Сөйлем мүшелері

І. Кіріспе бөлімі
«Сөйлем мушелерінің зерттелуі» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

ІІ. Негізгі бөлімі
2.1. «Сөйлем мушелерінің түрлері» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
2.2. «Сөйлем мушелерінің құрамы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7

ІІІ. Қорытындысы
«Сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібі» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

IV. Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
Сөйлемге комуникативтік және құрылымдық синтасистік тұрғыдан талдау жасау сөйлем мүшелері ұғымдарымен (бастауыш, баяндауыш, анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш) тікелей байланысты. Тіл білімі тарихта осы әдіс ертеден-ақ қалыптасып, дәстүрге айналып отыр.
Лингвистикалық ой-пікірлер тарихы үшін сөйлем мүшелері жөніндегі тұжырымдар қызғылықты. Революцияға дейінгі түркі тілдерге арналған еңбектің қайсысында болмасын логикалық, психологиялық байымдаумен ұштасып, қатарласып қаралғандығын көреміз.
Қазақ тілін алғашқы зерттеген ғалымдардың бірі – М. П. Мелиоранский 1894 жылғы «Қазақ-қырғыз тілінің қысқаша грамматикасы» деген еңбегінде, екінші бөлімінде синтаксис мәселелері қаралған. Осы синтаксис бөлімінде мынадай тараулар қаралды:
1. Жай сөйлемнің кейбір мәселелері.
2. Етістіктердің қызметі, олардың көсемшеге айналуы.
3. Есімшелердің анықтауыш болуы және қимылды білдіріп келуі. Тұйық райлы етістіктің қолданылуы.
4. Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі, жалпы марфологиялық категориялардың синтаксистік қызметі.
М. П. Мелиоранский былай дейді, сөйлем туралы: «При плавной спокойной речи (например, при неторопливом рассказе о чем-нибудь) простые предложения состоят по крайне мере из двух членов: подлежащего и сказуемого, как подлежащего так и именно стоит в иминительном падеже и подлежащее стоит обыкновенно перед сказуемым».
Автор бұдан соң бастауыш пен баяндауыштың бір-бірімен байланысу тәсілі, қандай сөз таптарынан жасалатыны туралы мағлумат береді. Автордың пікірінше бастауыш пен баяндауыштың қатар келуі жай сөйлемнің негізгі өлшемі (критериясы) болып есептеледі.
Қазақ тіл біліміндегі сөйлем мүшелерінің зерттелу тарихына үңілсек, сөйлем мүшелерінің анықтамасы туралы ғалымдардың арасында түрліше көз қарастар болып келді.
Сөйлем мүшелері синтаксисте, оның ішінде жай сөйлем синтаксисінде басты қызмет атқарады.
1. М. Балақаев, Т. Қордабаев «Қазіргі қазақ тілі» 1966ж 83-178б.б.
2. Н. Сауранбаев «Қазақ тілі» 1953ж 158-165 б.б.
3. Қазақ Совет Энциклопедиясы 1977ж 381б.
4. Тіл білімі сөздігі 1998ж. 426 б.
5. Р. Әміров «Жай сөйлем синтаксисі» 1983ж.
6. «Үйірлі мүше туралы» С. Аманжолов «Қазақ тілі мен әдебиеті» журн. 1959 №11.37-42б.
7. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журн. 1993ж. 10-11-12 «Сөйлем мүшелерінің зерттелуі»
8. Қазақ тілінің грамматикасы. 1967ж. Синтаксис 54-55 б.б.
9. «Қазақстан мектебі» журн. «Сөйлем мүшесіне талдау» 1990 № 12
10. М. Балақаев «Қазіргі қазақ тілі» 1992ж.
        
        Жоспары
І. Кіріспе бөлімі
«Сөйлем мушелерінің зерттелуі» ………………………………………....3
ІІ. Негізгі бөлімі
2.1. «Сөйлем мушелерінің түрлері»……………………………………….5
2.2. «Сөйлем ... ... ... ... ... ... ... Кіріспе бөлімі
«Сөйлем мушелерінің зерттелуі»
Сөйлемге ... және ... ... ... талдау жасау
сөйлем мүшелері ұғымдарымен (бастауыш, баяндауыш, ... ... ... ... Тіл ... тарихта осы әдіс ертеден-ақ
қалыптасып, дәстүрге айналып отыр.
Лингвистикалық ой-пікірлер ... үшін ... ... ... ... Революцияға дейінгі түркі тілдерге арналған еңбектің
қайсысында болмасын логикалық, психологиялық байымдаумен ... ... ... ... ... ... ... бірі – М. П. Мелиоранский
1894 жылғы «Қазақ-қырғыз тілінің ... ... ... ... бөлімінде синтаксис мәселелері қаралған. Осы ... ... ... ... Жай ... ... мәселелері.
2. Етістіктердің қызметі, олардың көсемшеге айналуы.
3. Есімшелердің анықтауыш болуы және ... ... ... ... етістіктің қолданылуы.
4. Сөйлемдегі сөздердің орын ... ... ... ... қызметі.
М. П. Мелиоранский былай дейді, сөйлем туралы: «При плавной спокойной
речи (например, при ... ... о ... ... ... по ... мере из двух членов: подлежащего и сказуемого, как
подлежащего так и ... ... в ... ... и ... ... перед сказуемым».
Автор бұдан соң бастауыш пен баяндауыштың бір-бірімен байланысу тәсілі,
қандай сөз таптарынан жасалатыны туралы мағлумат береді. Автордың пікірінше
бастауыш пен ... ... ... жай ... ... өлшемі
(критериясы) болып есептеледі.
Қазақ тіл біліміндегі сөйлем мүшелерінің зерттелу тарихына үңілсек,
сөйлем мүшелерінің ... ... ... ... ... көз
қарастар болып келді.
Сөйлем мүшелері синтаксисте, оның ішінде жай сөйлем синтаксисінде ... ... тіл ... ... ... зерттелуін екі кезеңге бөліп
қарауға болады:
1. Жиырмасыншы, отызыншы жылдар арасындағы айтылған ойлар, оқұлық ... ... ... пікірлер.
2. Қырықыншы жылдардан бастап осы кезеңге дейінгі көз ... оның ... ... ... тіл білімінде Қазан
революциясына дейін және онон кейінгі ... бері ... ... ... ... белгілері, жасалуы, тыныс белгілері туралы
ғылыми тұжырымдар бірінші кезеңде жақсы ... Бұл ... ... жасалуы жайлы А. Байтурсынов, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, ... Ч. ... т.б. ... ... сөз етті. Ол уақытта сөйлем
мүшелері туралы ... да, ... ... ... ... ... ойлар жан-жақты айтылып отырды. Синтаксис ... ... осы ... кезеңнен аламыз.
Қазақ тіл білімінің негізін құраған 20-30 жылдардағы ... ... онда ... ... ... қалыптасу, топтастыру,
тұрақтану мәселесін байқаймыз. Қазақ тілі лингвистикалық терминдерінің
жасалуын, соның ... ... ... ұғымдарының алғашқы рет аталып,
қалыптасуы 20 жылдардағы А. Байтурсынов ... ... Ал ... әрі ... ... ғылыми негізге келуі отызыншы жылдардағы Қ.
Жұбанов пен С. Аманжолов еңбектерінен айқын көрінеді.
ІІ. Негізгі бөлімі
2.1.«Сөйлем ... ... ... 1923-1928 жылдардағы бірнеше рет басылып шыққан “Тіл-
құралының” сөйлем жүйесіне арналған үшінші кітабында ... ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшелері ағылшынның
term, fo-term және немістің Ausdruck ... ... ... олар толық мағыналы сөздер немесе сөз ... ... ... ... дара және ... сөздерінің өзара
тіркесуі нәтижесінде белгілі синтаксистік ... ... ... ... ... ... сол қарым-қатынас жасауда
кісінің ойын айтудың ... ... ... ойы әр-алуан, әр қилы
болатындықтан, соларды айту үшін ... ... ... құрамы да
түрлі-түрлі болады.
Кейде бір сөз бір сөйлем қызметінде жұмсалса, кейде екі не ... ... сөз ... құрастыру арқылы сөйлем жасалады.
Сөйлем құрамындағы сөздің саны аз болып, көп болуы ой ... ... ... ... ... ... тіркесу арқылы белгілі ... ... ... ... бір ... сөйлем мүшесі болуына
санымен тіркескен басқа сөз себепке болады. Мысалы, ... ... ... ... анықталатын сөзіне, қатысына қарап сөйлем
мүшесі деп танимыз.
Сөйлемдер синтаксистік мағынаны ... ... ... ... енген сөздердің функциялық қатынасынан туады. Мысалы,
субъект пен іс әрекеттің ... ... ... қатынасқан
сөйлем білдіреді. Ал егер субъект-іс-әрекет-іс құралы болып құралған
пікірді ... үшін ... ......... ... құралар
еді. Сонымен пікірдің құрамына сай ... ... да ... ... ... Ол – ... ... Сөйлем мүшелері-
сөйлем құрауда қалыптасқан қатынастың компоненті. Сөйлем мүшелері ретінде
толық мағыналы ... ... ... ... ... тоқтады. Оспан
өзеннен келді. Ол жолмен жүрді.
Осы үш сөйлемдегі сөздер біріңғай қатынаста тұр. ... ... ... ... тоқтады, келді, жүрді деген сөздермен функциялық қатынасқа
түсіп тұр. 1-ші топ сөздердің ... ... ... ... ... ... ... қызметіне байланысты. Сонымен, бұл екі топ сөздердің
синтаксистік қызметі олардың өзара предикативтік қатынасына байланысты, сол
предикативтік ... ... ... ... ... бір ... ... компоненті-баяндауыш. Ал
көпірге, өзеннен, жолмен деген мекен-предикат болып құралған ... Бұл ... ... ... ... ... ... мүшелері – сөздердің сөйлем құрамындағы ... ... ... тұрғысынан зерттеудің нәтижесі.
Сөздердің сөйлем мүшесі ретінде жұмсалуы оның лексикалық, граматикалық
санасына бағынышты.
Зат есімдер ... атау ... ... ... формаларының бастауыш,
байагндауыш, толықтауыш қызметінде жұмсалады, анықтауыш ... ... ... пысықтауыш ретіндеде талғанып жұмсалады ол көбіне ... ... ... Зат ... ... ... қызметін атқаруда
іштей де сараланады, мысалы, антропонимдер(кісіге байланысты есім сөздер )
бастауыш, ... ... ... ... ... түрлі-түрлі сөйлем мүшелерінің қызметін ... ... алып ... ... ... формаларының түрі, саны ... ... ... ... мүше ... атау ... ... арқылы
көрінсе, толықтауыш мүшенің алатын формасы бұдан әлде қайда көп. ... ... мол ... ... ... ... ... мағыналық диапазоны яғни аумағы: ... ... ... ... беру: Асан да келді, Асанға дейін келді.
3. Сөйлем мүшелерінің формасына сөздердің тіркесу қалыпы да әсер ... ... ... ... ... ... т.б.
Қай тілдің болмасын синтаксистік категориялары мен морфологиялық
категориялары бірімен-бірі ... ... ... ... Сөз ... басқа сөздермен арадағы қатынасын ... ... ... ... ... ие ... ... қызмет атқарып
тұратын сөздерді сөйлем мүшелері деп айтамыз.
Жай сөйлемдер құрамдық ерекшеліктеріне сәйкес ... және ... ... ... ... пен баяндауыштан құралады.
Ал сөйлем құрамында бастауыш, баяндауыштан басқа ... ... ... бірі ... ... ... кеңіп ол жайлмаға айналады. Мыс: ... ... Ал, ... жел өршелене түсті-жайылма.
Сөйлем құруға негіз болатын бас мүшелер-тұрлаулы мүшелер-сөйлем
атаулының грамматикалық ұйытқысы. ... ... ... ... ... ... сөйлем құрауға қазық болатын бастауыштың, баяндауыштың
қызметі де, мағыналары да сол екеуінің грамматикалық ... ... ... ... ойға ... ... баяндауыш арқылы айтылған
қимылдың не басқа сананың субъектісі ... ... Ал ... ... ... күшін және басқа заттың, ... ... ... ... Бұл ... тұрлаулы мүшелерінің ең
негізгісі-бастауыш, бірақ сөйлемдегі қызметі ... ... ... ... ... ... басым болады:
1. Баяндауыш сөйлем арқылы айтылған ойды ... ... ... Бұл ... алғанда, ол-сөйлемнің ең негізгі ұйымдастырушы
мүшесі.
2. Бастауыштың мағынасы ... ... ... ... ... ... тұра ... Баяндауышсыз сөйлем
толымсыз.
Ал тұрлаусыз мүшелер тұрлаулы мүшелердің маңына топтанып не ... не ... ... ... пысықтап тұрады. Тұрлаусыз мүшелер-
толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш болып үшке ... ... ... ... ... не?” ... тиянақ жоқ кісіні “ сөзінде тұрлауы
жоқ” деп те айтамыз. Мұндағы “тұрлаулы” сөзі “тиянақ”, ... ... ... білдіреді “ тұрлаусыз ... ... ... ... ... ... ал ... сөйлемді тиянақты етпейтін қасиеттеріне
негізделген. Расында да, бастауыш пен баяндауыш сөйлемді тиянақты ететін,
оның бас арқауы ... ... ... ... ... ... Тұрлаусыз
мүшелердің негізгі қызметі-бас мүшелерді маңына топталып, алдымен ... ... ... пысықтау.
Сонымен, зат есімдер минатрибуттық қатынаста ... ... ... ... ... және ... ... қатынаста тіркесетін, заттың ұғымы бар сөздердің мүшелік қызметі
толықтауыш болады. Сондай-ақ етістіктерге, кейде кейбір есімдерге қатысты
болып, мезгіл, ... амал т.б. ... ... сөздер, қандай
тұлғада болмасын, пысықтауыш қызметінде жұмсалады.
2.2. «Сөйлем мушелерінің құрамы»
Сөйлем мүшелерінің құрамы дара, күрделі, ... ... ... ... ... ... мүше ... кейбір
тюркологтардың пікірлері болса да, бірақ арнаулы ешбір еңбек жоқ. 1936 ... 1940-41 ж.ж. С. ... ... мұғалімі” журналы бетінде үйірлі мүше
туралы бірқатар мақалалар жариялады. Бұдан әрі (1940-41 ж.ж.) 2 ... ... ... бірі ... ... көсемше арқылы болады десе,
екіншісі –үйірлі мүше есімше арқылы болады ... ... ... ... сөз ... ... ... мүшеден айырылатын ерекшелігі не деген сұрау туады. Ал күрделі мүше
болатын болса, ол жеке мүшеге талданбайды. Ал үйірлі мүше талдауға ... ... бері ... ... ... категориясына “Білегі жуан
бірді жығады, білімі толық мыңды жығады” дегендегі білегі ... ... ... ... де ... ... білегі, білімі деген бастауыш
тұлғалы сөз бар, ал жуан, толық деген ... ... кісі адам ... ... ... ... ... бұрынғы сөздерімен қоса бір
ғана кім? деген сұрауға жауап ... ... ... ... тұр. Білегі
жуан, білімі толық дегендердегі білегі мен ... ... ... ... ... олар ... соңында тұрған сөздермен
қосылып барып қана бастауыш болады.
Бұл екі тіркес өз ішіне талданатын ... ... мүше ... ... мүше ... ... бастауыштың болуы шарт па деген ... ... мүше мен ... мүшенің айырмашылығын табу керек. Күрделі мүшенің
ішіндегі сөздер жеке талданбайды. Негізгі өзгешелік деп ... ... ... ... ... болу, болмауы шарт емес. Өйткені үйірлі
мүшелердің ... ... ... ... мен ... принципіне
негізделген. Үйірлі мүше үйірілген (меңгерілген) және үйірген (меңгерген)
сөздерден құралады және де ... ... ... жоқ. ... ... ... сөйлемнің бір мүшесі сияқты, бір сұрауға жауап беретіндей
болып тіркескен, бірақ әрқайсысы ... мүше ... ... келетін
сөздердің тобы. Атау, ілік, табыс жалғаулы есімшелер бағыныңқы компонент
жасай ... олар ... мүше ... ... ... ... мүше ... Септіктің төрт түрінің жалғауы (шығыс, ... ... ... жалғанатын болса, бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы болып кетеді,
ондайда олар үйірлі мүше бола ... атау ... ілік ... ... жалғаулы түрлері ғана
үйірлі мүше жасай алады.
Үйірлі мүше 4 ... ... ... Түрлі сөздер есімшеге үйіріледі. Мысалы: Ақылы толған жасты жігіт
дедік. Мұндағы ақылы толған деген 2 ... ... ... анықтауыш.
Есімшенің өткен шақта тұрған түрлерімен бірге, оның-(а) тын, -(е)тін, -ар,
-ер жұрнақтарында тұрған түрлері де ... мүше ... ... Мыс: Ат
болатын құлынның бауыры жазық ... адам ... ... ... ... ... есімшенің барлық түрлері үйірлі мүше жасай алады.
2. Сын есімдерден ... мүше ... Сын ... ... ... ... өзіне үйіріп, үйірлі мүше жасайды. ... ... ... ... ... ... ... сөз бастауыш тұлғасында, толық сөзі
баяндауыш тұлғасында тұр. ... сөзі ... ... өзіне үйіріп тұр.
3. Бар, жоқ, аз, көп сөздерді үйірлі мүше жасай алады. Бұлар әрторапты
сөздер д.а.. Бұл ... де ... ... ... ... ... мүше
жасайтын категория болып саналады. Талабы жақтан табандылық күтпе. Талабы
бардан түңілме.
4. сын қасиеті бар ... зат ... де ... ... ... ... ... күміс деген сияқты сөздер жатады. Мыс: Ақылы алтын адам
дегендегі ... ... ... зат ... ... ... мүше жасайтын есім сөздер септіктің барлық түрінің
жалғауында (табыс, шығыс, ілік, барыс септік жалғауды) тура ... ... ... ... бірінде анықтауыш, бірінде бастауыш болып
құбылып келе беруі мүмкін. Осыған байланысты қазақ ... ... ... түрі бар:
1. Анықтауыш тұлғалы үйірлі мүшелер; 2) ... ... ... 3) ... ... ... мүшелер.
Үйірлі мүшелер 2 немесе одан да көп сөздерден құралады. Қызметі жағынан
үйірлі ... ... ... аясы ... кең. Үйірлі мүшеде
предикаттық қасиет бар. әрине грамматикалық предикатты қамтитын ерекшелік.
Үйірлі мүшедегі сол ... ... ... ... мен ... ... Үйірлі мүше өз құрамында, жеке сөйлем құрылысындағы сияқты, әр
түрлі элементтері бар, тұтас ... ... ... ... ... байланысып, алдыңғысы соңғысына емес, керісінше ... ... ... ... бастауыштың ыңғайда тұрған сөзге
бағынып, сол ... бір ... ... ... Қорытындысы
«Сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібі»
Сонымен, қорыта келе, сөйлемдегі сөздердің, сөйлем ... ... ... мәні зор. Ол синтаксистік байланыстың ... бірі ... та, ... сөз ... амалы, ой өзгешілігін
білдірудің стильдік амалы ретінде де жұмсалады.
Қазақ тілінде жайылма сөйлемдегі бағыныңқы ... ... ... ... ... ... әр уақытта тұрлаулы мүшелер болады.
Тұрлаулы ... ... ... ... ... соң тұрады,
бастауыш (сол сияқты ... та) ... ... ... ... ... ... қарай жайылма сөйлемнің басында да, ортасында
да, аяқ шенінде де тұра береді. Соларды жинақтап ... ... ... ... мүшелерінің орналасуының негізгі түрлері деуге болады:
1
2
3
IV. Қолданылған әдебиеттер:
1. М. Балақаев, Т. Қордабаев «Қазіргі қазақ тілі» 1966ж ... Н. ... ... ... 1953ж 158-165 ... Қазақ Совет Энциклопедиясы 1977ж 381б.
4. Тіл білімі сөздігі 1998ж. 426 б.
5. Р. Әміров «Жай сөйлем синтаксисі» 1983ж.
6. ... мүше ... С. ... «Қазақ тілі мен әдебиеті» журн.
1959 №11.37-42б.
7. «Қазақ тілі мен әдебиеті» ... 1993ж. 10-11-12 ... ... ... ... ... 1967ж. ... 54-55 б.б.
9. «Қазақстан мектебі» журн. «Сөйлем мүшесіне талдау» 1990 № 12
10. М. Балақаев «Қазіргі ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударма барысындығы сөйлем мүшелерін өзгерту21 бет
Сөйлем мүшелерін оқытудың әдістемелік негізі16 бет
Сөйлем мүшелеріндегі бастауыш пен баяндауыштың рөлі9 бет
Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері және олардың грамматикалық тұлғасы49 бет
Қазақ тіл біліміндегі сөйлем мүшелері35 бет
Қазақ тіл біліміндегі сөйлем мүшелерін оқыту28 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Аударма кезіндегі сөйлем құрылымын түгелдей өзгерту19 бет
Ахмет Байтұрсынов — лингвист ғалым36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь