Жанұя

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
I. Жанұя ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8
II. Ерлi.зайыптылардың бiр.бiрiне деген сыйластығы ... ... ... 18
а/ ер адамның әйелiне деген мiндетi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 34
ә/ әйел адамның ерiне деген мiндетi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
III.Әке.шешенiң балаларына деген сүйiспеншiлiгi ... ... ... ... ... ... 46
IV.Балалардың әке.шешесiне деген сүйiспеншiлiктерi ... ... .. 53
V. Бауырлардың бiр.бiрiне деген сыйластығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 73
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 79
Ислам дiнiнде отбасына айрықша көңiл бөлiнедi. Отан — отбасынан басталады десек, әрбiр отбасындағы бiрлiк, татулық елiмiздiң тыныштығы боп есептеледi. Сондықтанда әрбiр денi сау, ақыл-есi бүтiн азаматтың шаңырақ көтерiп, өмiрге перзент әкелуi мiндеттi де.
Ислам дiнi ұрпағының келешегiн ойлап, болашағына жете мән беретiндiктен де некенiң адал болғанын қалайды.
Өйткенi отбасы құрмай бақытты өмiр сүрудiң мүмкiн еместiгiн, ақ некеге мән берiлмесе адамдар рухани азғындыққа бой ұрғызып, жаман iстердiң көбеюiн жеткiзедi. Исламда неке екi дүниенiң куәсi болып табылады. Екi жас бiр-бiрiне Алла алдында серт берiп, бiр-бiрiне деген адалдықтары бекiтiледi.
Бiздiң мақсатымыз — ақ некенiң мән-мағынасы мен маңызын, жастарға берер тәрбиелiк мәнiн жан-жақты түсiндiрiп, ақ некенiң әрбiр адамды `харам` iстен арашалап, ар-намысын қорғайтындығын түсiндiру, жеткiзу.
Атамыз қазақтың “Үйлену — оңай, үй болу — қиын” деген асыл қағидасын бағамдай алмай қалдық па, қазiргi кезде ажырасу көбейiп, күрделi мәселеге айналып бара жатыр. Шиленiскен жiптей боп түйiнi табылмай жатқан нарық кезеңiнде отбасы бiрлiгiнiң бұзылуы да жиiлеп кеткен тәрiздi.
Негiзiнен некенiң бұзылуы, шаңырақтың шайқалу себебi неден ?
Байқап, бажайлап қарасақ, көп себептiң бәрi бiрдей бiзге таңсық емес екен. Бiрiншiден, бiрiн-бiрi түсiнiсiп, сыйламаған жұптың бақыты еш баянды болмайды. Екiншiден, еркектердiң маскүнемдiкке салынуы. Үшiншiден, заманның ауырлығы, жетiспеушiлiк және жоқшылық ерлi-зайыптылардың жанын бiрдей күйзелтедi. Мiне, осы тақылеттес жағдайлар бiр-бiрiн шаршатып, дiңкелеген жандарды ажырасуға дейiн алып келедi.
        
        МАЗМҰНЫ
|Кiрiспе............................................................|3 |
|...................................................................| ... | ... |8 ... ... ... | ... ... ... ... ... |18 |
| а/ ер адамның әйелiне деген мiндетi |34 ... | |
| ә/ әйел ... ... ... ... |39 ... | ... ... ... сүйiспеншiлiгi |46 ... | ... ... деген сүйiспеншiлiктерi .......... |53 |
|V. Бауырлардың ... ... ... |73 ... | ... |76 ... |
|...................................................................| |
|............. | ... ... |79 ... ... | ... ... отбасына айрықша көңiл бөлiнедi. Отан — ... ... ... ... ... ... елiмiздiң тыныштығы боп
есептеледi. Сондықтанда әрбiр денi сау, ... ... ... ... ... ... ... мiндеттi де.
Ислам дiнi ұрпағының келешегiн ойлап, болашағына жете ... де ... адал ... қалайды.
Өйткенi отбасы құрмай бақытты өмiр сүрудiң мүмкiн еместiгiн, ақ
некеге мән ... ... ... ... бой ұрғызып, жаман iстердiң
көбеюiн жеткiзедi. ... неке екi ... ... ... ... Екi ... Алла алдында серт берiп, бiр-бiрiне деген адалдықтары
бекiтiледi.
Бiздiң мақсатымыз — ақ ... ... мен ... ... ... ... жан-жақты түсiндiрiп, ақ некенiң әрбiр адамды `харам`
iстен ... ... ... ... ... ... ... — оңай, үй болу — қиын” деген асыл ... ... ... па, ... ... ... ... күрделi мәселеге
айналып бара жатыр. Шиленiскен жiптей боп түйiнi ... ... ... отбасы бiрлiгiнiң бұзылуы да жиiлеп кеткен тәрiздi.
Негiзiнен некенiң бұзылуы, шаңырақтың шайқалу себебi неден ?
Байқап, ... ... көп ... бәрi ... ... таңсық емес
екен. Бiрiншiден, бiрiн-бiрi түсiнiсiп, ... ... ... еш ... Екiншiден, еркектердiң маскүнемдiкке салынуы. Үшiншiден, заманның
ауырлығы, жетiспеушiлiк және ... ... ... бiрдей
күйзелтедi. Мiне, осы тақылеттес жағдайлар бiр-бiрiн шаршатып, дiңкелеген
жандарды ажырасуға дейiн алып келедi.
Пайғамбарымыз ... ... ... ... ... болатын
iстiң ең сорақысы, әрi жазалауға лайығы ерлi-зайыптылардың ажырасуы”, —
деген.
Нелiктен ... ... екi жас жыл ... ... ... ... ... бiз оны көбiне бiр ауыз жалпақ тiлмен түсiнiспеушiлiк ... ... ... ... ... ... себептер неке
бұзу туралы арыздарда көптеп кездеседi.
Республика бойынша жыл сайын ерлi-зайыптылардың 1,4 пайызы ажырасса,
соның кесiрiнен 18 ... ... 700 000 бала ... ... ... ... ... қазiргi кезде ай сайын 1000 жұптың 14-i
айырылысатын көрiнедi.
Ажырасу туралы арыз жазатын көбiне әйел адамдары боп келедi. ... ... ең ... әйелдiң басына түседi. О баста Хауа ананы
сайтан азғырып, жәннаттан тайырды, оның ... ... ... ... ... мен күйбеңi әлi күнге дейiн еншiлерiнде.
Адам ата мен Хауа ана күнә жасағанда Алла оларға: “Бiрiңе бiрiң ... ... ... - ... бiр ... келе алмай, ажырасу себебi де харам
iс пен күнәнiң жасалуынан. Әйтпесе, ... ... ең ... ... ... Ана болу емес пе? Сондай-ақ әйел еркектiң екiншi ... ... ... екi есе ... дiнi әйелге ерекше құрмет, ықыласпен қарауды жүктейдi. Әйел
затына әуелi Ана ... ... ... мейiрiм төгудi, оларға зорлық
жасамауды және мұра ретiнде пайдалану ... ... ... тұратын зат
ретiнде) мұсылмандарға жат iс деп қарайды. Егер ерлi-зайыптылар бiр-бiрiне
асқан сүйiспеншiлiкпен қараса, Алла тағала да ... ... ... ... ... ... көбейтiңдер ! Мен ақирет ... ... ... ... ... және де ... ақ
некесiн қиғандар дiннiң жартысын қорғайды”, - деп ... ... ақ ... бiр ... харам iстен арашалап, жұбайлық жұптастықты баянды етедi.
Құран Кәрiмде ерлi-зайыптылардың мiндетiн, бiр-бiрiне сенiмдi де адал
болудың жолын түсiндiредi. Ал ... ... неке қияр ... ерлi-
зайыптылардың болашағына қажеттi, рухани азық ... ... ... жақсы мен жаманды, харам мен халалды, лас iстен бойды ... ... ... әрi ақ ... ... болып бүкiл туған-туыс,
жора-жолдастары жиналады. Бiлмеген, естiмеген нәрселерiнен ғибадат алады.
Дауағат тыңдағандар жамандық атаулының тек қана ... ... ... да ... ... ... ақ некенiң тәрбиелiк мәнi мен
сауабының ... ... ... ... ... орны ... ... некенiң сауапты да
пайдалы екендiгiн жете түсiне алмай жатқандаймыз. Өркениеттi елдерде некенi
мiндеттi түрде ғибадат ... ... ... басты мәнi — жастарды Алла
алдында дiнiмiзге, өзiнiң болашақ ... ... және ... ... ... шаңырақтың шайқалуы, ерлi-зайыптылардың кездескен қиындықтарға
шыдамай, бiр-бiрiне қадiрсiз болуы да иманның жоқтығы, Құдайдан ... ... көз жұма ... Мұның бәрi дiннен хабарсыз ... ... бар ... ... ... ... бар
ауыртпалығын көтерiп, қиын-қыстау уақытта ер-азаматша мойнына алып, ерi мен
балаларына сүйiктi жар-ана бола бiлген, ... ... ... өзiне ғана тән әсемдiк пен нәзiктiктен жаралған әйел-ана жөнiнде
бiз II-тарауда толығырақ тоқталып өтемiз.
Отбасының да, ... да ... — әке. ... ол — ... ... ... ... аяулы алақаны, ыстық мейiрiмi, жылы жүрегi
баланы барынша ... ... Оның асыл ... ... таудай биiк
көрiнiс, көңiлiне медет, iсiне бағдар сiлтер тiрек болып, әкеге ұқсауды,
әкеге тартуды әр бала ... ... ғып ... емес пе ? Осы ... отбасындағы ер адаманың мiндеттерi жөнiнде II-III-IV ... ... бала ... ... ... туған-туысқандарына деген
сүйiспеншiлiгi жөнiнде V-тарауда толық тоқталып өтемiз.
Сонда бұл жерден түйер ой, ата-ана мен бала ... ... ... ... келеңсiздiктердi күнделiктi көрiп, ұрыс-керiске
куә боп жүрген бала ... ... ... ... боп ... кiм ... да, ... келеңсiз көрiнiстерден айырылу үшiн, бақуатты отбасын
құра отырып қуатты қоғам құру үшiн, қазiргi ... ... ... оны ... жете түсiнуiне жағдай жасап, тәрбиелеу керек.
I. ЖАНҰЯ
Жанұя тiршiлiгi, қоғамның қуат ... ... ... ... ... ... ... әуелi ер және әйелден, бұлардың бала-шағасының
құрамымен құрылған.
Жанұя әке-шеше және балалардан ортада пайда болған. Ерлi зайыптылар
тарапынан ... ... ... қуаты, ұлтымыздың iрге тасы. Ұлт
дегенiмiз - үлкен бiр ... ... бiр ... келуiнен пайда болған.
Дiнiмiз ұлтпен бiрлiк және бiрге ... және ... ... үлкен мән
берген. Бiр жанұяның жақсы ... оның ... ... ... ... бөлiктерiнiң саулығы мен мүмкiн болғаны сияқты, ұлттың күштi және
қуатты болуы да оның ортаға келуi жанұялардың жақсы болуына ... дiни және ... ... алған мәлiметтiң бергенi, ұлттық
және рухани құндылықтарды iске асуы; әдет-ғұрыптың жасалғаны бiр ... ... өз ... қалған рахат және тыныштық, тек жанұя
мүшелерiнiң бiр-бiрiне деген ... ... ... ... ... ... ... мүшелерiнiң өздерiне байланысты мiндеттердi жақсы
бiлулерi және аһлақи (мiнез-құлқы) ... ... ... ... ұлттың пайда болуына үлкен бiр пайда әкеледi. Жанұяның негiзi неке
актiмен құрылған. Дiнiмiз үйленiп, ұя ... әмiр және ... ... ... ... ... сөз және ... сақталуын қалаған,
керексiз жерге және уақытша ... ... ... ... ... ... болғанын бiлдiрген.
Хазретi Пайғамбар (с.а.с.) былай дедi: “Адам қашан үйленсе, дiннiң
жартысын тәмамдаған ... ... ... ... ... ... деген.[2]
Тағы да Хазретi Пайғамбар (с.а.с.) былай бұйырған: “¶йленуге шамасы
келе тұрып, үйленбеген ... емес ... ... ... емес)”.[3]
Отбасы, жанұя, семья барлығы бiр-бiрiне синоним сөздер.
Отбасы - адам баласының өсiп өнер қаз тұрар, қанат қағар ұясы, алтын
бесiгi. ... ... - ... ... ... - ақжаулық”, яғни үй
болу, некелесу дейдi ... ... ... ... былай бұйырған:
“Төрт нәрсе пайғамбарлардың сүннетiнен: қына жағу, хош иiстену, ... ... таза ... және ... ... отау тiгу деген не ? — Бұл ... ... ... ... яғни заңды түрде ерлi-зайыптылық қарым-қатынасқа түсуi,
қосылып үй болған екi жастың ... және жеке бас ... ... Мұны ... ... некеге тұрып, бiрiгуi - жеке отау тiгiп, өз
отбасын құруы.
Отбасы дегенiмiз — туысқандық байланыста ... ... ... ата-анасы, әжесi, т.б.) бiрлесiп, әлеуметтiк-тұрмыстық ... ... Олар ... ... ... ережелердi сақтайды.
Демек, некелiк-отбасылық қарым-қатынастың биологиялық тарихи, әлеуметтiк
және праволық мәнi бар.
Отбасы - некеге немесе қандас ... ... ... шағын
топ, адам тұрмысын ұйымдастырудың бастапқы формасы. Ол — бiр-бiрiн шын
сүйетiн, бiр-бiрiне ... ... ... ... iсiне ... бiрге
балалар да ат салысатын, үлкендердiң де, ... да ... ... бiр ... ... Мұндағы өзара қарым-қатынас сүйiспеншiлiкке, ер мен
әйелдiң барлық жағынан да ... тең ... ... Әр ... да ... ... рухани жағынан тiлегi, мүддесi
бiр.
Оның үлкендерi мен кiшiлерi өздерiнiң өмiр тәжiрибелерiмен, еңбектегi
алатын орнымен ажыратылады, бiрақ ... бәрi де ата ... ... ... мен ... ... ұштасып жатады.
Балалар ата-анасының еңбектегi iсiне ... ... оны ... ... ... күн сайын басынан кешiрiп отыратын жағдайларын
бiлiп отырады. Отбасының берiк негiзi мiне, осы ... ... ... ... тату ... ... ең ... ата-ана мүддесiнiң мәнi
мен мағынасына, әке мен шешенiң бiр-бiрiне, ... ... ... ... ... ... ... жақсы адам болып өсуi үшiн ол күн ... ... ... мүшелерi
арасындағы ең жарасты, ең әдiлеттi қарым-қатынастарының ... ... ... ... ... қандай қамқоршы екенiн көрiп отыруымен ... ... да ... бiрiн-бiрi осылай қастерлейтiнiн аңғарады. Әке баладан
анасын сыйлауын талап етедi. Ал ... ... ... ... ... ... ... мiнез-құлықпен қуантуға болатынын үйретуге
тырысады.
Отбасы шын мәнiнде ... ... ... одан ... ... ... ... шықтай мөлдiреп көрiнiп тұрады. Отбасының
бiрлiгi мен ынтымақтастығы оның құрамындағы ... ... ... ... ... көзқарасты ұстануынан, соған орай өзара көмек
қарым-қатынасын, ерлi-зайыптылық және ата-аналық ... ... ... ... негiзгi мiндетi — баланы еңбекке, адамдар арасында өмiр
сүре бiлуге үйрету. Сондықтан отағасы мемлекет ... ... ал ... ... ... ... және бiр-бiрiне деген махаббатпен
сыйластықтың осы мемлекеттерiнiң негiзi екенiн ... ... аса ... ... бiрi - жас ... ... ... мұраттарға тәрбиелеу. Жауапкершiлiк, достық, ар-намыс сезiмдерi,
негiзiнен ошақ қасында ... - ... ... Оның ... ... ... ... күйкi, тұрпайы сезiм ұрығын ұялатады. ... ... тiптi ... ... да, бой ... жол бермеуi тиiс. Өйткенi,
күйкi көрiнiстiң ықпалы лезде тамыр жайып, оның бойына ... ... ... бала тәрбиесiне терiс ықпал ететiн факторлардың бiрi - ата-
ананың iшiмдiкке бой алдыруы. Маскүнемдiктен туатын жиiркенiштi ... ... ... және ... ... ... ... жағдай тұтастай алғанда, балалар үшiн өз алдына үлкен бiр
мектеп. Олар өз ... ... ... мектепте, аулада,
есейгеннен кейiн еңбек ұжымдарында қолданады. Сондықтан да отбасындағы iшкi
қатынастардың әлеуметтiк үлкен мәнi ... оның ... ... ... ... ... мен
сезiмi, олардың бiр-бiрiмен қарым-қатынасы, айналасындағы адамдарға,
қоғамға деген ... - ... бәрi ... ... ... ... Оған ... жазушылардың кейбiр шығармаларынан алынған мына
үзiндiлер куә:
Жан әке ... ... ... қуанышқа толтырасың,
Арманның асқарына құлаш ұрсам,
Алдымда асқартау боп сен ... ... ... де әке ... шалындырмай мәпелеген.
Өмiрдiң соқпағымен өрге тартып,
Алдымен адам бол деп жетелеген.
А. Шәмкенов
Әлемнiң жарығын сыйладың сен маған,
Даланың әр гүлiн жинадың сен ... ... ... ... ... ... өзiңе арналған.
Ғ.Қайырбеков
Ата-ана балаларын адамдарға деген құрметпен ... ... ... ... ... ... ... үйретедi. олардың сөзiн
бөлмеудi, берiлген сұраққа жауап берудi, қиқаңдамауды, сыпайы “Сiз” деп
сөйлесудi ... ... Егер ... ... ... ... ... мән берiлсе, онда ол тамырын терең жаяды.
Ата-ана ұлдары мен қыздарының зейiнiн олар үшiн ... ... ... iсiне ... да ... ... тәрбиесiнде еңбекке көп мән берiп, ол туралы
қорытынды ... ... ... үшiн еңбек қылсаң, өзi үшiн ... бiрi ... ... ... үшiн ... ... ... сүйген
құлы боласың” - деп еңбектiң адам баласының керегi, ел үшiн жұмсалуын өз
ойының ... ... ... ... ... ... ... әке-шешесi олардың зейiнiн үлкендер еңбегiне аударады.
Үлкендердi құрметтеп, қадiр тұтуды, iлтипатты қарым-қатынаста ... ... ... отбасында берiк ұстанған. Мұны ғасырлардан ғасырға
ауысып келген мол нақыл сөздердiң өзiнен-ақ байқауға болады. Олардың бiрi:
“Үлкендi сен ... кiшi сенi ... кiшi сенi ... кiсi сенi
сыйлайды” - десе, екiншiсi: “Аға әдептi болса, iнi әдептi. Апа ... сiңлi ... - деп ой ... ... “Әдептiң не екенiн,
әдепсiз адамды ... ... - ... ... “Әдептi жiгiт өсiрсе,
ауылдың абыройы”, “Жiбек мiнездi қыз жұртқа жағады” - деп пiкiр ... ... ... ... ... ... да ... тұтқанын, сыпайы, кiшiпейiл адамды басқаларға үлгi-өнеге ете
бiлгендiгiн, жас ... ... ... ... ... ерекше назар
аударатындығын айқын көрсететiнi хақ.
Қазақ дәстүрiнде ... ... бар ... ... кiрiп,
асқақатай сөйлеуi, сөкеттiк саналады. Ауыл ақсақалдарының қолын алу ... ... ... ... үйге дейiн жаяу аяңдап келген. ... ... адам ... кезде орнынан тұрып қарсы алу, оларды ... ... ... ... әңгiмелесу барысында iзет пен iлтипат
танытып отыру жасы кiшiлерге тән әдеп салттары ... Осы ... ... ... ... ... жеңге назын, келiн iзетiн, күйеу ... ... ... ... тағы да ... дем ... ұл мен ... ұғымдардың тек атын ғана емес, затында бiлуге талпынатынына шек
келтiруге болмайды.
Ата-ананың тәрбиесi бала ... iрге ... ... не көрсе, ұшқанда
соны iледi” - деп түйiндейдi. Бұл халық даналығы. Сондықтан балаға өмiрiнiң
алғашқы жылдарынан-ақ адамгершiлiк сезiмдерiн егудiң орны ... ... ... ... ... бiр зор күш әсерiнен болмаса, есейгенде де
сақталады. “Сүтпен бiткен ... ... ... - ... ... ең алдымен
тәрбие мәселесiне қаншалықты терең мән берiлетiнiн ... ... ... ... - ... ... өзi өмiрден алынған шындық.
Сондықтан да халық өмiр есiгiн ендi ғана ашқан бөбек ... ... ... ... ... ... сол ... деген тiлегiн, үмiтiн,
жақсы азамат болып, өмiрден өз ... ... екен ... ... ... ... айрықша мән беру сәби жүрегiн тербеп, адамгершiлiкке
жетеледi. Кең байтақ өлкемiзде буыннан-буынға ... ... ... ... ... ... құрып,
үйлесiмiн тауып жатты. Бұл адамзат баласының әу ... өз ... ... ... сыйласа, тiршiлiк ету бағытында нық ұстанған әдеп, тұрмыс-
салттарының ең ... Мiне сол ... ... бәрi ... ... ... атып, бұтағын жаяды. Сондықтан да “Отан ... ... ... ... заңы ... оны отағасы, ол
болмаса отанасы, одан қалса ... аға не әпке ... ... сөзiн,
ұйғарымын өздерi жерде қалдырмайды, ол үй-iшiнiң шылбыр-тiзгiнiн қолында
ұстаушыларда өз тараптарынан отбасының ... ... ... тiлек
ұсыныстарын елеп, ескерiп отырса, бұл бiр ... ... ... ... ... ... ... өнегелiк мәнi бар инабаттылық та ... ... ... үшiн отбасының (басқарушының) әдiл
болуы орасан маңызға ие. Оның тәрбиелiк ролi де зор. ... өз ... ... сонымен бiрге оның балағатқа толған мүшелерiн үй болуға, өз
шаңырағын көтеруге әзiрлеуi басты әрi өте ... ... ... ... ... ... мейiр-шапағат көзi — әйел. Әйелдiң бұл
ролi отбасының жамағатына, ... ... ... ... ана жанын қас-қабағынан, жанарынан танығыштық пен нығая,
биiктей бередi. Әрине, әйел де ... ... ... ... ... қабағы жарасып, тату, сүйiспеншiлiкте тұрғанда, оған ... ... iзгi ... ... ... - ... дiни ... ескергенде, оның қадiр-қасиетi, бүкiл отбасын, ауылды, ағайын-
туысты топтастырушылық мәртебесi арта түспек. Жеткiншек ... мұны ... ... ... ... ... балалардың әкеге көзқарасының сипатын
анықтайтыны берiк есте болуға тиiс. Мұның өзi, бiр ... үй ... ... ... көзi ... анық. Демек, “балалар үшiн әке беделi
аналарының сөзi, iс-қимылы, қас-қабағы арқылы ... ... ... балалар көзiнше бiр-бiрiне қатты, балағат сөздер айтыспақ түгiл,
дауыс көтерiп, керiсуге тиiс емес. Олай еткенде өз ... ... ... ... зәресiн ұшырудың үстiне, олардың жанына кейiн
өздерi үй болғанда алдарынан шығатынын ... ... ... егедi. Бұл
жағынан аналардың балаларға: “Әкеңмен ақылдас”, ... ... ... iсте”, т.с.с. дәстүрiмiзде бар сөздердi айтып ... ... ... қадiр-қасиетiн осылайша ардақтап, ... ... ... ... туа ... оны ... оңашада,
екеу ара шешiп отыруы шынайы инабаттылық, әдептiлiк болып табылады. Сонда
ғана олар үйдiң “қос алтын ... ... ... ... лайық
биiктiктен көрiнбек”.
Ислам қағидаларында алтын ұя отбасының жоғары бағаланып, оның ... ... ... ... мән берiлген.
“Муашарат әдәби” кiтабында көрсетiлгендей, шариатта: “Балалар — ата-
аналар қолына берiлген аяулы аманат” - делiнген[5]. Бұл ғажайып, ... ... ... ... ... әр ... ... жазып қоюға
тұрарлық. Балалардың өздiгiнен өмiр сүруге ... ... ... ... бақытты балалық шағы, жеке шаңырақ көтергенге ... ... ... ... бақыт жағалауын бетке алып, өмiр айдынында жүзiп бара жатқан
қайыққа теңесек, оның қол ескегiн - әке мен шеше дер едiк. ... өмiр отын ... ... ошақ иесi әйелдiң орны да, еңбегi ... ... ... бiлiмпазы Ризауддин ибн Фахруддин: “Әйелдерi тәрбиелi
болған халық тәрбиелi, әйелдерi ... ... ... ... Әйелдер,
үнемшiл, пысық, жiгерлi, талапты болса, халық бай; ал жалқау, салақ немесе
ысырапшыл ... ... ... кедей болады” - деп бекер айтпаса керек.
Сайып келгенде, қоғамда ... ... ... ... ... ... ... орасан зор. Әрбiр ұяның қос ... ... ... қатысты әдеп, адамгершiлiк талаптарын, хұқықтары ... ... ... ... қоғамда, елде бейбiт те ... ... ... ... ұрпақтарына құтты қоныс, жайлы болашақ
қамтамасыз етiлмек.
II. ЕРЛI-ЗАЙЫПТЫЛАРДЫҢ БIР-БIРIНЕ ДЕГЕН СЫЙЛАСТЫҒЫ
Балағатқа жеткен жiгiт жар ... ... ... ... ... ... аударуы керек. Бұрын көрiп-бiлмеген қызға тек ата-
ананың қалауымен үйлене салуға болмайды.
Қыздың жасы, бойы, дәулетi, шыққан тегi күйеуiнен ... ... ... ... ... ... ... жоғары тұрғаны
абзал.
Ерлi-зайыпқа тиiстi мiндет, бiр-бiрiне махаббат және құрметпен
үйлену, iрге тасын ... ... ұяны ... қорғау керек. Бұл үшiн
ерлi-зайыптының бiр-бiрiне қарсы хақ және мiндеттерiне құрмет етулерi ... ... кiсi ... жек ... ұнамаған мiнездерi болса, оған қарсы
сүйсiнетiн мiнездерi де бар”[6] бұйырғандай, ... ... ... өмiр ... ... бiр-бiрiне қарсы жүктерi болғандай жанұя мүшелерiнiң
жейтiн, iшетiн, киетiн және басқа да ықтиаждарымен өмiр ... үшiн ... ... ... ... ... ... жегiзбеу керек. Кiсi жанұя ықтиажы
үшiн iстеген жақсылығы сауап болады.
Бұл ... ... ... ... ... жолында жұмсаған ақша, бiр құлды азат етуге жұмсалған ақша
және жанұя мүшелерiне жұмсаған ... жоқ па ? ... ... ең үлкенi
жанұяңа жұмсаған ақшаң”[7].
Жанұяның өмiр сүруiне ... ... ... ... бұйырған:
“Жанұяның өмiр сүруiне керек болғандарға немқұрайлы етуi ... ... ... ... ... қысу мен ... ... әйелiне дiни уазифесiн оған үйретуге жәрдем етуi, кемшiлiктер
жiбермеуге тырысу керек.
Әйелдерге жақсы қараған адам ... ... ... ... ... ... ... (мiнез-құлқының) ең жақсы
болғаны. Сiздердiң ең жақсыларыңыз, әйелiңiзге жақсы қарағаныңыз”[10].
Әйел, ерiне махаббатпен үйленедi, ерiне жаман ... ... ... бұл ... ... ... бiр ... күйеуi әйелiне разы болған ... ... ... күйеуiнiң тапқан табыстарын ысырап қылмауы, баласын тәрбиелеуде
күйеуiне жәрдем етуi керек. Әйел үйiнiң, ... ... ... ... ... бұзатын, таралуына себеп болатын нәрселерден алшақ болу
керек. ... ... ... әйелдер жайында Пайғамбарымыз былай
деген: “Әйел бес уақыт ... ... ... ... ... ... ... және күйеуiне мойынсынса өзiне “қай есiктi қаласаң, сол есiктен
жәннетке кiр” дейдi”[12].
Бiр-бiрiне ... ... ... ... ... ... ... әйел:
1. Туылуынан бедеу, бала көтермейтiнi анық болса;
1. бұрын тұрмыс құрған, ал ... рет ... ... ... ... ... ... жолында екеуiнiң дүние
мүлкiн шашуды ғана ниет етсе;
1. өзiнiң байлығын, шыққан жерiнiң iрiлiгiн мақтап, мiндет ... ... ... ... ... ажар-көркi көз тартқанмен өзi ақылсыз, мiнезi ... ... ... ... ... ... салғанымыздың өзi жақсы.
Ер адамның әйелiне деген мiндетi қандай ?
1. Ерi әйелiн сыйлап, сүйiспеншiлiкке ... ... ... босқа жекiмеу
керек. Әйелiнiң әр қылығына кешiрiммен қарап, кең ... ... Әйел ... ... ... Тiптi ... өзiне мұсылман баласы
қайырымдылық көрсетуге тиiс.
1. Егер әйелi бiр деменi бүлдiрiп қойса, ерi бәрiбiр төзiмдiлiк танытқаны
дұрыс. Әйел шектен ... ... ... ерi оның ... ... “Әй, зұлым шайтан ! Тез арада менiң әйелiмнiң ... ... ... ... - ... ... да әйелдi ессiз ашуға бастайтын ет
пен терiнiң арасына кiрiп алған шайтан емесiне кiм кепiлдiк бара ... ?
1. Ерi ... ... асырауға, тамақ тауып берiп, киiндiруге
мiндеттi. ... оның ... ... ... ... адал ... ... шарт.
1. Отбасының иесi — еркек. Отбасында тумай ... ... ... ... ... ... ... ұмыта бастаған әйелге әрдайым
ескерту жасап, есiне ... ... ... ... Әйел ... ... ... туғандары, бала-шағасынан басқа ... ... ... ... ... әйелдердiң ерiне деген мiндетi қандай ?
1. Ерiнiң рұқсатынсыз бiр жаққа ... ... яки, ... ... хақысы
жоқ.
1. Ерiнiң ықтиярынсыз оның мүлiктерiн, өзге де нәрселерiн (мәселен,
ақшасын, ... ... т.б.) ... бере ... Әйел ... ... отбасындағы мiндеттерiн атқара беруге тиiс.
1. Ерiнiң қас-қабағына қарап, оның қуанышы мен ... ... ... ... ерi ... ... қайғыға батып отырғанда әйелдiң ештеңе
ойламай жарқылдап күлiп жүргенi жарамайды.
1. Әйелi ерiнiң тапқанына қанағат ... ... ... ... ... ... ... денсаулық, екiншi байлық ақ жаулық” - деп
келетiн ұлағатты сөз әйелдiң табиғи қадiрiн, оның ... ... ... ... Әйел болмаса, өмiр де болмас едi. ... ... ... де, ... де ... ... сыйлаған қасиеттерiмен, төзiмдiлiгiмен, икемдiлiгiмен
отбасы өмiрiндегi үлкен құрметке бөлендi. Шағын мемлекет ... ... ... ... ... ... ... де
әйел. Отбасының рухани хал-ақуалы, көңiл күйi де ... ... ... ... игi ... ... өз қосағын жанының пейiшi, өмiрде
теңдесi жоқ жолдасы, сырласы деп, әйел махаббатын өмiр тiршiлiгiнiң ... күшi деп ... ... ... ... Ер ... қаншама атақты
болса да, оның көңiл-күйi әрқашан әйел махаббатына ... ... ... ... да, ... де әйел ... iздестiру
заңды сияқты. Өйткенi ... адал ... ... ... ... бекем болуы, семьялық өмiрдiң кедiр-бұдыр соқпағында
оның төзiмдiлiк пен шыдамдылық жасауы ер-азаматтың алаңсыз творчестволық
еңбек ... ... ... ... ... пайдаланып, жiгерленуiне
сөзсiз жағдай жасайды. Зайыбының жақсы ықпалы ерiнiң өзiне деген, ... ... ... Ерi ... ... ... ... жүрсе де өзiнiң семьядағы аналық, әйелдiк орнын ұмытпауын қалайды.
Семьяның материалдық та, ... да ... ... ... ерлi-
зайыптылардың екеуiне де ортақ iс. Алайда ер адам ... ... ... ... ... белсендiлiк позициясын ұстап өзiнiң семьядағы
беделiн көтеруге тиiс. Адамзат қоғамының даму ... ... ... ... мен ... ел ... ел ... семья басқаруға
лайық жаратылған ер-азаматтың орнын мойындамауға, оның iс-әрекетiмен
есептеспеуге ешкiмнiң де хақы жоқ. ... ... ... ... аталарымыз бен әкелерiмiздiң, ағаларымыздың да белгiлi
үлес қосқанын ұмытуға болмайды. Өзi оқыған, көкiрегi ояу әрбiр ... ... да сол ... ... ... жасайды. Әсiресе бала
тәрбиесiнде, ұрпақ ... ... ... орны ... әйелдерге азамат деп қарайды. Азамат деп адамгершiлiгi ... ... ... адал да, ... ... ... ... жүрген, қоғамда, семьяда сенiмге кiрген, оған ... ... ... ... Мiне, осы ... атанған әйелге
жүктелген мiндеттердiң iшiне де, әсiресе, семья бүтiндiгiн ... ... мен ... ... ... ... - ең ... мiндет.
Әңгiме әйелдiң еркектермен қатар ... ... ... қызмет
атқарып, материалдық жағынан ғана қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... бiлуiнде. Әрине, әйелдiң ерiмен ... ... ... ... бiр ... ... ... сөзсiз. Ұсақ-түйек
үйдiң тiршiлiгi, семья ... ... ... және т.б. ... ... (бiтпейтiн десе де болатын) үй жұмысы әйелдiң мiнез-
құлқының өте ұсақталып ... ... ... ашу ... ... себеп болады.
Шын туайтқа келгенде тiршiлiк тауқыметiн өз қара ... ... ... ... ... өзiн сол ... мүлiктiң құлына
айналдыру ерлi-зайыптылардың ... ... ... және ... тоғышарлық, дүниеқоңыздық қасиеттердi молайтып, олардың
семьялық одағы тек сол ... өмiр ... ... ... ... ... ... әлсiрейдi.
Осы дүниеқоңыздық пәленiң салдарынан неше түрлi қылмысқа барып, соның
сазайын тартып ... ... бiрiн ... ... ғана кiнәлау
қиын. Өйткенi ерiнiң сонша ақшаны немесе дүниенi қайдан ... ... ... үшiн ... бұл ... өмiрлiк серiгi өзi қазған құдыққа
түсiруге итермелеу. Ерiнiң семьядағы орнын оның ... ... тек ... қадiрлеу бiздiң моралымызға жат нәрсе.
“Байлық қуған жерде бақыттың басы қисаяды” - деп ... ... болу ... ... ... орны ... оның адал ... азаматтық позициясымен, жарына деген, баласына деген адал жүрек, шын
пейiл ықыласымен ... ... ... ... ... ... ... ұсақ-түйек тiршiлiгiн, барлық семья тауқыметiн көтеру, ол не талап
етсе, соның бәрiн көз жұмып орындау жолымен iздемеу ... Әйел заты ... мол, ерiк күшi ... интеллектуалды сезiмдерiнiң бай болуын қалайды.
Әдетте семья құруға дайындалып жүрген жас қыз “Болашақ ерiңiздiң қандай
болуын ... ?” - ... ... : ... бiлiм жағынан да, ақыл жағынан
өзiмнен жоғары болуын қалаймын” - деп жауап бередi. ... да ерi ... ... ... ... ... талабын бұлжытпай
орындап, оның қас-қабағы мен көңiл-күйiнiң ықпалында ғана әрекет iстеп,
ошақ басы, от ... ... ... ... өз ... алу жолымен
көрсетем деген пиғылдан аулақ болуы керек. ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы биiк болса, сол жерде оның
зайыбының табиғатындағы нәзiктiгi, ... ... де ... ... ... ... құлай сүйген сүйiспеншiлiгiн үлкен махаббатқа
айналдыру үшiн, оның өмiр бойы ... ақ ... болу үшiн ... оның
да талап талғамын ескере отыру керек. Көңiл күйiн сезiну керек. ... ... биiк ... ... ... ... жұмсақ мiнез-құлқы,
жайдары жүзi, кең пейiлi арқылы әсер етедi. Өзiнiң әйелдiк сәнiн ... ... қол ... ... ... Үй ... ұйымдастыруда
әркiмнiң мүмкiншiлiгi, бейiмдiлiгi, орны ескерiлсе алынбайтын қамал жоқ.
Әңгiме әркiмнiң өз ... ... Өзi ... ... асыл ... ... кейбiр жас жiгiттер семьялық өмiрдiң бастапқы
кезiнде үй тiршiлiгiнiң ұсақ-түйегiнiң бәрiн өзi ... ... ... ... көп ... жағдай жасайды. Қазақта: “Аурудан әдет жаман” -
деген мәтел босқа айтылмаған. ... ... ... ... жас келiншек
ерiне иек артып, үй тiршiлiгiмен жөндi айналыспайды. Мұндай семьяда ... ... ... Керiсiнше ерi үнемi үй күшiк болып алады. Ал үй
шаруасынан басы босаған зайыбы көңiл көтеру үшiн ... ... ... ... құрарлық “жолдас-жора” iздейдi. Осыдан келiп, көңiл
қалушылық, наразылық туады. Әрбiр еркек үйiне ... ... ... ... ... ... есiк ашып, ас үйде тамақ қамына кiрiсiп
жатқанын көрудiң өзi ерi үшiн үлкен сүйенiш. Осы ... ол ... ... ... ... ... ... деген, балаларына деген айаулы
қамқорлықты көредi. Бұл оны семья мүддесi үшiн барлық ... ... ... ... өмiр - ... ... ерi болсын, балалары
болсын бәрiне де қажеттi. Олардың ажарын келтiрiп, көңiлiн ... ... ... ... ... ... қарап, ойланбай, толғанбай үйлене салу,
үйлене салып ажырасып ... ... ... ... дер кезiнде
үйленбей сұр бойдақ-жалғыздық өмiр кешiп жүргендер кездесiп қалады.
Мұндайлар ... ... тағы да ... қыз ... ... ... жұбатып, “өмiрiмде сүйiп iстейтiн жұмысым, айналысатын ... ... ... ... ... құру ... сүйiктi iстерiмдi орындауымда
аяққа оралғы болады” деген сылтауға бой алдырып жалғыз бастылық өмiр ... Бұл ... ... ... ешқандай шындыққа жанаспайтын,
қара басының ... ... ... ... ... Бұл ... ... жауапкершiлiкке өзiн тәрбиелегiсi келмейтiн ерiншектiң өзiн-өзi алдаған
сылтауы.
Адамның жеке басының көпшiлiк талқысына сала беруге болмайтын, басқа
адамға тiптi жария ... ... ... ... ... күйiнiң болуы
табиғи нәрсе. Осындай сәтте оның жанында сырласатын, көңiл-күйiн бөлiсетiн
жан дүниесiн ұға ... ... ... ... ... ... жағдайда күте бiлетiн өте бiр жақын адамының ... ... ... жүмыс басты болғанмен, творчестволық ... ... бiр сәт ... ... ... мен ойларыңыздан дем
алу қажет болған кезде жарыңыздың айдай жүзiн, ол ... ... ... ... бөбегiңiздiң былдырлаған тiлi мен тәттi
қылықтарын қызықтау. ... ... ... ... ... ... ... бәрiмiз де жақсы бiлемiз.
Ер-азаматтың алаңсыз еңбек етуi, қоғамдық-әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... жарына байланысты. Денi де сау,
жаны да сау ұрпақ өсiру үшiн ерлi-зайыптылар арасындағы үлкен бiрлiк ... ... түбi - ... Ал, ... ... ... кең ... үлкен
сыйластық бар.
Семья шағын мемлекет болғандықтан, ол оның мүшелерiнен ... ... ... Кiмдi ... ... үйленуге әркiм ерiктi болғанымен,
бiр шаңырақтың ... бiр ... ... өмiр ... ... басының мүддесiнен гөрi, жұпталған қос жүректiң мүддесiн жоғары ... ... ... ... ... өзi ... өзi шешу, қасындағы
ерiнiң көңiл-күйiмен, ақылымен есептеспей, өзiнiң ғана қамын ... ... ... құбылыс емес. Өзi осылай бола тұра ерiне, “ маған ... ... ... ... бара ... ... - деп өкпе ... ма ?
Сүйiп қосылған ерiнiң сүйiктiсi бола алмауы - әйел үшiн қасiрет.
Әрине, бұл ерлi-зайыптылардың екеуiне де байланысты. Бiрақ, бұл ... ... ... ... оның ... бағалап, кемшiлiгiн
кешiретiн, өздерi көтерген ақ отаудың ар-намысын бiрге ойлайтын, ... ... мен ... ... ... ... жайында.
Әсiресе, “әйел қылығымен” деген ұғымның iшiнде әдептiлiк, сыйластық деген
қасиеттердiң орны ерекше.
Қоғамдық ортада, көпшiлiк жиналатын жерде, көшеде, ... ... ... әйел өзiн ... ... бiлуi ... байланысты.
Әдептiлiк дегенiмiз әр түрлi жағдайда өзiңдi жалпы мiнез-құлық ережелерiне
лайық ұстаумен бiрге, эстетикалық және ... ... ... ... сөз. Әдептi болғысы келген адам әрдайым өзге адамды ... ... ... ... келе ... ... салт-дәстүрiн құрметтеуге,
өзгенi тәрбиелеу үшiн өзiн ... үшiн өзiн ... ... ... ... ... ұғымның бiрi сыпайы болу деген өзiңе,
өзiңнiң мiнез-құлқыңа, ... ... ... қою, ... де сын ... ... ... ерiңнiң орынды айтқан ескертпесiн түсiнiп,
осыдан бiр қорытынды шығару.
Кейде өткiр боламыз, ашық боламыз деп жиын ... ... ... ... ... ... деп адырлық, тұрпайылық көрсетiп алатын
әйелдерде кездесiп қалады. Еркелiк пен наздықтың ... ... ... ... ерiн ... қалдыратын немесе iшiмдiк iшiп, темекi тартуда
айылын жимай, ерiнен асып түсетiн әйелдер жайында жақсы пiкiр ... ... ? ... ... ... Зайыбының темекi тартып, көпшiлiк арасында ешкiмге
сөз бермей, “шешендiк” ... ... мен ... баттастыра бояп, өзiне
лайық киiмдерiн кие ... ... ... ұнайды деп ойлайсыз ? Мәдениеттi
тұрмыс құру мәселесi ... ... ... ... iсiнiң
көкейкестi мәселесiнiң бiрi болып отыр. Мұнда да ... ... ... ... Мұнда қолда барды ұқсата бiлу, ... ... ... төсенiштi таза ұстау, үйге, ... ... ... ... ... киiм-кешектi белгiлi талғам мөлшерiнде жинай
бiлу, мезгiлiмен тамақтану, демалыс күндерiн дұрыс ... ... ... ... ... ... бiлу және т.б. осы
сияқты тұрмыс мәдениетiн ұйымдастыру негiзiнен әйелдердiң қолында.
Киiм кию, дос-жарандармен аралас-құралас боп, ... жүру ... ... ... ... ... ... ынтымағын, бiрiнiң
екiншiсiне деген сыйластығын арттырады.
“Еркектердi сақтау керек” деген пiкiрлер ... жүр. ... ... сақтауды айтады екен деп жеңiл әзiл-қалжыңға ... ... ... ... кезiнде-ақ аң аулап, құс атып, шақпақ тастан от жағып
бала-шағасын асыраған, қиын-қыстау кезiнде ел қорғаған, адамзаттың ... ... ... ... ... ауыр ... ... бiр
семьясы емес, тiптi бүкiл бiр ауылды ... күшi ... ... ... ... болып, төмендеп кеткен ?” - деген сұрақ ... ... ... сол еркектiң қасында оның жарты ... ... ... ... ... да, ... да бiрге бөлiсiп жүрген зайыбы ... ... биiк ... ... ... ... ... көрiнуi табиғи нәрсе. Еркектiң қиялындағы ақ перiштесi
осы.
Әйелдiң ерiне қояр талап-талғамы да аз ... ... ... ... қойып отырған мiндеттерi оның жауапкершiлiгiн өсiрумен қатар,
талғамын да, талабын да ... ... ... құруда әйел “қасымда тек еркек болса болды” деген
мақсат қоймайды. Сонымен қатар өзiне пiр ... адам ... ... қазiр
күшейiп алды. Олардың бабын табар, көңiлiн өсiрер серiгiн табу қиындап
барады” деген пiкiрлер көп ... ... ... жағынан қазiр әйел қауымы ешкiмге тәуелсiз.
ақын Шынболат Дiлдебаев “Шындық” деген өлеңiнде:
Өкiнiштен өксiгiмдi баса алмай,
Айту ... ойлы ... жас ... ... бiр ... билеушi едi,
Қазiр қалдық бiр әйелден аса алмай.
— деп жырлаған. Оның үстiне өмiрден оқып-бiлгенi, жиып-тергенi, меңгергенi
де аз емес. Ғылым ... әйел ... ... жоқ. Мiне, iс ... ... әйел ... құруда күн көрiс жолын iздемейдi. Ол ... ... ... ... сергек, азаматтық бiтiм-болмысы жоғары
адамды, түсiнiгi мен ... ... ... өзiмен тең ойланатын,
махаббатын аялайтын адамды iздейдi, ерiнен рухани-моральдық үйлесiмдiк
iздейдi. ... ... ... ... басқа, жеке адамдық және
творчестволық ... ... ... ... Осындай әйелдiң қоғамдық-
әлеуметтiк тұлғаға айналуы оның жүгiн сөзсiз көбейтiп отыр. Алайда олардың
табиғат сыйлаған әйелдiк, аналық ... ... ... ... ... ... күшi жетпейдi. Қалай болған күнде де әйел өзiнiң
табиғи орнында болуға құштарлы, өз ... ... ... ұрпақ әкелу, ұрпақ тәрбиелеу, әйел үшiн ең қасиеттi, ең ... Өмiр оның ... осы ... ... осы ... ... ... Материалдық жағынан ешкiмге тәуелсiз болғанмен, рухани жағынан әйел
еркектiң ... ... ... Осы ... пiрiм деп ... ... ... оның талғамы қызық. Әдетте ол өзi ... ... ... болуына, дәрменсiз, жiгерсiз және жасық болуына төзе ... ... күшi ... ... ... ... ... болуымен өлшенетiн сияқты.
Қазақта “әйел ерге қарайды” деген ұлағатты сөз бар. Мiне, әйел ерiне
қарағанда, ерi жерге ... ... ... ... оған ақыл ... ... ... шалыс басып бара жатқан жерi болса дер ... ... әсер ... ұсақ-түйек үй тiршiлiгiнен шаршап тұрған сәтiнде
көңiлiн көтеретiн жағдай жасап, тiптi керек болса қол ұшын ... ... ... әйел ... мүмкiн емес. Әйел табиғатында кең пейiлдi,
кешiрiмдi. Осы қасиеттерi арқылы ол ерiнiң ғана ... ... ... ... ... айналады. Сол сияқты көмектесудiң жолы осы деп
ертелi-кеш аяқ-табақ қасынан шықпай қоюы немесе өзiнiң сүйетiндiгiн үнемi
орынды-орынсыз ... ... ... көрсетуге тырысуы кейде әйелдi мезi
етiп жiберуi мүмкiн. ... ... ... әйел ... ... тыс
емiренушiлiк жасауының шындығына күмәндануы ықтимал. Оның үстiне өзiнiң қас
қабағымен көңiл күйiнен, ақыл-кеңесiнен аса алмай отыратын ... ... ... да кем ... жатуы әйелдi қанағаттандырмайды.
Еркек өзiнiң қырларын әр жақты көрсетуге сырын бүгiп қалмағанмен сыр
алдыру жағына асығыстық жасамай, өзiнiң болмысын ... ... ... семья тiршiлiгiне байланысты мәселелердi байыпты ... ... өзi ... ... ... ... ... үнемi ұсақ үй
тiршiлiгiнiң қамын ойлаудан әрi аса ... ... жан ... оның ... ... ... соғуы, пейiш деп армандаған семьялық
өмiрiнiң қызығы жоқ сүреңсiз бiр соқпақ сияқты ... ... ... ... жас жұбайлар арасында жиi кездесiп қалады.
Семьялық өмiрдiң қарапайым ғана қоңыр ... ... ... де оңай ... ... Әр ... өзiндiк талап-талғамы, мiнез-құлқы,
өзiндiк болмысы, мүмкiншiлiгi, әдетi болуы сөзсiз. Бұл ... ... ... ... келе ... Осы ... ... әруiм өзiнiң сүйiп қосылған жарының ... ... ... iсiне ... ... ... кемшiлiгiн айта берсе, әйелдiң ерi
жөнiнде қандай көңiл ... ... ... ... ... болады. Осыдан
кейiн үй тiршiлiгiнде ештеңе iстеуге зауқы соқпайды. “Ұнамайды ... ... ... ... туады. Мұндайда үй тiршiлiгiне бұрыннан бейiм ерi
әйелiн өзiмен бiрге ала ... ... ... ... ... ... әке — ... Ерiнiң кейбiр жетiспей жатқан
жерлерiн зайыбы оның әкелiк мейiрiмiмен өлшеп, осы тұрғыдан бағалауы қажет.
Әкесiз бала ... ... ... да, тұщысын да бөлiсер жарсыз өмiр ... үшiн ... ... ... арақ iшiп, ... етпей, семья басшысы деген
өзiнiң абзал мiндетiн атқара алмай жүрген еркектiң әйел үшiн де, бала ... ... жоқ. Арақ ... ... ... ... ... сүйiп қосылған азаматының мұндай ... ... ... ... ... - ... семьяның қас жауы. Ерлi-зайыптылардың ажырасуына
көбiнесе осы бiр кеселдiң себеп болып жүргенiн жасыруға болмайды. Сондықтан
ер ... арақ үшiн ... ... ... ... ... осы ... сақ бол дегiмiз келедi.
Әйелдiң бағы негiзiнен оның семьядағы бақытымен, өмiрлiк жолдасының
шынайы махаббатымен, қамқорлығымен өлшенедi. Ерiн ... ... ... ... төресiн iздемейтiн қыздың болуы мүмкiн емес. “Ел мақтаған
жiгiттi қыз жақтаған” - деп халық текке айтпаған. Әрине, мұнда әркiмнiң ... өз ... ... да ... ... ... ... екiншiсiне көрудi
қаламайтын әңгiме еттiк. Жақсы болу мен жаман болу ... ... ... ... ... ... ... белгiсi
болған әйелдiң құдiретi көптеген көркем туындылардың арқауы болады. Ғабит
Мүсiрепов “Мақтасақ әйелдi ... - деп, ал ... ... ... әйелiне таңғаламын” - деп жазды. Әйел атына айтылған бұл мақтаулар
негiзiнен оның адамзат тәрбиесiндегi, ұрпақ ... ... ... ... мен төзiмдiлiгiне, ... ... ... мен назына байланысты болса ... Мiне, ... ... бiлу әйел үшiн үлкен өнер. Әйел болу — өнер деген осы.
Ал еркектi әйел әдетте оның ... ... ... оның iшкi жан дүниесiнiң байлығымен, қоғамдағы және өмiрдегi әр
қилы iстерге қатысудағы ... ... ... ... қайырымдылығымен бағалайды.
Сонымен қатар еңбектiң үй тiршiлiгiндегi ұсақ ... ... ... бермей, тiршiлiк қамынан гөрi адамшылық қамын ... ... ... ... ... ... ренiштi әрi
ұшқындырмай, бiр сәт үндемей қалса, сабасына түспейтiн әйел жоқ. ... ... ... оның ... ... бетiне басып, осы арқылы
ар-намысына тиiп бағындырам деушiлiк үлкен ... ... ... ... сүйiспеншiлiгiн ықылас-iлтипатымен таныта отырып, жүрiс-
тұрысындағы сүйкiмдiлiктi ... ... осы ... оның тал ... ... психологиялық әсер етуi керек. Мұндай жағдайда
әйелдiң таза киiнiп, өзiн жинақы ұстауы күнделiктi дағдысына ... ... де ... ... немқұрайды қарамайды. Осыдан ... ... ... эстетикалық талап-талғам тәрбиесi қалыптасады.
Әдетте семья құрғанға дейiнгi қыз бен жiгiт ... ... ... бермейдi. Алайда тiршiлiкте мiнсiз адам болмайды. Семьялық
өмiрде ... ... ... жағын бағалаумен қатар кемшiлiгi
мен мiнi болса асқындырмай, түзетудiң, жөнге келтiрудiң амалын ... ... деп ... ... Әйел мен ... ... шын жүректен
шыққан достық, сыйластықпен ұштасқан жерде үлкен махаббат туады. ... бар ... ... ... ... ... Ер ... әйелiне деген мiндетi
Бiрiншi мiндетi: Отбасының ... ... ... алып,
шамасы келгенше қамқорлық жасау. Қүран былай дейдi: “Әйел мен ... адам өз ... орай ... етсiн, ризығы кем адам Аллаһын
өзiне бергенiне орай қамдасын. Адамдарды Аллаһ тек ... ... ... ... ... ... ... жеңiлдiк бередi.”
Ал Пайғамбарымыздың мынадай өсиетi бар:
— “Әйелiнiң ... ... ... құқы бар ?” - деп ... Ол ... деп жауап бередi:
— “Ол өзiмен қоса оны да қоректендiруi, өзi ... оны да ... ... ... тағы да ... деген: “Қүдайдың жолына, кедейлерге және
жақындарыңа ... ... ... ... ... ... сауабы әлде қайда зор болады”[14].
Яғни әр мұсылман бiрiншi кезекте өз ... ... ... ... ... шамасы келмесе де садақа берудiң дұрыс еместiгiн
былай түсiндiредi: ... ... ... ... барын алып келедi
де: “Бүл менiң садақам”-дейдi, ал ... өзi ... ... ... ... тiрек болған садақа — садақаның ең жақсысы”[15].
Ендеше, отбасының қажетiнен артылмаса, бала-шағасының аузынан жарып,
садақа ... ... ... Мүны түсiнген мұсылман отағасы ретiндегi мiндетiн
де абыроймен өтей бiлмек.
Бiрақ бұл: “Келiншегiме бағалы заттар алуға ... ... ... ... ... ... ... көңiлiнен шығайын” - деп, қолын
тарс жұмып, сараңдық таныту керек деген сөз еместiгiн де әрбiр естi ... ... ... ... тағала: “Туған-туысқанға, пақыр-мiскiнге,
ғарiп-жолаушыға садақа ақысын берiңдер, басқаға босқа шашылмаңдар.”[16]
“Қолыңды мүлдем жұмып та алма ... ... онда ... немесе өкiнiшке қаласың.”[17]
Пайғамбарымыз: “Садақа беруге ... оның ... ... ... ... - ... екен.
Яғни, Сiз: “Әйтеуiр бiр садақа берермiз” - деп, ... ... ... ... қадiрiне жете қоймай, жайбарақат ... ... ... ... ... ұшырамауыңызға кiм кепiл ?
“Қолдың қайырымы — мың пәледен сақтайды”[19].
Ер адамның екiншi мiндетi: Ұзақ сапарға кетсе, ... ... еш ... ... ... ... жасау. Яғни, күнделiктi
тiршiлiгiне қажеттi азық-түлiк, киiм-кешек, отын-су, т.б. ... ... ... ... ... ... дүкенге, базарға барып, жүк
көтерiп жүруiне жол бермейдi. Себебi әйел - нәзiк ... иесi, ... зиян ... ... ... яғни ауыр ... жүйкенi
жұқартар iс күнкөрiс қамы үшiн бас қатыруына болмайды. Оның ... үй ... ... ... ... “Кiм ... ... қарым-қатынаста болса, сол сiздердiң ең жақсыларыңыз”[20] - деген.
Аллаһын соңғы елшiсiнiң өз әйелдерiнiң ... ... ... ... ... ... соншалықты, ол тiптi бiр жақтан келсе,
қашан зайыбы ... ... ... өзiн ... қарсы алатын
жағдайға жеткенше үйге кiрмейтiн болған.
Осыған орай мынадай хадисте бар: ... ... ... түн ... қайтып келсе, таң атпай үйге кiрмейтiн, тiптi, ... түн ... ... де, ... таң ... ... Ол “әйелдерiңiз
сiздердi қабылдауға дайындалып болғанша күтiңiздер”[21] - дейтiн.
Бұл мысал, ... тiптi ... ... ... қорып, соншалықты қамқор болғанын көрсетпей ме ?
Мiне, осындай ұлы өнегеден бастау алатын шариғат ... ... ... де ... ... ... ... имандылыққа жат мiнез-құлқына наразы
болса, үш мәрте сыпайы ескерту жасайды. Бұдан ... ... ... тиым ... ¶ш ... ... ... кейiнде зайыбы ақылға
келмесе, жеңiл-желпi қол ... ... ... ... ... жөн). ... ... кейiн де қорытынды жасамаса, қисық өскен
ағаштай қыңырайып түзелмей қойса, ол ... ... ... ... ... мұндай жағымсыз әрекеттен ... ... ... ... ... ... ... (өздерiң сияқты) құлдары — әйелдердi
ұрмаңдар”[22] - ... ... ... ... болуды
айтыңыздар, өйткенi олар сiздердiң әйелдерiңiзге толық билiк жүргiзуге
хақыларыңыз жоқ, ал егер ... ... ... ... ... ... жол ... Расында, сiздердiң әйелдерiңiзге байланысты
хұқыларыңыз болса, олардың да сiздерге байланысты хұқықтары ... ... ... ... ... ... ... ететiн шарағат.
Ер адамның төртiншi мiндетi: Бiр жаққа кетсе, қайда ... ... қай ... болатынын айтып кетуi керек екенiн ескертедi.
Өйткенi арқа сүйер ... ... ... ... ... алаңдауы,
абыржып, түрлi қорқынышты, жаман ойға берiлуi мүмкiн. Тiптi ар тазалығына
шек келтiруi де ғажап ... Егер ... ... ... ... ... ... тұрыңдар” деп әмiр етсе, оның ең ... ... ... емес пе ?
Аллаһ тағаланың соңғы елшiсi Мұхаммад с.а.с. өзiне пайғамбарлық уахи
түскенге дейiн де ... ... ... ... ... ... адал болған. Оның бiрiншi зайыбы Хазретi Хадиша анамыз күйеуiнiң қай
сағатта, қай жерде отыратынынан үнемi хабардар болып, керек ... ... ... алып ... орай ... мынадай хадисi бар:
“Пайғамбарымыз әйелдердiң аяқ астынан сасқалақтап, кемшiлiктерiн (үй
жиналмай, басқа да қолайсыз ... ... ... ... ... ... үшiн ер адамдарға зайыбының үстiнен кенеттен кiрiп келуге ... ... ... ... ... әйел, оның қай уақытта
үйге қайтып келетiнiн де болжап, оны ... ... ... ... ... ... жағдайларды толық ескерген ер-азамат өзiнiң балаларының бабын
таба бiлсе, күйеуiне қай естi әйел қарсы шығады ... түге ... жүн ... күте ... күң ... ... халық даналығы.
ә/ Әйел адамның ерiне деген мiндетi
Ер адамның айтылған төрт мiндетi тәрiздi әйел ... да төрт ... ... ... ... келер балаларын тәрбиелеу.
1. Күйеуi ислам талабына сай ... ... ... сөз ... Бiр ... баруға жиналса, ерiнен рұқсат сұрау.
1. Күйеуiне қарсы шығып, дөрекi мiнез көрсетпеу.
Әйелдiң бұл мiндеттерi жөнiнде Аллаһ ... ... ... ... емшектегi уақытын толық сақтағысы келсе, оның мерзiмi толық екi
жыл”[25].
Пайғамбарымыздың ... және ... ... ... ... ... әйел екеуiмiз
қиямет күнi бұдан да жақын отырамыз” - деп ... сүқ ... ... ... екенiн көрсеткен екен.[26]
“Екi қызы бар әйел маған қайыр ... ... ... ... ... ... жоқ едi, соны ... Ол бұл құрмаларды өзiне ештеңе қалдырмай
қыздарына бөлiп бердi. Олар кеткен соң маған ... ... мен ... ... ... бердiм. Сонда Пайғамбар: “Кiм өз қыздарына қамқорлық
жасап, оларға жақсы қараса, оның ... ... ... ... ... ... ... нәресте шыр етiп дүниеге келгеннен бастап
көбiне анасының қамқорлығында болатынын, балаларына ... ... ... бабын таба бiлген ананы Аллаһ тағала о ... де ... ... ... : ... — аналарының табанының астында”
- деген[28].
Ананың бала тәрбиелеудегi ролiне ... ... де көп ... Мәселен, Иран, Ислам Республикасының көсемi Имам Хомейны: “Әйел бiр
қолымен бесiктi тербетедi, екiншi ... ... ... ... әйелдер тәрбиелейдi” - деп ананың бала тәрбиелеуi әлемдiк
маңызы бар iс екенiн жақсы ... әйел ... ... ... ... ең асыл парыз дүниеге келген
баласын жақсы ... ... етiп ... ... ... ... ... ақыл-кеңесiне құлақ асып, тiлiн алып, орындау.
Құранда Аллаһ тағала: “Еркек әйелдерге билiк жүргiзедi. Неге десең,
Аллаһ оларды ... ... етiп ... және ... ... үшiн мал-
мүлiктерiн сарп етедi. Жақсы әйел ... бой ... ... жоқ ... ... пана ... өздерiнiң абыройын сақтайды”[29] - дейдi.
Ал Пайғамбарымыз: “— Ең жақсы әйел қандай ... ?” - деп ... : “— ... ... ... әйел ... айтса тыңдайды, ерi
бұйырса - орындайды, ерiн ренжiтпеу үшiн оны өзiнен де, ... ... ... - ... ... күйеуiнiң көңiлiнен шығып, оның қас-қабағына қарап, жылы
шырайын жоғалтпайтын әйелдiң ешнәрседен ... ... ... басын тең ұстап, отбасында бейбiт, мамыражай тыныштық салтанат
құруын қалайтын әйел өзiне шариғат ... ... ... - бiр ... ... ... тiптi ол ... үйi болсын (ұзақ отырып қалуы
мүмкiн ғой), күйеуiнен рұқсат сұрау ... Ерi ... да ... ... ... ... да ... көңiлiне күдiк, жаман ой кiрмеуiн
ойлағаны ... ... ... ... ... ... ... баға берген: “Саған ер адамның ең ұлы қазынасы жөнiнде айтайын ба ?
Ол - иманды әйелi ерi оған ... ... ... орай ол да ... ... көңiлiн көтерiп, мерейiн өсiредi; ерi бұйырғанда, ол ... ... ... үйде жоқ ... оның ... абыройын
қорғайды”[31].
Әрине, адамгершiлiгi бар әйел бiрiншi кезекте отбасының арқа ... ... ... ... әйел ... ... хан қылады, жаман әйел жақсы еркектiң басын
дау қылады” - деген халық ... егер әйел адам ... ... ... жоқ ... өзiн адам ... ... ма ?
Отбасының берекесiн келтiретiн де, ырыс-құтын қашыратын да әйел.
“Ұл таппайтын әйел жоқ — ... ... ... ... жоқ — ... айт”
- деген халық мақалы. Осы сезiмiмiздi дәлелдей түседi-ау деп ойлаймыз.
Сондықтан “Ырыс, қайда барасың - ... ... - ... ... береке-бiрлiгiн ойлаған әйел шариғат жүктер төртiншi мiндетiн де
абыроймен орындап, ... ... ... не ... ... ... жанашыр
мiнез-құлықпен шаңырақтың шырайын келтiрiп отыруға талпынса керек. Тiптi,
күйеуi әлде қандай бiр себеппен ... ашу ... да, ... ... құтылады” - дегендi есте ұстап, сабыр сақтай бiлсе, ағат кеткенiн
ерi де түсiнiп, “Жаным деген ... жан ... ... ме ?
“Әйел ашуланса — жеңiледi, еркелесе — жеңедi” - деп ... ... гөрi ... ... ... сай ... ... небiр дүлей мiнездi ер адамның да жiбiп сала беретiнiн айтып ... үй ... соң ... ... тұрмайды. Бiрақ ақ некемен
қосылып, шариғат талаптарын сақтап, Аллаһ ризашылығы үшiн ... ... ... ... ... аттамай көтере бiлсе, ыдыс-
аяқ көп сылдырлауға келген жағдайда да қарқынын бәсеңдетiп, азырақ, екпiнiн
басып мәдениеттiрек ... ... ... ... шынайы
мұсылмандардың қиналмай орындайтыны сөзсiз. Ал, ер-азамат шариғат заңын өзi
сақтамай, “Кейқуат салды ... екi ... ... - ... бар ... ... ... артып қойып, өзi - шалқайып
жатып алса немесе сыныққа сылтау iздеп, “Шайың суық, тамағың шикi, тұзы ... ...” - деп ... ... iшiп ... үй ... шырқын бұзса, әйелдiң
ажырасу жөнiндегi заңды тiлегiн шариғат та қанағаттандырады.
Бiрақ Аллаһ тағала мұсылмандарға былай деп ... ... ... пұтқа табынатын (көп құдайшыл) әйелдермен некеге отырмаңдар.
Сендердi ... ... ... ... күй ... ... пұтқа табынатын ... де ... ... ... табынушылар сендердi қанша қызықтырса да, одан ... құл ... Сол ... сендердi тозаққа қарай сүйрейдi. Өзiнiң
қалауы бойынша ... ... ... ... тартады. Пенделер есте
сақтасын”[33] - деп Аллаһ оларға өз аяттарын жiбередi.
Аллаһ тағала осылайша неке ... ... ... аса зор ... ... ашып ... тұр емес пе ?
Мұсылман деген сөздiң өзi “Аллаһтың әмiрiне бой ұсыну, көну” - деген
мағынаны бiлдiредi. Ал бiр ... ... ... ер адам да, әйел адам ... : “Ей иман келтiргендер ! Аллаһтың бiрiңнен ... ... үшiн ... ... ... тән ... ... көредi.
Аллаһтан тек соның қайырын тiлеңдер. Шындығында да ол барлығын ... ... ... ... ... хақ. Ал ... тағала арқа сүйеген адам
бәрiн бақылап, көрiп, естiп тұратын ... ... ... ие ... ... iске бармайды, тек iзгiлiк жасауға ұмтылады.
“Ол пейiштерде өз ерлерiнен басқаға көз салмайтын, өз ерлерiнен ... адам да, жан да ... ... ... ... ... (мөлдiр) меруерттей-ақ”[36].
“Жақсы ғалам жасағандар тек жақсы сыймен жарылқанады”[37] - дейдi
Аллаһ тағала. ендеше шариғат ... - тек ... ... ... мен ... ... екi iрге тасы ... Бүл iрге тас үйленумен
құрылады. Оның үшiн ислам дiнiнде, үйленудiң өте елеулi орны бар. Отбасының
құрылуы, ... ... ... ... тығыз байланысты. Сондықтан
ардақты Пайғамбарымыз: “Үйленiңдер, көбейiңдер. Өйткенi мен қиямет ... ... ... ... мақтаныш етемiн” - деп бұйырған.
Бiр халықтың ең құнды қазынасы санының көптiгi болады. Әлеуметтiң ... ... өмiр ... ... ... Адам баласы, мұқтаж болған
рақатты, бейбiтшiлiктi ең ... ... ... сезiмдерi ана
құшағында, әкенiң қара шаңырағында табады. Зор бiр ... ... ... ... әрi адамгершiлiк мiндетiнен қашқан болады.
Өйткенi адам баласы адамгершiлiк ... ... ... тек ... ... ... алады. Семьяда еркек семьяның төрағасы. Ол үшiн бүкiл
сыртқы iстердi атқару, үдiң әртүрлi керектi ... ... ... бiр iс ... иесi ... ... ер ... дiн, дүние бiлiмдерiн үйрету, әйелдерге әр заман
сыпайы, мейiрiмдi және ... ... ... ... ... :
“Әйелдердi жомарт болғандар ғана сыйлайды. Оларды қорлап, құрметсiздiк
еткендер ... ... ... - деп ... әйел де ... ... ... жалғасуын күйеуiнiң үйдiң
төрағасы болғанын мойындау, оған сүйiспеншiлiк және құрметпен ... ... ... бiлiм ... аса ... ... ... табысын ысырап етпеу, үйiнiң тәртiбiне және түзелуiне ... ... ... және ... ... толық бой ұсынып, абырой, намыс және
құрметiн қорғау да ... ... ... : ... ... әйел ... ... ерiне
бой ұсынған-ұсынбағандығынан сұралады. Намазын оқыған, оразасын ... арам ... ... әйелдiң баратын жерi тура жәннет” - деп
бұйырған.
Мұсылманшылықта семьяның мәнi өте зор. Бұл ... екi iрге тасы ... ... ... ... және мiндеттерiн бiлiп, дұрыс
әрекет етсе, отбасы бақыт және шаттық бұлағы болады.
III. ӘКЕ-ШЕШЕНIҢ БАЛАЛАРЫНА ... ... әке мен ... ... ... бiр ... Баланы жақсы қарап,
өсiрiп, қоғамға пайдалы бiр мүше ... ... әке мен ... ең ... ... ... ... тәрбиелесе, ол жанұясына және
халқына жарамды және ... ... адам ... Ал, ... ... және ... онда бала ... де, басқаға да пайдасы
жоқ.
Осы себептен, ана мен әке бала ... ... және ... болады. Бала туылғанда оған жақсы бiр ат қойып және бала
денесiнiң, рухының ... бiр ... ... ... мән беру ... ... кемелденген, саналы да, белсендi жасөспiрiмдерге
семьяда тәрбие беру әрбiр ата-ананың ... ... ... бала ... ... ата-аналардың көпшiлiгi, әсiресе
әкелердiң ұғымында баланы асырауды, яғни киiндiрудi, мүмкiндiк болса ... ... ... деп түсiнедi. Бұл бiздiң дүниеге келгеннен
кейiнгi оларды ... ... ... ... ... ... ғой. Бiрақ тәрбие беру деп тек осымен ғана шектелмесе керек.
Тәрбие — деген ұғымның аясы кең. ... ... тек ... ғана емес моралдық-психологиялық ықпал етуi де тиiс. ... ... ... ... оның ... ... ... ата-анасы бiрдей
жауапкер. Кейде ер балаға әкенiң, қыз балаға шешенiң тәрбиесi ... ... ... ... ... де ... ... дегенмен бала ата-ананың
жақсы тәрбиесiн үнемi қажетсiнедi.
Халықтың байырғы тұрмыс-тiршiлiгiнде сыртқы ... ... да әке ... ... ... асыраушысы. Аң ауласын,
мал бақсын, егiн ... ... ең ... ... да,
атқаратын да еркек. Сондықтан да, халықтың “Еркек — бас, әйел — ... ...... бала — ... - деуi де осындай қағидаларға
сүйенгеннен болса керек.
Семьядағы әкенiң беделi тек қана оның әр ... ... ... ... ... ... бала мiнезi әр түрлi, бiреулерi
салмақты, иланғыш; ... ... ... ... ашуланғыш;
үшiншi бiреулерi қатiгез болса, тағы бiрi қайратсыз, жалқау болады.
Сондықтан еркектiң бүкiл өмiрiне, ... ... ... және
олардың еңбек етуiне тәрбиелi iсiнiң ең маңызды факторлары деп ... ... ... бала ... ... ... тiршiлiгiнде ең
күрделi iстерiнiң бiрi деп ұсынсақ, онда бұл ... ... ... әрқайсымыз мойындай қоймаймыз. Ал, бұл iстi осылай-ау ... ... ... бала ... ... ... әр әке өз
ұлын ойындағыдай тәрбиелей бiлсе, күндегi бiз айтып жүрген “Тiл ... мен ... ... ... ... ... деген ой туады.
Осы ойымызды ортаға салайық. Күнделiктi айналамыздағы ... ... ... ... Оны ... үйiмiзден шығып, университетке
бет алып, автобус аялдамасына келген беттен бастайық. Мiне, ... ... ... ... ... ... ... айналасындағы
ортамен қарым-қатынас жасауы сияқты толып жатқан қылықтарына түседi. Сонда
олардың әдептiлiгi де, оғаш ... да ... ... Әр әке ... ... ... оғаш қылықтарын уақытында байқап, оны өз
кемшiлiгiмiз деп сезiнедi ме ? ... ... ... алады ма ?
Бұл жерде әңгiме ... ... ... ... Себебi,
бүгiнгi таңда, жасыратыны жоқ, қылмыс жасауға ... ер ... ... ... ... да ... үй iшiндегi тәрбиесiн белгелi
бiр жүйеге келтiрiп, яғни отбасы, ошақ ... iс деп ... ... оны ... жүргiзу семья басы - әкенiң ... ... ... ... бiрi - ең ... әкенiң өз семьясында беделдi
болуы. Семья бақыты, босаға берiктiгi көбiнесе ... ... ... үкiметiмiздiң қамқорлығының арқасында ата-анасыз балалар еш нәрседен
мұқтаждық көрмейтiнi рас. Бiрақ мұқтаждық көрмеу, әке орнын толтыра ала ... Жоқ. ... да ... `әке орнын` ауыстыра алмайды.
Бала тек бiр семьяның ғана емес, қоғамның келешегi, көктемнiң бүршiк
гүлi. Бала семья ... ... ... ... Ал ... ... борышын да өтеу үшiн бала тәрбиесiне ... ... ... сарп ... ... ... ... негiзгi көзi тек
балаң мен ... ғана сүйе бiлу ... ... ... ... тұрған
табиғатты сүйе бiлуде.
“Әкеге қарап ұл, шешеге қарап қыз ... ... да ... ... ұлы ... ауылдас болған, қыз өссе, қызы жақсымен ауылдас болуға
тырысқан. Сыпайы, инабатты жасты көрсек ... бала ... - ... ... дұрыс тәрбие берудiң кiлтi өзiмiзде, яғни, ата-ана
қолында. Демек, әке — ... ... басы ... әке бола ... ... ... алдындағы мiндетiң.
Бала дүниеге келгеннен соң бiр мезгiл ана сүтiмен өседi. Өйткенi,
медицинада дәлелдеген бiр шындық ... үшiн ең ... азық ана ... ... бала үшiн ... ... ана үшiн де бiрнеше пайдасы бар.
Дiнiмiз баланың ана сүтiмен жетiлуiне аса мән берген. Рамазан айында
ораза тұту, сүт ... ... бар ... ... ... ... не ... болса, ана кейiн тұтуға болады, яғни кейiн ... ... ... дiни ... үйрету де әке-шеше уазифесiнде. “Балаларыңыз
жетi жасқа толғанда намаз қылуына әмiр етiңiздер”[38].
Әке-шеше баласының ... ... ... ... ... рухи және ... ... да түсiну керек.
Пайғамбарымыз былай бұйырған: “Ешқандай бiр әке ... ... ... одан ... бiр ... бере алмайды”[39].
Балалар жеу, iшу және киiнуге мұқтаж ... ... ... ... ... ... және оларға сыйлық бергенде оларды ... ... ... ... ... ... ... оқыту оны жақсы
орта қолының егесi қылу әке-шешенiң ең ... ... ... ... және ... ... ... бұл жайында сенiмдерiмен балаларына
жақсы ... ... ... ... ... отырып-тұрғаны, дос болған
жолдастарын да бақылап отыру керек. Баланың аһлақи сенiмдерiн ... ... оны ... беттейтiн кiсiлерден алшақ алуы керек.
Адам баласы баласына және ... ... ... ... ... ... қиын. Оны: “Әдептi бала өсiрсең ауылдың
абыройы”, “Ұлық болсаң, кiшiк ... ... ... емес кiсiлiк” -
деген халық даналығынан, халқымыздың өмiр салтында бағдар ұстағанын, ... бәрi бас ... ... ... ... ... жақсы ұл туса, есiктегi басын төрге сүйрер,
Атадан ... ұл ... ... ... ... ... ... ұл сөйлесе, ер жеткенi,
Шеше тұрып қыз сөйлесе, бой жеткенi”.
“Атадан жақсы ұл ... ... ... жейдi,
Атадан жаман ұл туса, елiнiң малын жейдi”
— деген, ендеше “Адамның құлағы ... ... жыл ... туған” - дегендей
аталар сөзiн әбден меңгерiп, сол киелi, қасиеттi ... әрi ... ... ... ... ... орнығуы тиiс. Ата-ананың
үлгi өнегесiн көрiп, ... ... ... шығарар ұл-қызды өз
ортасының адамдары да өздерiне тартып, етене тұтады. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... таны” - дейдi. Сөзге мән
берiп, аталы сөзге бас иген халық ұрпағы жақсы адам етiп ... ... ... ... жеркендiрiп, жақсы қасиеттердi дәрiптеп
өсиеттейдi. “Ақыл ... тон, бiлiм ... ... ... ойыңмен мақтан”, “Ақыл асырар, ашу састырар”, “Ай түнде керек,
ақыл күнде ... ... ... ... ... - ... ... қыздарымызды тәрбиелеу керек.
Жақсы перзент ата-ана қолындағы аманат. Дiл гауһары сияқты сап ... әр ... ... жаңалықты қабылдауға құштар, лайық жерден өнiм
өндiргендей әр нәрсенi үйренуге бейiм болады. Әр нәрсенiң ұрығын ... ... егер де оның ... ... ... де, ... де ... Ата-анасы ұстаз ретiнде оған серiк болады. Перзент тәрбиелеп, оған
iлiм, ... ... ... тағлым берумен қатар жаман сұқпаттан сақтандыру
қажет. О ... ... жан ... ... пәктiкке тәрбиелеген абзал.
Сондықтан баланың тәрбиешiсi сыпайы да адал болуы шарт. Сонда ол ... ... ... ... ... бей әдеп ... үйiр
қылмай, аулақ ұстап, әдептi балалардан үлгi-өнеге алуды үйрету керек. Әрбiр
баланы жаман бейбас балалармен бiрге ... ... ... ... ... ... кетуге душар болады.
Егер бала қателессе, 2-3 рет ... ... қоя ... жауап беретiн дәлелi болмауы да мүмкiн. Оқтын-оқтын жаман iске үйiр
болып әдеттенсе кемшiлiгiн бетiне басып, ұялтқын, ... ... ... бұл ... тез ... ... шығасың да, халық
арасында масқара боласың” - деу қажет. Әкесi өзiнiң ... ... пен ... ... ете ... Жас ... бiреулерден
тiлеп алу лажы жоқ қайыршының iсi екенiн ескертiп, бiреуден бiр нәрсе дәме
қылмауын ескерту керек. Көпшiлiк арасында ... ... ... ... ... ... ... жерге таянбасын, лепiрiп сөйлеп,
сұрамағанға жауап ... ... ... ... тiлiн ... мазақ
сөзден сақтай бiлсiн. Әрдайым ыждаһатпен тәрбиеленсе, тасқа ... ... ... ... ... берiк орналасып қалады. Егер әдепсiз,
доң мiнездi болса үйге топырақ шашқандай бұл сөздер жан дүниесiне ... ... ... ... ... ... ... - дейдi. Балаға ежелден болашағым деп қарайды.
“Бала адамның бауыр етi” - деп, оның ыстық екенiн танытып, емiренедi.
Адамдар ... ... ... әдеп-инабат
үрдiстерiнiң қаншалық кең жайылып, терең тамырлануы, ең алдымен, олардың
жекелеген ... ... ... яғни баланың ата-анасын ... ... ... ... құрметтеуiне, инабат тағылымын
үлкендерден үйрене ... ... ... ... ... ... ... отыруларына байланысты. Шынында да, өз ата-анасын
құрметтемейтiн, олардың алдындағы перзенттiк парызын ... ... ... кiшiпейiлдiлiк, сергек сезiмталдық көрсетпейтiн
бұл қасиеттер қанына сiңiп, жүрегiне ұялаған ұрпақтан не опа, не ... ... ... ... не ... ... ... ?
Адам өмiрiнiң мәнi мен сұлулығы, ... ... ... ... ... ... ... перзенттiк қарызын бiр сәтке де
есiнен шығармауында. Бүл жас ұрпақтың мәдениеттiлiгiнiң әдептiлiгiнiң ... ең ... ... белгiсi.
Әке-шешеге жақсылық ету парыз. Құран-Кәрiмде: “Аллаһа ибадат етiңiз.
Оған ешбiр нәрсенi ортақ қоспаңыз. ... ... ... - ... Ол және жас ... ... болсын, баланың өмiр бойы өтеумен
болатын парызы. Ата-анасы келмес сапарға аттанғаннан кейiн де олардың рухы,
әруағы ... ... ... бала ғана ... перзенттiк мiндетiне
адалдық көрсеткен болып табылады.
Әуелi туған анаңа қарсы сөйлемеу керек. Аллаһ ... Мұса а.с ... “Ей ... егер бiр бала ... және әкесiне қарсы сөйлесе, оның
тiлiн кес. Егер бiреу ... бiр ... ... ... ... кес.”
Егер ата-анасы баласына разы болса, онда жәннаттың екi есiгi ... Егер ... ... разы болмаса жәһаннамның екi есiгi ашық
болады. Егер ата-анаң залым болса да оларға ... ... ... ... бұйырады: “Ей Мұса, күнәнiң iшiнде бiр күнә бар, ... ... ... Мұса а.с.: “- Ей ... ол күнә қандай ?” - деп ... ... ... : “- Ол ... ... баласын шақырғанда жауап бермесе”
- деген екен. Егер Аллаһ тағаланың саған азап ... ... ... ... бер. Егер ренжiсе сен оған қарсы ... ... ... қал. Осы ... ... алған құл мейiрiмсiз бiреуге түссе қалай ұрса
және қорқытса, ағасы шақырғанда жұмысын тастап жауап берсе, сол ... ... ... одан да ... қорқуың керек.
Егер әке-шешеңнiң батасын алуды қаласаң, саған бiр жұмыс айтса ... iстi iсте. ... тез ... ... ... ... қылмасын. Егер
саған ренжiсе, ренжулi қалдырма, қолдарын сүй, ... бас. ... ... ... мiне, бақыт осы. Егер әке-шешең қартайса оларға жәрдем
қыл. Өйткенi сен ... ... ... олар ... ... Егер ренжiп, қарғыс қылса дүние де және ... те ... оқ ... ... ... керек.
Әке-шеше ризасы Аллаһ тағаланың ризасы. Ашу-ыза да Аллаһ тағаланың
ашу-ызасы. Бiр ... екi ... ... ... уассаллим
мырзамыз бұйырды: (Жәннет әке-шешеңнiң ... ... ... ... ... әке-шеше ризасында.
Аллаһ тағала бұйырды: “Егер де бiреу әке-шешесiне жақсылық етiп, риза
қылса, маған қарсы болса да мен ол адамға ... ... ... ... ... ... әке-шешесiне қарсы болса, оларды мен қарсы
болғандардан санаймын”.
Ей, адам баласы, Пайғамбарымыз с.а.с ... : ... ... ... ... және ... да абзал” және де былай бұйырды:
“Бiр бала әке-шешесiне ... ... өмiрi ... және өмiрi ... Әркiм әке-шешесiн ренжiтсе өмiрi бақытсыз және өмiрi қысқа болады”.
Кейiн қиямет күнiнде азапқа душар болады. Әке-шешесiне қарсы болған малғұн.
Оқиға.
Хасан Басры ... ... ... ... ... ... Ол кiсiнiң
арқасында жасыл бiр себет бар. Хасан Басры бұйырды : “Ей кiсi ! ... ... ... ... Ол кiсi ... деп жауап бередi: “Арқамдағы
себетте әкем. Шамнан берi жетi ... ... ... ... апарып тауап
еттiм”. Хасан Басры бұйырды: “Ей кiсi, қияметке дейiн осылай арқаласаң, ... оның ... ... ... Яғни, әке-шешенiң ризасы өте маңызды.
Хазретi Пайғамбарымыз с.а.с.-ға бiр кiсi келiп айтты: ... ... қаза ... ... тағы ... бiр ... ... Хазiретi Пайғамбар с.а.с. бұйырды: “Оларды құраннан ... ... олар үшiн ... ... ... ... бiрi : ... әке-шешеге бұдан да абзал бар ма?” - деп сұрағанда Хазретi
Пайғамбарымыз былай деп ... ... үшiн ... ... ... бар, ... һаж ... бiр һаж олар үшiн, жетi һаж өзiңiз үшiн жазылады. Садақа
да осылай !”.
Бiр кiсi келiп, Пайғамбар с.а.с.-ға дедi:
— Ей, ... ! ... ... оларға қалай мойынсына
алам?
Пайғамбар с.а.с. бұйырды:
— Тоғыз ай сенi қарнында көтердi, екi жыл емiздi. Сен ... ... ... ... әкең ... өскенiңе дейiн жұмыс ... ... ... ... ... Ендi ... болды ма ?
Ей адам баласы ! Әке-шешеге жақсылық ету ... “Бiр кiсi ... ... ... ... ... ол кiсiге сауап бередi”. Бүл жайында
мына оқиға мысал болады. Бiр күнi Мұса а.с. ... ... ... Иа, ... ... менiң қоңсым кiм болады ? - деп сұрады. ... ... Ей ... ... ... бәлен жердегi бәлен қасап - дедi. Мұса
а.с. Ол қасаптың отыратын қаласына барып, оны ... ... ... ... сауда қылып отыр екен. Оны күттi және қасап жұмысын бiтiргенде
өзiмен жолығу керек екенiн айтты және оған “Менi ... ... ба ?” ... ... оған қош ... деп, оны ... алып ... Тамақ тартып, сiз
алыңыз маған қарамаңыз деп, iшке кiрiп кеттi. Бөлмеде бiр себет асулы тұр.
Iшiнде әлсiз бiр ... жай бiр ... ... ... ... етiн оған
бердi және оған су iшкiздi. Үстi басын сүртiп тазалады. Астына ... ... ол ... ... ... а.с. ... - Ей қасап, бұл себеттiң iшiндегi кiм ?
Қасап : - Бүл ... ... ... осы ... ... Мiне осылай азанда және
кешке қараймын - дедi. Қасап шешесiне тамақ жегiзгеннен соң шешесi : - ... ... ... ... Мұса ... ... қыл - деп дуа еттi.
Хазреттi Мұса а.с. айтты: “Ей кiсi, ... ... ... ... ... кешiрiп, ананың дуасын қабыл етiп, маған көршi ... ... ... ... мектепте құран оқып отырып, “Маған
және әке-шешеге шүкiр ет”[41] аятына келгенде мағынасын ұстазынан ... : ... ... ... ... және ... анасына және әкесiне ибадат
және қызметпен әмiр бұйырды” - дедi.
Дереу үйiне келiп, анасына өткен сабағын айтты:
— Иа, анашым ! ... ... бiр аят ... ... өте ... Аллаһ тағала, әм өзiне, және де әке-шешеге қызмет ... ... ... Бiр кiсiнiң екi үйiне қызметкер болуы өте қиын. Бiр тарапы
кем қалады. Барлық қызметiмдi Раббыма бағыштаймын.
Шешесi, баласының ... ... ... оны шапағатты бауырына
басып:
— Ей менiң балапаным ! Мен сенi кешiрем және һаққымды ... ... ... ... - деп ... ... жақсылық ету, Фисебилил-лаһ намаз, ораза, һаж және үмре,
садақа және қаза ... ... ... ата-анасы өзiнен разы болса, жәннаттың екi есiгi ... Егер ... ... бар болып, әкесi ауру болып, разы болса, бiр есiк
ашылады.
Таңғысын және кешкiсiн әкесiне және шешесiне қарсы ... ол ... екi есiк ... Бiреу о дүниеде болса, бiр есiгi ашылады. Әке-
шешесi залым болса да, қызметпен ... ету ... ... ... кешiрiм болмайды. Бүл турасында бiрнеше хадис бар:
“Әке-шешесiне жақсылық қылған адамның әулетi оған жақсылық қылады”.
“Әке-шешесiне қарсы шыққан адам, қанша ...... де ... ... мойынсынған, қанша жамандық iс iстесе де ... ... иiсi, 500 ... жолдан сезiледi. Бiрақ әке-шешесiне қарсы
шығып және оларды iздеп, сұрамаса бұл иiстен мақрұм болады”.
“Ананың шапағаты артық болғандықтан, ... және ... ... ... тән ... “Әрi ... де ... едi”[42] аяты бұл
мағынаға дәлел.
“Ата-анасына ... ... ... оған мешеулiк үстiне
мешеулiк пен жүктi болып екi жылда омыраудан айыруы бар. Маған және ... ... ет. ... ... мен ... аятында ананың көп қиыншылықты
бастан өткiзгендiктен, оның һаққы әкеден алдын болғанын айтып тұр.
Бiр адам ... ... Иа ... Мен ... ... ... ? - деп сұрағанда, оған:
— Анаға жақсылық ет, - дейдi. Ол екi рет тағы ... ... ... де ... дедi. ... рет ... әкеңе жақсылық ет деп
бұйырды. Яғни, ананың һаққы әкеден бұрын екенi түсiндiрiлуде.
Бiр күнi ... ... ... ... Иа ... Менiң шешем қартайды. Мен оған тамағын өз қолыммен
жегiзiп, дәретiн ... және ... ... ... ... ... ... берген ақ сүтiн өтеген бола алам ба ?
Пайғамбарымыз с.а.с. оған:
— Жүзде бiрiн өтемедiң ,- дедi.
— Қалай ... ? - деп ... ... Анаң саған бала кезiңде және әлсiз болған уақытыңда адам болсын деп
қызмет еттi. Бiрақ сен, оның өлер алдында ғана ... ... Ақ ... бола ... күнi ... “Мұрнымен жер сүрсiн” (мұрнымен жер сүру
қарғыс тию, қор болу, соры қайнау деген ұғымды ... ... Сөз жоқ, ... ... алу, жәннатқа кiру үшiн ең үлкен бiр дәнекер. Олар
қызметке ең ... ... ... ... ... Бүл ... ... етпей райдан ... ... ... ... ... жерге сүрiлсiн” - деп қарғыс берiлген.
Сахабалар: “Кiмнiң, Иа Расулуллаһ” - дедi. ... ... ... ... ... ... қартайған шағына тап болып (солардың
ықыласын ала алмай) жәннатқа кiре алмағандар”[44] - деп жауап бердi.
Егерде бiреу әке-шешесiнiң ... ... ... қараса, әр
қарағаны үшiн өзiне бiр һаж және бiр ... ... ... бар. Бiр ... ... “Иа Расулуллах: — Бұл сауап және фазылет күнiне бiр рет
қарағанға ... ме?- деп ... ... жүз мың рет ... бұл сауап соншалықты лайық болады - деп
бұйырды: “Бiр ... ... ... ... ... есiгiн сүйгенмен
бiрдей” - деп бұйырды. Әбу Ысқақтан бiр кiсi ... : Мен сенi ... ... және ... ... ... ... Ол да жауап бердi:
Бұл түсiң тура. Мен кеше анамның ... ... месһ етiп ... ... ... айту ... ... бiрi, олар өмiрде болғанда
үйленбеу. Хасан Басры: “Адамның ең ақылдысы әке-шешесi өмiрде болған ... ... ... арқасынан әке-шешесiне қарсы шығуы да мүмкiн”
- деп бұйырған.
Алкаме р.а. өлiм ... ... ... Пайғамбарымыз Али, Аммар, Билал
ауруды қарауға жiбердi. Бүл ... ... ... ... тiлi ... келмей жатқанын көрдi. Пайғамбарымыз Асһаб Кирамға жиналғандарға
Алкаменiң жақсы адам екенiн айтты, ешқандай бiр жамандық iсi жоқ ... оның ... разы ... ... ... ... Алкаменiң
шешесiн шақырып, һаққын һалал етуiне мүмкiн ... ... ... “Ей ... ... ! Нәпсiң құдiретте болған Раббыңның
атымен ант етемiн. Сен балаға ренжiген уақытта қылған намазың және ... ... ... ... - деп ... бiр ... ... Алкаменiң отқа жанатын кезде шешесiнiң
аналық ... тиiп, ... куә ... одан разы ... - ... ... Алкаменiң тiлi калима-шаһадатқа келдi. Бұған ... ... және ... ! ... анасынан әйелiн артық көрсе және одан
жоғары ... ... ... тисiн. Бүлардың iстеген парыз және ... еш бiрi ... ... деп ... ... шақыру да әдепсiздiк. Ана және әке деп сөйлеу
керек. Хазретi ... а.с. : “Әй ... ! ... не әмiр ... ... деп бұйырғандай, Ибрахим а.с. баласын құрбан етумен әмiр
етiлген.
Әулет, әке-шешесiне жалтақтамаған бұл әрекет ... үшiн ... да, бiлiм ... және ... үшiн ... сүресiнiң 23-33 аяттарында “Раббың өзiңе ғана ибадат ... ... ... - әмiр еттi. Ал егер ол ... бiрi
немесе екеуi де жандарында кәрiлiкке жетсе, “Түһ” деме (кейiс бiлдiрме).
Сондай-ақ бұл екеуiн зекiме де, ол ... ... сөз ... Ол ... мархамет құшағын жай да “Раббым, ол ... менi ... сен де ... ... ... ... ... бұл аятта Аллаһ тағала, өзiне ғана ибадат ... әмiр ... ... ... ... ... әмiр етедi. Сондай-ақ олардың бiрiне
екеуi жанында қартайып отырған болса, оларға қатты сөйлеу ... ... ... тәрiздi ең жеңiл кейiс бiлдiрудiң өзiне жол ... Және ... ... ... ... жұмсақ сөз сөйлеп, кiшiрейген түрде
мархамат ... аш. ... ... : “Иа ... олар менi ... тәрбие еткен болса, сен де оларды аз мархаматыңмен игiлiкке ... - деп ... ... олар үшiн хайыр, дұға да бол деп елеулi түрде
егжей-тегжейiне дейiн ескертiлiп отыр.
Ата-ана сенi ... ... әрi ... өсiрiп, күндiз-түнi
тiлеуiңдi тiлеушi, қамқоршың, сондықтан ... еш ... ... ... ... ... дейдi: “Ата-аналарыңның алдында бек
әдептi болыңыз. Олармен сөйлескенде, қабат жарысып, ... ... ... ... ... сiздер отырмаңыздар”[46] Ата-анаң
немесе басқа үлкен кiсi айтқан өнегелi сөздi зейiн қоя ... ұғып ... олар ... iсiн ... орында, елгезек көмекшi бол.
Ата-анаңнан бiр нәрсе сұрау керек болса, оңаша сұра, басқа кiсiнiң
көзiнше сұрама. Егер ... ... ... ... ... , неге
десең, олар ... не ... ... мен ... ... сыйластық пен қалыпты қарым-қатынас тек
бағыну мен бағындыру, қолға қараумен шектелмейтiндiгiн, ... ... ... өмiр ... ... керек. Ол үшiн өнер, бiлiм үйрену
қажет екендiгiн Кәшiмов өте дұрыс көрсеткен. ... ... ... өнер ... ... ... құрмай, тек жалқау болып, iшiп-
жеп босқа өмiр өткiзбе ... , ерiншек, жалқау болудан жаман iс жоқ” - ... ... ... ... бiрi олар ... ... ... күту, қамқорлық жасау екенi мәлiм. М.Кәшiмовтiң бұл жөнiнде
айтқаны жастар үшiн еркеше маңызды. Ол былай деп ... ... ... ... ... де ... ... Сол уақытта балаларыңыз сiздi
сыйлап, қызметiңiзде болмаса нешiк[47] көрерсiз”[48].
Бiздiң қазақ жастары аталар сөзiн бiлiп, ... ... ... өз ... жандүниесiне сiңiре бiлсе үлгiлi, бiлiмдi адамдар ... Ендi Абай ... мына ... зер қойып, үңiлейiк: “Адам ... ... естi ... ... ... ... татып ескерсе дүниедегi
жақсы-жаманды таниды дағы сондайдан бiлгенi, көргенi көп ... ... ... ... ... сөздерiн ескерiп жүрген кiсi өзi де естi
болады. Әрбiр естiлiк жеке өзi iске ... Сол ... ... ... ескерсе, жаман дегеннен сақтанса, сонда iске жарайды,
сонда адам десе болады”[49].
Халық ... ... әке сөзi ... едi. Ол соған лайық болуға
тырысты. Әкесiнiң iс-тiрлiгi балаларына үлгi ... олар әке ... ... ұстайтын. Ал ананың ақ сүтiн оны Меккеге жетi рет арқалап
апарсаң да ақтай алмайсың деген.
Кейiнгi кезде әдет те ... көзi ... ... ... Ал
ата борышы тiрiде қайтпақ. Өлгеннен кейiн оны еш нәрсемен толтыра алмайсың.
Сондықтан да ... ... ... ... жолы — ... ... құрмет, сый, жылы сөз деп бiлген. Ана ... ... ... әр ... ең алдымен мейiрбан жүректi, жайдары жанды,
жаздай жайлы, мiнездi, таза рухты, ақыл-парасатты, инабатты да иманды ... ... ... Ұлы ақын ... ... ... бойы жақсы сөйле.
Дүние тапсаң, торқаға бөле,
Өсерiңе жақсы, балам !
- деген өлең жолдарында халықтарымыздың ... бойы ... ... көрiп, құрметтеу сезiмiмен жас ұрпаққа аманаттап келе ... ... ... өмiр жоқ, ... адам жоқ. ... бала ... ... Сол үшiн ата-ана жата-жалынып құдайдан перзент тiлеген, перзент
көргенде жүрегi жарылардай қуанған (аңсаған ... ... ... ... өлiп ... шеше де, әке де, ата мен әже де ... Содан
кейiн “Баламның табанына кiрген шөңге менiң маңдайыма кiрсiн” - ... ... ... ауырып не басқа бiр қатер төнгенде ... ... ... ... ... аман ... - деп құдайға
жалбарынған, өздерiн балалары үшiн құрбан еткен. “Бала атаның бауыр ... үй - ... ... үй - ... ... сияқты мақалдарда ата-ананың
балаға деген ұлы сүйiспеншiлiгi жатқан жоқ ... көз ... ... ... көп ... ой өлкесi
- деп ұлы Абай бала ... ... ... ... екенiн
тебiрене жырлайды. Шынында, баласын алдына алып ... ... ... ... ... тамаша десеңiзшi ! Перзентсiз ата-ананың ой-
қиялы сұрқай, күзгi бақтай көңiлсiз, сұрғылт түздей ... ... ... шал ақын : “Босағасын алтыннан соқтырсаңдағы перзент сүймей ... ... - деп, адам ... ... ... келе ... ұлы арманы —
перзент сүйiп, мейiрiн қандыру екенiн жеткiзе айтқан. Әсiресе, ... көзi, ... шуақ күнi, ... ... ... — Ана ... дүниеде қасиеттi ештеңе жоқ. Сондықтан ананы ардақтамайтын халық
та жоқ. Ана ... ... ай ... ... ... ... қана
қоймайды.
Бала, бала, бала - деп,
Түнде шошып оянған.
Түн ұйқысын төрт бөлiп,
Мұзды бесiк таянған
- да ана, ... ... ... ... ... ... тiк ... ана. Халықтың халықтығының басты нышаны ... ... тiлiн ... ... да ана. Сондықтан әрбiр ұлттың рухани өзегi, қан тамыры,
елдiк жады болып ... тiлi де Ана тiлi деп ... Өмiр ... ... нәрестенiң бойына туған елiнiң рухын сiңiретiн, ... ... ... ... тұңғыш тәттi сазы, пәк те балғын
көкiрегiне ... ... ... ән ... де сол ғазиз Ана бесiкке
сүйенiп отырып, ... ... ... ... ... ... ... нәрi ана сүтi. Бiздiң халықтарымыздың байырғы
ұғымында баланың анасы алдындағы парызын өтеуi, ... ... ... ... оның ... халық: “Ана сүтiн анаңды Меккеге үш рет ... ... де, өтей ... - деп ... ... ... бiрге жасайды. Сол себептi ... ... ... бағышталған. Оның амандығын, үрiм-бұтақты, бай, бақытты,
атақ-абыройлы болуын тiлейдi. Өздерi әл-қуаты кетiп, ауру-сырқаулы болып,
қартайғанда сол ... ... ... ... өссе екен деп ... ең ... тiлектерi бала-шағаның алдында дүние ... ... ... ... ... ... ... сәби шағында өзiңдi олар
қалай бағып-қақса қартайғанда оларды да солай алақанға салып аялап, күту ... ... ал ... ...... ... ... ескi заман жәдiгерлiгi “Алпамыс” жырының:
Ақ сүт берген ананың,
Балада һақы көп болар.
Ана деген мейiрлi,
Сыйлай гөр, балам, анаңды.
Ата ... ... гөр, ... ... дейтiн жолдарында халықтың ата-ана алдындағы перзент парызы ... ... және оның ... келе ... ... ... айқын аңғарылады.
Алайда “Ананың көңiлi балада, баланың көңiлi далада” демекшi, өзiнiң
перзенттiк борышын түсiнбеген, сөйтiп ата-анасын жерге қаратып, ... ... ... да ... қазiр де бар. Бұл жайында Шынболат
Дiлдебаев былай ... ... ... ниет асып кеттi қасқырдан.
Қай бабаңның дәстүрiнде бар едi,
Ата-анасын интернатқа тапсырған.
Бұрынғы кезде ата-ананы “қарттар үйiне” ... ... ... жоқ ... ... ... жастарымыз ата-анасын қарттар үйiне өткiзiп жiберу көбейiп
отыр. Бұрын үлкен кiсiлердiң өнегелi өсиет, насихат сөздерiн ... ... оған ... ... ... жоқ. ... “Қара шал” өлеңiнде:
Қартайған қасiреттi қара шалмын,
Бүл күнде қара шалмен санасар кiм
— деп ... ... ... тәртiп әлсiреп, тұрмыс тауқыметi күшейген,
қара дүрсiн бизнес (Абай сонау заманда-ақ оны асық ойыны сияқты алыс-берiс
деп атаған) пен ... етек ... ... ... алып-
сатарлыққа, жанын қинап, еңбек етпей-ақ дүние табуға әуестенушiлiк күшейiп
кеткен. Қазiргi кезде ... ... ... ... ... жасыруға немесе оның зардабын елемеуге болмайды. Оған iшiмдiк пен
есiрткi араласып, халқымыздың ежелден ... ... ... ... ... ... ... сияқты әдеп-инабат дәстүрлерi
құнсызданып кеттi. Егер ... ... ... тiлiмiзге биiк мәртебе
тидi, салт-дәстүрлерiмiзге оралуға мүмкiндiк туды дегенге тоқ ... ... ... алып бара жатқан қожырауды жете ... шара ... онда ... ... және ... ... ... ұятқа қаламыз.
Бүгiнде кейбiр жастар ата-анаға ақша ... ... ... ... ... деп ... Мұны әке-шешесiн аңыратып ат iзiн
салмай кеткендер мен жалғызбасты басты қарттарын кәрiлер үйiне ... ... жүзi ... ... адамшылыққа баласақ та, оның да оңып
тұрмаған қате түсiнiк екенi айқын. Ата-анаға қажетi баласынан күтерi жалғыз
материалдық ... бе екен ? ... ... ... ... ... ... көрiсiп, жүзбе-жүз отырып әңгiмелесiп, мейiрiн ... ... мен ... ... ... ... олардың сый-құрметiн
көрiп, тәңiрге шүкiршiлiк етудi аңсамай ма ?! Бiр ... ... ... жас ... ... ... ... сұрағандары да сол емес
пе. Дүниеге бала әкелiп, оны ... ... ендi ... қызыған,
қызметiн көре алмай, тiрiдей суынып, қайырылмай кеткен баласын ... ... кәрi ... ... артық қайғы бар ма ?
Абайдың: “Баланың жақсысы — ... ...... ... ... ... Мақтамқұлы да Абайды сөзбе-сөз дерлiк қайталап:
Жақсы перзент — сүйенiш,
Жаман перзент — күйiнiш
— дей, екi ... ұлы ... ... ... ... ой ... ... өмiр шындығы екенi даусыз.
Ата-ананың сөзiн сыйлап, ... асу, ... ... ... бiр ғанибетi ғой. Сол арқылы ақ бала ата-анасының мейiрiмiн
өсiрiп, өз ... ... орын ... көмектеседi. Ата-ананың сөзiн
құлаққа iлмейтiн, өзi тағы жөн ... ... бала ... сағын
сындырып, төрдегi басын есiкке сүйрейдi.
Ұл-қыз ата-анасын, үлкендердi, қуанышқа ... ... ... десе
алдымен әдептi болулары керек. Өз жұмыстарын адал да тыңғылықты атқарып
отбасына кiрiс ... ... ... ... ... және
дәулетпен қамтамасыз етулерi қажет.
Ата-ана да адам. Сондықтан ... ... ... ... ... ... Әдептi бала ондай кезде зiркiлдеп, дауыс көтерiп
шыға келмейдi. Ал ... ... бала ... жасы кiшi ... iсi ... әлде ... iстеген iсi, сөзi жаныңа қатты батса да сабыр етiп,
өзiңдi-өзiң ... ... ... ... ... ... әкеп, зор
мехнатпен әлпештеп өсiргенiн есiңе түсiруiң, ... ... ... ... ... немесе қартайғанда бала-шағасы өте
сезiмтал жүрекпен, шынпейiлiмен ауырсынбай, ... ... ... зор. ... ... ... ... ата-аналарының тiрiсiнде көрсеткен
қызметiмен бiтпейдi. Ата-ананы олар дүниеден қайтқаннан кейiн де жиi еске
алуы, өсиет аманатын ... ... ... ... тұру, қарыз-құрызын
өтеу ол кiсiлердiң тiршiлiктегi замандас-достарына құрмет көрсету ... ... iзгi ... ... ... ... негiзi — ата-ананы риза қылып,
үнемi алғысын, батасын ... ... ... ... ... ұл-қыздың
өркенi өспек.
“Ей балам, ойыңа тоқып алғын, ата анаға құрмет-iзет қылуды мойынға
алу ләзiм. Себебi, баланың түп ...... ... ... ... үшiн ... дегендi ойыңа алушы болма. Олар сен үшiн өлуге де даяр
тұрады. Сен соны бiлуiң керек”.
Егер әрбiр перзент ақылды, дана ... ... ... ештеңенi орындаудан бас тартпайды. Ата-ананың жұмысы — сенi ... және ... ... ... еш ... болма. Олардың жан-жүрегiне қаяу[50]
түсiрме.
Сен ата-ананың һақын дiн ... өтей ... да, ... өте. Қарашы, ата-анаң саған жанын салып қамқорлық ... сен ... ...... онда сен ... жақсылыққа лайық
емессiң. Себебi адам ата-ананың дәрежесiн бiлмесе басқа ... баға бере ... Егер ... ... ... онда сен де ... ... Себебi, ата-анаңа не iстесең,
балаң саған соны ...... ... ... ағашына ұқсайды. Жемiс ағашын жақсы
қарап, күткендей ата-анаңды аялап бақсаң, сен туралы ... ... ... ... өнер ... Себебi, өнерсiз ақыл лыпасыз[51] тән, яки
бет-әлпетсiз адам сияқты. “Бiлiм — ақыл белгiсi” деген.
“Перзентiм ! ... ... ... кiсi ... жоқ, сидиған
тiкенек ағашқа ұқсайды, өзiне де өзгеге де пайдасы тимейдi”[52].
Әке-шеше қайтыс болған адамдар жақсылық ету ... Олар ... және ... ... ... ... және достарына
жақсылық ету мүмкiн. Хадис Шерифте : “Жақсылықтың ең ... ... ... және ... ... ... - деп бұйырған.
Басқа бiр хадис шәрiпте: “Бiр кiсi қабырда жатқан әкесiне баруды
қаласа, әкесiнiң сүйiктi және ... ... ... - деп ... ... ... еткен, бiр кiсi күнде бес рет әке-шешесiне ... ... ... болады.
Құран-Кәрiмде: “Маған және әке-шешеңе шүкiр ... ... ... ... бес ... намазбен болса, әке-шешеге шүкiр, намаздан кейiн
оларға дуа етумен болады.
Раббымыз “есеп құрылатын күнi менi, ... және ... !”[54] - деп дуа ... ... ... кiсi ... мен құптан намазы арасында екi рекат намаз қылса, әр
рекатта бiр фатиха және бес рет ... және бес рет ... және ... Нас, ... сүрелерiн оқып, сәлем бергеннен кейiн он бес рет тәубе етiп,
сауабын әке-шешесiне бағыштаса, әке-шешесiнiң ... ... ... Қанша
қарсы шықса да оған сыддық және шеһиттер сауабы берiледi.
Әбу Тәлiп Меккелiк риуает еткен бiр хадис те: “Бiр кiсi, ... ... ... амал ... ... ... және сауабын ... ол ... ... әке-шешесiне болғандай, әулетiнiң сауабына
да кесiрi тимейдi” - деп ... ... ... өзiне ибадат етудi бұйырғаннан кейiн,
әке-шешеге жақсы қарауды әмiр ... ... ... ... ең ... амал не деп сұрағанда:
“Уақытында қылынған намаз, әке-шешеге жақсылық ету және ... ... - деп ... берген.
Әке-шеше һақына мойынсұну, оларға жақсылықпен қарау дiнiмiзде ... ... бiрi. Тiптi ... ... ... ... қауышу әке-шешеге жақсы өзiн ұстауға, оларды қуанышқа бөлеу ... ... ... ... ... ... былай:
әке-шешеге қарсы жақсы күлiп, тәттi тiлмен бөлеу;
олардың алдында қатты ... және ... ... ... ... ... ... сенiммен ешбiр уақытта ренжiтпеу керек, тiптi “Түһ”
демеу керек;
шақырған уақытта тез алдына келу;
әр iстеген iсiңмен ... ... ... ... ... сөйлемеу;
жолда алдын кеспеу;
ауру және қартайған уақытында қызметке мұқтаж халге келгенде жан тәнiңмен
қызмет көрсету;
Әке-шеше ... ... олар үшiн ... ... кейбiр
уазиферлерiмiз бар:
оларды еске алу;
оларға дуа ету;
өсиетi болса орындау;
достарына жақсылық ету.
Бени ... ... ... бiр адам ... : “Иа
Расулуллаһ, әке-шешемiз өлгенде оларға iстейтiн жақсылық бар ма ?” - деп
сұрады. ... Иә, олар үшiн ... ... ... ... және уәделерiн
орнына келтiру, олар амалымен болған жақын ... ... аға, ... тәте ... ... ету және олардың достарына сый ... ... деп ... адам ... ! ... көңiлiн қалдырма. Әке-шешеңе өте
жақсы қара. Олардың ақ батасын ал.
V. БАУЫРЛАРДЫі БIР-БIРIНЕ ... ... әрi жасы ... ... ... ... әке-шеше жоқта,
солардың орнына ... ... ... ... ... көрсету керек.
Айтқандарына құлақ асып, пiкiрлерiмен санасу, үлкендiктерiн ұмытпау — апа-
сiңiлi, аға-iнi ... ... ... ... ... ... жағынан, отбасындағы татулық, ауыз бiрлiктiң кепiлi де.
“Ағасы бардың жағасы бар, iнiсi бардың тынысы бар” деген мақал да бiр
жағынан өмiр ... ... ... ... жағынан, халықтың солай
болуға тиiс деген талабы көрiнiс тапқан.
Мұның бәрi ... ... бола ... ... ... жас
кезiнен және уағыздау жолымен ғана ... ... ... ... әрi ... ... тәрбиеленуi тиiс.
Бала ағасына, әпкесiне, iнi-қарындастарына өте ... ... бiр тiлiм ... да ... жеп, ... мен ойыншықтарын бiрге
ойнап тату өссiн. Бiр-бiрiн сәл көрмесе сағынып iздеп ... ... ... ... қолынан келгенше жәрдемiн ... ... Бiр өлең ... ... ... сүйер тiрегiң.
Iнiң болса жанашыр,
Семсер iлген бiлегiң
— деген.
Ата-ана тұрғанда балалардың бiр-бiрiне ұрсып, ... ... ... ... ... ... Ондай қылық үлкендердi көзге iлмегендiк,
елегемендiк. Сондықтан көргенсiздiк болып саналады. Бiр хадис ... ... ... ... ... кiшi ... шапағат-мейiрiм
қылмаған бiзден емес”, ал қол жұмсау, әсiресе қыз балаға қол жұмсау ... ... ... ... : ... баланы ұруға болмайды, ұрса
бағы таяды” - дейдi. Сол үшiн қыз баламен кикiлжiңге бара ... ... ... емес, қыздың гүлдей нәзiк жаны сәл ... ... ... ... ... үйдiң балалары арасындағы әдептiлiк қатынасында олардың жасы, ... қыз ... ... рол ... ... ... да балаларын ала-
құла көрмеуi, бiрiн бетiнен қақпай, тым еркелетiп, екеуiн үнемi қақпайлап,
желкелеп ... ... ... еркелеткен бала әумесер, дөрекi, ұрда-
жық болып өсуi, ал желкелеп өсiрген бала тұйық, ... ... ... ... ... аямайтын жомарт, ақ көңiл ... ... ... ... ... ... етiп ... қажет. Сүрамай алу,
өзiм бiлерлiк, менмендiк ретiнде қабылданып, аяғы ренiшке соғуы ықтимал. ... ... ... ... ... ... жайдарылық, сұлулық дарытады.
Ата-ананың аясындағы үлкен шаңырақ астындағы бұл татулық ... бiте ... ... ... iздеп, алаңдап тұрушылық, олар
ер жетiп әрқайсысы өз алдына отау көтеретiн жеке отбасы болып, бiр-бiрiмен
жүздесiп-қауышуды қуана ... ... ... ... ... мәнi,
туысқандықтың сәнi осында.
Кейбiр тасы өрге домалап, байлыққа, мансапқа қолы жеткен ... ... ... кеуделерiне нан пiсiп, құдайын танымай
кететiндерi де ара-тұра кездесiп қалады. Халық олардың мұндай ... да ... да ... мейманалы күнiнде асқандық деп
бағалап, жек көредi. Күндердiң күнiнде ... ... бағы ... ... басына күн туса, қайғысына ортақтасып, халiн сұрап,
жәрдем ... ... жан ... Бiр ... ... ... қарым-қатынаста бауырмалдық, кiшiпейiлдiлiк, ... ... ... ... тартпайтын туысқандық ыстық сезiм үстем болып
отыруға тиiс.
Әсiресе, отбасындағы өзiнен кiшiлерге қамқор, мейiрлi болу, оларды
өмiрге ... ... ... көмектесiп отыру, үлкен балалардың
туыстық iзгi мiндетi. Өзiнен кiшiлердi ұрып-соғуы, ақырып-бақыруы, жаман
әдеттерге ... күш ... ... ... ... ... аулақ болған жөн. Қайта ... ... жете ... ... дұрыс үлгi көрсетпегенiнен деп түсiну керек. Бұл
өзi ... да ... ... арба ... жүрсе, соңғы арба да ... - ... сөз ... ... ... ... ... бастап
айналадағы барша адамдарға қарым-қатынас, еңбек пен оқуға көзқарас, әдеп-
инабат ... ... ... өздерiнен кейiнгi iнi-қарындасқа,
алдындағы аға-әпкесiндей күштi әсер ететiндер жоқ ... ... ... ... ... аудармай қайталайтындары ең алдымен өздерi
соңына ерген жасы ... ... ... жақын бауыр туысына жүрегi елжiремейтiн, оларды өзiне
тең көрмей, кем санап, жамандайтын ... ... сөз ... ... ... ... ... ренжiсу, ұсақ-түйекке бола туыстың көңiлiн
қалдыру, өзiнен кем тұтып, ... ... ...... ... ... қоғамның қуат тiрегi — отбасы. Исламда жанұя ұйымы
өте маңызды. Жанұя ... ... ... ... ... және ... құралған топтың аты. Ақын Қ.Аманжолов өзiнiң
жарына арнаған бiр ...... ... — президент, сен — премьер,
— деген.
Отбасы мүшелерi арасындағы бiр-бiрiне байланысты мiндеттерi өте
елеулi ... ... ... ... ... ... қоғамның
жалғасуына, нығайуына қызмет еткен, iстемегенде ... ... ... ... және әлеуметтiк тәрбиеден үлесiн ала алмаған бақытсыз болып
табылады.
Адам баласы ... және оның ... ... борышты
болған мiндеттерiн үлкендерге құрмет, кiшiлерге мейiрiмдiлiк сондай-ақ
адамгершiлiк және ... ... ... үйренедi. Отбасы
сүйiспеншiлiктiң және көргендiлiктiң алғашқы ... ... ... бiр-бiрiне байланысты мiндеттерi жайында қысқаша
қорыта айтсақ:
1. Еркектiң әйелiне қарсы ... ... ... өмiр ... ... ... ... өзiне тұрақтылықтан айырылмау. Бiр хадис
шерифте бұйырған:
“Сiздердiң ең жақсыларыңыз ... ... ... ... ... ... ... тек намысы барлар ғана құрмет етедi, намысы болмағандар
опасыздық етедi”.
2. Әйелдiң басты мiндеттерi: күйеуiнiң ... тән ... ... Оның ... мен арын ... бар нәрсеге қанағат ету,
ысырапшылықтан алшақ болу. Бақытты өмiр сүрудiң бiр жолы осы.
3. ... ... ... басты мiндеттерi: оларға құрмет қылып
мойынсыну. Өмiрге келуiне себеп болған, махаббат және шапағатпен
құшағына алып ... ... ... ... деуге де болмайды. Ата-
анасына қарамаған, олардың ... тән ... ... ... ... ... бала адамгершiлiлiк қасиетке ие бола
алмай, қоғам ортасында жарамды болудан және де Аллаһтың ... ... ... ... да ... жағынан бұрын келедi.
Осымен қатар ананың һаққы әкеден екi есе ... Бiр ... ... ... астында” делiнген.
Құрметтi балалар ! Жалғыз әке мен шешеге ғана емес, ... ... ... ... ... ... қыл және ... зиярет қыл.
Өйткенi бұл да ата-анаға құрмет түрiнен.
4. Әке-шешенiң ... ... ... ... ... ... болғаны үшiн, балаларына күшi жеткенше құшағына алу, тәрбиелеу
және оқытып, бiр ... ... қою. Әке мен шеше ... ... етуi ... ... жасқа толғанда баланы төсектен айыру, он үш
жасқа ... ... ... ... он алты ... толғанда еш
кедергi болмаса үйлендiру. Аллаһтың бiрi қадiрлi жарылқаушысы жақсы
балалар.
5. Бауырлардың ... ... ... ... бiр-бiрiн сүю, бiр-
бiрiне жәрдем ету, құрмет және мейiрiмдi болу. Бауырлардың ... бiр бау бар. Мүны ... ... ... Тек ... ... ... шеше орнын басады. Бұған үлкен бiр құрмет көрсету керек. Бiр-
бiрiне дұшпан болған бауырлар жақсы бауыр деп ... ... ... бауырлар өмiрде әрдайым жақсы болады.
-----------------------
[1] Бақара сүресi, 36 аят.
[2] Байһақый риуает еткен.
[3] Табарани риуает еткен.
[4] Тирмизи.
[5] Муашарат әдәби. Мирас ... 1991, 5 ... ... ... ... ... 12.
[8] Ебу Дауыд. “Зекат 45”.
[9] Муслим. Зекат 12.
[10] ... Рыда ... ... Рыда ... Et. Tergib, ... c.3. S.52 ... және ... риуает еткен).
[13] Хаким ибн Мағауидан (Ә-Д)
[14] Әбу Хурайрадан (м)
[15] Жәбирден ... Исра ... Исра ... Әлиден (Р)
[19] Халық даналығы
[20] Ләкит ибн Сабрахтан (Ә-Д)
[21] Жәбирден Б.М.
[22] Аия ибн Абдуллаһтан Ә.Д.И.М.Д.
[23] Әмiр ибн әл ... ... ... ... ... 233
[26] Ибн Мәлiк Әки-Жәсиден
[27] Айшадан
[28] Тапха ибн Мағауиядан
[29] Ниса 34
[30] Әбу ... Ибн ... ... ... ... ... Ниса 32
[35] Рахман 56
[36] Рахман 58
[37] Рахман 60
[38] Әбу Дауыд Намаз 26
[39] Тирмизи Birr 33
[40] Ниса ... ... ... Мариям 14
[43] Лұқман 14
[44] Муслим, Тирмизи
[45] Саффат 102
[46] Әдеп, 6 бет.
[47] Нешiк - қайтiп, қалай
[48] Әдеп, 7-бет
[49] Абайды» қара сөздерi, ... Қаяу — ... мұ», ... шер, ... Лыпа — ... тозығы жеткен киiм.
[52] Қабуснама
[53] Лүқман 14
[54] Ибрахим 41
[55] Исра 23
[56] Бухари К. Меуакитис-салат 5; Муслим Иман ... Әбу ... ... 129

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Жанұя мектебі-тұлға мен қоғамды байланыстырушы»6 бет
«жанұя» және «неке» ұғымдары4 бет
«Жанұяны фаминистік бағыт бойынша зерттеу»7 бет
Гуманистикалық психология және жанұяға негізделген қарым-қатынас көзқарасымен ішкі отбасы жағдайының рөлі7 бет
Жанұя жайындағы бала дамуының теориялық негіздері49 бет
Жанұя қызметының әлуметтык психологилық аспектісі8 бет
Жанұя құрамы және түрлері7 бет
Жанұя құрамы, түрлері5 бет
Жанұядағы дағдарыс7 бет
Жанұядағы тәрбие14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь