиналуы мүмкін. Сондықтан да алдын ала оның қалай айтылатынын біліп алуға міндетті. Ал мүлде қалай айтылатынын білмейтін ... ... ... ... бір дем ... түк ... жеңіл айта салған дұрыс. Сонда тыңдаушы да оны әлдеқайда жеңіл қабылдайды.
* ... ... Егер аяқ ... қате ... ... кешірім сұрап, жаңалықтарды қайтадан байсалды кейіпте әрі қарай оқи беру керек. Кейде қатені түзету тыңдарманның ... ... ... оның ... ... ... келе, мынадай тұжырымға келдім: Журналист еңбегінің ең басты мақсаты - ... бере ... яғни ... ... ... ... Микрофондағы журналист - ол жаңалықтарды хабарлайтын, қандай да бір оқиғаны, фактіні, ... ... адам [23]. ... ... бір ... ... Сізді, яғни көрерменді күтіп отырады. Бұл не деген сөз? Мысалы, біз ... ... ... ... көру үшін ... ... күтіп аламыз. Ал, АҚШ-та телеканалдардың көптігінен әркім ... ... ... оңай ... ала ... ... арасында бәсекелестік орасан зор күшке айналғанымен, қалыпты реттілік бар екеніне көзім жетіп, қызықтым. Сол ... ... ... ... алса ғой деу ... ... емес шығар. Бүгінгі аудиторияны шұғыл деректер мен құрғақ комментарийлермен ... ... ... жансыз ресми ақпараттың белең алуы көрермендерде жаңалықтарды таңдап-талғап көретін берік ұстанымды қалыптастырды. Заманауи көрермен өз мәселесін қызықты етіп ... мен оны ... ... дара ... жеке оқу ... ... ... қалайды. Осындай жағдайда ақпараттық бағдарламаларда түптөркіні америкадан келген сынды хабарлау ... ... ... бұл ... ... құрғақ баяндап шығу емес, адамның қызығушылығын оятып, назарын бірден іліктіретін қызықты деталь-деректерді ... беру ... тән. ... ... және ... ... ... ұғымын қазақ тілінде деп аударуға болады.
ҚОРЫТЫНДЫ

Телевизияның негізгі ақпарат өнімі - ... ... ... дегеніміз не? Телеарнадағы жаңалықтардың берілуін айтпас бұрын сұраққа жауап берейік. Жаңалық деген не, ол ... болу ... ... ... - деп ... ... ... анықтама, бірақ оны жоққа шығара алмаймыз. Әрине, жаңалықтың жаманы не жақсысы болмайды. Жаңалық өз ... ... бола ... ... де ... ... бар хабарлама болуы қажет. Бұл сұрақ көп журналистерге дамыл ... ... ... ... ... дерлік қызықтырады. Шектен шығу жағдайлары арамызда шиеленіс туғызады, жан түршігетін немесе ерекшеленіп тұратын. Бірақ, осындай оқиғалардың сенімді ... жоқ. ... ... шикі ... ... ... ... 20 шақты бетті күнде толтыру үшін, сағат сайынғы эфирге жаңалықтық бюллетеньді ... үшін ... ... журналистер өз уақытын тек қана төтенше оқиғаларға бөле алмайды, себебі жаңалықтар жаңа, ... ... ... ... күн ... ... тұру ... Бірақ, кей кезде бір күннің ішінде көптеген оқиғалар болып та қалады.
Жаңалық - салыстырмалы түрде жақында пайда болған ... Оны ... ... және екі жүз жыл бойы келе ... ... ... жеткізеді. Қаншама жыл өтсін, мейлі, жаңалықтың ең бастысы жаңа өнім болғандығы. Жаңалық, жаңалықты іздеу, жаңалық ... ... да ... ... тұрады. Ал, жаңалық нарығында Ньюсмейкерлердің рөлі әлдеқашан белгілі. ... - ... ... ... ... ... ... Мемлекеттің маңызды тұлғалары - ньюсмейкерлердің алдыңғы шебінде. Басқа салада, мысалы, коммуналдық қызметтің жұмысы туралы ... ... ... су асты ... ... ... бар адам ... құбыр сапасының нашарлығы жайында айтып беретін слесарь-сантехник қарсы пікір айта ... Ал, ... ... екі ... ... ... байланысты бейтарап ақпаратты жеткізу қажет. . Журналист емес адамдарға жаңалықтарды түр-сипатына қарап, шығу тегі мен басқа да қасиеттеріне ... ... ... ... ... ... ... көрермен немесе оқырман ретінде байқайтыны жаңалықтардың екі түрі: жақсы жазылған, бірақ артында ақиқаты жасырулы жаңалық пен ... ... ... ауыратын ащы шындығы жазылған жаңалықтар. Алғашқысы - халыққа жасалған опасыздық. Ондай жаңалықтар қарапайым халықты сендіруден қалып ... ... ... ... ... ... ... батқан адамдар да жоқ емес. Жетерлік.
Американдық ғалымдар К.Джеймисон мен ... ... ... ... ... ... бес ... болу керек деп жазады:
* Нақтылық - белгілі ... ... ... ... ... тіпті зорлық өзек бола алады;
* Теориялық, не абстрактылы емес, ... және ... ... ... Жаңа, не болмаса қалыптыға тән емес;
* Масс-медиа тарапынан ұдайы қызығушылық тудыруы тиіс;
Яғни, жаңалық қоғамдық маңызды білім, ақпарат ... ... ... ... ... ... ... мен рухани көңіл-күйіне қауіп төнбейтініне көзін жеткізуі тиіс екен. Сонымен бірге ғалымдар, дағдарыс кезеңінде ақпарат адамдардың ... және ... ... сейілтуге бірлесіп іс-әрекеттенуге жұмылдырады деген пікір айтады. Өткенсіз-бүгіннің, бүгінсіз-ертеңнің мәні болмақ емес. Сондықтан да әр күннің жаңалығы бар. ... ... ... болса, ол ертеңгі күнде белгілі тарихи белгілі оқиға болып қалмақ. ... ... ... ... бір ... ... беруі тиіс. Бұл ретте Квинтилианның формуласын пайдалануға ... ... ... Кім жасады? + Нені жасады? + Қайда? + ... ... + Не ... + ... + ... Осы сұрақтарға жауап берген ақпарат топтамасы ол нағыз жаңалық болмақ. .
Телевизияның ең басты нысаны ол ақпаратты аудиторияға түсінікті, нанымды, ... етіп ... ... ... есте қаларлықтай болуы керек. деп айтып кеткендей жаңашыл ақпарат ол тез таралымды ақпарат.
Зерттеуді қорытындылай келе, телеарнада жұмыс істеу оңай ... ... Алып ... ... ... ... ... әдістерінен хабардар болдым. Жаһандану жағдайы туралы әңгіме қозғалғанда, алдымен ойға ... яғни ... ... ... ... инвестициялар, трансұлттық компаниялардың пайдасын арттыру жолындағы шоғырлануы, әлсіз, бірақ ... ... ... қоюы ... ... күшін, ресурстарды іздеп, әлемнің түкпір-түкпірін кезіп кетуі, бір сөзбен ... ... ... ... ... ... ойға оралады. Соңғы кезде ғана көптеген экономистер мен саясаттанушылар ақшадан да гөрі маңыздырағы адам ресурсы екендігін мойындап жүр. ... да ... ... ... ... еңбегің еш болып, еккенің өнбей қалады. Одан ары қазбалай келсең, адамның миының қуаты неде деген орынды сұрақ туындайды. ... ол ... ... білетіндігінде болса керек. Жаһанданудың бір сипаты осы идеялардың еркін ағымында жатыр. Ал, идеяның басты элементі не? Әрине, ... ... ... ... ... не? Әрине, телевизия! Оның өзі бас - аяғы 60-70 жылда әлемнің адам танымастай өзгеруіне тұтқа ... ... ... ... телевизияның рөлі орасан, ол соның қуатты тетіктерінің бірі. Телевизияның өзі электр қуаты, ... ... ... ... кино ... ... ... өзіндік эволюциялық жолы бар. Кітап басу ісінен кейінгі ұлы жаңалық осы идеялардың жаңа сапаға көтерілуі болып табылады. Электронды ... ... ... ... және тез ... жаюы ... өркениетіндегі жаңа бір кезеңді бастап берді. Ол іле-шала компьютерлі технологиялармен кірігу арқылы жаңғырды. Қазір, міне, компьютерлік технологияларсыз қадам баса ... кез ... ... ... ... ... ... да соның қалың ортасында дамып, бірін-бірі байытып келеді. ХХІ ... ... ... ... ... ғасыры деген тұжырымдар бекер айтылып жүрген жоқ. Қазақстандағы телевизияның дамуы да осы бір арна, бағытта болғанымен, өзіндік ... де жоқ ... ... ... ... көрші Ресейдің телевизиялық экспанциясы әлсіремей отыр. Біз әлі де кезінде дүрілдеген ортақ кеңістіктен кіндігімізді үзген жоқпыз. Ұлттық, өзімізде даярланатын хабарлардың ... ... ... көбіне эфирді шетелдік фильмдер мен сериалдар, арзанқол аудармалар болмаса шетелге еліктеген ток-шоулар толтырады. Өндірістік циклы өз ... ... ... ... жоқ. Тіпті, кезінде бір шаңырақтың астында болған ТМД ... ... ... ... ... ашық ... таралуына тосқауыл қойды. Олар Ресей телеканалдарын ақылы жолмен ғана кабельді немесе жерсеріктік жүйе арқылы ғана көреді. Ал, бізде керісінше, соңғы ... 31 ... ... ... ... ... де ... бар, хабарларының сипаты мүлдем өзгерді. Ал, заң жүзінде шет елдің азаматтарына БАҚ құралының 20%-дық үлесі ғана сатылады. ... ... ... ... ... ... ... жатқан жоқ. Телевизияның саясат іс-әрекетіңіз телевизияның қатысынсыз жүзеге аспайды. Міне, осы тұрғыдан алғанда, ... сөз ... ... ... ... ... ... жетерлік. Ғаламдану жағдайында ұлттық мүдде мен көзқарас жойылып кету қаупы де жоқ емес. Қазіргі ақпараттық тасқын әлсізді шайып, жағаға ... ... ... ... ... ... ұлттық қаймағымыз ба бұзылады, рухани дүниеміз ойсырайды, қиялымыз қамауына түседі, тіліміз шұбарланады, діліміз азады, ... ... ... ... журналистің рөлі арта түсуінің де себебі осында жатыр. Түйткілді мәселе ақпарат арқылы шешіледі. Соған орай ... ... де ... Жаңа ... журналистері алғыр болуы шарт. Арпалысқан ортада өз дегенін дәлелдеп, айтқанын өткізетін, ойын батыл қорғай алатын ... ... ... ... ... ... ... Журналистің басты қаруы - білімі мен ұдайы ізденуі, ... ... ... ... Сөз ... ... иесі ... болғаны ләзім. Журналистика тәжірибемен қалыптасып, шеберлігі уақыт тезінен өтіп шыңдалатын, шынығатын мамандық. Шабыт қаншалықты қолға ұстатпайтын ... ... ... та ... ... ... ешкім жеткен емес. Журналистік шығармашылықтың рахаты да мол, ол - тыңдарман, көрермен мен оқырман ықыласы, ойының өзгелердің көкейінен ... ... ... ... ... ізгілік ізін қалдырғаның. Мамандығым - мақтанышым дегенді мұрат тұтқан, ақпарат әлемін шарлаған СӨЗ ИЕСІ! Журналист жауапкершілігі күн ... ... ... оның ... жету үшін ... білім керек, бүгінгі өзгерістерге баға беріп, сараптай алатын сана керек. Жаңа ... ... ... ... көз ... ... ... С.Лэш пен Дж.Урри десе, Д.Шиллер екендігін дәлелдейді. Канадалық зерттеуші Н.Бек терминін аштым деп, патент те алған ... ... ... қазіргі өркениеттің келеңсіз үрдістерін жалаңаштап деген түсінікті уағыздауда. Ал, көп әлеуметтанушылар Калифорния университетінің профессоры ... ... ... ... ... , - ... Кастеллс. Барлық шикізат көздерінен тауар өндіруді мақсат тұтқан индустриялықтан оның айырмашылығы - ... ... ... ... ... үшін жоғары дамыған техниканы пайдаланып, ақпараттық ресурстарды игеруіне деген ой айтады. Яғни, ақпаратты өңдеудің жоғары деңгейіне ... ... ... ... ие ... Ақпарат - тауар, құрал, қару деген ұғымдар, , , тіпті деген ... ... ... ... Осыған байланысты болар, , , , ... ... ... ... жүр. Жаңа ... ... мен ... әлемдегі қазіргі өмірге әсерінің орасан ауқымын көрсету мақсатында зерттеуші М.Рил ... ... ... ... ... соған арнайды. Дәстүрлі журналистиканың күні қараң, болашағы бұлдыр деген сәуегейлік те айтылып қалуда. . Қоғамда ақпарат туралы өзгеше пікір, ... ... ... ... жаңа көзқарас қалыптасуда. БАҚ эволюциясын ақпараттық қоғамдағы өскелең сұраныстармен түсіндіруге болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... Қ. ... телевизиясы энциклопедия. - Алматы: Қазақпарат, 2009. - 93 бет;
* Барманқұлов М. Весь мир у вас квартире. - ... ... 1972. - ... ... Ә. Бес ... - ... ... университеті, 2008. - 65 бет;
* Садық М. Журналист имиджі қандай болуы керек? - Алаш айнасы, 22 шілде 2009. - ... ... В. ... ... ... и ... - Москва: 1999. - 10бет;
* Ким М. Новостная журналистика. - ... ... ... В.А., 2005. - 65 ... Сыздықова Р. Сөз құдіреті. - Алматы: Санат, 1997. - 122бет;
* Журналист журналы. ... - наша ... - № 5, 2007. - ... ... Қ. ... экран құпиясы. - Алматы: Қазақ университеті, 2007. - 23бет;
* Масғұтов С. Көгілдір экран өмір ... - ... ... 1976. - 84бет;
* Барманқұлов М. Телевидение: деньги или власть Алматы: Қазақ универсиеті, 2008. - ...
* Цвик В. ... ... ... - ... Юнити, 2008. - 7бет;
* Социалистік Қазақстан. Сөйлеп тұрған Алматы: 1971. - 7мамыр, 4бет;
* Барманқұлов М. Телевидение: деньги или ... - ... ... ... 2008. - 17 ... ... ... для питерского ТВ //Телевик. 1998. №11. С.5.
* Социалистік Қазақстан>> газеті. Насихаттың әмбебап құралы: 1986. - 7мамыр, 3бет;
* , ... ... ... бас ... орынбасары: Үш тілде ақпарат алатын қазақ тілді журналистің мүмкіндігі жоғары, 27.12.2007.
* Омашев Н. Ақпарат әлемі. - ... ... 2006. - ... Бронтман Л. Информация в газете. - Москва: 1948. - 5бет;
* Әбдіжәділқызы Ж. ... эфир ... - ... ... ... 2003. - ... ... М. Телевизия және талаптары. - Жұлдыз журналы: 2009. №4. ... ... Я.С., ... В.К. ... и ... профессиональный опыт западной прессы. - Москва: 1993. - 47бет;
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Барманқұлов М. . Алматы.Қазақ универсиеті. 2008 ж. 45 ... ... Н. . І-ІІ том. ... 2008 ж. 6 бет
3. Масғұтов С. . Алматы, 2007 ж. 18 ... ... А. . ... 2006. № 1.5-6 ... Мекішов Б. . Алматы.Өнер,1982 ж.42-44 бет
6. Әбдіжәділқызы Ж. . Қазақ университеті. 2003 ж. 39 ... ... Қ. . ... . ... ... ... ... Г. Юровский А.. Мәскеу.Мәскеу университеті. 1994 ж. 12 бет
9. Молдабеков Ә. .Алматы.2008 ж. 23 бет
10.Сыздықова Р.
11.Шахова Ю. . ... № 8. ... 2007 ... ... Қ. ... мен қала. 2007. №8. 23 ақпан. 5 бет
13. ... Б. . ... ... 2006. №41. 6 ... ... М. .22 ... З. ... . 13 бет
16. Сейітқұлова Х. . Айқын. 2008 ж . 22 мамыр №92. 11 бет
17. Омашев. Н. І-ІІ том. ... ... 2006 ж. 23 ... ... А. . Алаш ... 2010 ж. 26 ... ... Садық М. Жұлдыз 2009ж. №4. 188-191 б.б.
20. Табылдиев Б. . ... 2007 ж. 1 ... №203. 12 бет

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аграрлық саясат9 бет
Дағдарыстан шығу кілті14 бет
Детерминизм, индотерминизм, сциентизм, антисциентизм, синергетика, синкретизм терминдерінің анықтамалары13 бет
Қазақстан Республикасындағы аграрлық салада қызмет атқарып жатқан «Қазагроқаржы» АҚ лизингтік қызмет көрсету нарығындағы қызметі76 бет
Қайта өрлеу философиясы13 бет
Броконерліктің алдын алды - Практикалық іс-тәжірибелік есеп10 бет
Телевизиялық көп каналды толқындық каналдың қабылдағыш антеннасы2 бет
Fast Ethernet стандартындағы жоғары жылдамдықты жергілікті есептеуіш желісін жобалау64 бет
Gigabit Ethernet жоғары жылдамдықты технологиясы24 бет
Бүгінгі қазақ телеарналарындағы жаңалықтардың берілу тәсілі (31 телеарна негізінде)51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь