Бүкіл әлемдік қаржылық дағдарыс

КІРІСПЕ
1ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1Инфляцияның пайда болу себептерi және оның балама қайнар көздерi
1.2 Инфляцияның түрлері мен факторлары
1.3 Өтпелі кезеңдегі Қазақстан Республикасының инфляциялық жағдайын талдау. Антиинфляциялық саясат
2 БҮКІЛ ӘЛЕМДІК ҚАРЖЫЛЫҚ ДАҒДАРЫСТЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНЕ ӘСЕРІ
2.1 Инфляция деңгейінің әлеуметтік . экономикалық дамуға ықпалы
2.2 Нарық жағдайындағы Қазақстанның қаржылық дағдарысының қазіргі көрінісі және оны тежеу жолдары
2.3Ұлттық Банкпен Үкіметтің дағдарысты реттеуге бағытталған саясаты
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тарих табалдырығын аттаған 2009 жылды әлем жұртшылығы бір күдік, бір үмітпен қарсы алды. Жаһандық қаржы дағдарысы талай елдің экономикасын тығырыққа тіреп, қаржы жүйелеріне кері әсерін тигізуде.
Бұл экономикалық құбылыс барлық елдерге де әсер ететіні анық. Өйткені бір ел тек қана өзімен-өзі өмір сүрмейтіні белгілі. Мәселен, өткен ғасырдың басында мемлекеттердің бір-біріне қарым-қатынасы қазіргідей қарқында болған жоқ. Бұрын бір елдің дәулеті құлдыраса, ол екінші елдің де әл-ауқаты нашарлауына алып келген жоқ десек те болады. Керісінше кейбір елдердің әлсіреуі екінші елдердің дамып, қасындағы көршілерін басып озуға жол ашқаны тарихтан белгілі.
Ал қазір ғарыш заманы. Бір ел мен бір ел тығыз байланысты. Әсіресе, мұнай бағасының өзгеруі,қаржылық дағдарыстың шарықтауы көптеген елдердің экономикасына өз ықпалын тигізіп отыр. Сол себепті де бүгінгі тақырыптың өзектілігі де осы жайында қарастырылады.
Бұл зерттеу жұмысының басты мақсаты-әлемдік қаржы дағдарысының Қазақстан Республикасының қаржылық жағдайына әсері және онымен күресу мақсатында Үкіметпен Ұлттық Банктің жүргізіліп отырған саясатын қарастыру болып табылады.
Нарықтық экономиканы құрудың бүкіл кезеңінде инфляция тұрақтандыру үдерісіне анықтаушы ықпал ететін шешуші факторлардың бірі болып қала береді. Дамушы нарығы бар экономикаларда инфляцияның өзіндік ішкі ерекшелігі бар.
Экономикасы өтпелі елдерде өтпелі кезеңнің тез өзгеретін жағдайлары, ерекшеліктері және қарама-қайшылықтарымен белгіленетін инфляцияның ерекше түрі туралы сөз қозғау керек.
Инфляцияның негізінде бірнеше өзара байланысты себептер жатады. Ұсыныс жиынтығының көлемінен қысқа мерзімді сұраныстың асып кетуі байқалған жағдайда, ол сұраныс жағынан пайда болуы мүмкін (сұраныстың инфляциялануы). Ол өндіріс факторларының кенеттен қымбаттауы салдарынан жиынтық ұсыныс қысқарған кезде, өнімді шығару шығындары инфляциясынан пайда болуы мүмкін.
Инфляция қарқыны жұмыссыздық деңгейіне тәуелді болады. Инфляция қарқынының өсуі жұмыссыздық деңгейінің төмендеуіне ықпал етеді және керісінше.
Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі (стагнация) мен бағалардың жалпы деңгейінің жоғары өсімділігінің бір сәттегі үйлесімі инфляцияға тән болады.
Ақшалай салымдардың есебінен жұмыссыздықтың қысқаруын ынталандыратын мемлекет саясаты инфляцияның деңгейін күткен деңгейден де жоғарыға көтереді.
Жоғарыда атап өткендей инфляция тек экономикалық емес,әлеуметтік салаға да өз ықпалын тигізеді. Енді қарастырылған мәселелерді зерттеу мақсатында орындалатын міндеттемелер:
- Инфляцияның теориялық аспектілерін,оның туындауына әсер етуші факторларды қарастыру;
- Әлеуметтік-экономикалық дамуға тигізетін салдарын талдау,
- Өтпелі және қазіргі нарықтағы Қазақстанда орын алған қаржылық дағдарыс салдарын зерттеу және күресу жолдарын талдау болып табылады.
Осының барлығы дипломдық зерттеу тақырыбын таңдауға негіз болды және динамикалық үдеріс ретінде инфляциялану феноменін зерттеу, инфляцияны реттеу құралдарын қалыптастыру және тиімді деңгейде оны ұстап тұру бойынша сәйкес ұсыныстарды зерттеп дайындау қажеттілігі қарастырылды.
1. «Дағдарыстан – дамуға» Қазақстан Республикасының Президентi Н.Ә.Назарбаевтың халыққа Жолдауы, Астана қ., 2009 жылғы 6 наурыз
2. Көшенова.Б. Ақша, несие, банктер, валюталық қатынастар.-Алматы: Экономика,2000 - 328бет.
3. Әубәкіров.Я.Экономикалық теория негіздері.- Алматы :1998-280бет.
4. Әкімбеков.С.,Баймұхаметова.А.С.,Жанайдаров.У.А.Экономикалық теория.- Астана: 2002-464бет
5. Жатқанбаев.Е.Б. Экономикалық теория бойынша практикалық оқу құралы.- Алматы :2006 -256бет.
6. Данияр Сиқымбаев. Банк секторындағы жағдайдың жағымсыз өріс алу ықтималдығы өте төмен// ҚазАқпарат.-2008-№7.
7. Таңатар Табынұлы. Бөлінген қаржы дағдарысты еңсеруге оң ықпал етеді//Экономика.-2009-№1
8. Назарбаев.Н. Дағдарыстан шығу кілті//ЕгеменҚазақстан.02.03.2009.
9. Жоламан Б.Бағаны тұрақтандыру жайы қалай// Егемен Қазақстан.2.13.2009
10. Жағыпарұлы.Ж.Дағдарысқа қарсы іс-қимыл: Қазақстандық тәжірибе//Экономика-2009-№2
11. Солтанұлы.Н. Үкімет «2008-2011 жылдарға арналған бюджетке» өзгеріс енгізді //Егемен Қазақстан.29.03.2009.
12. Нұрасыл.Б. Қаржы дағдарысы: кеше, бүгін, ертең//Айқын.04.04.09.
13. Григорий МАРЧЕНКО. Ұлттық банк басқармасының төрағасы: Девальвациядан мен де ұтылдым//Айқын.06.03.2009.
14. Асанов.Т. Мақсат – халықтың сенімін күшейту//Егемен Қазақстан.15.11.2008.
15. Солтанұлы.Н.Қаржы игеру қарқыны төмен//Егемен Қазақстан.17.04.2009
16. Редакция: 105млрд.теңге игерілмей қалды//Айқын.28.04.2009.
17. Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 12 желтоқсандағы № 96-Ivзаң. – 2011 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы.
18. Үкіметтің, Ұлттық Банктің және ҚҚА-ның Экономиканы тұрақтандыру жөніндегі 2009 – 2010 жылдарға арналған іс-қимыл жоспары.
19. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің ақша-кредит саясатының 2009-2011 жылдарға арналған негізгі бағыттары.
20. Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің 2009 – 2011 жылдарға арналғанстратегиялық жоспары
21. Қ.Р.Үкіметінің,Ұлттық банктің 2009жылға арналған экономикалық саясаттың негізгі бағыттары- Егеменді Қазақстан газеті, 21.01.09
22. Үкімет «2008-2011 жылдарға арналған бюджетке» өзгеріс енгізді- Егеменді Қазақстан газеті 29 наурыз 2009.
23. Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Төрағасы Ә.Ғ. Сәйденовтің Қазақстан Республикасы Үкіметінің отырысындағы баяндамасы//Астана 2009 жылғы 13 қаңтар.
24. Қазақстан Республикасының 2009 жылғы қаңтардағы әлеуметтік-экономикалық дамуының қысқаша қорытындылары . 17.02.2009
25. Нарғозиев.І.Ж.Инфляцияны реттеу: әлемдік тәжірибе және Қазақстан практикасы
http://www.google.kz
26. Редакция.Валютный рынок
http://dk.news.kz
27. Жамішов.Б. «Самұрық – Қазына» ҰӘҚ-нан бөлінетін қаржы туралы
http://www.samruk-kazyna.kz
28. Баға статистикасы департаменті.2009 жылғы наурызда Қазақстан Республикасындағы базалық инфляция туралы
http://www.stat.kz
29. Сұлтанов.Б.«2008-2011 жылдарға арналған бюджетке» өзгеріс енгізілді
http://akorda.kz
30. Қаржы бөлу операциялары
http://minfin.kz
        
        КІРІСПЕ
Тарих табалдырығын аттаған 2009 жылды әлем жұртшылығы бір күдік, бір үмітпен қарсы алды. Жаһандық қаржы дағдарысы талай елдің экономикасын тығырыққа ... ... ... кері ... ... экономикалық құбылыс барлық елдерге де әсер ететіні анық. Өйткені бір ел тек қана ... өмір ... ... ... ... ... басында мемлекеттердің бір-біріне қарым-қатынасы қазіргідей қарқында болған жоқ. Бұрын бір елдің ... ... ол ... елдің де әл-ауқаты нашарлауына алып келген жоқ десек те болады. Керісінше ... ... ... ... елдердің дамып, қасындағы көршілерін басып озуға жол ашқаны тарихтан белгілі.
Ал қазір ғарыш заманы. Бір ел мен бір ел ... ... ... ... ... ... ... шарықтауы көптеген елдердің экономикасына өз ықпалын тигізіп отыр. Сол себепті де бүгінгі тақырыптың өзектілігі де осы жайында ... ... ... ... ... ... ... дағдарысының Қазақстан Республикасының қаржылық жағдайына әсері және онымен күресу мақсатында Үкіметпен Ұлттық Банктің жүргізіліп отырған саясатын ... ... ... ... ... құрудың бүкіл кезеңінде инфляция тұрақтандыру үдерісіне анықтаушы ықпал ететін шешуші факторлардың бірі болып қала береді. Дамушы нарығы бар ... ... ... ішкі ... бар.
Экономикасы өтпелі елдерде өтпелі кезеңнің тез өзгеретін жағдайлары, ... және ... ... ... ... түрі туралы сөз қозғау керек.
Инфляцияның негізінде бірнеше өзара байланысты себептер жатады. Ұсыныс жиынтығының көлемінен қысқа мерзімді сұраныстың асып ... ... ... ол ... ... ... ... мүмкін (сұраныстың инфляциялануы). Ол өндіріс факторларының кенеттен қымбаттауы салдарынан жиынтық ұсыныс қысқарған кезде, өнімді шығару ... ... ... болуы мүмкін.
Инфляция қарқыны жұмыссыздық деңгейіне тәуелді болады. Инфляция қарқынының өсуі жұмыссыздық деңгейінің төмендеуіне ... ... және ... ... ... ... (стагнация) мен бағалардың жалпы деңгейінің жоғары өсімділігінің бір сәттегі ... ... тән ... ... ... есебінен жұмыссыздықтың қысқаруын ынталандыратын мемлекет саясаты инфляцияның ... ... ... де ... ...
Жоғарыда атап өткендей инфляция тек экономикалық емес,әлеуметтік салаға да өз ықпалын тигізеді. Енді қарастырылған мәселелерді зерттеу мақсатында орындалатын міндеттемелер:
* Инфляцияның ... ... ... әсер ... факторларды қарастыру;
* Әлеуметтік-экономикалық дамуға тигізетін салдарын талдау,
* Өтпелі және ... ... ... орын ... ... ... салдарын зерттеу және күресу жолдарын талдау болып табылады.
Осының барлығы дипломдық ... ... ... ... ... және динамикалық үдеріс ретінде инфляциялану феноменін зерттеу, инфляцияны реттеу құралдарын қалыптастыру және тиімді деңгейде оны ұстап тұру бойынша сәйкес ұсыныстарды ... ... ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1Инфляцияның пайда болу себептерi және оның балама қайнар көздерi
Инфляция - ... ... ... ... ... ... үйлесiмсiз дамуы және мемлекеттiң эмиссиялық саясаты мен коммерциялық банктердiң iскерлiгiнiң икемсiздiгi салдарынан туындайтын күрделi, әрi көп ... ... әсер ... ... ... ... ... - ақшаға сұраныстың тауарлы ұсыныстан жоғары болуының нәтижесiнде ақша айналысы заңы талаптарының бұзылуы, яғни бюджет тапшылығын жою ... ... тыс ақша ... байланысты айналыстағы ақша массасының көбеюi; халық шаруашылығындағы ... ... ... ... ... ... ... ұстау үшiн үкiметтiң қолданатын тәсiлдерi; ұлттық валютаның ... ... және тағы да ... ... ... ... тауарлар бағасын және шығындарды өсiретiн ақшалы емес факторлар жатады. Олар: қоғамдық ұдайы өндiрiс құрылымының үйлеспеушiлiгi; шаруашылық механизмiнiң шығындылығы; салық саясаты; баға ... ... ... саясаты; сыртқы экономикалық iс-шаралары және сол сияқты факторлар жатады.
Шын мәнiнде екi топтағы факторлар бiр- ... ... ... ... мен ... ... бағасын өсiрiп, инфляцияға соқтырады.
Инфляцияның өмiрдегi көрiнiсi- тауар бағаларының күрт өсуi. Осы көрiнiстi ... ... және ... Дж. ... ... ... қууы" деп сипаттады. Инфляцияның алғашқы себебi- айналымдағы ақша массасы мен сатылуға тиiс тауарлар массасы теңдiгiнiң бұзылуы.
Бұндай диспропорция, бiрiншiден, ... ... ... ... ... ... ... аздығына қарамастан, мемлекет өз шығындарын өтеу мақсатында қағаз ақшаны көп ... ... ақша ... ... ... туындаған инфляция едi. Бұны былай түсiндiрейiк: айналыста төлем құралы ретiнде немесе айналым құралы ... ... емес ... ... ... едi. Яғни ... емес ... қолма-қол ақшаларды үнемдеп алдымен олардың айналым жылдамдығын арттырса, екiншiден ақша массасының артуын көрсетедi. Бiр мысал ретiнде 80-шi ... ... ... ... бiр ... ... ... ақша жылдамдығын арттырып, нәтижесiнде сұранысты өсiрiп, ал бұл ... өз ... ... ... тудырып, инфляцияға түрткi болады. Қорытындыласақ, ақша айналымының шапшаңдығының артуы өзiнiң экономикалық тиiмдiлiгi ... ... ... ... ... ... ақша массасын шығарғанмен тең.Мемлекеттiң сыртқы экономикалық қызметiнiң инфляцияға байланысына келсек, ол мынандай. Өнімнің ... ... ... ... кететін шығындардың өсуімен байланысты өсіп отырады. Экономиканың әр түрлі секторларындағы табыстарды мемлекет ... ... бөлу ... ... ... ... бөлшек сауда бағасы тұрақты болып отырады. Сонымен қатар тауарлардың тапшылығына байланысты арзан тауарларды шығару орын алды. Кейбір тауарлардың бөлшек ... ... ... төменгі бағалары сақталып қалады. Мұның барлығы жабық инфляцияның болғандығы ... ... ... берері сөзсіз.
Егер, тауар өндiрушiлер, басқа елдерден шикi затты немесе өндiрiстiк ... ... ... ... ... өндiрiстiң шығыны көбейедi, тауардың өзiндiк құны өседi. Мұндай жағдайда тауар өндiрушiлер ... ... ... үшiн ... ... ... ... Сөйтiп баға өседi. инфляция күшейе түседi.
Елдiң iшкi саяси жағдайының тұрақсыздығы да ... ... ... ... кез ... ... ... басқа да бас көтерулер, осыдан шығатын барлық зардаптарымен өнiмнiң көлемiн азайтады.
Ел iшiнде, ұлттық ақшамен қатар ... ... ... ... да ... ... күшi болып табылады. Басқа елдiң ақшасы (мысалы доллар) еркiн айырбасталатын болған соң, ұлттық ақшаны айналымнан ығыстырып, оны құнсыздандырады.
Инфляция ... ... ... ... ... ... себебi айналым аясының жылдамдығы көптеген пайда түсiредi. Бiрақ, ол инфляцияның әсерiн ... ... ... ... инвестицияны және тауарлар ұсынысын қысқартады. Сөйтiп, инфляция факторлары екi жақты- ... ... және ... ақша массасын және айналым жылдамдығын өзгертуге әсер етедi. Инфляция тек қағаз ақшаға ғана тән және ол ... кез ... ... де орын ... ... ... айналымдағы ақшаның көбеюiмен бейнеленедi. Бiрақ кейде, инфляциялық ахуал, айналымдағы ақшаның саны бiрқалыпта қалған күнде де туады. Мысалы, егер елде тауар ... ... ... ... ... тiкелей байланысты тауар айналымының да көлемi азаяды. Олай болса, оларға жұмыс ... ... да саны ... ... дәл осы кезде айналымда жүрген ақшаның кейбiр ... ... ... ... ... Тап ... ... ақша айналымы жедетiлсе де туады. Ақша айналымын жетелдету, басқа жағдайлары бiрдей ... ... ... ақша шығарғанмен бiрдей.
Алайда инфляцияны ... ... ... ... ... ... беру деп ... жеткiлiксiз. Инфляция тауар бағаларының өсуiнен көрiнгенiмен, ол тек ақшаға ғана тән "ғажайып" құбылыс емес. Ол- ... ... ... ... ... шаруашылығының түрлi саласындағы ұдайы өндiрiс сәйкестiлiгiнiң бұзылуы. Инфляция дүниежүзiндегi көптеген елдердiң экономикалық өмiрiндегi ең бiр өткiр проблемалардың бiрi.
Инфляцияның ... ... ... тән ... ... ... егер инфляция қарқыны бұрын бiр жердiң аумағынан шықпаса, қазiр де бүкiл ел ... ... егер ... ... бiр ... ғана ... ... инфляция көп уақытқа созылған құбылыс.
* егер инфляция бұрын тек ақшаның әсерiнен туындаса, қазiр де көптеген ақшасыз және тағы да ... ... ... ... болу ... мен ... мына суреттен көруге болады:
Тауардан ақша жиынының асып түсуі
Экономканың сәйкеспеушілігі
Ақша эмиссясы
Мемлекеттік бюджеттің тапшылығы
Экономиканың ... ... ... баға ... ... болжамы
Монетарлық (ақшалы) факторлар
Ақшаға байланысты емес факторлар
Сұраныс инфляцясы
Шығын инфляциясы
Сонымен, инфляцияның пайда болуын қорытындыласақ мынадай тұжырымдамаларға келемiз:
* мемлекет кiрiсi мен шығысының бұзылуы, ... ... ... ... өсуi ... ... милитаризациялануы.
* нарықтың өзiндiк ерекшелiктерi. Бұл олигаполиялық немесе монополиялық нарықтағы ... ... ... ... ... ... пайда болатын инфляция.
* бұл автаркиялық рынокта пайда болатын құбылыс. Елдегi рынокқа ... ... ... енбеуi, тауар тапшылығы туындаса, онда да инфляция туындаудың бiр себебi.
* инфляцияның пайда болуының тағы бiр себебi - инфляциялық күту. Егер де ... бiр ... ... ... өсуi iшкi ... ... онда ... халық тауар сатып алуды көбейтедi де, нәтижесiнде өзiндiк инфляцияға үлес қосады.[3]
1.2 Инфляцияның түрлері мен ... ... ... ... ғана қалыптасатын. Мысалы, соғыс кезінде мемлекет өзінің әскери шығындарын қаржыландыру үшін өте көп ... ... ақша ... ... ... онжылдықта көптеген елдерде инфляция ұдайы өндіріс процесінің тұрақты факторына айналды. Экономика теориясында, жеке алғанда осы күнгі Кейнсті ... ... ... баяу түрін өндірістің дамуына қосымша онды әсер ететін фактор ретінде қарастырады. Баяу инфляцияның саясаты өндіріс пен ... ... ... өзгеруіне сәйкес бағаларды реттеп отыруға мүмкіндік береді.
Баяу немесе жылжымалы инфляцияда бағаның өсуі 10% дейін болады. Бұл экономикаға қауіп туғызбайды.
Қарқынды ... ... ... 10% - ... ... өсу ... - экономика үшін едәуір қиын жағдай, бірақ іскерлік қатынастардың көбі қарқынды инфляцияны алдын ала ... оған ... ... ... ... ... ... процентке (Кэган бойынша айына 50%) артқан жағдаймен сипатталады. Гиперинфляция ... ... өсу ... ... ... ақша ... өсуінен көп есе артып кетеді. Гиперинфляцияда бағалардың өсу қарқыны соншалық, тіпті ақша шығаратын фабрикалар аптасына тоқтаусыз жұмыс істегенде де ... ... ақша ... шығару мүмкіндігі жетпей қалады екен.
Инфляция теңгермелі түрде болуы мүмкін, яғни бағалар бір қалыпты және баяу ... Бұл ... ... бір ... өсуіне сәйкес процент кесімі (ставкасы) да өседі. Нарықта тепе-теңдік (тұрақтылық) сақталады. Теңгермелі емес ... ... жеке ... ... баға ... ... ... қарқынмен өседі.
Нарықтық экономиканың механизмі -- бәсеке мен тиімсіз кәсіпорындардың банкроттығы жеткіліксіз қалыптасқанда, ол өндірістің жеке салаларында ол жоқ ... ... ... ... ... ... ... шығыстарын немесе кредиттерді қысқарту жөніндегі шаралармен туындайтын сүранымның темендеуі ... ... не ... ... ... не оның шығындарын төмендетуге мәжбүр болады. Макроэкономикалық ... ... ... не ... ... құлдырауы, не бағалардың төмендеуі болады. Алайда фирмалар, компаниялар жағдайдың жақсаруына үміттене отырып, нарықта тұра алуға тырысады және ... мен ... ... ... ... болады. Процестің жаппай ауқымдағы әрекеті инфляцияның төмендеуіне мүмкіндік ... ... бұл ... ... ... ... өндіруші-кәсіпорынның шикізатты, материалдарды, шала фабрикаттарды, жинақтау бұйымдарын, жабдықты, саймандарды жеткізушілерді тандай алмайды. Ол жеткізушілер тарапынан белгіленген бағалармен келісуге ... ... және ... ... ... ... тұтынушылар өз кезегінде ары қарай технологиялық өзгертіп жасау бойынша түпкі тұтынушыға -- ... ... ... ... ... ... шығыстары мен кредиттерді шектеу жөніндегі шаралар өндірістің құлдырауына жеткізеді. Батыс елдерінің экономистері ... ... ... ... ... ... және ... Бұл консепцияларда инфляцияның қалыптасу себептері (механиз-моделі) қарастырылады.[5]
жалпы сұраным мен ұсыным арасындағы тепе-теңдіктің сұраным жағынан бұзылуын ... Бұл ... ... ... ... өндіріс және еңбек ресурстарын толық іске қосылған жағдайында өндіріс ... ... ... ... және ... тұтынушылық мүмкіншіліктерінің артуы негізгі себеп болуы мүмкін. Осы жағдайларға байланысты айналымға артық ақша массасы шығып, жалпы баға денгейі өседі. ... ... ... ... ... жағдайда айналымдағы артық төлем ақша массасы шектеулі тауар ұсынымына тап болып, бағалардың инфляциялық өсуін қалыптастырады. Сұраным инфляциясын график ... 2 - ... ... ... ... ... ... ақша массасының өсуі жалпы сұраным сызығын солдан оңға қарай жылжытады (AD1 - AD2) және, ... ... ... ... аралық (2) немесе классикалық (3) үзіндісінде болса, бұл баға деңгейін арттырады (Р1 - Р2), яғни инфляция қалыптасады. ... Q1 ... ... ... ... инфляциясы негiзiнен ақшалы факторларға байланысты туындайды, яғни айналыстағы ақша массасы өссе, соның нәтижесiнде төлем қабiлетi бар ... ... ... сол ... бiр ... баға ... өндiрiстiң оралымсыздығы сұранысты қанағаттандыра алмайды.
Сұраныс түрткі болған инфляцияның талдауының үлгісі 2 суретте келтірілген:
2.2
Р3 ...
Р1 A ... ... ... инфляциясының дамуы
Экономикада тепе-тендік бар деп есептейік, Графикте бұны жиынтық сүраныстың 1 және үсыныстың 2 қисық сызықтарының А ... ... ... баға ... ... ... ... табиғи деңгейімен түйіскені көрсетеді.Ақша массасының өсуі (ақша айналымының ... ... ... ... сызығын, жиынтық үсыныстың қисық сызыгының бойымен, жоғары 1', қысқа ... ... жаңа ... ... ... ... ... кеңеюі, сүраныстың бастапқы осуіне сәйкес мультипликациялық эффектпен үйлесімді жүреді. Сонымен бірге, өсіп келе жатқан сұраныс бағаның жалпы дәрежесін ... ... ... ... ... ... кейін, бағаның өскенін барлық шаруашылық субъектер сезеді. Еңбектің бағасы өседі, басқа ресурстардың құның өсуі де ... ... ... ... ... ... ... сызығы бағаның өсу шамасына солға қарай жоғары 2 жылжиды. Жиынтық сұраныстың сызығы осының алдындағы сұраныстың өсімінің шамасының көлемінде тағы жоғары ... ... ... ... ... пен үсыныстың қисық сызықтарының жылжулары болып тұрады: үзақмерзімдік кезеңде сұраныстың барлық есімі баганың ... ... ... ал ... ... ... ... деңгейіне оралады.
Инфляциялық процестің дамуының осындай түрі сұраныс түрткі болған инфляция деп ... ... ... ... мынадай факторлар белгілейді:
1 экономикалық өсудің орташа жылдық қарқыны;
2 ... ... ... және ... ... ... ... ұсыныс компоненттерінің динамикасы және өсімқарқыны;шаруашылық агенттерінің бағаның болашақта ... ... ... ... қабілеті.
Шығындар инфляциясы 3 суретте көрсетілген:
AS2 AS1
3
Р2
Р1 2 Ad
1
Q2 Q1
3- cурет. Шығындар инфляциясы
Айтылған себептерге ... ... ... ... ... ... қисығы солға қарай жылжиды (AS2 - AS1), баға деңгейі өседі (Р1 - Р2) өндіріс көлемі қысқарады (Q2 - Q1), яғни ... ... ... ... ... өсуі ... нақты табысын төмендетеді. Сондықтан кәсіподақтар еңбекақының номиналды деңгейін көтеру туралы талап қояды. ... ... ... ... ... ... ұстануға мәжбүр болады. Табысты индексациялау бағдарламасы экономиканың әр түрлі ... үшін ... болу ... ... ... ... ... индексациялау барлық топтар үшін бірдей болмайды.Инфляцияның әр түрін оның ... ... ... өте ... олар ... тығыз байланысты түрде қалыптасып дамиды. Мысалы, еңбеқақының өсуі табыс инфляциясының себебі ... ... ... ... ... ... факторлардың (мысалы жиынтық сұраныстың қысқа мерзімде өсуі) қызметі әсерінің нәтижесінде ғана емес, ол ұзақ ... ... ... әсерінің нәтижесінде өседі:
1өндірістегі диспрропорциялар мен жекеленген қолайсыз ... ... ... ... ... ... ... нарық қүрылымын өзгерту;
3ұсынысты бұзу немесе жою;еңбек өнімділігінің өсу қарқынынан артық ... ... ... инфляциясы өнiмге баға белгiлеуде әсер ететiн ақшасыз факторларға байланысты туындайды. Ол ең ... ... ... ... ... ... өсуi халықтың табысын төмендетiп, жалақыны қайта индекстеу қажеттiгiн талап етедi. Жалақының өсуi өз кезегiнде ... ... ... ... ... ... ... жүрген баға бойынша шығаратын өнiм көлемiнiң қысқаруына әкеп соғады. Пайданы сақтап қалу мақсатында ... ... ... ... ... ... Нәтижесiнде инфляциялық серiппе (спираль) пайда болады, бағаның көтерiлуi жалақының өсуiн талап етсе, жалақының өсуi бағаны көтередi. Бұл жалақы мен бағаның ... ... ... деп ... ... мен ... ... бiр-бiрiмен тығыз байланыста және бiрiне-бiрi себепшi, оларды дәл ара-жiгiн ажырату мүмкiн емес.
Оны мынадай жүйелiктен байқауға болады:
Айналымдағы артық ақша
Товар мен ... ... ... ... ... көбейтілуі
Бағаның қайта өсуі
Өндіріс шығынының өсуі
Сонымен, экономикадағы ақша ұсыныс қарқынының өзгеруі мынадай жағдайларға әкеліп соғады:
* ... ... -- ... ... саны ... ... шығындарымен және қолданған технологиямен белгіленеді;
* қысқамерзімдік аспектіде -- егер экспансионистік ақша несие саясаты күтпеген және ... ... ... ... нақты көлемі өсуі мүмкін;
Өндірістің номиналдық көлемі және инфляцияның қарқыны ақшаның ұсынысымен белгіленеді. Статистикалық талдау ақша мен бағаның арасында байланыс ... ... ... ... ... ... тәжірибе көрсеткендей, инфляцияға қарсы ұзақ және ... ... іс - ... ... қолдану қажет. Мемлекеттің ұзақ мерзімдік саясаты:
Біріншіден, халықтың инфляциялық үрейін жою мақсатын ... Ол үшін кез ... ... ... қарсы саясатты үздіксіз де тұрақты түрде жүргізіп, тұрғындардың ... ... ... ... ... ... іс шаралары негізінде (өндірісті ынталандыру, монополиямен күресу, т.б.) ... ... ... ... ... жасайды. Үкіметтің мұндай саясаты тұтынушылардың сана - ... ... әсер ... ... дұрыс шешім қабылдауын қамтамасыз етеді.
Екіншіден, салықтарды арттырып, ... ... ... ... ... бюджет тапшылығын реттеу іс - шаралары ... ... ... ... банк ... ... ... асқындырады.Үшіншіден, ақша айналымын реттеу іс - шаралары, нақты айтқанда, әр жылдық ақша көлемінің өсуіне шек қою, бұл ... ... ... ... ... ... сыртқы факторлардың әсерін әлсірету. Жеке алғанда, бюджет тапшылығын қаржыландыру үшін сырттан алынған ... ... ... ... ... инфляциялық ықпалын әлсірету. Бұл өте күрделі және ... ... ... оны арнайы түрде жеке зерттеп, қарастыру қажет болады.
Жалпы инфляцияның себептері базистік қатынастардың қарама-қайшылықтарынан, ... ... мен ... оның ... ... ... бүкіл қоғамдық өндірістің төмен тиімділігінен болады.
Инфляцияның табиғаты ақшаның онымен салыстырмалы ... ... ... оқшауландырылған қозғалысты жүзеге асыратын қабілетсіздігінде. Ақшаның жұмыс істеу негізі болып табылатын оның бұл ... оған ... ... -- ... төлем айналымына қызмет көрсете отырып, тиімді орындауға, қорланым мен құнды сақтаудың құралы болуға мүмкіндік береді. Бірақ ақшаның бұл ... ... ... ... ... оның саны мен оған ... тұратын құнның натуралдық-заттай компоненттерінің сәйкестігі жағдайында көрінеді. Жалпы алғанда мұндай тәуелділік айырбас тендеуі арқылы ... х Q = М х ... ... жақ ... ... өнім құнын, ал оң жағы ақша айналысының жылдамдығын ескере отырып ақшаның санын (М -- ақша ... V -- ... ... ... ... ... жағдайында ұдайы өндіріс процестерінде материалдық ағындарға қалыпты қызмет көрсету үшін ақшаның саны үйлесімді өсуі ... ... ... кезде ақшаның артық санын айналыстан алу қажет. Алайда, практикада соңғы шарт бірқатар себептер бойынша ылғи орындала бермейді, бұл ... ... ... өмір ... себептері де болып табылады.[4]
1.3 Өтпелі кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... күндері Қазақстанда қалыптасып отырған инфляцияның ерекшеліктерін және негізгі себептерін бұрынғы Кеңес ... ... даму ... қалыптасқан өндіріс, қаржы және баға жүйелерінің кұрылымдық диспропорцияларынан іздестірген дұрыс болады.
Қоғамдық өндіріс кұрылымы ... баға ... ... ... ... қалыптасса, қаржы мен баға жүйелерінде де сәйкессіздіктер пайда болады. Қазақстанда қалыптасқан өндіріс аралық, оның ішінде шикізат өндірісі мен ... ... ... ... диспропорция. Тіпті бұрынғы Одақтас Республикаларға қарағанда, бірнеше есе жоғары. Қазақстанның экономикасы негізінен Кенес Одағының, тіпті бүкіл социалистік елдер ... ... пен ... ... ... ... ... қалыптасқан. Қазақстанда өндірілетін шикізат өнімдерінін 90-95% шетелдерге жіберіліп отырған, ал өзіне қажетті өндіріс құралдарының 90%, тұтыну товарларының 60% сырттан тасымалданатын. ... жүйе ... ... ... ... тауар тапшылығы қалыптасқаны белгілі. 1991-1993 жылдары Ресейден ... алу үшін ... ... ... бір ... ... ... артып кеткен болатын. 1993-1996 жылдары Қазақстандағы бағалардың өсуі мен ақшаның құнсыздануы 2000%-тен 20%-ке дейін төмендеді. Бұл ... ... ... ... тек өзіміздің ұлттық валютаны (теңгені) енгізгеннен кейін ғана, Қазақстан инфляцияға қарсы саясат жүргізіп, оның деңгейін 3 ... ... 100 есе ... ... өтпелі кездегі Қазақстанның макроэкономикалық деңгейдегі айтарлықтай жетістігі болды. Бірақ Қазақстан үшін бұл ... ... ... ... жоқ, оның ... ... өндіріс күрт кұлдырап кетті. Мысалы, жеңіл өнеркәсіп пен машина жасау көлемі 90%-ке, ауыл шаруашылық пен ... ... - ... қысқарды.
Қазақстанда жоспарлы экономикадан нарықтық қатынастарға көшу терең экономикалық дағдарысты жеңумен қоса ... ... ... ... ... ... жатты. Реформаның барлық кезеңінде кейде әсіре инфляцияға арналған өршімелі инфляция экономикалық дағдарыстың дәлелді сипатыты болып табылады. Тұтыну бағалары 1992 ж. 3006 %-ды, 1993 ж. 2266 %-ды ... ... ... ... ... 30 % мөлшерінен асты, ал 1993 ж. қараша айында ол 55 %-ға ... Бұл ... ... деп аталады. 1994 ж. сегіз ай мерзімінде инфляция деңгейі 1993 ж. осы ... ... 608 %-дан 759 %-ға ... ... банкісі жүргізген қатаң монетарлық саясат арқасында жағдай өзгеріп, инфляция айына 18-19 % деңгейінде тұрақтанды. Инфляцияның жалпы деңгейін сипаттайтын тұтыну ... ... 1997 ж. - 11,2 %; 1998 ж. - 1,9; 1999 ж. - 17,8; 2000 ж. - 9,8; 2001* ж. -6,4 %-ды ... ... ... кезеңдегі инфляция себептеріне мыналарды жатқызуға болады:
-ұлттық экономикада өндірістің терең ... ... ... тапшылығы;
-өндірілген өнімдерге энергетикалық, материалдардың, еңбектің жоғары мөлшерде жұмсалуы;
-өз тауарлары мен қызметтеріне бағаны негізсіз көтеруге мүмкіндік берген жеке тауар өндірушілер ... ... ... оны ... үшін ... ... ақша шығарады;
-мемлекеттің өнімсіз шығындарының жоғары деңгейі;
-басқа мемлекеттердегі экономикалық дағдарыстардың ықпалы.[14]
2008 жылдың қарашасында желтоқсанында инфляция деңгейі 2007 жылдың желтоқсанына қарағанда 9,2%-ды ... бұл ... ... ... сәйкес кезеңінен 7,3%-ға (16,5%) төмен.
ТБИ (тұтыну бағалар индексі) құрылымында ағымдағы жылдың қараша қорытындысы бойынша баға ... көш ... 2007 ... желтоқсанына 11,2%-ға өскен ақылы қызметтер болды (өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 14,0%). Азық-түлік тауарлары бағасының өсуі 10,3%-ды құрап, өткен жылдың ... ... ... ... (23,2%). ... емес ... 5,8% (9,2%) ... өсті
2008 жылдың қарашасындағы инфляция деңгейі өткен жылдың желтоқсанына қарағанда және тұтыну ... ... ... ... өсуі пайызбен
4- сурет.2008 жылдың қарашасындағы инфляция деңгейі
Ағымдағы жылдың қарашасында 2007 ... ... ... ... нан және ... өнімдері - 17,6%-ға, макарон өнімдері - ... ұн - ... ... ... өсуі ... Күріштің 71,8%-ға өсуін ерекше атап өтуге болады. Сүт және сүт өнімдері - ... ... ... ... - ... көкіністер - 10%-ға, ет және ет өнімдері - 9,6%-ға, жемістер - ... шай - ... ... және ... ... - 6,8%-ға өсуі байқалған.
2008 жылдың қарашасында инфляция өткен айға ... ... ... Азық-түлік тауарлары бағалары 0,7%-ға көтерілген. Ақылы қызметтер 1,0%-ға ұлғайды, сол кезде азық-түлік емес ... ... ... ... сурет. 2007-2008 жылдардағы инфляция деңгейі өткен айға қарағанда %-бен
2008 ... ... ... ... ... ... көрсеткіші өткен жылдың сәйкес кезеңіне қараған 2007 жылғы қаңтар-қарашасында 10,0%-бен салыстырғанда 17,9%-ды құрады.
Сонымен бірге, а.ж. қарашасында өткен айға қарағанда ... ... ... түрлеріне бағаның төмендеуі байқалды.
6 -сурет. Кейбір тұтыну өнімдеріне бағаның түсуі
2007 жылдың желтоқсанына ... 2008 ... ... ... ... ... ... сурет. 2008 жылдың желтоқсанында өңірлер бөлігінде инфляция деңгейі
Осы ... ... ... орташа Республикалық деңгей 9,2% -ды құрады.[25]
Мемлекеттiң инфляцияға қарсы саясатын экономиканы тұрақтандыру, бағамен жалақыны реттеу, қаржыны сауықтандыру, ... ... ... ... ... қатал бақылауға алу сияқты жалпы экономикалық шараларды iске асыру арқылы жүргiзедi. Ал аса ... ... ақша ... ... ... ақша реформасын жүргiзудiң екi формасы бар:
1 жаңа ақша жүйесiн құру-ол алғашқыда металл ақша ... ... ... ... мемлекеттiк құрылым өзгергенде, яғни отаршылық (колониялық) жүйе құлап, оның орнына отаршылдықтан арылған саяси тәуелсiз мемлекеттер ... ... және ... ... ... орнына ТМД елдерi құрылғанда бұл елдердiң даму ... ... ... тән жаңа ақша ... ... ... ақша ... кейбiр элементтерiн өзгерту, яғни жаңа ақша өлшемiн енгiзу, баға масштабын, ақша түрлерiн және тағы сол ... ... және ... ... ... ... ... ақша айналысын тұрақтандыру мен экономиканы қалпына келтiрудiң ең бiр қажеттi жолы ретiнде мына әдiстердi қолданады: нуллификация, реставрация (ревальвация), девальвация және ... ... ... ... түрi. Ол бiр ... ... сәикессiздiктiң әрi салдары, әрi себептерi ретiнде көрiнедi. Оны бүкiл шаруашылық механизмiмен емдемей жеңуге болмайды, яғни, егер инфляциялық вирус инфляцияға қарсы ... ... ... ... ... экономиканы сауықтыру нәтижесiз болуы мүмкiн.
Осы бағыттың мәні мынада: жалдамалы жұмыскерлердің табыстары тікелей реттеледі, ал пайда -- ... ... баға ... ... саясатын жүргiзудiң екi жолы бар: бiреуi-бағаның өсуiне жол бермей, бiр деңгейде ұстап отыру (бұрыңғы әкiмшiлiк тарату жүйесiнде ... ... ... қоя ... оның ... кедергi жасамау (қазiргi нарықтық саясат). Бiрақ, осы екi жолдың ... де ... ... жоя алмайды. Өйткенi, инфляцияны толығымен жоюға болмайды. Сондықтан, шама келгенше, инфляциялық ахуалдың бақылаудан ... ... оның ... өсiп ... қадағалау керек.
Баға саясатының инфляция процесiне тигiзетiн әсерiн төмендегi сызбадан көруге болады: ... ... ... ... ... ... және қызметтің бағасын жоғарылату
Халықтың әл ауқатын бір деңгейде ұстау үшін еңбек ақыны көбейту
Өндірістік шығынның азайтылуы
Өндірістік дамуы тоқталуы, оның ... ... ... ... ... ... ... құнының өсуі
Тауардың жеткіліксіздігінің пайда болуы
Пайданың азайтуы
Бағаның қайтадан жоғарылатуы
Тауарды қымбатқа сататын пайда болуы
Халықтың әл ... ... ... ... ... бұралым пайда болуы
Үкімет үшін инфляцияға карсы саясат жүргізудің екі ... ... оны ... ұзақ ... ... ... ... оны шүғыл жүргізу (). Барлық жағдай елдің көлеміне, оның экономикасының ... ... ... ... ... және шарттарына, өзгерістерді халықаралық қаржы мекемелерінің қоддауына, ел ішіндегі әлеуметтік-саяси жағдайға және т.б. байланысты болады.
Қазақстанда инфляцияның дамуы "сұраныс пен ... ... әр қилы ... қолдану арқылы жүріп отырды. Қазақстанда ақша массасының өсуінің үш себебін атап өтейік:
Біріншіден, бюджеттік тапшылықты қаржыландыру үшін ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктерге несиесі -- қайта қаржыландыру үшін несиелер;
Үшіншіден, ТМД мемлекеттеріне несие -- олардың ... ... ... ... ... ... негізінде ақша массасы өскен және инфляция жандана түскен ақшалай түрдегі базаны кеңейткен ... ... ... алғашқыда инфляцияға қарсы шаралар тек монетаристік әдістері ... ... ... нәтиже бермеді.[6]
2 БҮКІЛ ӘЛЕМДІК ҚАРЖЫЛЫҚ ДАҒДАРЫСТЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНЕ ӘСЕРІ
2.1 Инфляция деңгейінің әлеуметтік - экономикалық дамуға ықпалы
Әлемдік қаржы дағдарысының шығу ... ... ... Штаттарынан басталған осы дағдарыстың өзге елдерге қалай әсер етіп жатқанын білеміз. Себебі АҚШ экономикасының ... ... ... 20 ... ... ... ... 13-14 триллион доллар болатын болса, 70-80 триллион доллар әлем қаржысының 20 пайызы АҚШ-тың үлесіне тиетіні анық. Дүние жүзінің 20 ... ... да ... ... ... Ал экспорт бойынша АҚШ Еуроаймақтан кейін екінші орында. Әлем экономикасы ... ... ... ... ... және Америкадан сатып алады. Сондықтан оның әсері әлем елдерінің экономикасына әсер ететіні белгілі жайт.
Елімізде Ұлттық қордың тұрақтандырушы, ... ... бар ... айта ... бұл ... экономикалық тұрақтылығын сақтауға қызмет ететінін ескерсек,осы жағдайдың барлығын ... ... ... ... ... ... түсіндіруі қажет. Жалпы, экономикаға мұнайдан, басқа шикізаттардан түсім түсе ... ... Ал ... ... ... ... бағдарламасы бойынша бірнеше жылдың ішінде бөлінетін қаржы.
Егер Ұлттық қор болмаса, мемлекет банкротқа келіп тірелетіні анық. Мемлекеттің тәуелсіздігі экономикаға тікелей ... ... ... ... ... ... ... дер кезінде беріп келе жатқан тапсырмаларының дұрыстығына халқымыз көз ... ... ... ... ... ... ... да оң бағасын беруде.
Атап айтқанда, Ұлттық қордан 2009-2010 жылдар ішінде 10 ... АҚШ ... ... ... ... ... ... анық.
Қазіргі әлемдік қаржы жүйесіндегі дағдарыстың біздің еліміздің экономикасына да әсер еткеніне қарамастан, Қазақстан экономикасы қалыпты жағдайда жұмыс істеп тұр. ... ... ... көлемі 50 млрд доллардан астам 17 инфрақұрылымдық және 28 өндірістік жоба қаржыландыру кезеңінде тұр.
2007-2008 жылдары ел экономикасын ... ... 540 млрд ... ... ... ... ... құрылысы бітпей қалған тұрғын үй кешендерін іске қосу мәселесі қамтылды. ... мен ... ... ... ... шешу үшін ... қаржы бөлінді. Соның нәтижесінде биыл 8 мың ... өз ... ие ... Ал ... келесі жылдың аяғына дейін өз пәтерлеріне кіру мүмкіндігі қарастырылып отырғаны анық.
13 қазанда ... ... ... қол қойды. Онда Үкіметке заңнамада белгіленген тәртіппен бірнеше шараларды іске асыру жөнінде тапсырма берілді. Осы Жарлыққа сәйкес холдингі мен ... даму қоры ... ... әл-ауқат қоры>> АҚ-ы құрылды. Оның қаржыландырылуы 40 млрд АҚШ ... ... ... Бұл қор ... ... ... мәселелені дер кезінде шешуге, күрделі жағдайлардың алдын алуға қызмет етеді.[10]
Бір ... беті ... ол - ... қаржы-экономикалық дағдарыстың жалғасып жатқандығы. Жалпыадамзаттық қоғамның тығыз интеграцияланған бір бөлшегі ... оның ... ... ... әсері бар екендігі де сөзсіз.
Мұны Үкіметіміз алдын ала болжаған да болатын. Сол ... ... ... бірқатар ірі кәсіпкерлермен жұмыс орындарын қысқартпау, баға тұрақтылығын ... ... ... қол ... Иә, ... ... ... жатыр.
Бірақ АҚШ-тың өзінде жұмыссыздар санын 10 пайызға жеткізіп тұрған дағдарыс Еуропада да миллиондаған ... . ... ... ... де уақыт озған сайын өсе түсуде. Олай болса, біздің де , ... ... ... ой ... ... ... тағы бір мәселе Қазақстандағы жағдай. Өткен жылдың ортасынан қаржылық дағдарыс белең ала бастаған сәттен елімізде де жұмыс орындары қысқарып,жұмыссыздық деңгейі арта ... Бұл ... ... графикпен сипаттасақ:
8- сурет. Жұмыссыздық, жұмыспен қамту (өткен жылдың ... ... ... ... ... деңгейінің өсу үрдісі байқалды. Тиісінше, қазанда-желтоқсанда жұмыссыздар санының төмендеу қарқынының бәсеңдеуі байқалды.[28]
Енді осы мәселені шешуде аймақтық сипатта қарастырсақ: ... ... - ка - лық хабы ... ие болған бұл майданда бі - раз жұмыс орны ашылары сөзсіз. жобасын жүзеге асыру биыл бас - ... ... 2009 ... бастап осы өңірде 15 миллиард доллар көлеміндегі ... ... ... ... қызу ... жүре ... болады. Сөйтіп, Маңғыстау өңірі нағыз қызған еңбек май - данына айналады. Ең ... ... ха - лық - ... ... сай ... тасымалы ай - лағына айналдыру үшін ертеңгі күнге қызмет ете алатын инфрақұрылымдар өмірге келмек. Олар үшін қажетті энергетикалық ... ... - ... ... ... ... тә - уелділіктен құтқару мақсатында жүргізі - леді. Бұған қоса ... ... ... ... ету ... және бар. Те - міржол және автокөлік жолдары құрылысы, құбырлар тарту... не керек, толып жатқан қажеттіліктерді ... алу ... қызу ... осы өңірдің еліміз үшін пайдалы ай - мақ - қа айналуына септігін тигізеді. Болашақ - тағы ... ... ... дәл қазіргі кезде байырғы жұмыс орындарынан амал - сыздан босап қалған қазақстандықтардың күнкөрістіктерін табуына ғана емес, ... ... ... қамтамасыз ететіндей жалақыға жұмыс істеуіне жол ашылады.
Ал қазір осы бір ... ... үшін аса ... ... ке - ... ... ... және сапалы деңгейде өмір - - ге әкелуге қажетті жұмысшы күшін жа - сақтау - ... пен ... ... ара - ... ... жұмыс шарасы ретінде қолға алынуы керек. Бұл ... ... ... - ... ... иелері қанша мөлшерде қажет екенін анықтау. Сонан соң оларды жұмыссыз қалғандар есебінен қайыра оқытып, жаңа ... ... ... бұл қиын шаруа емес, ең бастысы, осы мақсатқа бөлінген арнайы қаржы да бар. Тек соны мақсатты түрде ұқсата ... бос ... күші мол ... ... ... ... ... пайда - лан - са, өте жақсы болар еді. ... нұс - ... ... ... ... дерлік жасыл бақпен жұмысы бас - тал - ғалы біраз болған. Оның нәтижесі де бар - ... ... те ... қысқы ылғалы мол, боранды жылдарда Астанамызды қар басып қалу қаупі әрқашан алдан кес-кестеп шығатыны сөзсіз. Өйткені ... ... ... белгілі. деген сөз содан қалса керек. Ал егер ел ... ... ... ... ... ... ауа ... үшін ғана емес, Астананы қалың қардан қорғау үшін де ... зор. Бұл - бір. ... ... мол қар бұл өңірдегі егістік алқаптарға жайы - лады. Қысқасы, Астананы жасыл орман қор - шаған қалаға айналдыра ... біз атып ... ... ... ... әсер етуші фактордың бірі- тұтыну азық-түліктің бағасы. Осы жағдайды 2008 жылмен ... ... ... ... жасасақ:
1- кесте .Тұтыну азық-түліктің бағасы %-бен*
2009 ... ... ... қаңтар-
наурыз 2008 жылғы
қаңтар-наурызға
2009 ж.ақпанға
2008 ж. желтоқ-
санға
2008ж.
наурызға
2005ж. желтоқ-
санға
Барлық тауарлар мен қызмет көрсетулер
0,8
2,0
8,9
43,7
8,8
Азық-түлік тауарлары
0,6
1,3
8,3
52,5
8,8
Азық-түлік емес тауарлар
1,5
2,9
7,1
28,8
5,9
Ақылы қызмет көрсетулер
0,5
1,9
11,6
46,3
11,7
* Дерек ... ... ... ... жағдайды өткен айдағы бағаның өсімін график бойынша көрсетсек:
9- сурет. Азық-түлік тауарлары рыногындағы бағаның өсімі
Орташа есептегенде: 2009 жылғы наурызда ... ... ... 2008 ... наурызбен салыстырғанда 8,9%-ға өсті .
Тұтыну тауарлары мен қызмет көрсетулерге бағаның өзгеруі
өсуі +, төмендеуі - ... ... ... ... мен қызмет көрсетулерге бағаның өзгеруі
Бағаны тіркеу меншіктің түрлі нысандарындағы ... және ... ... ... ... ... жүйесі бойынша барлық облыс орталықтарында, астанада және қалалар мен ... ... ... шеңбері бойынша жүргізіледі. Біріктіру үшін пайдаланылатын салмақ жүйесі олардың ... ... ... ... үй шаруашылықтарын зерттеу материалдары негізінде есептеледі.2009 жылғы қаңтардан бастап ТБИ-ді есептегенде :
11- сурет. 2009 жылғы қаңтардан бастап есептегендегі тауарлардың ... ... ... 2009 ... ... ... ... қысқаша қорытындылары:
2008 қаңтар-желтоқсандағы нақты ЖІӨ-нің өсімі 2007 жылғы сәйкес кезеңмен салыстырғанда 3,2% құрды.
Есепті кезеңде ... ... ... ... ... тамақтандыру айналымынсыз) 164,3 млрд. теңгені құрып, 2008 жылғы қаңтар-ақпанмен салыстырғанда 2,2% ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты:
2009 жылғы қаңтарда халықтың орташа жан басына атаулы ақшалай табыстары баға бойынша 31297 теңгені құрды. Өсім 2008 жылғы ... ... ... ... ... үшін 15,0% құрды, нақты ақшалай табыстар үшін-5,8%.
2009 жылғы ақпанда жұмыссыздар саны, бағалау ... 598,5 мың ... ... ... деңгейі экономикалық белсенді халық санына 7,1% құрды. Жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 2009 жылғы ақпанның соңына 66,5 мың ... ... ... ... ... ... санына 0,8%. Жасырын жұмыссыздық деңгейі, бағалау бойынша экономикалық белсенді халық санының 1,9% құрды.
2009 жылғы қаңтарда қызметкерлерге есептелген орташа айлық атаулы ... 61378 ... ... 2008 ... ... ... өсім 12,7% болды. Нақты жалақы индексі 2008 жылғы қаңтарға 103,7% ... ... ... индикатор 2009 жылғы қаңтар-ақпанда 2008 жылғы қаңтар-ақпанда қарағанда 96,3% құрды. Қысқа ... ... ... есептеу жеделділікті қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылады және ... ... ... ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, құрылыс, сауда, көлік және байланыс сияқты негізгі салалар бойынша шығарылым индекстерінің өзгеруіне негізделеді. ... ... ... 2009 ... ... 2008 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 101,1% құрды. Азық-түлік тауарларына ... 0,8%, ... емес ... және ... ... ... ... артты. Өнеркәсіп өнімін өндіруші кәсіпорындар бағалары 2009 жылғы ақпанда 2008 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 11,3% ... ... ... жедел деректер бойынша жалпы ішкі өнім көлемі ағымдағы бағаларда 15907,0 млрд. теңгені құрды. 2007 жылғы сәйкес кезеңмен салыстырғанда ... ... өсуі 3,2% ... ЖІӨ ... ... ... ... ЖІӨ-нен 45,0% құрды, қызмет көрсету - ... ... ... ... ... ... (ұйымдаспаған сауда есебінсіз) 4,4 млрд. АҚШ долл. ... 2008 ... ... ... 41,6% ... ... 2,6 ... АҚШ долл. құрды (50,5% азайды), импорт - 1,8 ... АҚШ ... (21,4% ... ... ... ... ... көлемі ағымдағы бағаларда 1014,4 млрд. теңгені құрды, бұл 2008 жылғы қаңтар-ақпанға қарағанда 3,2% кем. Өңдеу өнеркәсібінде (88,6%) және электр ... газ бен суды ... және ... (92,2%) ... байқалады. Кен өндіру өнеркәсібінде өсім 1,5% құрды
2009 жылғы ... ауыл ... ... ... ... ... ... 83,9 млрд. теңгені құрып, 2008 жылғы қаңтар-ақпанмен салыстырғанда 4,7% артты.
2009 жылғы қаңтар-ақпанда негізгі капиталға салынған инвестициялар көлемі 373,1 ... ... ... бұл ... ... сәйкес кезеңге қарағанда 9,7% аз.
2009 жылғы қаңтар-ақпанда жүк айналымының көлемі 50,5 млрд. ткм (коммерциялық жүк тасымалдаумен айналысатын көліктік емес ұйымдар мен ... жүк ... ... ... ... құрып, 2008 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда 10,2% төмендеді.
Тіркелген заңды тұлғалар саны 2009 жылғы 1 наурызға 286334 ... ... ... ... ... ... салыстырғанда 5,5% артты, оның ішінде 50 адамнан кем қызметкерлері бар - 271122 ... ... ... ... ... ... саны ... құрды, оның ішінде 167522 бірлік - шағын кәсіпорындар. Республикадағы шағын бизнес субъектілерінің саны 205582 бірлікті ... ... ... ... ... ... 7,0% артты.
Мемлекеттік бюджет табысы 2009 жылғы 1 ақпанға 206,6 млрд. теңгені, шығындар 128,9 млрд. теңгені құрды. 2008 жылғы тиісті кезеңмен ... ... 4,5% ... ... 9,5% ... ... III ... кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржы нәтижесі табыс ретінде 1536,7 млрд. теңге ... ... бұл 2007 ... ... кезеңдегі деңгейден 63,5% жоғары. Пайдалылық деңгейі 43,5% құрды. Есеп берген кәсіпорындардың жалпы санынан ... ... ... - ... ... ... ... саласына кредиттік салымдары 2009 жылғы қаңтар соңына 7385,7 млрд. теңгені құрап, өткен жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда 2,0% артты.Ұзақ мерзімді кредиттердің ... ... 80,1%, ... валютадағы кредиттер 44,7% құрды. Банк жүйесіндегі депозиттер көлемі 5256,3 млрд. теңгені құрады, бұл 2008 жылғы ... ... ... 34,1% артық. Халық депозиттері 3,2% артып, 1480,8 млрд. теңгені құрды.
Негізгі тамақ өнімдерін ... ең ... ... есептелген орташа халықтың жан басына шаққандағы күнкөрістің ең төменгі деңгейінің шамасы 2009 жылғы наурызда өткен ... ... ... ... 4%-ға ... Оның ... ет пен ... сатып алуға жұмсалған шығыстардың үлесі 19,3%, сүт, май-тоң май ... мен ... - 16,6%, ... мен ... - 12,1%, нан ... - 9,8%, қант, шай және дәмдеуіштерді сатып алуға жұмсалған шығыстардың үлесі - 2,2% ... ... ... күнкөрістің ең төменгі деңгейінің шамасы 12243 теңгені құрады ... ... ... ... ... ... ... 2009 жылдың наурызындағы күнкөріс деңгейі
Негізгі тамақ өнімдерін тұтынудың ең төменгі нормаларынан есептелген орташа халықтың жан ... ... ... ең ... деңгейінің шамасы 2009 жылғы наурызда өткен жылдың тиісті аймен салыстырғанда 4%-ға ... Оның ... ет пен ... ... ... ... ... үлесі 19,3%, сүт, май-тоң май өнімдері мен жұмыртқаны - 16,6%, жемістер мен көкөністерді - 12,1%, нан ... - 9,8%, ... шай және ... ... ... ... шығыстардың үлесі - 2,2% құрады
Бүкіл әлемді дүрліктірген бұл ... ... ... тек ... ... ... қатар ЖІӨ-і мен экономикалық көрсеткіштеріне біршама әсер етті. Атап айтар болсақ:
ЖІӨ-нің 2009 жылы нақты өсуі 2008 жылғы 10,7 %-бен ... 8,9 %-ды ... ... ... ... ... құрылыс және қаржы қызметтері саласының жоғары үлесімен қамтамасыз етілді.
2008 жылғы 29,5 %-бен ... 2009 жылы ... ... ... ... ... 28,3 %-ды құрады. Оның ішінде ЖІӨ-нің құрылымындағы тау-кен өндіру өнеркәсібінің үлесі 16,1 %-дан 15,1 %-ға, қайта өңдеу өнеркәсібі тиісінше - 11,6 %-дан 11,5 %-ға ... ... ... жағдайына қысқаша шолу.
I. Макроэкономикалық көрсеткіштер:
ЖІӨ нақты көлемінің индексі (НКИ) (өткен жылғы тиісті ... ... ... ЖІӨ ... ... ... ... нақты ЖІӨ 2001-2007ж. аралығындағы кезең үшін ең аз ... (8,9%) ... Бұл ... ... ... секторы өсе түсті (113,2 %)
2007ж. ЖІӨ өсу ... ... ... ... ... ... өсу ... төмендеуі (2007ж. - 2,7%, 2006ж. - 7,5%) есебінен НКИ 108,9% дейін ... бұл ... ... НКИ 108,1% ... ... төмендеуіне әкелді.
2009 жылы ЖІӨ НКИ өсу қарқынының бірінші кезекте, құрылыста, сондай-ақ өнеркәсіпте, жылжымайтын ... ... ... және ... ... ... ... болды
2009ж. қаңтарда ЖІӨ НКИ 103,9% болды, бұл қаралып отырған кезең үшін ең аз өсу ... ... ... Тоқсандық ЖІӨ (өсіре отырып),%-бен
Құрылыс 2009ж. қаңтарда ЖІӨ өсу қарқынының төмендеуіне барынша ... ... ... оның өсу ... 103,9% ... - 126,9%-дан) дейін төмендеді.
15- сурет. ЖІӨ құрамындағы ... ... НКИ ... жылғы кезеңге )
Экспорттың өсу динамикасының баялағаны себепті (жалпы көлемдегі үлесі 66,1%) 2008ж.қыркүйектен бастап сыртқы сауда ... өсу ... ... ... ... айналымы,экспорт,импорт
2008 жылы Қазақстан экономикасы әлемдік қаржы нарығындағы, энергия ресурстары мен азық-түлік тауарлары нарықтарындағы баға конъюнктурасының аса ... ... ... қаржы дағдарысы және соның салдарынан болған көптеген елдер экономикасының рецессиясы Қазақстан экономикасының қарқынды өсуінің баяулауына себеп ... ... ... ... ... ... жедел деректері бойынша 2009 жылғы қаңтар-қнаурызда ЖІӨ ... 2008 ... ... ... 3,2 %-ға ... бұл 2008 ... ... кезеңіне қарағанда 5,5 пайыздық тармаққа төмен.
Экономиканың жекелеген секторларындағы кредит беру және ... ... алып ... сыртқы қарыз алу күрт қысқарған жағдайдағы әлемдегі инвестициялық және іскерлік белсенділіктің төмендеуі ... ... ... ... белгілі бір әсерін тигізді.
Негізінен дағдарыс кредитке барынша тәуелді салалардың дамуына әсер етті - бұл ... ... ... сауда.
2008 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өндірісінің көлемі 2009 жылы 2,1 %-ға ұлғайды. ... ... ... ... ... 5,3 %-ға, ... энергиясын, газ және су өндіру мен бөлуде - 6,4 %-ға ұлғайды.
Сонымен қатар, өңдеуші өнеркәсіптегі өндіріс көлемінің 2,6 %-ға ... ... ... ... ... ... ... әлемдік тауар нарықтарындағы сұраныстың төмендеуі, өндірісті дамытуға арналған кредиттерді тартуға байланысты проблемалар құрылыс материалдарын, көлік құралдары мен қара ... ... ... ... алып келді.[24]
Өтімділіктің жаһандық тапшылығын тудырған қаржы дағдарысының екінші толқыны әлемдік қаржы жүйесінің аясынан шығып, нақты секторға едәуір кері әсерін ... ... ... ... ... өсу ... айтарлықтай баяулауы байқалып отыр, осының салдарынан тауарлар мен қызметтерге жаһандық сұраныс төмендеп отыр.
Бұл отандық экономиканың ... және ... ... жаңа ... ... ... ... етеді.
Қазақстан экономикасының перспективалы секторлары туралы инвесторлардың хабардар болу ... ... ... ... ... осының салдарынан аталған секторларға инвестициялар жеткілікті түрде тартылмауда.
1993 жылдан 2008 ... ... ... ... ... 72,3 млрд. АҚШ доллары көлемінде тікелей шетелдік инвестициялар (бұдан әрі - ТШИ) тартылды. Бұл Орталық Азия ... ... ... 80 %-ы. 2007 жылы ғана елге 17,5 ... АҚШ ... ... яғни өткен 2 жылды қоса алғандағымен бірдей.
1997 жылдан бастап шетелдік инвестициялардың негізгі массасы өндіруші ... ... бұл ... өңдеуші өнеркәсіпке өнеркәсіпке жіберілген инвестициялардың небәрі 4 %-ы ғана ... Осы ... ... ... деңгейінің төмендеуі есебінен ЖІӨ-нің құрылымындағы өңдеуші өнеркәсіптің үлесі 2003 жылғы 14,2 %-дан 2008 жылдың ... ... 12,5 %-ға ... ... ... өндірісінің жалпы көлемінде 2003 жылғы 42,9 %-дан 2009 жылғы 36,1 %-ға дейін азайды. [17]
Осы уақытқа дейін ... және орта ... ... толығымен іске асырылмауда. Оған әсер еткен факторлардың бірі шағын және орта ... ... ... ... ставканың өсуі салдарынан кредиттің қол жетімсіздігі және рұқсат беру және салық жүйесінің жетілменгендігі ... ... ... ... жандандыру мақсатында әкімшілік кедергілерді азайту және рейтингісінде Қазақстанның позициясын арттыру үшін Қазақстандағы бизнес ортаны дамыту жағдайын жақсартуға бағытталған ... іске ... ... ... ... ... ... 2009 жылдың басындағы қорытындысы бойынша елдің бәсекеге қабілеттілік рейтингісінің төмендеуі орын алды. 2008 жылдың ... 61 ... ие ... ... 134 ... ішінде 66 орынға ығысты.
Ел позицияларының нашарлауының негізгі себептерінің бірі ретінде факторын бөліп көрсетуге болады. Тұтастай ... бұл ... ... ... әсер ету трендінің жалғасуының нәтижесі болып табылды.
Жалпы ... ... және атап ... оның ... ... дамуын айтарлықтай тежейтін келесі проблема - экономиканың мемлекеттік секторының жеткіліксіз тиімділігі. Қазіргі жағдайда ... ... ... ... ... ... қабілеттілігін анықтаушы шарт болып табылады.[19]
2008 жылы мемлекеттік сектордағы кәсіпорындардың қаржы- шаруашылық ... ... ... ... 314 республикалық мемлекеттік кәсіпорын қызметінің тек 192 (61 %) - ... 73 (23 %) - ... 49 (16 %) - ... ... ие екендігін көрсетті.
Жарғылық капиталына мемлекет қатысатын 148 акционерлік қоғамның (жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің) 86 (58 %) - рентабельді, 42 (28 %) - ... 20 (14 %) ... ... ие. ... 2008 жылдың қорытындылары бойынша жарғылық капиталына мемлекет қатысатын 129 акционерлік ... ... ... ... - 74 (57,4 %) енгізген, корпоративтік басқару кодексін - 84 (65,1 %) акционерлік қоғам ... ... ... шешу үшін ... қызметінің бірінші стратегиялық бағыты Экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және ... ... ... ... кету ... ... Қазақстан 1990 жылдардың ішінде де бірнеше дағдарысты бастан кешіргені белгілі. Мәселен, 1992, 1996-97 ... ел ... ... ... тап ... Одан ... оңтүстікшығысазиялық дағдарыс алдымыздан шықты. Ал қазір жағдай басқаша. Бүгінгі таңда Ұлттық қордағы қаражатты қоса есептегенде Қазақстанның алтын-валюта ... 51 млрд АҚШ ... ... ... ... ... әлеуметтiк төлемдердi және бюджетшiлердiң жалақысын ұлғайту жөнiндегi мемлекеттiң барлық мiндеттемелерi толық көлемiнде сақталуына кепiлдiк беруге мiндеттi.
22 қазан күні Мәжілістің ... ... ... ... ... рет үш ... арналған, яғни, заң жобасы мақұлданды. Осы үш жылдық бюджет жобасында алдағы кезеңде жүзеге асырылатын бюджеттік бағдарламалар жүйе-жүйесімен көрініс ... ... ... ... ... жолдары да осы жобада айқын қарастырылған.
Мәжіліс депутаттары бюджеттің шығыс бөлігі бойынша әлеуметтік салаға, сондай-ақ ауыз ... ... ... ... бөлу ... ... ... берген. Бюджеттің шығыс бөлігін 593,5 млрд. теңгеге ұлғайту жөнінде 108 ұсыныс түсіп, ... оның 46 ... ... 42 ... ... ... ... нәтижесінде Үкімет бюджеттің шығыс бөлігін 26,2 млрд. теңгеге ұлғайтуға келісті.
Мемлекет ... ... ... ... ... ... зейнетақының орташа көлемі 2009 және 2010 жылдары - 25 пайызға және 2011 жылы - 30 ... ... ... ... ... ... іске асыруға 1 трлн 712,7 млрд. теңге жоспарланған. Оның ... 2009 жылы - 446,5 ... ... 2010 жылы 545 ... теңге, 2011 жылы 721 млрд. теңге көлемінде шығыстар көзделген.[1]
Бұл ретте 2011 жылы базалық зейнетақылық төлемдер мөлшерi ең ... өмiр сүру ... 50 ... ... ... ... ... қоры несие беруге қажетті қаржыны аударды. Банк наурыздың ... ... ... ... ... және ... бес ... күні ішінде қаралады. Кепілдемені ескере отырып, несие беретін болды.Осылайша ... ... ... ... кедергі келтіріп отырған барлық мәселелердің шешімі қарастырылды.
несиені жылдық 9%-дық мөлшерлемемен, 15 жылға береді. ... оқу ... (ЖОО) ... ... оқу ... мен жыл қорытындысы бойынша несие алған студенттердің сабақ үлгерімі туралы ақпарат беріп отырады.
Атап айтқанда, несие алуға арыз берген кезде студент ... ... және ... бере ... ... ... ... - студент, ол оқуын аяқтады, бірақ ... ... ... ету ... ... ... қоры ... басшысының тапсырмасымен ақылы негізде оқып жатқан ЖОО студенттеріне ... 40 мың ... беру үшін ... ... ... ... ... бірінен бастап банк өтініштерді қабылдайтынын мәлімдеген-ді, алайда 17-наурыздағы мәліметтер ... тек 300-ге жуық ... ... ... ... ... мен ... ата-аналар комитеті үкімет 3,5 млрд теңгелік қосымша білім гранты мен 1,5 млр теңгелік ... ... ... мемлекет басшысының тапсырмасын қағаз жүзінде ғана орындады.Сол секілді бюджеттік мекеме қызметкерлерінің еңбекасысы да, екі айдан кейін, яғни, келесі жылдың 1 ... ... 25 ... ... Және де 2010 жылы - 25 ... және 2011 жылы - 30 пайызға арттырылады.
Парламентте елдің әлеуметтік жағдайын арттыру мақсатында ... ... ... ... жуырда Мәжілісте жаңа заң жобасы мақұлданды. Заң жобасы шеңберінде бірнеше міндеттер шешілуге тиіс. Атап ... ... сала ... одан әрі ... және оны ... нормативтік қамтамасыз ету, әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қызметтер институтын дамыту әдіснамасы мен ... ... беру ... ... ... барлық зейнеткерлердің зейнетақыларын орта есеппен 25 пайызға көбейту ... ... ... ... Аталған заңға өзгерістер енгізу зейнетке бұрын шыққандар сияқты, жаңадан шығатын, ең жоғары зейнетақы алуға құқығы бар барлық ... үшін ... ... ... ... ... жағдайындағы Қазақстанның қаржылық дағдарысының қазіргі көрінісі және оны тежеу жолдары
Бұл экономи - ... ... ... эко - но - ми - каға айтар - ... әсе - рін ... ... бас - ... қаржы дағ - да - рысы соңғы уақытта Еу - ро - ... Оң - ... Азия ел - ... ... ры - ... ... тас - тады. Ре - сейдегі, өзге де көрші - лес елдердегі қар - жы дүм - пуінің нақты ... ... әсер етіп ... көзіміз көріп отыр. Әлемдік экономиканың 20-25 пайызын құрап отырған АҚШ мемлекеті биылғы бюджет жылын 450 миллиард доллардан астам ... ... ... ... ... бойынша, АҚШ-тағы жұмыссыздар саны 8 млн. адамға дейін өсіп кетіпті. АҚШ эко - но - ми - касы өз ... еш - ... мұн - дай ірі ... ... ... емес. Сондай-ақ, Жапония мен Қытайдың да жағдайы мәз емес.[8]
Қазақстанның экономикасы мен қаржы жүйесі әлемдік жүйеге бұрынырақ кіріккен еді. Бұл ... ... ... ... ... несиелерді тұрғындарға жарна ретінде беретін депозиттер тү - рінде емес, шетелдік қаржы меке - меле - рінен қарыз алу түрінде ... ... ... ... орын ... ... дағдарыс пен оның әлем экономикасына тигізген кері әсері бірден Қазақстаннан ... көп - теп ... ... әкеп ... Қазақстандық банктердің беделіне қауіп төніп, сырттан келетін несие күрт азайды. Бұл өндірістің төмендеуіне және ұлттық валюта-теңгенің құнсыздануына жол ... Осы ... ... талдап көрсетсек:
?-деген сұраққа жауап бермес үшін,ең алдымен АҚШ-тағы тоқталайық. Қазіргі дүниежүзілік қаржы саласындағы жағдай, ... 70 жыл ... ... ... орын ... дәл осындай дағдарысты еске салады. Ол кездері де бар бәле Америкадағы жылжымайтын мүлік акциясына байланысты ... еді. Ал бұл бір ... ғана ... сол ... ... ... қарым-қатынаста болған елдердің де экономикасына әсерін тигізді. Кейіннен бұл дағдарыс тарихта ... ... ... ... бұл дағдарыстың орын алуының басты себебі - бұл мемлекетаралық валюталық реттеудегі қордаланған проблемалар.
* Бірінші себеп бұл - ... ... ... ... ... ... құны ... байланыстырылмаған.
* Екіншіден, айналымға енгізілетін осы валютаның көлемі ... ... ... ...
* ... ... ... мен банктер инвестицияларды бірдей қажет еткенімен, олардың ақшаларға қол жеткізімділігі әртүрлі.
Осының әсерінен бұл алыпсатушылықтың нысанына айналды. Баспадан ... ... ... ірі банктерден - шағындарына, дамыған елдерден - дамымағандарына өтіп отырады және өндірушілерге жетем дегенше, оларға әр ... ... ... Яғни әлі құрал-жабдықтар сатылып алынбаған, өнім өндірілген жоқ, ал банктер мен ... ... ... ... оны әрі ... ... жіберіп үлгереді. Нәтижесінде, дүниежүзінде тауарлармен қамтамасыз етілмеген ақша көлемі ұлғаяды. Әлемде ... ... ... ... ... ... компаниялар (ТҰК) пайда болды. Қазіргі таңда олардың ... ... ... ... ... мемлекеттердің ұлттық банктеріндегі қорлардан екі есе көп. Сонымен бірге олар ... елде ... ... және ... ... ... ... жоқ. ТҰК өздерінің мақсаттарын көздеп қомақты қаражаттарды бір саладан екінші салаға және бір елден екінші елге ... ... ... ...
Елімізде 2009 жылдың қаңтар айындағы қаржылық жағдайдағы тағы бір өзгеріс-теңге девальвациясы болды, яғни АҚШ ... ... төл ... ... бір ... ... 25%-ға өсті. Бұның да өз себептерін түсіндіріп өтсек: теңге девальвациясын бірден жоғарылатпай, өткен жылдың қазан айында, мұнай мен металдың бағасы күрт ... ... ... ... еді. Австралия мен Канадада дәл осылай жасалды. ... ... ... ... ... ... ... ешқандай хабарландыру болған жоқ. Бәрі де нарық заңымен, табиғи жолмен жүзеге асты. Бас-аяғы бірнеше аптаның ішінде Австралия мен Канада доллары, ... ... 27-28 ... құнсызданып шыға келді.
Ресей қабылдаған жол да ұлттық валютаны баяу девальвациялауға бағыт ұстанды. Олар мерзім-мерзіммен валюталардың ... ... ... Ал ... ... ... қаржы жүйесінде өте сирек кездеседі. Турасын айтқанда, Ресейдегі девальвация өткен жылдың желтоқсанында басталған болатын. Қазір оның жайлы түсінік ... ... ... ... бойды аулақ салу - елдің алтын-валюталық қорының ортаюына жеткізді. Ақыр ... ... ... жинақ банкісі сақтық қордың көп қазынасын жоғалтып алды. 2009 жылдың қаңтарында ғана бұл елдің Орталық банкі рубльді тұрақты күйінде ... ... 35 ... АҚШ доллары көлеміндегі валютаны сатуға мәжбүр болды. Ал 2008 жылдың қыркүйегінен желтоқсанына дейін бұл елде ... ... ... 169 ... ... ...
Міне, осы себептер-ақ деушілердің пікірін жоққа шағаратындай. Бір мезеттік девальвация елден ... ... ... ... іске айналды.
Сондай-ақ ұлттық валютаны тұрақтандыру үшін енді халықаралық валютаны шығындап жату қажет болмайды. Осы себептерден де ... ... ... ... ... айдың басында жүзеге асырылған жолды қалап алды. Егер деген сұраққа ... ... тура ... бір ... нақыл сөзін еске салуға тура келетін шығар: деген болатын ол. Біздің елімізде, әсіресе, бүкіл дүниежүзіндегідей іскер ... ... 2009 ... ақпанына дейін-ақ девальвацияны күту пиғылы қалыптасқан еді. Мәселен, қаңтар айының өзінде мемлекет тұрғындары 2 ... ... ... ... ... ... ... шағын кәсіпкерлердің барлығы дерлік, банктер, көптеген өндірістік кәсіпорындар өздерін доллармен қамтамасыз етіп алған ... Ал ... ... өтемдерді төлеу үшін ғана немесе сауда нүктелеріне барып керек-жарағын сатып алушылар ғана кәдесіне жаратып жүрді.[13]
Әр мемлекет өз экономикасының бәсекеге ... ... және ... ... ... ... Бірақ қаржаылық дағдарыс әсерінен біздің елдеде бірқатар салалардың әлсірегенін байқаймыз. Атап айтқанда:
ЖІӨ-нің 2008 жылы нақты өсуі 2007 жылғы 10,7 %-бен ... 8,9 %-ды ... ... ... ... жуығы құрылыс және қаржы қызметтері саласының жоғары үлесімен қамтамасыз етілді.
2- кесте. ЖІӨ-ің құрылымындағы өнеркәсіп үлесі %-бен*
Көрсеткіш/жылдар
2008ж
2009ж
Өнеркәсіп үлесі
29,5% ... ... ... көзі: http://dk.news.kz ЖІӨ-НКИ
2009 жылы Қазақстан экономикасы әлемдік ... ... ... ... мен азық-түлік тауарлары нарықтарындағы баға конъюнктурасының аса тұрақсыздығы жағдайында дамыды.
Әлемдік қаржы дағдарысы және ... ... ... ... ... экономикасының рецессиясы Қазақстан экономикасының қарқынды өсуінің баяулауына себеп болды. Мәселен, Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... 2009 ... қаңтар-наурызда ЖІӨ өндірісі 2008 жылғы қаңтар-қарашамен салыстырғанда 3,2 %-ға өсті, бұл 2007 жылдың осындай кезеңіне қарағанда 5,5 ... ... ... жекелеген секторларындағы кредит беру және белсенділіктің төмендеуіне алып келген сыртқы қарыз алу күрт ... ... ... ... және ... белсенділіктің төмендеуі Қазақстан экономикасының дамуына өзінің белгілі бір ... ... ... 2008-2009 жылдардағы базалық инфляция(өткен жылдың тиісті айына пайызбен, өсуі+, төмендеуі)
Негізінен дағдарыс кредитке барынша тәуелді салалардың дамуына әсер етті - бұл ... ... ... сауда.
Сонымен қатар, өңдеуші өнеркәсіптегі өндіріс көлемінің 2,6 %-ға төмендеуі байқалып отыр. Энергия ресурстарына ... ... ... ... ... ... төмендеуі, өндірісті дамытуға арналған кредиттерді тартуға байланысты проблемалар құрылыс материалдарын, көлік құралдары мен қара ... ... ... ... алып ... жаһандық тапшылығын тудырған қаржы дағдарысының екінші толқыны әлемдік қаржы жүйесінің аясынан шығып, нақты секторға едәуір кері ... ... ... ... ... экономиканың өсу қарқынының айтарлықтай баяулауы байқалып отыр, осының салдарынан тауарлар мен қызметтерге жаһандық ... ... ... ... ... ... және ... бойынша жаңа қосымша шаралар қабылдауды талап етеді.
Қазақстан экономикасының перспективалы секторлары туралы инвесторлардың хабардар болу деңгейі төмен деңгейде ... ... ... ... аталған секторларға инвестициялар жеткілікті түрде тартылмауда.
Осы уақытқа дейін шағын және орта бизнестің ... ... іске ... Оған әсер ... ... бірі шағын және орта бизнесті кредиттеу көлемінің төмендеуі, ставканың өсуі салдарынан кредиттің қол ... және ... беру және ... жүйесінің жетілменгендігі болып табылады.
Кәсіпкерлікті дамытуды жандандыру мақсатында әкімшілік кедергілерді азайту және рейтингісінде Қазақстанның позициясын арттыру үшін ... ... ... дамыту жағдайын жақсартуға бағытталған шараларды іске асыруды жалғастыру қажет.
Ел позицияларының нашарлауының негізгі себептерінің бірі ретінде ... ... ... ... ... алғанда, бұл экономикадағы құрылымдық сәйкессіздіктердің әсер ету трендінің жалғасуының нәтижесі ... ... жылы ... ... кәсіпорындардың қаржы- шаруашылық қызметі жоспарының орындалуын талдау 314 республикалық мемлекеттік кәсіпорын қызметінің тек 192 (61 %) - ... 73 (23 %) - ... 49 (16 %) - ... нәтижеге ие екендігін көрсетті.
Жарғылық капиталына мемлекет ... 148 ... ... ... шектеулі серіктестіктердің) 86 (58 %) - рентабельді, 42 (28 %) - ... 20 (14 %) ... ... ие.
Мониторинг 2008 жылдың қорытындылары бойынша жарғылық капиталына мемлекет қатысатын 129 акционерлік ... ... ... ... - 74 (57,4 %) енгізген, корпоративтік басқару кодексін - 84 (65,1 %) ... ... ...
Аталған проблемаларды шешу үшін Министрлік қызметінің бірінші стратегиялық бағыты Экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және жаңғырту ... ... ... ... келейік. Қазақстан экономикасындағы бұл салада реформа өте жақсы жүріп, рейтингілік агенттіктер банктер беделін жоғары бағалап, әрі банк ... ... ... ... ... олар да бұл дағдарыстан шет қала алмады. Оның ... ...
* ... ... ... әсерін болжамдай алмады. Жағдайдың тұрақты болатынына сеніп қалған ... ... ... ... ... ... ... өз клиенттеріне ұзақ мерзімге беріп отырды.
* Екіншіден, банктер тұрғын үй саласында алыпсатарлық бағаның калыптасқанын ескермеді және ... ... ... ... ... ... ... тапқан мол табыстарын өз қорларын өсіру үшін жұмсамай, оларды еліміздегі және шетелдердегі ғимараттар мен өндірістік нысандар түрінде бағдарсыз активтерге айналдырып ... да ... банк ... айтарлықтай қауіптердің бір мезгілде жинала бастағаны заңдылық. Орын ала ... ... ... ... банк пен ... және ... нарығын реттеу мен бақылау агенттігі осыдан екі жыл бұрын ... ... ... ... ... ... ... үшін шек қоюға, шетелден алынған қарыздарды шұғыл қайтаруға қажет болған жағдайларға қаржыларды шоғырландыру, кез келген ... ... ... қорларының қаражаттарын үш есеге көбейтуге және шетел ... ... ішкі ... енгізілуіне шектеулер қойып, шұғыл шаралар қолдануға мәжбүр болды. Бұл шешімді коммерциялық ... ... ішкі ... ... деп кінәлағаны да белгілі. Алайда дәл осы шаралар мен резервтік қордың арқасында, соңғы болған жағдайлардан көп қиналмай шығуға мүмкіндік ... ... ... мен оның ... және ... күш алуына кінәлілерді іздестіріп, Үкімет Ұлттық банкті, ол өз кезе - гін - де ... - ... ... жаз - ... ... Шын ... ... жағдайдың орын алуын ең алдымен ақша ұсыны - сы - ның шек - тен тыс көп ... із - ... ... секілді. Жалпы, эконо - мика - да ақшаны екі арна арқылы ұсы - на - ды. Оның біреуі - ... екін - ші - сі - ... ... Мемлекет атынан орталық банктің ақша ұсынуы, біріншіден, қолма-қол ақша эмиссия - сы, екіншіден, коммерциялық банктер үшін басы ... ақша ... ... беру ... ... ... Ал бұл ... экономикадағы ақша мас - сасының бірнеше есе еселе - нуіне қыз - мет ... ... жағ - ... ... - да - ғы ... ақша сомасы, со - нымен қатар коммер - циялық банк - тер үшін ... жаңа ... ... ... сек - торы мен тұрғындар тарапынан бола - тын ... ... ... ... Басы артық резервтік ақша кө - ле - мі - нің ... ... ... ор - ... банк ... жерден моно - полия болса да, ық - - пал ... ал - май - ды. Сәл де ... шек - - теу қоюы ... Одан ... ша - масы жет - ... Басы ... ... өсуіне несие экспансиясы процесінде ком - мерциялық банктердің жүргі - зіп отырған операцияларының кө - лемі, ха - ... ... ак - тив - ... ди - на - ... мемлекет - тік құнды қағаз - дар эмиссиясының өзгеруі және олар - мен ... ... сипа - ты ... ық - пал ... ... Басы ... жаңа ақша ... өсуіне ықпал жасайтын басқа да объективті фак - торлар мен монетарлық билік - тің құзырлары жетіп артылады.
Сонымен бірге нарық жағ - да - йын - да ақша ... ... тек ... ... ғана ... ... Ақша шыға - ру ... ақша ұсы - ну - да коммер - ция - лық банктердің де үлесі мол. Яғни олар ... және ... ... - ция - ... бел - сен - ді ... ... оты - рып, қосым - ша ақша жасайды. ... нәти - же - ... ... банк - тер - де жаңа депозиттер ... ... жа - ңа ақ - ... ... ... Жаңа пай - да ... ақшаларды несиеге бе - ріп, ол ақша ... ... ... Соны - мен ... коммерциялық банк - тердің эмис - сиялық функциясы екінші рынок арқылы тікелей немесе ... ... ... ... бо - ... мем - ... құнды қағаздар түрінде бе - рі - летін орталық ... басы ... ре - ... ақша ... шектелмейді.
Яғни ашық та, жариялы эконо - ми - ка мен көп ... ақша жүйе - ... ... банктердің орталық банк қамтамасыз ететін басы артық ақша резервтерінен де басқа, жаңа де - позиттердің неше түрлі кең ... - ле - рін ... ... мол. ... ... қазіргі жағдайда дәл осы сипат тән болып тұр. Ақша ... - рын ... үшін ... және ішкі ақ - ша рыноктарының көптеген сегмент - те - рінің пайда болуы коммерциялық банк - терді ҚР ... ... ... жүйесінен мүлдем тәуелсіз болуына жол ашып отыр. Бұдан шығатын қоры - тын - ды - ... ... - лық ... ... несиелік экспансиясын қамтамасыз ету үшін тұ - рақты түрде басы артық ақша ре - зервтерінің болуын ҚР ... ... ... етіп ... жоқ. Олар оны ішкі және ... ақша ... ... тартып отыр. Осылай коммер - циялық банктердің орталық резервтік ақшаның және ҚР Ұлттық банктің эмиссиялық бастамасының ... - сыз, өз ... ... ақша жа - сай алу ... ақша ... ар - туының негізгі факторы болып шыға келуде.
Коммерциялық банктерде жаңа депозиттердің құрылу процесі Ұлттық банктің резервтік ... ... ... ... ... жалғыз эмиссиялық институт және ақша мас - са - сы айналымын реттейтін монетар - лық орган болып ... ... банк ... ... ... ... ... күйде қалды. Яғни қазіргі кезде резервтік ақша ... ... ... ... ... ай - ... шығып жатқан жоқ, кері - сінше, коммерциялық банктер Ұлттық ... ақша ... ... етіп жатыр. Эмиссиялық белсенділікті коммерциялық банктер қолына алып алған. Ақша шаруашылығын монопо - лия - ... ... ... ... Ақша ... ... пен ком - мер - циялық банктер арасындағы қатынас өзгеріп, екінші деңгейлі банктер ақ - шаны көбірек ұсына бастады. банк ... өтім - ді - лігі мен ... ... ішкі және ... несие-депозиттік экспан - сия - сын реттеу міндетін әлсіретіп алды. Резервтік ақша жасаудың коммер - ция - лық банктердің ... ... ... соңынан пас - сивті түрде ілесіп отыру нәтижесінде, орталық банктің ақша ұсынуды рет - теудегі дәстүрлі ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай Қазақстанда көптеген өтімді - лік коэффициенттерін жасауға және сол коэффициенттер мәнін жиі өзгер - туге ... ақша ... ... ... ... ақша-несие саясатын жүргізуді күрделендіре түсіп, оның құралдарын әлсіретеді. Мұндай жағ - ... ... ... ақша ... ... ... бақы - лауын жүзеге асыру қиындайды.
Практикада ақша ... деп атау ... Ақша ... банк ... депо - ... қондырмасының негізі секілді қызмет атқарады. Ол коммерциялық банктердің өтімділігін ... ... ... ... ... ... міндетті резервтік ақша және айналымдағы қолма-қол ақ - ... ... Оның осы ... ... банк ... ... - ... жартылай резервтік жабу жағ - дайында абсолютті ... әр ... - тағы ... ... Мы - ... міндетті резервтік ақшаның кө - лемі Ұлттық банктің бекіткен мөл - шер - ден, ал басы ... ... ақша ком - ... банктердің клиенттерден түсетін қолма-қол ақша өтімділігі өз бас - ... ... ... бола - ды. ... ... Ұлттық банктің резервтік ақшасынан тәуелсіз болуы, басы артық ақша ре - зер - він кө - ... ... банк сек - ... сырттан қарызға алынатын жаңа де - позиттерге деген тәуелділікті күшейтіп отыр. Ақша базасын практи - када кейде қуат ақшасы деп те атай - ды. ... олар ақша ... ... ... ... жартылай резервтік жабу жүйе - сінде Ұлттық банк тарапы - нан ақша ұсынысын ... бақы - ... алу ... ... Олай істелетін болса, жағдай бұрынғыдан да қиын - дай түсе - ді. Себебі ... банк - тер ... ... ... - - ді ... ... Ұлттық банктің резерв - тік ақшаны ұстаушы ... ақша ... ... мен депо - зит - ... 100 ... резервтік қамтамасыз ету жағдайында ақша экспансиясына аб - со - люттік вето қою мүмкіндігі болар еді. Бірақ, өкінішке ... ... - тал - ... ... ... жағдайында олай істеу мүмкін емес. Ақша базасы мен ақша ұсынысы арасындағы бай - ... яғни ... ақша мас - ... өзгеруі ақшалы муль - ти - пли - каторға байланысты болады. Қа - зақ - ... оның мәні ... яғни жа - ңа ... 1 теңгесі банк секторын - да депозиттік-несие экспансиясы про - цесін - де 2,5 есеге өсіп кетеді. Ал ІЖӨ ... 1,08 есе ғана ... ... жердегі маңызды мәселе - әлемдегі қаржы дағдарысының болғандығы емес, ... ... ... осы ... қалай шыққандығында. Елбасымыз Жолдауында деп бекер айтқан жоқ. Ал біз халық пен серіктестеріміздің сенімін сақтап қалдық па? Өйткені ... ... ... ұғымы - өте маңызды экономикалық терминге айналып отыр. Сенім болмаса халық ... ... кері ала ... ... ... ... және қаржыларын инвестициялауды тоқтатады. Ал мұндай іс-әрекеттер бізде байқалып отырған жоқ. Мысалы, біздегі қаржы саласының тұрақтанғандығын сезген жекеленген ... ... ... ... ... несие беруді қайта жандандыра бастады. Олар ірі ... ... оның ... ... ... ... ... қаржыландыруға әрекет жасауда. Көптеген банктер өз филиалдарын ашуға құштарлық ... ... ... да ... ... Жолдауында Қазақстанның қаржы жүйесінің, оның ішінде банк ... ... ... және оның тұрақтылығын арттыру басты міндет ретінде айқындалды.
Осыған орай, елімізде шұғыл тұрғыда, ғаламдық экономикалық дағдарысқа қарсы ... ... ... ... ... мен ... ... тұрақтан - дыруда Ұлттық банкпен, Қаржы қадағалау агенттігімен бірлесіп әрекет ету жөніндегі ... ... Осы ... ... ... мақсатында Қазақстан эко - номикасы республикалық бюджетте қаралған қаржыларға қосымша 2,2 триллион теңгеден кем емес көлемде мемлекеттік ... ... ол ... ... 20 ... ... ... 25 қарашада бекіткен эко - номиканы тұрақтандыру ... - дегі ... ... ... іс-шаралар жоспар - ының мақсаты - ... дағ - да - ... ... ... ... ... жағымсыз әсерлерін жеңілдету және болашақтағы экономикалық өсімге ... ... ... ету. ... ... ... экономиканың ахуалын тұ - рақтандыруға Ұлттық қордан 10 млрд. АҚШ ... ... ... ... қатар, дағ - да - рысқа қарсы бағдарламаны дай - ын - дауда Үкіметке тапсырма беріп, Астанадағы ... ... ке - ңе - ... ... осы ... ... салаларға бағытталатынын жеке-жеке таратып айтып өтсек:
Бұл ... ... ... ... үш ... бюд - жет ... жоспарланған шы - ғыстарға қосымша ретінде бөлініп ... Ол бес ... ... ... Атап ... ... сек - торының орнықтылығын қамтама - сыз етуге - 4 ... ... (480 ... теңге);
* жылжымайтын мүлік нарығын тұрақтандыруға - 3 млрд. доллар (360 млрд. теңге);
* ... және орта ... ... - 1 ... ... (120 млрд. теңге);
* агро - өнеркәсіп кешенін дамытуға - 1 млрд. доллар (120 ... ...
* ... ... және ... жобаларды жүзеге асыруға - 1 млрд. доллар (120 млрд. теңге) бағытталды.
Үстіміздегі жылдың осыған дейінгі мерзіміндегі ... бой - ынша ... 4 ... 800 мың доллардың капиталы кетсе, кел - ген капиталдың көлемі 7 ... дол - лар - дан асып ... Оң ... ша - ... ... 4 млрд. доллар дең - гейінде. Қаржы қада - ғалау ... - тігі ... ... мін - ... ... үшін ша - ... ... құптарлық. Жеке тұл - ғалардың банктік салымдарын қор - ғау ... де ... ... ... ... агенттік тарапынан зейнетақы жи - нақ - тарын қорғау, тәуекелді сақ - тан - дыру бағытында жұмыстар жүргізілуде.[18]
Қолға алынып ... ... - тан - дыру шара - лары - ... Үкіметтің тұрақтандыру жоспары - ның негізгі операторы "Са - мұ - рық-Қазына" ұлттық әл-ауқат қоры бо - лып ... ... ... қор ... ... ... мін - дет - тер ... Олардың қа - та - рында қаржы рыногын тұ - рақ - тандыру жөніндегі шаралардан ... жыл - ... ... ... ... - тан - ... тұрғын үй құрылысын да - мыту, индустриялық-инновация - лық серпінді жобаларды жүзеге асы - ру, агроөнеркәсіп ке - ... қол - дау ... ... бар. Ал, ... холдингіне елі - міздің агроөнеркәсіптік кешенін қол - дау шаралары жүктелді. Себебі, агроөнеркәсіп кешенін ... ісі ... ... ... ... ... Бұл ... бөлінетін қаржылардың негізгі дені инфрақұрылымдарды жаңғыртуға, жаңадан құс фабрикаларын, ет комбинаттарын, көкөніс қойма - ла - рын, тауарлы сүт фермаларын, ... ... ерте көк - ... ... ... жы - лы - ... ... бағытталады.
Осы бөлімдердің ішінен бір-екеуіне қысқаша тоқталып көрелік.
1. ... ... ... - ... Бұл ... үш ... шара ... Біріншісі - са - лымшылардың 5 млн. теңгеге дейін қаржысын қайтаруға мемлекеттің кепілдік ... Бұл ... ... - ... 99 ... қатысты болмақ.
* Екіншісі - отандық ірі банк - ... ... ... ... ... белгілі болғанындай, "Самұрық-Қазына" қоры төрт үлкен банкке қосымша қаржы ұсы - нады. Мемлекет 1 млрд. долларға осы банктердің ... 25 ... ... ... Үшіншісі - банк жүйесін Стресті активтер қоры арқылы қолдау. Мемлекет басшысы атап айтқандай, аталған қор ... ... ... не - сие - ... ... өз ... шығынсыз ұстауға көмектеседі.
Банк жүйесінің қиындыққа ұшырағаны біраз уақытқа дейін несиенің көлемін азайтып жібереді. Бұл экономикаға жағымсыз жағы - нан әсер ... ... тығы - рық - тан шығу үшін ... осындай қадам жасайды. Ұлттық қордан банктерге бөлінетін қаржы - ның сұрауы бар екенін, ... - рыс - тан соң ... ... - ты - н ... Зей - нет - ақы ... ерекше тоқта - лып өтсек, халықтың жинаған ақша - лары - на ешқандай қауіптің жоқтығын айтсақ болады. Мемлекет ... ... - сіз - дік ... ... отыр. Ха - лықтың 100 пайыз салымдарына кепілдік беріледі. Әрі кепілдік беріп қана қоймай, инфляцияның әсеріне қарай өтемақы төленеді.
2. ... ... және ... ... ... ... ... даму - дың жүйелік мәселелерін шешу мақсатымен құрылыс және инфра - құрылымды жетілдіру шаралары атқарылады. Инфра - құ - рылымдық ... ... ... ... ... емес ... одан әрі инвес - ти - ция тартуға игі ықпал ... Жа - һан - дық ... ... ... ... ... дағдарыс кезеңіндегі экономикалық белсен - ді - лікті арттыру мен халықты жұ - мыс - - пен ... ... ... - дар - дың бірі ... ... Үкі - мет - тің ... тұрақтандыру жөніндегі 2009-2011 жылдарға ар - налған іс-шаралар жоспарында инновациялық, индустриялық және ... ... ... ... "Самұрық-Қазына" қорынан қосымша 1 млрд. доллар (120 ... ... ... және 2009 жылы 3 млрд. АҚШ доллары кө - лемінде ... ... ... ... ... ... "Самұрық-Қазына" қоры - ның жобаларын қаржыландыруға зейнетақы қорларының қаржысы да тартылады.[7]
Бірлескен іс-қимылдар жоспа - рын ... ... ... пен Ұлт - тық банк инфляция деңгейін өсірмеуге және макроэкономи - ка - лық тұрақтылықты сақтауға баса на - зар ... ... ... - тегі ... ... банк бас - шы - сы ... ... Ұлттық банк - инфляцияның жылдық көр - сеткішін 10 пайыздан асырмау,сонымен қатар, 2009 жылы инфляцияны 7,5-9,5 ... ... 2010 жылы 7-9 ... ... ұстап тұруға болатынын айтан еді, бірақ еліміздің осы жылға арналған басты экономикалық көрсеткіштері де ... ... ... ... биыл ішкі ... ... ... небәрі 1 пайыз болады. Ал инфляция 11 пайызға жетеді деп болжануда.
Макроэкономикалық болжам бұдан тура 2 ай бұрын басқаша еді. Қаржылық ... ... ... Банк өз ... осылай өзгертсе,Еліміздің Үкіметіде 2009-2011 жылдарға арналған бюджет тағы бір мәрте нақтыланды.[29]
Себебі биылғы республикалық бюджеттің ... 23 млрд ... ... Соған сәйкес шығынымыз да 21 млрд теңгеге қысқарады. Өзгерген бюджеттің жобасы бойынша еліміздегі бірқатар ... іске ... ... шегеріледі. Ғимарат жөндеу, материалдық техниканы жаңарту, іс-сапарға шығу сынды мемлекеттік органдардың басы артық шығыны да азайды. Есесіне әлеуметтік сала еш зиян ... ... ... басшысының жолдауын орындау үшін қосымша қаржы қарастырылып отыр. Қысқасы Үкімет қазір түсініп отыр. Бірақ ... ... тек 2009 ... ғана ... Ал 2010 ... ... ... болжамы бойынша жағдай біршама жақсаруы тиіс. Үкімет 2009 жылдың басты қаржылық құжатын қайта бекітті. Соған сәйкес биыл бюджеттік түсімдер 23 млрд ... ... 2 ... 837 млрд ... ... ... түсетін қаржының көлемі кеміген соң, Үкімет шығынды да 21 млрд теңгеге азайтып отыр. Яғни бюджеттік ... 3 ... 411 млрд ... ... ... ... ... бюджет қысқарғанымен, әлеуметтік саладағы бағдарламаларға зиян келген жоқ. Яғни ... ... ... дәл ... ... емес ... кейінге қалдырылады. Есесіне олардың қаржысы әлеуметтік салаға бағытталады. Қысқасы бұрынғыдай көл-көсірлікті қойып, көрпеге қарап көсілетін кез келді.[11]
Бүгінгі таңда ел ... аса бір ауыр ... ... кешіріп отыр. Осыдан бір жыл бұрын мұндай жағдай болады деп ешкім ойлаған жоқ. Экономикалық көрсеткіштер төмендеп кетті. ... ішкі өнім мен ... ... соңғы екі айдың ішінде 3,2 пайызға құлдыраған. Үкімет басшысының мәлімдеуінше, құрылыс көрсеткіштері де 11,5 ... ... ... ... ... ... ... айында 6,9 пайыз болса, ақпанда 7,1 пайызға өскен.
Халықтың жұмыспен қамтылуын ішінара зерттеудің алдын ала деректері бойынша 2009ж. I ... ... ... саны 582,8 мың ... ... немесе өткен тоқсанға қарағанда 23,6 мың адамға (4,2%-ға) көп. Жұмыссыздық деңгейі 6,9% (2008ж. IV тоқсанда - 6,6%) ... ... ... ... ... 2009ж. ... соңына жұмыссыздар ретінде 71,2 мың адам тіркелді (экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 0,8%-ы).2009 жылғы наурызда, бағалау бойынша, жұмыссыздар саны 589,6 мың ... ... ... 7,0%-ды құрады
18-сурет. Еңбек рыногының негізгі индикаторлары (бағалау)
Сонымен бірге, өндірістердің қысқартылуы, еңбек рыногында қызметкерлердің толық емес ... ... ... ... ... ... қадағалау қажет. 2009 жылғы наурыздағы бағалау бойынша жасырын жұмыссыздық деңгейі экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 1,7%-ын құрады. [28]
Ел ... ... ... кезеңінде, жұмыс күші қозғалысының көрсеткiштерi еңбек нарығындағы өзгерістерді сипаттайтын, маңызды құрамдарының бiрi болып табылады.Жедел Мониторинг деректеріне сәйкес, ірi және орта ... және ... ... ... ... 58,4 мың адам ... түрлі себептермен - 62,8 мың адам жұмыстан кетті. ... ... ... ... өз еркі ... жұмыстан босатылғандар 72,3%, қызметкерлер санының қысқартылуына байланысты - 5,1%, басқа себептер бойынша - 22,6% ... ... ірі және орта ... ... ... ... күші ... қарқындылығын бағалауды салыстырмалы көрсеткiштер арқылы өткiзуге болады. Ағымдағы жылғы наурыз айында қабылдау бойынша айналым коэффициенті 2,0%, жұмыстан шығу бойынша ... - 2,2%, кадр ... - 1,6% ... ... ... ... ... босатылған қызметкерлер iшiнен 93,0%-ы қайта қабылданған кадрлармен ... ... ... тек жұмыс күші емес,табиғи ресурстарға деген жалпы әлемдік сұраныстың да төмендеуі ... ... Ішкі ... ... ... осы жылы 1 ... деңгейінде болжанды. Бұл бұрынғы жылдармен салыстырғанда 1,7 пайызға аз деген сөз.
Оның ... ... ... ... ... ... ... отыр. Сонымен қатар мұнай өндірісі де бұрын болжанған 79 млн тонна ... 76 млн ... ... кетті. Дегенмен инфляция көлемі қалай болған күнде де 11 пайызды құрап отырғанына ... ... үш ... ... алда күтіп тұрған өзгерістерге сай жоспарлау керек. Ірі көлемдегі капиталды қажет ететін жобалар қайта қаралып жатыр. Бұл олардын бас ... ... сөз ... Ал ... ... ... біраз ай бұрынғы валюта саясатында теңге девальвациясынан кейін теңгенің ... ... ... 148-150 ... ... ... ... [24]
Қазіргі жағдайда,тек Қазақстан емес, барлық елдер өзде - рінің қаржы жүйесін қорғап қалу мақ - ... ... ... ... Біздің Үкімет те қаржы тұрақтылығын қорғау үшін банк - терге ... ... ... ... БТА ... Ха - лық ... және Қазкоммерц - банк Үкі - меттің қол - дауына ие болды. ... банк - тер - дің ... айна - ... ... ... ... ... түрлі болатыны анық. Атап айт - қанда, өнеркәсіп орын - дарына, шағын кәсіпкерлік иелеріне, жеке ... - лар - дың үй ... және ... да ... бойынша несиелер береді. Алайда, ондай қызметтерді кең ... ... ... ... банк - - тердің қаражаты жетпей жа - тыр. Сон - дықтан ... төрт банк - ке ... ... отыр. Берілген қаражатты банктер тиімді пайдалануы қажет. Яғни, ел азамат - тарының сұранысын қамтамасыз етіп, шағын кәсіп - ... ... да ... жо - ба - ... ... ... құрылысы жүріп жатқан ірі ны - сандардың жұ - мысы тоқтап қал - мауы үшін несие беруі керек. Банк ... - ... ... 700 мың ... 5 млн. ... ... көтеріл - - гендігі қаржы саласын тұрақ - тандыруда үлкен нәтиже ... ... ... бар. ... ... ... қаражат - биліктің банктерге жасаған жомарттығы емес, ол сұрауы бар ақша. Дағдарыс ... соң бір ... да қал - дыр - май ... ... Бұл қаражаттарды батпан-құйрық деп қарауға қатаң тыйым салынады. Ол тек көзделген мақсатқа ғана ... ... ... қарапайым жұртты қорғайтын қалқанның бірі - мемлекет салымшы - ла - ры - ның 5 млн. ... ... де - ... ... қаржысын қай - та - руға толық кепілдік беру. Бұл салымшылардың 99 пайызына ... ... ... банк - ке ... ... керек. Ол ақ - шаны банктер ұстап отырмайды, жұ - мыс ... ... адам өзі - нің ... салған ақшасымен мем - лекетті дағдарыстан шы - ғаруға көмектеседі. Өзі де пайда та - бады. Осыны дұрыс ... ... деді ... ... ... ... жаңадан құ - рыл - ған Стресті ... ... қар - ... ... ха - лықтың жинақтаушы зейнетақы қор - ларындағы ақшасын пайда - ланатынын ... ... ... ... ... ... бағытталған саясаты
Мемлекет басшысының халыққа дәстүрлі Жолдауында ең ... ... ... ... және ... қайта дайындау стратегиясына басымдық берілген. Жалпы алғанда, жаңа жұмыс орындарын құруға және жұмыссыз қалғандарды қажетті мамандықтарға қайта дайындауға Үкімет ел ... кем ... 140 ... ... ... ... Яғни ... жерлердегі халықтың ең бірінші кезектегі мәселелерін шешу үшін әрбір әкімге белгілі бір мөлшерде қаржы бөлінеді. Ол қаржының қайда жұмсалатынын ... ... ... ... Бұл жерде ең бастысы, бөлінген ақшаның нақты мақсатқа ... зор ... пен ... ... ... керек. Егер бұл істі ұйымдастыру дұрыс жолға ... ... ... қоспағанда, кем дегенде 350 мың қазақстандыққа жұмыс тауып беруге мүмкіндік туады. Елбасы ауыл әкімдеріне 50-100 миллион теңге мөлшерінде ... ... ол ... ... түрде жұмсалуын жергілікті мәслихаттар қадағалап отырса, ауылдардағы жұмыссыздық мәселесін әрі тез, әрі оңай шешуге болатынын айтты. ... ... ... қысылған тұрғындарға шағын несие де беріледі. Яғни ауыл әкімдеріне бюджет бөлу арқылы бірден екі мәселені ... ... ... ... жұмыс орындары құрылады, екіншіден, жаңа өндірістердің ашылуына жұртта ынта пайда болады. [1]
Ал қаражат қайда жұмсалады? Мәселен, еліміздегі еңбек ... ... үшін жеті ... ... ... болады.
1 Коммуналдық желілерді (су желісі мен канализация, жылу және электр қуаты жүйесі) жөндеу және жаңалау. Яғни ... ... ... ... жерлердегі тұрғын үй коммуналдық шаруашылықтарды түбегейлі жөндеуге тамаша мүмкіндік туып тұр.
2 ... мен ... ... да ... ... ... Бұл жерде Елбасы бағдарламасы бойынша құрылысы басталған мектептер мен ... ... ... ... ...
3 ... және ... жердегі маңызға ие жолдарды қайта жөндеу және салу. Бұған дейін жоспарланған магистральдық автокөлік және теміржолдарды салу кейінге қалдырылады.
4 ... ... ... ... және ... тәжірибесін ұйымдастыру.
5 Қалалардағы, кенттердегі, ауылдардағы және ауылдық округтердегі басымдық ... ... ... ...
6 ... қалған адамдарды қолдау мақсатында жұмыссыздық жәрдемақысын төрт айдан алты айға дейін ұзарту.
7 Кадрларды қажетті мамандықтарға ... ... ... іске ... әлеуметтік бағдарламалардың аясын кеңейтуге бюджеттен қосымша 8,6 миллиард теңге бөлінеді. Егер осы ... ... ... ... ... болсақ, онда 96 мыңға жуық адамға жұмыс тауып беруге мүмкіндік ... ... ... кезеңіндегі халықты жұмыспен қамту стратегиясы ең алдымен, кадрларды қайта оқыту және қайта дайындауға негізделуі керек. , - дей ... ... ... ... ... ... оқу ... базасында мамандарды қайта дайындау жұмыстарын қолға алуға тапсырма берді. Тіпті бұл істі жеделдету мақсатында ... ірі ... ... өз ... ... мамандықтарға оқытуы үшін қарыз ақша бөлуге міндеттемекші. Мамандарды қайта оқыту және қайта дайындау бағытындағы жүйелі әрекет негізгі үш ... ... ... Біріншіден, жаңа мамандықпен жұмыс істегісі келетін әрбір адамның оқуға деген мүмкіндігі болуы қажет. Екіншіден, экономиканың еңбек ресурстарына деген болашақ сұраныстарын, ең ... ауыл ... ... етуге тиіспіз. Үшіншіден, шетелдік жұмысшыларды отандық кадрлармен алмастыруды қолға алуымыз керек.[30]
Елбасының Жолдауын жүзеге асыруда ... ... ... ... оның ... ... деп ... іс-әрекеттер жоспары негізгі екі мақсат: жұмыссыздықтың күрт өсуіне жол бермеуге және ... ... ... ... ... ... ... бағытталған. Стратегияны жүзеге асыруда жедел мониторинг жүргізу үшін жергілікті жерлерде аймақ әкімдерінің ... ... ... Бір ... ... ... халыққа Жолдауы - жұмыссыздықты жүгендеуге арналған құжат. Өйткені ТМД ... де, ... ... де жұмыссыздық рекордтық көрсеткіштермен өсіп барады.Яғни экономикалық дағдарыстың әзірше ауыздықталатын түрі көрінбейді. Көршілерімізбен салыстырғанда, Қазақстандағы ... ... ... Өйткені біз дағдарысқа алдын ала дайындалдық. Біздің экономикалық және саяси жағынан жасаған өте сауатты әрекеттерімізді көршілеріміз үлгі тұта бастады. Мысалы, ... ... ... Салық кодексін жаңартқан, шағын және орта бизнесті тексеруге мораторий жариялаған Қазақстан Үкіметінің тәжірибесін өздеріне қолдануды құп ... ... ... ... ... Ең бастысы, ғаламдық дағдарыс қандай сценариймен өрбісе де, ел ... ... ... ... ... ... орындарын сақтауға және жаңасын ашуға бағытталған халықты жұмыспен қамтудың ... ... ... ... ... қарсы бағдарламаларды жүзеге асыру мақсатында Еліміздің Қоры Қазақстан экономикасын несиелеу үшін екінші деңгейлі банктерге 716 млрд. теңгені ... ... ... ... ... ... шаралары бойынша*
саны
банк
Ақша (млрд.теңге)
1
БТА
212
2
Қазкоммерцбанк
120
3
Халық банкі
120
4
Альянс банкі
24
*Дерек көзі: http://www.samruk-kazyna.kz.Тұрақтандыру бағыты
БТА банкке бөлінген қаржы осы банктің 75.1 пайыздық жәй ... ... ... бағытталмақ.Мемлекет банктің негізгі акционері болып отыр. Банк басшылығында кадрлық өзгерістер болды:
Қазкоммерцбанкке бөлінген ақша депозитке салынды. Оның 36 млрд.теңгесі банктің 25 ... ... ... ... Ал ҰӘҚ мен банк ... ... қол ... келісімге сәйкес, 84 млрд.теңгені банк нақты секторды несиелеуге жібереді. Дәлірегінде, корпоративті клиенттердің өндірістік ... ... ... ... ... 120 ... 60 ... теңгесі банктің 25 пайыздық акциясын сатып алуға, қалған 60 ... ... ... ... ... ... ...
Казкоммерцбанк пен Халық банкінде наурыз айының соңына дейін акционерлердің жалпы жиналысы өтіп, мемлекеттің осы ... ... ... ... ... ... ... банкті қолдау үшін 24 млрд.теңге бағытталған. Ол қаржы депозитке салынған.
Осылайша, банк секторын ... ... ... ... ... ... ... мемлекет атынан екінші дәрежелі банктердің акционері ретінде өзге акционерлермен бірге іс-қимыл ... ... ... бар. ... ... ... екінші бағыты бойынша: орта және шағын бизнесті қолдау үшін банктерге кәсіпкерлікті дамыту Қоры арқылы 16-26 ақпан аралығында 120 млрд.теңге ... Бұл ... 14 ... күні екінші дәрежелі банктермен арада қол қойылған келісім және Үкіметтің мақұлдаған жарғысы бойынша бөлінді. Бұл бағдарлама аясында мына банктерге ... сома ...
4- ... Орта және ... ... ... бөлінген қаржы*
саны
Банк аты
Сома(млрд.теңге)
1
Қазкоммерцбанк
16
2
Халык банк
11,7
3
БТА
22
4
Альянс банк
18
5
АТФ банк
10
6
ЦентрКредитБанк
10
7
kaspi bank
6
8
Еуразиялық банк
3
9
Цеснабанк
3,3
10
Нұрбанк
8
11
Астана Финанс
3
12
Сбербанктің қазақстандық еншілес компаниясы
6
*Дерек көзі: http://www.samruk-kazyna.kz.Тұрақтандыру бағыты
Бұған қоса, Даму ... -- 3 ... ... ... ... Қоры 500-ге ... орта және шағын кәсіп субъектісімен жобаларды несиелеу және несиелерді қайта қаржыландыру шарттарын түсіндіріп жиылыстар өткізді. Осы ... ... ... орта және ... ... 12.5 пайыздан аспайтын тиімді жүйе бойынша несиелейтін болды. Несиелеу мерзімі 7 жылға ... ... Бір ... ... 750 ... дейін несие ала алады. Бұл қаржының 70 пайызы бұған дейінгі несиені қайта қаржыландыруға, қалған 30 пайызы жаңа жобаларды несиелеуге ... ... ... ... ... ... ... ол ақшаның 30 пайызы ауыл шаруашылығы және азық түлік ... ... ... жобаларды қаржыландыруға жіберілуі тиіс.
Қор бөлген қаржыны игеру мерзімі 2009 жылдың ... ... ... Олар ай ... ... жайлы есебін беріп тұруы тиіс. Осылайша, орта және шағын кәсіп секторын қолдау бойынша бөлінген қаржы ... ... ол ... ... қол ... ... ...
Банктермен арадағы келісімдерге сәйкес, олар берілген несиенің ауқымымен қатар несиені алған адам жайлы нақты ақпарат ... ... ... бюро арқылы беріліп отырады. Бұлайша есеп беру - Ұлттық қор ақшасының қалай игеріліп ... ... ... ... тобы мен ... қаржыны қадағалайтын комитеттің дағдарысқа қарсы бағдарлама аясында бөлініп жатқан соманың нақты орта және шағын кәсіпке кеткендігіне көздерін жеткізу үшін ... ... ... ... ... ашық және ... ... жұмсалғаны дұрыс.
Дағдарысқа қарсы бағдарламаның үшінші бағыты-тұрғын үй нарығындағы жағдайды тұрақтандыру шаралары екі бағыт бойынша жүзеге ... ... ... мен Астанадағы және Алматы облысындағы (Алматы қаласына жақын жерде орналасқан ... ... ... ... ... ... ... құрылысын аяқтау шарасы құрылысшылар мен сол үйлерді сатып алушыларды несиелеу арқылы жүзеге асырылмақ. Қор мен екінші дәрежелі ... ... қол ... ... сәйкес, 15-cәуірге дейін банктер мен құрылысшылар бітпей қалған үйлерді қаржыландыру бойынша нақты объект пен қажетті қаржы және ... ... ... ...
бұл бағыт бойынша қаржыландыруда мынадай шарттар қойды: банктер ... ... ... ... ... аяқтағанынша несиелеуі керек. Бұл шара үлескерлер құқығын қорғау масатында жасалынуда.
Келесі бір бағыт -- ... ... үйді ... беру Қоры ... Ол ... мүлік Қоры>> АҚ болып аталмақ. Бұл компанияны құру мен оның жұмысы ... ... ... ... ... арнайы қаулысымен бекітеді. Мұндай қорды құру мақсаты: ... ... үйді ... алу ... ... мен Астана қалаларындағы жылжымайтын мүлік нарығын тұрақтандыру. Негізінен, банктер мен Даму қоры қаржыландырып отырған, алайда, ... ... ... ие болмаған ондай үйлерді сатып алу арқылы, қор ... ... ... сатып алу құқығымен жалға береді немесе әрі ... ... ... ... ... ... ... қаржы қазір Ұлттық банктегі шотында тұр. Ақшаның ... 240 ... ... үй ... ... ең ... жайт -- ол жаңадан салынған үйлерді сатып алған және ... ... ... ... ... алушыларға бұған дейін берілген ипотекалық несиені қайта қаржыландыру;
Қайта қаржыландыру мақсаты үшін ... 120 ... ... ... ... Қор 10 ... ... 120 млрд.теңгені жіберді.
5- кесте. Қайта қаржыландыруға бөлінген қаржы*
саны
Банк аты
Ақша(млрд.теңге)
1
Қазкоммерцбанк
24
2
Халық банк
24
3
БТА банк
40
4
Альянс банк
14
5
АТФ
3
6
ЦентрКредит банк
3
7
kaspi bank
3
8
Евразиялык банк
3
9
Темірбанк
3
10
Цеснабанк
3
*Дерек көзі: http://www.samruk-kazyna.kz.Тұрақтандыру бағыты
1 ... ... ... ... несиесі бар азаматтардан өтініш кабылдап бастаулары тиіс. Азаматтар ипотекалық несие алған банктерге немесе өзге банктерге барып 11 пайыздық (бюджетік және ... сала ... 9 ... жаңа ... өз ... ... ... алады.
Несиені қайта қаржыландырудағы негізгі шарт: бұған дейін берілген несиеге алынған баспана адамның жалғыз баспанасы болуы тиіс. ... 120 ... ... ... ... ... ... өзге қалада үйі болмауы тиіс.
Осы уақытқа дейін тұтастай алғанда банктер 42 миллиард теңгені игергендігі туралы есеп берген, ал мұның өзі ... ... 33 ... ғана ... ... және орта биз - нестің 802 өкілі келісім жасап, олар - дың 70 пай - ызға жуығы ақшаны ... ал - ған. ... мен ... қала - ла - ... көрсеткіш біршама тәуір - 43 пайызға жуық қаражат игерілген.
Ал ша - ғын және орта ... ... - діру ... ... бүгінгі қарқыны олардың қаржыны уақы - тында игеретіндігі жөнінде сенім біл - діруге мүмкіндік береді. Соны - мен ... ... және орта ... ... - ... ... мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыруда көр - сеткіштері төмен банктерге несие беруді тым кешеуілдетпеу қажеттігін де ескерген ... ... ... банктер арасында бірде-бір жоба жасама - ғандары да кездесуде. Мә - се - лен, еліміздің оңтүстігіндегі банк - терде ... ... ... ... ... облы - ... алаңдатарлықтай жағдай орын алған. Қазірде бұл облыста жалпы сомасы - бір ... тең - геге ... ... 11 жоба ғана ...
... әл-ауқат қорымен, өзге де қаржылық ұйымдармен ақылдаса отырып, түйткілдердің ... ... ... қадамдар жасады. Банктерден мемлекет тарапынан бөлінген қаржыны алуға барғандардың маңдайы тасқа тиіп қайтадыекен. ... ... және орта ... ... қосымша құжаттар талап етіледі. Ал екінші деңгейлі банк өкілдері болса, бұл мәселені Қаржылық бақылау агенттігіне сілтеді.
Қайта қаржыландыру мақсаты-несие ставкасын ... ... ... 20 ... ... ... яки, ... алушы адамның бұған дейінгі төлеп келген сомасынан аз ақша ... әсер ... ... қайта қаржыландырудың мақсатын несие төлейтін мерзімді ұзарту деп түсінбеу қажет. ... ... ... ... 1.08 трлн.теңге бөлінсе, оның 716 млрд.теңгесі Үкіметтің дағдарысқа қарсы бағдарламасын жүзеге асыру үшін ... ... ... берілді. Қалған қаржының сомасы 364 млрд.теңге. Оның 240 млрд.теңгесін жылжымайтын мүлік Қоры>> арқылы құрылысты ... жаңа ... ... ... ... 120 млрд.теңге инвестициялық, инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға, 4 млрд.теңге қаржы секторындағы тұрақтандыру шаралары үшін қосымша қаржыландыруға сақталынып отыр.
Үкіметтің барлық ... ... ... бағдарламаның жоспарына сәйкес уақытылы атқарылып келеді.
Қордың келесі атқарар шаруасы: банктердің бөлінген ... ... ... ... ... ... өздеріне ақша бөлінер кездегі шарттарды біле отырып, міндеттерін орындау үшін өз құрылымдарында тиісті ... мен ... ... ... ... ... экономикаға, шағын кәсіпке, тұрғын жайын шешкісі келген азаматтарға несие берердегі ... ... Қор еш ... ... ... жоқ.
Дегенмен,әлемдік дағдарыстың бізге кері әсері болмай тұр деуге болмайды. Десек те кейбір сарапшысымақтардың айтып ... ... ... ... күйреудің алдында тұрған жоқ. Қазақстан банктері қазір ырғақты жұмыс қалпын сақтап тұр. Олар өздерінің қарыздарын дер кезінде өтеп жатыр. ... ... сөз ... өзі ... ... ... еліміздің қаржы секторына да, өндірістің экономикасына да нақты қолдау көрсетуде. Сондықтан да біздің банктеріміздің, зейнетақы қорларымыздың, жалпы ... ... ... ... сенімді жұмысы бұдан былай жоғарыда аталған бірлескен іс-қимыл ... ... асу ... ... ... бұл ... бола ... сырттың қорландыруы да жағдайдың жақсаруына септігі тиетін көздердің бірі екенін жоққа ... ... ... ... ... ... келсек.
Алғашқыда Ұлттық банк жылдық инфляция 9 пайыз ... ... деп ... еді. Бұл - ... ... ... сәйкес отандық рыноктың тауармен қамтылуы егжей-тегжейлі сараптаудан өткеннен кейінгі қорытынды мөлшер. Десек те, ... ... ... ... ... ... өсуі ... емес еді. Ұлттық банк өзінің бастапқы болжамын өзгертіп, инфляция 11 пайыз деңгейінде болады дегенді ұстанып отыр. ... ... ... осы болса керек. Үстіміздегі жылдың өткен екі айындағы инфляциялық жағдай ... ... ... ... ... ... дәлелдеп бергендей.
Ұлттық банктің 2009 жылғы қаржы-несие саясатын ... ... ең ... - ... ... қамтылуы тұрақты деңгейде болады. Осыған байланысты ақпанның 5-нен бастап теңгені үстеп қоректендіру мөлшері 9,5 пайызға төмендетілді.
Егер Ұлттық ... ... ... ... ... ресми көзқарасына келетін болсақ, онда ол Қазақстанның макроэкономикасындағы жағдайға байланысты икемді қалыпта болады. Бұл ретте инфляция ... мен ... ... ... ... ... ... назарға алынады. Ал енді экономикалық дамуға Ұлттық банктің ықпалы жайлы айтар болсақ, онда бұған қатысты міндеттемеміз Үкімет, ... банк және ... ... және ... ... ... ... агенттігінің 2009-2010 жылдар аралығындағы дағдарысқа қарсы бірлескен күрес шаралары шеңберінде нақтыланған болатын.
Жоғарыда атап өткендей, мемлекетіміз қаржылық ... ... ... аз ... бөліп отырған жоқ. Енді осы мәселеге тоқталсақ. Бұл бөлінген қаржының жұмсалуын ... ... да ... ... ... жүргізуде. Нақтырақ айтқанда, билік партиясы Үкімет пен партияның орталығында қадау-қадау ... ... ... төменгі жақта қолбайлау шаруалардың көптігіне көз жеткізді. ... ... ... заң ... орган қолдауға кез келген уақытта дайын болуы ... ... ... және орта ... ... ... ... банктерден нақты әрі түсінікті етіп белгілеуін талап ету керек және құрылысқа ақша бөлінгенімен, бұл мәселе әлі қозғалыссыз тұр. Бұл ... ... ... қорының басқарушы директоры Қайрат Әйтекенов шағын және орта бизнес пен ипотекалық кредитті қайта ... ... ... ... ... ... басталғанын хабарлады. Бәлкім, 1 наурыздан бастап екі аптада қаржыны пайдалануды жүзеге асыру кезінде шаруаның ... тым ... ... ... сол себепті мақсатсыз жұмсалғаны туралы ешқандай факті жоқ, ... және орта ... ... 623 ... 10,3 млрд ... ... Ипотекалық кредитті қайта қаржыландыру мақсатында 510 жобаға 2,5 млрд теңге берілген.
Өз кезегінде халыққа қызмет көрсету орталықтарындағы ... ... ... ... ... ... ... жерде ондай құжаттар тізбесін түгендеуің үшін қалтаңда 100 мыңға жетеғабыл қаржың болуы тиіс ... Бұл ... мен ... ... ... ... ... тіптен титықтатпақ. Әйтсе де, қазіргі таңда отандық экономика қалыпты деңгейде дамып келеді, ең ... ... ... ... ... ... тұрақтылықты қамтамасыз ету,іскерлік белсенділікті сақтау және банк секторының өтімділігін ... ... ... жинап алды.Өткен жылдың аяғынан бүгінгі күнге дейін экономиканы қолдауға мемлекет ІЖӨ-нің 2,6 пайызын жұмсапты.Жайшылықта мұндай қыруар қаражат ел экономикасына құйылмайтыны ... ... бұл ... ... ... ең ... ... етті. [21]
Отандық экономиканың тұрақтылығын сақтауда дамыған шағын және орта бизнестің атқаратын рөлі ерекше. Үкімет бұл бағытта мемлекет басшысының ... ... етіп ... нақты саясат жүргізіп келеді. Шағын және орта ... ... ... қатысуымен жалпы қаржыландыру көлемі 156 миллиард теңгені құрайтын екі ... ... ... ... ... ... ... қорының есебінен бөлінетін 10 миллиард теңгемен арнайы бағдарлама арқылы несиелеу бағдарламасы іске ... ... ... ... және орта ... ... ... арналған төрт бағдарлама бар.
Біріншісі - бағдарламасы. қоры биыл қорына 100 миллиард теңге ... Оның тең ... қоры ... және орта ... ... ... ... деңгейлі банктерге аударды. Банктер де өз есебінен осындай көлемдегі қаржыны ШОБ-ті қолдауға әзірлеп ... ... - атты ... мен ... ... органдардың қатысуымен жүзеге асатын бұл бағдарлама аймақтардағы шағын және орта ... ... ... - ... ... деңгейлі банктердің көмегінсіз жыл сайын қорынан тікелей несиелеуге 10 миллиард теңге бөлінсе, бұл ... өнім ... ... ... және ... салалардағы жобаларына жұмсалады. Төртінші бағдарлама еліміздің микроқаржылық секторын қолдауға ... Осы ... ... жыл ... ... ... арқылы кем дегенде 5-6 миллиард теңге бөліп отыру қарастырылған. Ең ... бұл ... ... дер ... ... ... ... шағын және орта бизнес субъектілері жоспарланған 204,8 миллиардтың 70,8 ... алып ... яғни ... ... бірі ... қолына тиді деген сөз.[27]
Үкімет банк жүйесін капитализациялау шараларын одан әрі жалғастыруда. Экономиканың шикізаттық емес секторын несиелеуге екінші деңгейлі ... ... ... ... 5 ... ... ... Банктер Үкіметтің ұсынысын қабыл алды. Яғни жүйе құраушы банктерге қосымша қаржы құю арқылы мемлекет дағдарыс кезеңінде индустриалдық-инновациялық жобаларды үздіксіз ... ... ... ... ... қойды. Ал мемлекет басшысының Үкіметке карт-бланш бергені және ... ... ... ... ... экономикалық және қаржылық жүйесін тұрақтандыруға 10 миллиард доллар бөлуге уәде еткені баршаға мәлім. Үкімет Елбасының ... ... ... Ішкі ... бір ... ... және ... жұмылдырудың антидағдарыстық бағыты - соның дәлелі. Қазіргі кезде биліктің ... ала ... ... іс-әрекеттерінің нәтижесінде отандық экономика тұрақтылығын сақтап, өз ... ... ... ... ... ... ... асырылып жатқан шаруалар :
Орта және шағын бизнесті қолдау ... ... күні ... ... ... ... орта және шағын бизнесті несиелеуге байланысты құны 22,5 млрд.теңгеге сай 881 жоба бойынша келісім түзілді. Оның ішінде 10,8млрд.теңгеге сай 734 жоба ... ... ... бағамы 25,5 млн.теңге.
Аймақтар бойынша айтатын болсақ, Алматы, Астана, Шығыс Қазақстан, ... ... ... ... ... ... барынша игерген.
Салалар бойынша айтатын болсақ:
20 -сурет. Осы уақытқа дейін игерілген қаржының салалар бойынша ... ... ... ... жалпы қаржының басым бөлігі немесе 68 пайызы бар несиені ... ... ... жаңа ... ... кетті.
21- сурет. Қаржының бөлінуі
Егер банктердің ақшаны игеруін айтар болсақ: БТА, ... ... ... Kaspi bank, ... ... жақсы игеріп отыр. Ал АТФ банк, Цеснабанк, Банк Астана Финанс, Еуразиялық банкте ақша игеру қарқыны төмен.
Біз орта және ... ... ... ... ... ... Бірақ, бұл ретте ақшаны тиімді пайдалану керек. Банктер орта және шағын кәсіп иелеріне несиелеудің жаңа ... ... ... ... үй ... ... қатысты шаруалар:
Қазір Астанада құрылысы аяқталмаған әрі мемлекеттік қолдауды қажет ететін 36 ... ... ... 32-нің құрылысы ҰӘҚ>> арқасында аяқталуы мүмкін. ... ... ... ... ... механизмдері бар. О лар:
1)Тұрғын үй бағасын әділ ... ... ... ... ... Қоры арқылы тікелей қаржыландыру. Бұл механизм бойынша, Астанада 7 ... ... ... ... ... Ол компаниялар бойынша пайдалануға берілетін пәтерлер саны 1078. Бұл үйлер бойынша техникалық аудит жүргізілді. Қазір ... ... ... анықтау үшін мемлекеттік экспертиза жасалынып жатыр. Ол ... ... ... ...
... Несие комитеті ол объектілерді қаржыландыру мәселесін 6 сәуірге таман, яғни, мемлекеттік экспертизаның ... ... ... ... Қоры ... ... келісіміне ие болмаған объектілер жылжымайтын мүлік Қорының>> қарауына беріледі.
2)Құрылысшыларды ... ... ... арқылы және арқылы қаржыландыру.
Өйткені, бұл объектідегі үлескерлер саны 2759 ... ... ... ... мүлік Қоры>> арқылы сатып алу.
Екінші дәрежелі банктер мен Қорының талаптарына сай ... 17 ... және ... өздері қаржыландырып жатқан объектілерді осы ... ... ... ... бар.
Егер де құрылысшылар дайын ... ... ... ... ... методологиясына сәйкес сатқысы келсе, онда біз ол үйлерді 2- механизм бойынша, яғни, ипотекалық ... ... ... сол ... ... ... де қарастыра аламыз.[16]
Алматы қаласындағы жағдай мынадай:
Құрылысы аяқталмаған әрі мемлекеттік ... ... ... 62 ... ... ... ... құрылысы арқасында аяқталуы мүмкін.
Алматыда ... ... ... ... үшін мынадай механизмдер пайдаланылмақ:
1)Тұрғын үй бағасын әділ (тиісті) бағаға сатқысы келетін құрылысшыларды Қоры арқылы ... ... ... ... 5 ... ... осы механизммен жұмыс істеу жөнінде өтініш ... ... Оның ... ЖШС-тың объектісін атап өтуге болады. Өйткені, ол объектідегі үлескерлер саны 2594. Ал әлі ... ... саны 1627. Бұл ... мемлекеттік экспертизасы аяқталып, Қоры директорлар Кеңесінің ... ие ... ... өзге Қоры ... ... шешімін ЖШС-тің тұрғын үйі мен ЖШС-тің тұрғын үйі күтіп отыр.
2) ... ... ... ... ... ... Бұл механизм бойынша әлі өтініштер түскен жоқ. Алайда, банктің компаниясының объектілері бойынша шешімі енді ... ... ... ... ... жылжымайтын мүлік Қоры>> арқылы сатып алу. Әлі сатылмаған үйлерді ипотекалық несиелеу тек ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар, арқылы да жүзеге асырылмақ. кепілдік ретінде ... үй ... ... 10,5 ... ... үстемақымен 30 млн.теңгеге дейін береді.
Ипотекалық несиелерді қайта қаржыландыру бағдарламасы бойынша игерілген қаржы жөнінде:
Қазіргі күні ... ... ... 6,5 ... 1,5 мың ... ... қайта қаржыландырды. Қайта қаржыландыру жөнінен Алматы қаласы 2,2 млрд.теңгені, Астана 1,5 ... ... ... ... ...
1-наурыздан бастап арқылы студенттерді несиелеу ... ... 15 ... ... ... ... ... үшін банк АҚ (Білім және ғылым министрлігі еншілес ... мен ... 131 ... оқу ... ... ... отыр. Қазіргі күні банк несие алғысы келетін 1 530 студентке консультация беріп,олардан қажетті құжаттарды жинап жатыр.[15]
Еліміздегі ... ... 2008 ... ... ... ... ... кезеңдегіден екі есе төмендеген. Ол кезде жылдық инфляция көрсеткіші 20 пайызға ... еді. ... ... яғни ... ... ... көрсеткіші 8,9 пайызды құрап отыр. Бұған дейін девалвациядан кейін инфляция деңгейі артып, баға 25 ... ... ... деп ... ... ... және отандық сарапшылардың қателескенін білдік. Себебі бағаның бірден аспандап кетпегенін қазір көріп ... . ... 2007 жылы күз ... ... агентіктер мен батыс сарапшыларының 2008 жылы Қазақстанда төлем ... ... ... ... ... Оған 2008 жылғы экспортталған шикізаттың жоғары бағамен сатылуы әсер етті. Оның үстіне әлемдік дағдарысқа қарамастан тікелей инвестицияның 20 млрд ... ... оң ... ... ... ... ... сыртқы берешегі 46 млрд доллардан 35 млрд ... ... ...
22- ... ... сыртқы қарызының өзгерісі
Банк қарыздары 2007 жылы ЖІӨ 50 ... ... ол ... 26 ... ...
23- ... банктер қарызы
Жыл басынан бері еліміздің сыртқы сауда айналымы 39 пайызға кеміді. Импорт та, экспорт та азайды. Есесіне елімізде тауарға деген ... сол ... десе де ... ... 3,4 ... ... ... деңгейінің бірқалытан түспей отырған себебі де осы.бірақ Қазақстанның ішкі нарығындағы жағдай жаман емес. Оның ... ... ... ... да ... ... қаржылық құжаттың шығысынан кіріс бөлігі көп.
Мемлекеттік бюджеттің түсімдері 797 млрд теңге болды. ... 103,6 ... ... Оның ... ... 796 млрд ... немесе 103,5 пайызға орындалды. Мемлекеттік бюджеттің шығыстары қарызды қоса есептемегенде 710 млрд ... ... 46 млрд ... ... ... ... ... орнына 87 млрд теңгеге профицит қалыптасты. Алғашқы тоқсандағы инфляция деңгейі - 8,9 ... ... ... жұмыссыздық деңгейі - 6,9 пайызға тең. Немесе ресми мәлімет бойынша 582 мың адам жұмыссыз. Сондықтан Үкімет жыл ... ... ... 260 мың ... орнын ашуды жоспарлап отыр.
Инфляцияның болжамды деңгейінің ... ... 2009 ... ... ... ... ең ... күнкөріс деңгейінің шамасын көбейту және осының негізінде базалық зейнетақы төлемі 5 487 теңгеге дейін арттыру көзделіп отыр. Бұл ... ... ... ... ескергенде зейнетақы төлемінің ең төменгі мөлшері 15 362 теңгені, ... ... 22 592 ... жоғары мөлшері 32 220 теңгені құрайды. Осыған ұқсас ең ... ... ... ... мен айлық есептік көрсеткішінің өсуіне орай мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар мен 1-ші, 2-ші тізім бойынша берілетін мемлекеттік арнайы ... да ... ... ... ... ... ... барлық мәселе қамтылған. Ендеше 5 саланы қолдауға бағытталған бағдарламаны жүйелі түрде жеделдетіп жүзеге асырған жөн. Бұл ... ... ... ... алып ... жоспар. Яғни еліміз негізінен өзінің ішкі ресурсқа арқа сүйеуі тиіс. Бұдан бөлек көп кешікпей Қазақ ... ... де ... қаржы құйылады.
Мысалы,Қытайдан 5млрд.доллар,Ислам банкінен 1млрд.доллар.
Биылғы жылдың алғашқы тоқсанында еліміздің ішкі жалпы өнімі 2 пайызға ... ... ... жаһанды жайлаған дағдарыс. Бірақ біздің жағдай өзге елдермен салыстырғанда көш ілгері. Мәселен жыл ... бері ішкі ... өнім ... 5,9, Қытайда 6 пайыз, ал көрші Ресейде 7 пайызға дейін төмендеді. Бізде 2 пайыз. Яғни Үкіметтің дағдарысқа ... ... ... орындалып жатыр деген сөз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүкіләлемді шарпыған қаржы дағдарысының қай кезде шарықтау шегіне жетіп, қай кезде тоқтайтынын ешкімде дәл айта ... ... ... ... еліміздің Үкіметі дағдарысқа қарсы шаралар жүргізуде аянып жатқан жоқ. Елбасының биылғы жолдауыда осы ... ... ... одан шығу ... ... деп ... Алдымызда дағдарыс салдарын еңсеру және экономикалық өсімнің келесі сатысына дайындалу міндеті ... айта ... ... осы ... ... шаралар бүгінгі дағдарыс туындатқан ағымдағы мәселелерді шешу үшін қабылдануда, және ... ... ... одан әрі ... және ... кейін елдің дамуын қамтамасыз ету үшін экономиканы одан сайын жаңғырту мен халықты жұмыспен ... ... іске ... жаңа ... ... ... ... мәселелерді шешу жолдарын қарастырды.
Әрине, Америка Құрама Штаттары, ... ... ... ... ірі ... - микалар дағдарыстан шықпай Қазақстан экономикасының одан жеке дара шыға алмайтындығы белгілі. Өйткені, қазіргі дағдарыстың бір ... оның ... ... ... ... ... ... дағдарыс бұрын-соңды болып көрген емес. Сондықтан оны көптеген сарапшылар экономиканың бір кезеңдік ... ... ... ... ... - рысы деп атай ... Яғни ... адам - зат баласы бір кеменің үстінде келе - міз. Одан жеке-дара шығу ... бола ... ... ... экономи - кадағы құлдилау Қазақстан экономи - ... әсер ... тұра ... анық еді. ... ... жылдың бірінші тоқсанындағы әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштері соның бір айқын көрінісі болды.
Дегенмен осы тұста Елбасының күні бұрын берген тапсырмаларының нәти - ... ... ... ала қам жасап, дағдарыспен күрестің тиянақты жоспа - рын құрып, соны жеделдетіп жүзеге асы - руға кірісуі біздің халқымызды көп - ... ... ... ... Сырт - қы ... ... халық - аралық ры - ноктармен сауда-саттық деңгейі елеу - лі дәрежеде төмендегенімен ішкі ры - ... ... ... ... біз осыны анық байқап отырмыз.
Біздің ойымызша, осы бірінші тоқ - сан дағдарыспен күрес жағдайындағы Қазақстан экономикасы үшін ... бір ... ... ... Өйткені мемлекет - тің экономиканы қолдау мақсатында бөл - ген қаржысының бәрі оны ... - лану - ... ... ... тиіп ... жоқ. ... ала болжамдар бойын - ша осы қаржыны жеткізу жөнін - дегі жұмыстар үстіміздегі жылдың 1 шілдесіне дейін ... ... ... кейін барып біз бұл қаржылардың қалай жұмыс істеп жатқандығын көретін боламыз. Яғни, дағдарыспен күресте қазіргі ... ... ... шара - лар сол ... ... ... енбек.
Сондай-ақ Үкімет отырысында Премьер-Министр Кәрім Мәсімовтің айт - қанындай, Елбасының араб мемле - кет - ... алып ... ... жаса - ған сапарларының нәтижесінде ел эко - номикасына қосымша инвес - ... ... ... ... ... өзі ... одан әрі әлдендіре түсетіндігі түсінікті. Осыған орай Үкімет басшысы Кәрім Мәсімов мемлекеттік органдардың алдында ... ... ... ... ... атап ... ... Ол орта және шағын бизнесті қолдау, ауыл шаруашылығын одан әрі дамытуға ... ... ету, ... күреске барынша белсенді сипат беру, "жол картасында" көрсетілген міндет - терді жүзеге асыру болып табылады.Дағдарысқа қарсы Жолдаудың тағы бір ... - ... екі ... ... ... стратегиясын іске асыруға және ұлттық экономиканы жаңғыртуға ел бюджетінен 600 миллиард теңге жұмсады. Елбасы шикізат саудасынан ... ... ... ... ... ... ... мұқтаждықтарына жұмсалатынын мәлім етті. Бұл бұған дейін бекітіліп қойған трансферттерден бөлек ... Яғни ... ... ... да біз ... ... қордың бар көлемін - 47 миллиард долларды құрайтын резервті сақтаймыз. , - деп атап ... ... ... ... ... ... біз инфляцияның теориялық негіздерін және Қазақстандағы өтпелі кезеңдегі қаржылық жағдайын талдадық. Ал ... ... ... ... - ... ... ... көрсеттік және нақты қазіргі жағдайдағы орын алған мәселелерді анықтап,қаржылық дағдарысты реттеуге бағытталған Үкімет пен Ұлттық Банк саясатын қарастырдық. Айтылған мәселелерді ... ... ... ... ... болады:
Біріншіден, бюджет мұнайдың әлемдік бағасына қа - тыс - ты өзгертіліп отырады. Біз мұнай шығаратын мемлекет болған - дық - тан бұл ... ... - шід - ен, ... ... ... ірі-ірі кәсіпорын басшыларымен шартқа отырды.
Ешқандай адам жұмыстан қысқармайды. Темірдің, мыстың сыртқа шығарылу көлемі ... ... ... ... - дар адам ... - ші - ден, Елбасы - - айтқандай, осы қиындықтарды пайдалана отырып, экономиканы одан әрі дамытудың ... ... ... кірі - суіміз керек.
Алдымен қоғам үрейден сейілуі керек. Одан кейін бюджеттен бөлініп жатқан қаражат тиісті са - ла - ла - рға ... ... ... жо - ... ... аса көп ... Демек, уақытты босқа өткізбей, тапсырылған жұмысты тезірек қолға алсақ, қиыншылық атау - лы - дан ... ... ... ... ... әрі ... ... байланысты болып отыр. Шағын және орта бизнесті жан - дан - дыруға Үкімет тікелей қолдау ... ... оның ... нәти - жесі келер жылы көрініп қалар. Біздің ойымызша, дағдарыс ауыздық - талатын болса, одан әрі эконо - ... даму ... ... ... ... ... Президентi Н.Ә.Назарбаевтың халыққа Жолдауы, Астана қ., 2009 жылғы 6 наурыз
* Көшенова.Б. Ақша, ... ... ... ... ... - 328бет.
* Әубәкіров.Я.Экономикалық теория негіздері.- Алматы :1998-280бет.
* Әкімбеков.С.,Баймұхаметова.А.С.,Жанайдаров.У.А.Экономикалық теория.- Астана: ... ... ... теория бойынша практикалық оқу құралы.- Алматы :2006 -256бет.
* Данияр Сиқымбаев. Банк секторындағы жағдайдың ... өріс алу ... өте ... ... Таңатар Табынұлы. Бөлінген қаржы дағдарысты еңсеруге оң ықпал етеді//Экономика.-2009-№1
* Назарбаев.Н. Дағдарыстан шығу кілті//ЕгеменҚазақстан.02.03.2009.
* ... ... ... жайы ... ... Қазақстан.2.13.2009
* Жағыпарұлы.Ж.Дағдарысқа қарсы іс-қимыл: Қазақстандық тәжірибе//Экономика-2009-№2
* Солтанұлы.Н. Үкімет өзгеріс енгізді //Егемен Қазақстан.29.03.2009.
* Нұрасыл.Б. Қаржы ... ... ... ... ... ... Ұлттық банк басқармасының төрағасы: Девальвациядан мен де ұтылдым//Айқын.06.03.2009.
* Асанов.Т. Мақсат - халықтың сенімін күшейту//Егемен Қазақстан.15.11.2008.
* ... ... ... ... Қазақстан.17.04.2009
* Редакция: 105млрд.теңге игерілмей қалды//Айқын.28.04.2009.
* Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 12 желтоқсандағы № 96-Ivзаң. - 2011 жылдарға ... ... ... ... ... ... Банктің және ҚҚА-ның Экономиканы тұрақтандыру жөніндегі 2009 - 2010 жылдарға арналған іс-қимыл жоспары.
* Қазақстан ... ... ... ақша-кредит саясатының 2009-2011 жылдарға арналған негізгі бағыттары.
* Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің 2009 - 2011 ... ... ... ... ... 2009жылға арналған экономикалық саясаттың негізгі бағыттары- Егеменді Қазақстан газеті, 21.01.09
* Үкімет өзгеріс енгізді- Егеменді Қазақстан газеті 29 ... ... ... ... ... Банкінің Төрағасы Ә.Ғ. Сәйденовтің Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... 2009 ... 13 ... Қазақстан Республикасының 2009 жылғы қаңтардағы әлеуметтік-экономикалық дамуының қысқаша қорытындылары . 17.02.2009
* Нарғозиев.І.Ж.Инфляцияны реттеу: әлемдік ... және ... ... ... ... ... ҰӘҚ-нан бөлінетін қаржы туралы
http://www.samruk-kazyna.kz
* Баға статистикасы ... ... ... Қазақстан Республикасындағы базалық инфляция туралы
http://www.stat.kz
* Сұлтанов.Б. өзгеріс енгізілді
http://akorda.kz
* Қаржы бөлу операциялары
http://minfin.kz

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорындарды қаржылық сауықтыру47 бет
Кәсіпорындарды қаржылық сауықтырудың әдістері мен нысандары87 бет
Дағдарыстан шығу кілті14 бет
1929—1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс27 бет
Бейдағдарыстық басқарудағы кризистік жағдайларды бақылау90 бет
Дағдарыс жағдайында ұйымда персоналды дамыту68 бет
Дағдарыс және оған қарсы басқару40 бет
Дағдарыстан кейінгі кезең78 бет
Дағдарыстың пайда болу табиғаты32 бет
Дағдарысқа қарсы басқару81 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь