Сөз тіркесі синтаксисі

Кіріспе
1. Сөз тіркесі синтаксисінің зерттелуіне шолу.
1.2 Іштей қиыса байланысқан фразеологизмдер
1.3 Іштей матаса байланысқан фразеологизмдер
1.4 Іштей меңгеріле байланысқан фразеологизмдер
1.5 Іштей қабыса байланысқан фразеологизмдер
2. Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» романындағы сөйлем құрылымды фразеологизмдер
2.1 Жай сөйлем құрылымды фразеологизмдер.
2.2 Құрмалас сөйлем құрылымды фразеологизмдер
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Тіл–қоғамдағы құбылыс болғандықтан, қоғам өзгерісіне сай тіл білімі де өзгеріп, жаңарып, жаңа қағида, теориялармен толығып отырады. Осы тұрғыдан келгенде, тіл білімінің өзге салалары сияқты синтаксис саласы да өзгеріс, даму үстіндегі сала болып саналады.
Кезінде А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Х.Басымов, І.Бәйтенов, Н.Сауранбаев, С.Аманжолов т.б. негізін қалаған синтаксис саласы одан кейін де М.Балақаев, Ө.Төлегенов, Т.Қордабаев, Ә.Аблақов, Р.Әміров, Т.Сайрамбаев, Қ.Есенов сынды ғалымдардың құнды еңбектерімен толыға түсті. Кейінгі жылдары жарық көріп жатқан оқулықтар мен зерттеу жұмыстары аталған ғылыми саласының әлі де зерттей түсуді қажет ететін тұстары бар екендігін көрсетіп отыр.
Соның бірі тұрақты тіркестің құрамындағы жеке-жеке сөздер сөйлемнің бөлек-бөлек мүшесі болмай, сол тобымен бірақ мүшесінің қызметін атқарып тұрады. Сонымен қатар сөз тіркесінің бір сыңары болып, күрделі сөз тіркесінің құрамында айтылады. Фразеологизмді сөз тіркесі емес, түйдекті тіркес қатарына жататындығын, сол тұтасымен сөйлемде бір ғана мүше болатындығын ғалымдар еңбегінде сөз етіледі.
Осы сөз тіркесінің байланысу формасы негізінде қарастыру тақырыптың өзектілігі болып табылады.
Зерттеудің негізгі нысаны.
Қазіргі қазақ тіліндегі тұрақты тіркестердің тарихи даму жолын айқындау, қолдану ерекшеліктерін анықтау және сөз тіркесі құрылымды, сөйлем құрылымды екендігін топтап қарастыру болып табылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың мақсаты–қазіргі қазақ тіліндегі тұрақты тіркестің ішкі құрылымын анықтау. Аталған мақсатқа жету үшін төмендегі міндеттерді шешу көзделеді:
- тұрақты тіркестің зерттелу тарихына шолу жасау;
- фразеологизмді тіркестің түйдекті тіркес қатарына жататындығын анықтау;
- сөз тіркесінің байланысу формасы негізінде қарастыру;
- фразеологизмдердің құрылысы жағынан жай сөйлем құрылымды және құрмалас сөйлем құрылымды екендігін анықтау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.
Бұл зерттеу жұмысында қазіргі қазақ тіліндегі фразеологизмдердің ішкі табиғаты, яғни ішкі құрылымы арнайы қарастырылып отыр.Осыған байланысты мынадай мәселелердің өз шешімін табу қарастырылды:
- іштей қиыса байланысу;
- іштей матаса байланысу;
- іштей меңгеріле байланысу;
- жай сөйлем құрылымды және құрмалас сөйлем құрылымды екендігі анықталды.
1. Балақаев М., Сайрамбаев Т. «Қазіргі қазақ тілі». Алматы, 2007–291б.
2. Аблақов А., Исаев С., Ағманов Е. «Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің дамуы мен лексикалану процесі».–Алматы: Санат, 1973. 3–19б.
3. Смағұлова Г. «Қазақ фразеологиясының терминдері жайлы» //Хабаршы ҚазҰУ. Филология сериясы.–2002.-№9 (60).–11-14б.
4. Кеңесбаев І.К. «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі».–Алматы: Ғылым, 1977.–712б.
5. Молатков И.К. «Фразеологичесский словарь русского языка».–Москва, 1978–321с
6. Қордабаев Т.Р. «Тарихи синтаксис мәселелері».–Алматы, 1965-98б.
7. Балақаев М. «Қазіргі қазақ тілі», «Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі».–Алматы: Ана тілі, 1972–274б.
8. Қордабаев Т.Р., Томанов М. «Тарихи грамматика мәселелері».-Алматы, 1975
9. Е.Ағманов «Қазақ тілінің тарихы синтаксисі А, «Рауан» бас., 1991-230б
10. Поцелуйцевский А.П. «Основы синтаксиса туркменского литературного языка».–Ашхабад, 1943–216с.
11. Дмитриев П.К. «Грамматика башкирского языка». М.–Л., 1948–126с.
12. Баскаков А.Н., Инкижекова–Грекул Р.И. «Хакасского–русский словарь».–М., 1953–464с.
13. Убрятова Е. И. «Иследования по синтаксису якутского языка».–М., 1957–251с.
14. Виноградов В.В. «Русский язык». «Синтаксис и пунктуация».–М., 1979–124с.
15. Балақаев М. «Қазіргі қазақ тілі». «Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі».–Алматы: Ана тілі, 1992–274б.
16. Аханов К. «Тіл білімінің негіздері».–Алматы: Санат, 1993–496б.
17. Әміров Р. «Жай сөйлем синтаксисі».–Алматы: Мектеп, 1983.1–64б.
18. Сайрамбаев Т. «Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркесі».–Алматы: Мектеп, 1981–197б.
19. Балақаев М., Қордабаев Т. «Қазіргі қазақ тілі грамматикасы». Синтаксис.–Алматы: Мектеп, 1966–334б.
20. Исаев С. «Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы.–Алматы, 1973–196б.
21. Дмитриев П.К. «Грамматика башкирского языка».–Москва.–Л., 1948–126с.
22. Бейсенбаева К.А. «Қазіргі қазақ тіліндегі зат есімдердің жалғаусыз тіркесінің кейбір түрлері.–Алматы, 1974–164б.
23. Ермекова Т.Н. «Қазіргі қазақ тілі».( синтаксис)–Алматы, 2002-131б.
24. Аблақов А. «Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері»-Алматы, 1986-118б.
25. Сайрамбаев Т. «Сөз тіркесі мен сөйлем жай сөйлем синтаксисі»-Алматы: Рауан, 1991–176б.
26. Сауранбаев Н.Т. «Қазіргі қазақ тілі»–Алматы. 1953-186б.
27. Томанов М. «Қазақ тілінің тарихи грамматикасы».–Алматы, 1981.
28. Ағманов Т.Н. «Қазақ тілінің тарихи синтаксисі».–Алматы, 199-230б.
29. Шалабаев Б., Хасанова С., Әбдіғалиева Т. «Кестелі грамматика»–Алматы, 1995–208б.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі.
Тіл–қоғамдағы құбылыс болғандықтан, қоғам өзгерісіне сай тіл білімі де
өзгеріп, жаңарып, жаңа қағида, теориялармен толығып отырады. Осы ... тіл ... өзге ... ... ... ... да өзгеріс,
даму үстіндегі сала болып саналады.
Кезінде А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Х.Басымов, І.Бәйтенов, ... т.б. ... ... ... ... одан ... де ... Т.Қордабаев, Ә.Аблақов, Р.Әміров, Т.Сайрамбаев, Қ.Есенов сынды
ғалымдардың құнды еңбектерімен толыға түсті. Кейінгі жылдары жарық ... ... мен ... ... ... ... ... әлі де
зерттей түсуді қажет ететін тұстары бар екендігін көрсетіп отыр.
Соның бірі тұрақты тіркестің құрамындағы ... ... ... ... ... болмай, сол тобымен бірақ мүшесінің қызметін атқарып ... ... сөз ... бір ... ... ... сөз тіркесінің
құрамында айтылады. Фразеологизмді сөз ... ... ... ... ... сол ... ... бір ғана мүше болатындығын
ғалымдар еңбегінде сөз етіледі.
Осы сөз тіркесінің ... ... ... қарастыру тақырыптың
өзектілігі болып табылады.
Зерттеудің негізгі нысаны.
Қазіргі қазақ тіліндегі тұрақты ... ... даму ... ... ... ... және сөз тіркесі құрылымды, сөйлем құрылымды
екендігін топтап қарастыру болып табылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың мақсаты–қазіргі қазақ тіліндегі тұрақты ... ішкі ... ... ... жету үшін ... ... шешу көзделеді:
- тұрақты тіркестің зерттелу тарихына шолу жасау;
- фразеологизмді тіркестің түйдекті тіркес қатарына ... сөз ... ... ... ... ... ... құрылысы жағынан жай сөйлем құрылымды және құрмалас
сөйлем құрылымды екендігін ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі фразеологизмдердің ішкі
табиғаты, яғни ішкі құрылымы арнайы қарастырылып отыр.Осыған байланысты
мынадай ... өз ... табу ... ... ... байланысу;
- іштей матаса байланысу;
- іштей меңгеріле байланысу;
- жай ... ... және ... ... ... ... ... құрылымы.
Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және қолданған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Сөз ... ... ... ... ... ... ... өзекті саласының бірі. Грек
тілінен аударғанда синтаксис–«syntax» термині сөз бен ... ... ... ... ... ... ... бұл тер мин екі түрлі мәнде
қолданылады: біріншісі–сөйлем құраудың ... ... ... ... ... ... ... деген мағынада
қолданылады. Ғылым деген мағынада жұмсалғанда, әдетте, грамматика ғылымының
морфология тәрізді өзекті саласы ... ... ... ... әрі ... ... ... синтаксис тәрізді салалармен
қарастыратын обьектілері, түптеп келгенде, тілдің грамматикалық құрылысының
мәселелері.
Зерттеу обьектілерінің сипатына ... ... ... төрт ... Сөз және оның ... ... Сөз тіркесі синтаксис
3. Сөйлем синтаксисі (Сөйлем синтаксисінің өзі іштей жай сөйлем
синтаксисі, құрмалас сөйлем ... ... ... ... синтаксисі.
Сөз және оның формаларының синтаксисі ... бір ... ... сөздің өзі сияқты басқа бір сөзді бағындыра (немесе бағына) алатын
қасиеттерін, олардың сөз ... мен ... ... не ... бола ... ... тіркесінің синтаксисі сөздердің тіркесімділік қасиетін, ... ... мен ... сөз ... ... ... ... синтаксисі сөйлемнің құрылу принциптерін, сөйлемнің құрамын
олардың түр-түрлерін қарастырады.
Мәтін синтаксисі–тілдік жүйедегі ең жоғары саты. Ол әр ... ... ... ... олардың құрамындағы сөйлемдердің
байланысу заңдылықтары мен қарым-қатынастарын зерттейді.
Синтаксистің зерттелу тарихына мағлұмат. XIX ... ... ... орыс тіл білімінде синтаксис логикалық категорияларды білдіретін
тәсіл ретінде ... ... ... ... ... ... ойды ... тәсілдерді зерттейтін грамматиканың саласы» десе,
О.Есперсен синтаксисті тілдегі ... ... мен ... ... ... ... қарастырды. XIX ғасырдың екінші
жартысында психологиялық ... ... ... ... А.Потебня, Пауль, Вундт). XIX ғасырдың аяғында тілдердің
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі ілім ретінде танылды (Ф.Фортунатов). Бұл
морфологиялық тұрғыдан ... ... ... тұтас бірлік ретінде
қабылдау үшін қажет болатын ... ... ... ... ... ... лингвистикалық мектебінің өкілдері синтаксиске ... ... ... ... ... ... ... ілім деген
анықтама берді.
Тұлғалық және құрылымдық грамматика ... ... ... ... туралы ілім деп түсінсе ... ... оны ... ... ... сала ... ... синтаксис). XX ғасырдың 50-жылдарына ... ... ... ең аз ... ... болып келді.
XX ғасырдың 60-жылдарынан бастап синтаксис саласында сөйлемді сөйлеу
бірлігі ретінде ... оның ... және ... ... ... алынса, XX ғасырдың 60-80-жылдарында
синтаксистің ... ... ... ... синтаксистік бірліктердің тұлғасын зерттеуден гөрі, олардың
маңызына көңіл бөлу ... ... ... ... ... ... ... гөрі сөйлеуді зерттеу (коммуникацияны зерттеу);
4) сөйлемнің обьективті сипатынан гөрі ... ... ... ... бір қалыпты синтаксистен гөрі өзгерісте болатын синтаксисті
зерттеу.
Осындай заңдылықтар синтаксистің семантикамен, ... ... ... стилистикамен, коммуникация теориясымен
байланысын нығайтады.
Қазақ тілінің синтаксисінің ... ... ... ... қалаған болса, кейіннен ... ... ... ... ... Р.Әміров,
М.Серғалиев, Ж.Садуақасов, Е.Ағманов, Б.Шалабаев, Ж.Жақыпов сынды ғалымдар
оны әр қырынан зерттеп, аталған ғылым ... ... зор үлес ... ... қарастыратын мәселелері:
- Сөз тіркесіне тән белгілер.
- Сөз ... ... ... ... ... Сөз тіркесі мен номинативті тіркестер.
- Сөз тіркесі мен күрделі сөздер.
- Сөз ... мен ... Сөз ... және ... тіркесімділігі.
- Сөздердің тіркесу тәсілдері.
- Аналитикалық тәсіл.
- Синтетикалық ... ... ... ... ... формалары.
- Сөз тіркесін топтастыру принциптері.
Сөз тіркесі өз алдына арнайы сала ретінде 1950жылдардан ... ... ... ... ... Алдымен, сөз тіркесі деген не, оған
қандай қасиеттер тән деген мәселенің басын ашып алу ... ... ... болу үшін толық лексикалық мағынаға ие кемінде екі сөз ... ... ... Ал толық мағыналы сөздерге тән болып
есептелетін номинативтілік ... сөз ... тән бе? ... осы ... ... екі ... ... қалыптасты. Ғалымдардың бір тобы
(В.В.Виноградов, А.С.Смирницкий, В.В.Бабайцева, К.Аханов, А.Н.Баскаков) сөз
тіркесіне номинативтілік қасиет тән ... ... ... ... ... М.Б.Балақаев, Ә.Аблақов) сөз ... ... ... Расында да екі номинативтілік мәні бар
сөздер тіркесіне ... бір ... мән ... ... ... жаңа ... қатынас–анықтауыштық, толықтауыштық,
пысықтауыштық қатынастар пайда болады. ... ... ... ... атын ... сөз, ... тіркесінен жаңа лексикалық мән пайда
болмайды, екі сөздің арасында анықтауыштық қатынас пайда болады.
Сөз ... ... ... ... ажырата білу қажет. Ең алдымен,
номинативті тіркестерден айырмашылығына келер болсақ, номинативті (атаулы)
тіркестер де ... ... ... ... Кейіннен сөйлеу
процесінде тұрақталып, лексикалық единицаға ... ... ... жол, аяқ ... ... ... қант қызылшасы сияқты тіркестер бір
кездегі анықтауыштық қатынастағы еркін сөз тіркестері. Кейіннен тіл ... бұл ... ... сөз ... бір ғана ... атауын білдіру
дәрежесіне жеткен. Сөз тіркесі мен күрделі сөздер құрамындағы сөздердің
қатысы ... ... ... ... бар. ... күрделі
сөздердің бір тобының құрамындағы сөздердің біреуінің ғана лексикалық мәні
толық болса, сөз ... ... ... кемінде екеуінің толық
мағынасы болуы керек. ... ... сөз ... ... екі ... ... да, ... бір ғана ұғымның атауы болып, бір ғана ... ... ... ... ... негізі, ал сөйлем–кісінің ойын
айтудың негізгі формасы. Синтаксис ... сөз ... ... ретінде, ал жалғауларды сөйлемдегі сөздерді бір-бірімен
қиюластырып ... ... ... ... ... ... мен ... екі түрлі единица: сөйлем қарым–қатынас жасауды,
пікір алысуды қамтамасыз етудің міндетін, ал сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркесінен предикативтік,
коммуникативтілік, модальділік, интонациялық қасиеттері арқылы ажыратылады.
Сонымен, синтаксис ... ... ... ... сөз тіркесін,
сөйлемді құру тәсілдерін, олардың құрамы мен түрлерін, ... ... ... қарым-қатынасын зерттейтін ғылым.
Сөз тіркесімділігі және оның мәні. Сөз тіркесімділігі дегеніміз ең кіші
синтаксистік контексті ... ... ... ... мағыналық сыйымдылығына
сүйенетін сөздердің грамматикалық ... ... ... контекстен көрінеді. Оған мыналар жатады: аналитикалық
формалар (келе ... ... ала, аса ... ... ... (оқу ... ... сөз тіркестері предикаттық орамдар, жалаң сөйлемдер жатады.
Бұдан байқағанымыздай, сөз тіркесімділігі тек толық мағыналы ... ... ... ... де ... Сөз ... және синтаксистік
тіркесімділікке негізделе байланысады. Сөз тіркесі мен сөз тіркесімділігі
деген ұғымдар бір емес. Сөз ... ... ... ... ал сөз тіркесімділігі–жалпы тіркес атаулыны тудыратын фактор, ... ... сөз ... ... ... туады.
Сөйлемдегі сөздердің өзара синтаксистік байланысқа енуінің тәсілдері:
1. Аналитикалық тәсіл (Сөздердің ... ... ... ... ... таулы жер, т.б.);
2. Синтетикалық тәсіл (Сөздердің жалғаулар арқылы байланысуы: тауға шығу,
оның кітабы, хат(ты) жазу, т.б. ... ... ... ... ... ... арқылы
байланысуы: үйге дейін барды, оқу үшін келді, Асқар–ақын, т.б.) ... ... мен ... ... ... ... ... қалыптасқан синтаксистік
байланыс жүйесін сөздердің байланысу ... ... ... ... үшке ... қарастырады: салаласа, сабақтаса және қиыса
байланысу.
Салаласа байланысу ... ... ... ... ... сөз ... мен ... құрмаластарға;
Қиыса байланысу сөйлемге тән.
Қазақ тіліндегі сөздердің байланысу формалары:
1. Қиысу–бастауыш пен баяндауыштың жақтық, тұлғалық жағынан қиыса
байланысуы. Мысалы: Мен ... ... ... үшін ... ... ... ... ілік септік, басыңқы сыңардағы
сөздің тәуелдік жалғауында тұрып байланысуы. Мысалы: менің атым, достың
сөзі т.б.
3. Меңгеру–бағыныңқы ... ... ... ... сөзбен атау
мен іліктен басқа септік жалғаулары арқылы байланысуы. ... ... ... сөйлесті, таудан түсті.
4. Қабысу–бағыныңқы сыңардағы ... ... ... ... ... тұрып орын тәртібі арқылы байланысуы. Мысалы: темір қақпа,
ұзақ жол, кіршіксіз көңіл ... ... ... ... ... ... ... бірде іргелес, бірде көтере. алшақ ... ... ... ... ... ... тіл ... сөз тіркестерін ... ... ... ... ... қай сөз ... ... қарай: есімді тіркестер,
етістікті тіркестер. Кейбір әдебиеттерде бұл топтастырылу
төмендегіше ... ... ... етістікті және
үстеулі сөз тіркестері;
- құрылысына қарай: қарапайым, күрделі және ... ... ... ... ... аналитикалық тәсіл арқылы, синтетикалық
тәсіл арқылы, аналитика-синтетикалық тәсіл арқылы жасалған
тіркестер;
- ... ... ... матаса байланысқан, меңгеріле
байланысқан, қабыса байланысқан, жанаса байланысқан сөз тіркестері
болып бөлінеді.
Сөз ... ... ... ... ... ... ... есімді тіркестер.
-Меңгеріле байланысқан есімді тіркестер.
-Етістікті тіркестер
-Меңгеріле байланысқан етістікті тіркестер.
-Қабыса байланысқан етістікті тіркестер.
Басыңқы сыңары есім ... ... ... бағыныңқы сыңардағы
сөзбен матаса, қабыса және меңгеріле ... ... ... сөз
тіркестерінің көне тілдік құбылыс екенін, синтаксистік ... ... ... ... ... ... және бір ... қолданылу аясының
кең болғанын және түркі жазбаларын зерттеуші ... ... ... ... ... Түркі тілдерінде оның
ішінде, қазақ тілінде сөз ... ... ... арасында табыс
септіктің жасырын формасында байланысқан тіркестерді ... ... ... ... ... ... алшақтықтары орын алды. Арнайы
формасы болмаса да, ... ... ... ... ... ... қатарында қарастырады. Қабыса байланысқан есімді сөз
тіркестерінің грамматикалық байланыс тәсілі–аналитикалық тәсіл (сөздердің
орын тәртібі тәсілі). Қабыса байланысқан есімді сөз ... ... ... әр ... ... ... әнші қыз, қағаз қалпақ, темір күрек т.б.
Сын есім мен зат ... ... сөз ... ... ... ... сұлу қыз ... есім мен зат есімдерден құралған сөз тіркестері: бес қыз, ... ... ... т.б.
Есімдіктер мен зат есімдерден құралған сөз тіркестері: бұл әңгіме, осы
жігіт, барлық жұрт т.б.
Есімше мен зат ... ... сөз ... ... бала, айтар
сөз, көрер жер т.б.
Қабыса байланысқан сөз тіркестерінің бірқатары дами келе ... ... ... сөздерге ұласады. Мысалы: темір жол, боз торғай,
қылқан жапырақ т.б. сияқты құрылымдар–бір ... ... ... сөз
тіркестері.
Матаса байланысқан есімді сөз тіркестері:
Матасу түркі тілдерінің «изафет» деген терминімен де аталады (изафеттің
I, II ... ... ... ... ... ... ... сыңары белгілі зат болса, жалғаулы ... зат ... ... ... деп ... ... бұл меншіктілік (тәндік) қатынасты ерекше білдірумен ... ... ... ... ... сөзі, көптің
көмегі–көп көмегі т.б.
Матаса байланысқан сөз ... ... ... ... ... ... ... А.Н.Кононов), енді бірі меңгеру деп
таныған (В.В.Решетов, С.Аманжолов, А.Әбілқаев, И.Ұйықбаев). ... ... ... сыңар бағыныңқы сыңардың ілік ... ... ... басыңқы сыңардың тәуелдік жалғауында тұруын талап етеді.
Мұны зерттеп, екі ... ... ... ... ... ... ... изафеттің екінші түрін матасуға, не қабысуға
жатқызу туралы көзқарастар бар. Изафет 2: қыз ... ... 3: ... ... қай түрі ... ... ... деген мәселеде И(3)-дің
И(2) мен И(1)-ден бұрын пайда болғандығы жөніндегі пікір ... ... ... ... сөз ... атаулық тіркестерге де ұласады.
Мысалы: ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері:
Меңгеріле байланысқан сөз тіркестері туралы В.Н.Насилов, А.А.Кокляновалар
адвербиалдық қатынастағы септік жалғаулы тіркестерді меңгеруге жатқызбайды,
сол сияқты қазақ тіл білімінде Н.Т.Сауранбаев, ... ... ... қатынастағы тіркестерді жатқызған. Қазақ тіл білімінде
М.Балақаев пен ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді: етістікті меңгеру (ағасына айтты, хат
жазды), есім меңгеру (көпке ... ... ... ... ... ... ету, ... жөнге салу). Есім меңгерудің ... ... ең ... ... меңгеру, оның негізінде ортақ меңгеру,
ал ортақ меңгеруден барып есімдердің меңгеруі қалыптасқан [2,32]. ... адал ... ... ... тату ... тату ... ... түрлері:
Сын есімнің меңгеруі: ісімен жақсы, жақсылыққа құштар, сөзге жақсы т.б.
Зат есімнің меңгеруі: жерге бай.
Ұйымға мүше модальдық сөздердің ... ... ... ... ... бар ... сөз ... сөз тіркестерінің басыңқы сыңары етістіктен жасалады. Барлық
сөз таптарының ішінде ... ... сөз ... ... ... ... Байланысу формасына қарай етістікті ... ... ... ... ... етістікті сөз тіркестері және
меңгеріле байланысқан етістікті сөз ... ... ... сөз ... ... ... ... қарай үстелуі, еліктеуіш
сөзді, көсемшелі, сын есімді, сан есімді, зат есімді сөз ... ... ... ... сөз ... табиғатынан өзге сөздерді өзіне бағындыруға бейім болғандықтан,
тілімізде меңгеріле байланысқан етістікті сөз ... өте ... ... ... ... ... ... қолданылуы туралы
түркітануда бірнеше пікір қалыптасты. Ғалымдардың бір тобы оны ... ... ... енді ... ... ... Байланысу дәрежесіне қарай берік меңгеріле байланысқан
етістікті сөз ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы сөздер ішкі мағыналық байланысқа негізделеді, ал
әлсіз меңгеруде ол болмайды. Берік меңгеріле ... сөз ... ... ... бір ... ... ... мағынасына
байланысты болса, әлсіз меңгеруде ол меңгеруші ... ... ... ... ... бірнеше сөзді қатар меңгергенде бір не
екеуін айрықша көрсетіп тұрады. Мысалы: Ол ... ... ... ... ... көргендерін баяндады, бастығына баяндады ... ... ... ... ... ... ... тіркес әлсіз
меңгеруге жатады.
Берік меңгеріле байланысқан сөз тіркестері іштей жалаң берік ... ... бала ... ... алу, суға түсу, батпақпен жүру т.б.),
қосарлы берік меңгеру (хатты сиямен жазу, айнаны шүберекпен сүрту, ауылға
атпен келу т.б.) ... ... ... ... ... мен ... ... мынадай айырмашылықтар бар: Сабақты етістіктер
тек табыс септігіндегі сөздермен ғана емес, ... орай ... ... де ... Оның ... септікті меңгеруі берік
меңгеруге жатады да, ... ... ... ... ... жатады. Сол
сияқты, салт етістіктердің ішінен қозғалыс-әрекетті білдіретін бару, келу,
жүру, өту ... ... ... не ... септікті сөздермен тіркесіп
келген түрі берік ... ... да, ... ... меңгеруі әлсіз
меңгеруге жатады. Салт-сабақты етістіктер бір-біріне ұласып ... ... ... ... ... ... тигізетін
ықпалы зор.
Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» романындағы сөз тіркесі құрылымды
фразеологизмдері
Романдағы фразеологизмдерді ішкі құрылымына қарай талдау үшін оның да
бастапқыда сөз ... ... ... ... ... келе-келе тұтасып
бейнелі мәнге ие болып қолданылғандығына назар аударамыз. Осыдан келіп, сөз
тіркесі, сөйлем деген ұғымдарға тоқталу ... ... ... ... деген не, тұрақты тіркес деген не алдымен соны анықтап алайық.
Қазақ тіл білімінде қатар қолданылып ... ... ... тіркес пен
фразеологизм бір ме? Бұл жөнінде профессор Г.Смағұлова фразеологизм ... ... ... ... ... сөз орамдары, тұрақты
тіркестер, тұрақты сөз тіркесі, фразеологиялық тіркестер, фразеологиялық
единица, фразеологиялық ... ... ... ... ... 11 жарыспалы термин бар екендігін атап көрсетіп, өз пікірін
былайша білдіреді: ... ... ... осы ... екі түрі ... және ... тіркестер қалуы тиіс [3.1].
Фразеологизмдер кемінде екі толық мағыналы сөзден тұрады, жартылай немесе
толық ауыс ... ие ... ... ... ... түрленетін, өзгеретін
сөздер басқа сөздермен парадигмалық қарым-қатынасқа түсе алатын ... ... ... өзгеріске түсе алмайды. Құрамындағы
парадигмалық қатынасқа түскен сыңарының ... ... ... ... жеке-жеке бөлшектеніп, құрамындағы сыңарлары дербес сөйлем
мүшесі қызметін атқаратындай дара ... ... ... ... ер ... ... бет моншағың үзілмеген жассың ғой, сондықтан
ойыңа алған ісіңе батылдығың жете бермейды. Бұл ... ... ... ... тек соңғы сөзі ғана өзгеріске түсіп тұр.
Фразеологизмдердің тұрақтылығы оны құраушы сөздер ... ... ... ... ... ... ... қалпында қолданылуы
оның мазмұн мағынасы, ... ... ... ... ара қатынасы негізінде іске асады, тұрақты тіркестің ұқсас
тілдік тұлғалардан айырмашылыған белгілеуге негіз болады.
Қазақ тілі ... ... әрі ... ... жасаған және
болашақ зерттеулерге бағыт-бағдар ... ... ... үш ... белгілеріне мынадай ерекшеліктерді жатқызады:
1) мағына тұтастығы (белгілі бір фразеологизмнің ішіндегі ... ... ... ... ... жартылай айрылып қалады да, шоғыр
тіркес біртұтас мағына береді);
2) тіркес тиянақтылығы (белгілі бір фразеологизмнің ішіндегі сөздер
бір-бірімен жымдаса байланысады, ... орын ... нық ... ... дерлік бір шоқ тіркесу өз қалпын сақтайды);
3) қолдану тиянақтылығы (белгілі бір фразеологизмдер әрдайым айна-
қатесіз, өлеңдегі қайырма тәрізді ... ... ... үш ... ... ... алмай тұтасымен басты арқау еткенде
ғана ФЕ-нің ерекше белгілерін тани ... ... де бұл ... ... сөз элементінен немесе сөйлемнен табыла бермейтінін айтады. ФЕ мен
сөздің, сөйлемнің айырмашылығына тоқталған.
Фразеологизмдердің сөз тіркесінен айырмашылығы жөнінде А.И.Мoлатков былай
дейді:
1) Фразеологизмде ... ... ... сөз ... болмайды;
2) Сөз тіркесі сөздің лексикалық единицасы негізінде болса, ФЕ-де
сөздің жеке лексикалық единицасы жоқ [5,8-9].
Синтаксистік сөз ... ... сөз ... ... ... ... ... мағыналық жақтан тіркесе алу мүмкіндігіне
негізделеді.
Фразеологизмдерді сөз тіркесінен ажырату үшін Т.Р.Қордабаев еркін тіркес
пен тұрақты тіркес арасындағы ерекшеліктерді ... ... ... ... ... еркін тіркесу негізінде жасалады;
2) құрылымдық-семантикалық үлгі бойынша жасалады;
3) құрамды мағына береді;
4) сөйлеу процесінде жасалады;
5) үлгі-нұсқа ережелеріне тәуелді ... ... ... ... ... ... ... күйінде даяр қолданылады;
2) құрылымдық-семантикалық үлгіден тыс қалыптасқан;
3) фразеологиялық немесе тұрақты оралымдар;
4) нормаға сай ... ғана ... даяр ... тұлға;
5) үлгі-нұсқа ережелеріне тәуелсіз тұлғаланған оралым болып
табылады. [6, 27].
Фразеологизмнің сөз ... ... ... ... ... ... алшақ кетпейді. Ол ерекшеліктердің бәрі ... сөз ... ... ... ... мағынасы бар болса, ФЕ-де
сөздер бірігіп, жалпы мағына білдіреді.
2) сөз тіркесіндегі сөздің орын тәртібі еркін болады, ФЕ-ге қатысты
сөздердің орны ... ... сөз ... ... ... синтаксистік қызметі болса, ФЕ-ге
қатысты сөздер бәрі бірігіп бір ғана сөйлем мүшесі қызметінде болады [7, 24-
25].
Енді біз тұрақты сөз ... ... ... ... сөз тіркесінің ерекшеліктеріне тоқталамыз.
Синтаксис грамматикалық ілім ретінде мынадай негізгі екі салаға бөлінеді:
1) Сөз тіркесінің ... Онда ... ... ... тіркесу тәсілдері мен формалары, сөз тіркестерінің ... ... ... ... синтаксисі. Онда сөйлемнің құрылу принциптері,
сөйлемнің құрамы, ... ... ... бұл ... сөздердің грамматикалық құрылысы жөніндегі
ілімнен бөліп алып, олардан ... ... ... деп ... ... тығыз
байланыста қарастырады. Сондықтан сөздердің морфологиялық құрылысы
синтаксистің де ... ... ... ... ... мен
морфология тіл ғылымының дербес салалары болуымен қатар, олар ... ... ... ... сөйлемге материалдық негіз болатын–сөз. Сөз тіл білімінде
лексикология мен ... ... ... ... ... да әр ... ыңғайда қарастырылады. Сөздердің құрамы, тұлғасы,
жасалу жолдары, ... ... ... ... морфологияда
қаралады. Ал сөздің сөз ... ... ... ... мүшесі, кейде
сөйлем қызметтерінде жұмсалуы синтаксисте қаралады. Сондай-ақ тіркескен сөз
топтары да әр түрлі ыңғайда қарастырылады.
Сөз, ... ... ... ... ... Олар ... үйлесімділігіне қарай тілдің синтаксистік
ережелері ... әр ... ... және синтаксистік топ құрауы арқылы
сөйлем ішінде айтылады. Қарым-қатынас жасалу үшін ойды айтудың негізгі
формасы ... ... ... ... ... материалы деп білеміз. Сөздер
қажеттіліктен өзара тіркеседі, тіркесу арқылы сөйлемге енеді. Осыдан келіп
сөздердің өзара тіркесе алу ... ... ең ... ... бірі ... ... ... өзара тіркесуі қабілеттілігі
әрбір грамматикалық топтағы сөздердің мағыналық және ... ... Оның ... ... ... тобының сапасы әр
уақытта бір түрлі болмайды, әр алуан болады. Осындай, ... ... ... ... не ... тіркеспен толық мағыналы сөздердің
сабақтаса байланысуы нәтижесінде пайда болады.
Лексикалық және басқа түйдекті тіркестер «сөз ... ... ... ... ... айқын сөздердің бір-біріне
сабақтаса бағынып барып жасалған синтаксистік тобы ғана сөз ... ... [8, ... тіркесі–сөйлем құраудың материалды негізі де, сөйлем–кісінің ойын
айтудың негізгі ... ... ... сөз тіркесін, сөйлемді, олардың
түрлерін, сөйлем мүшелерін және ... ... ... ... ... грамматикалық тәсілдері ретінде, өзара байланысты категориялар
ретінде қарастырады. Синтаксис сөздерді сөйлемнің бөлшектері ... ... ... ... ... ... ... категория ретінде тексереді.
Сөйтіп, сөз тіркесінің, сөйлемнің грамматикалық құрылысын ... ... ... ... ... ... да сол термин арқылы
атаймыз [9, ... ... ... ... адам ойын білдірудің негізгі формасы
болса, сөз тіркесі және сөз-сөйлем құраудың ... ... ... бұл үш ... категорияның әрқайсысына тән өзіндік
айырмашылықтары болуымен ... ... ... ... де ... ... ... күрделі сөздерді және басқа түйдекті тіркестерді
сөз тіркесі деп шатастырмау керек, жеке де сөз тіркестері ... ... ... ... тән ... ... қалады деп
түсінбеу керек. Сөз ... ... ... ... екі ... сөйлем
құрамында жасалатындықтан, бұлардың ерекшеліктерін білу керек. Яғни сөз
тіркесін ... ... тану ... ... ... сөз тіркесі проблемасы жай сөйлемдер мен құрмалас
сөйлемдер аясында қаралғаны болмаса, арнайы зерттеу объектісі ... ... ... ... ... ... жемісі.
Жалпы түркологиялық әдебиетте сөз тіркесі дегенді ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Оның себебі,
ертедегі түркологтар түркі ... ... ... ... құбылыстарды айқындауды басты міндет етті.
Расында зат есім мен зат есімнің, сын есім, сан ... зат ... ... тұру ... байланысқа еніп, анықтауыштық қатынаста
жұмсалуы түркі тілдерінің елеулі өзгешелігі болып саналады. Бұл ... ... ... ... олар ... ... тобын сөз тіркесі
тұрғысынан емес, сөйлем (тұрғысынан) мүшелерінің құрылысын айқындау
тұрғысынан ... ... ... есімдер тобын сөз тіркесі ... ... ... ... ... деп ... Мысалы,
профессор А.П.Поцелуевский сөз тіркестерін былайша бөледі:
1. Детерменативті;
2. Салалас;
3. ... ... ... ... ... принципке негізделгенін түсіну қиын. Дегенмен
автордың сөз тіркесі аясында әр ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұнда сөйлемді де сөз тіркесінің бір түрі деп таныған соң,
бірінен-бірінің дербестігі бар екі ... ... ... араласып
кетеді.
Сөз тіркесін сөйлемнен айырып тану керек екеніне Н.К.Дмитриев ерекше
көңіл бөледі: «Техническое словосочетание и ... ... ... и ... ... слов. Тем не менее ... по ... обо ... ... ... ... синтаксическое
сочетание, которого не осознаются нами как внутреннее связонные ... ... ... не предложением, а словосочетанием» [11,202-203].
Мұндағы бастауыш-баяндауыштың қатынаста тұрмаған сөздер тобының бәрін сөз
тіркесі деген пікірді дәлелдей түсу ... ... ... сөз ... ... керек екенін айтқанының мәні зор. Н.К.Дмитриев сөз тіркесі
мен ... ... етіп ... тиянақты және тиянақсыз келуін
есепке алады. Н.К.Дмитриевтің осы пікірін ... ... ... және ... сөз ... мен сөйлемді
аредикативті және предикативті емес деп бөле отырып, оның ... ... өзін ... бөлімдерге бөліп қарастылады. Баскаковтың пікірі
бойынша тек атрибуттық қатынастағылар ғана сөз ... болу ... ... ол сөз тіркесі туралы жаңа топшылау жасағысы келеді. Сөз тіркесі
мен сөйлемді ажыратуда олардың басыңқы мүшесінің қай ... ... ... ... ... сөз (басыңқы) есім не көсемше формасында тұрса
ғана сөз ... де, ал олар ... ... ... ... ... [12,104].
Түркі тілдерін зерттеушілердің ішінде сөз тіркесін ... Ол сөз ... ... ... байланыс
формаларының байланыс ізімен қарастырады. Сөйте отырып сөз тіркесін «бір
бүтін мағыналық ... ... деп ... екінші жағынан сөз
тіркесін «предикативті», «предикативті емес» деген тұрғыдан қарастырады ... ... ... ... ... жай ... ғана емес, құрмалас сөйлем
де сөз тіркесі болады деген пікірді ... ... ... ... ... так как они ... законченную мысль, теми же
способами сочетаются с ... ... ... ... ... [13, ... тіркесі мен сөйлемнің әрқайсысының зерттелетін негізгі ... ... ... ерекше орын алады. Ол ... емес деп ... ... ... Сөйтіп сөйлем мен сөз
тіркесінің айырмашылығын көрсеткенде, ... ... ... ... екі ... тән ... ... былайша айтқанда,
сөйлеушінің болмысқа қатынасын және аяқталған ойды білдіретін грамматикалық
категорияның жиынтығы деген қорытындыға ... ... ... ... ... сөз ... ... әрбір сөйлемнің айтылу интонациясы ... ... сөз ... ... Екіншіден, негізінде, сөйлемдерге тән нәрсе
олар көбіне бастауыш пен баяндауыштық қатынастан құралып, біршама аяқталған
ойды білдіреді. Бұл ... та сөз ... ... бола ... ... ... ... сөздерден құралып, сөйлемнің бір бөлшегі ғана
болады. Сөз тіркесі мен сөйлемнің ... ... ... ... ұқсастықтары да болады.
Сөз тіркесін зерттеген ғалымдардың бірқатары сөз тіркесіне ... тән, ал ... ... ... тән деп ... [15,94] сөз ... ... жоққа шығарады.
Қазақ тіл білімінің маманы профессор К.Аханов: «Сөз тіркестері номинативтік
сипатқа бұрыннан жасалып қойған даяр ... ... ... емес,
сөздердің тілдік грамматикалық заңдар бойынша тіркесуі арқылы ие ... ... ... ... ... ... ... М.Балақаев былайша түсіндіреді: «Алдымен сөз тіркестерін
түгелдей номинативті деп қарау дұрыс емес. Тек ... ... ... ... ... ... (атауыш) деп тануға болатындары
бар. Мысалы, сөз тіркесі құрылымында ... ... ... тұрақты
атаулар: қант қызылшасы, темір жол, мал дәрігері т.б.» [15,94].
Сөз тіркесі номинацияланғанда, ол синтаксистік тіркес сипатынан ... бір ғана ... ... ... ... бір ғана ... мәніне
ие болады. Оның құрамында сөздер ... ... ... ... да, ... сөйлемнің жеке-жеке құрылыс
материалы болудан гөрі сөйлемге дайын бүтін ретінде жұмсалады.
Сөйлем, оның ішінде жай ... мен сөз ... ... ... ... ... арасында елеулі айырмашылық бар.
Профессор Р.Әмір: «Сөйлем коммуникативтік тұлға, яғни пікірді білдіру
үшін, информация беру үшін жұмсалатын ... Сөз ... өз ... ... ... ... Олар тек ... атау үшін ғана жұмсалады, ұғымның
атауы болады. Пікір белгілі ұғымдардың негізінде ... ... ... ... [17, 48], ... ... ажыратудағы негізгі
белгілерін атап көрсетеді.
Сөз ... ... ... деп ... Т.Сайрамбаев мыналарды
айтады:
1. Сөз тіркесінің байланысу формалары;
2.Сөз тіркестерінің синтаксистік қатынастары;
3. Сөз тіркесінің түрлері.
Сондай-ақ автор сөз ... ... мен орын ... ... ... элемент болып кіреді дейді [18,12].
«Сөйлем сөз тіркесінің предикативтілік қасиетімен, ... ... ... ... ... ажыратылады. Ал
мұндай ерекшеліктер сөз ... ... ... ... ... ... бір ... тобы [2,8].
Сонымен сөз тіркесінің ерекшеліктерін ажырату үшін біз профессор
М.Балақаевтың төмендегідей айтқандарын әр ... ... алып ... сөз ... ... кемінде толық мағыналы екі сөз болады;
2) ол ... бірі ... ... ... және
синтаксистік байланыста айтылады. Олар тек ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады [1,32].
Осы аталған ерекшеліктер сөз тіркесін басқа ... ... ... ... ... ... синтаксистік қарым-қатынасты білдіру үшін
кемінде толық мағыналы екі сөздің сабақтаса байланысқан тобын сөз ... ... ... ... материалы. Олар сөйлемнен тыс
тұрғанда жалаң сөздің жайылмаға айналуы сияқты да, ... ... ... ұласқан бір бунағы тәрізді. Соңғы жағдайда сөздің жайылмаға
айналу қасиеті күңгірттеніп, сөз тіркестерінің ... жігі ... та ... ... бір сөз ... бір ... екінші бір сөз
тіркесінің басқа бір сыңарымен тіркесіп, кейде кірігіп, ұласып, ... ... топ ... сөз ... ... ... құрамында әр
алуан сөздер енеді. Ол ... ... ... ... ... ол ... лексика-грамматикалық мағыналары
тіркескен сөздердің қарым-қатынасына үйлесімді айтылады.
Кез-келген сөзді бір-бірімен тіркестіре салуға ... ... ... ... ... ... ғана ... байланыста, белгілі сөз
тіркесінің құрамында айтыла алады. ... ... сөзі ... ... ... Онда да оны ... ат, үркек бие, үркек ... ... ... ... айтуға болады, ал үркек ешкі, үркек бала, үркек тауық
деу болмайды. Болмайтын себебі–бұлар ... ... ... ... олар ... ... қабілеті жоқ сөздер деп есептеледі.
Сөйтіп, сөз тіркесінің құрамында өзара тіркесу қабілеті бар ... ... Енді ... ... құрамы жағынан мызғымайтын берік болады,
мысалы: жүрегі ... ... үзу, ... ... ... ... ... болмайды. Мұндай тіркестерді тұрақты тіркес дейміз.
Сөз тіркесінің құрамы көбінесе еркін болады. Мысалы, жақсы, ... ... ... ... зат ... ... ... болады: жақсы бала,
жақсы ниет, ақылды бала, ақылды оқушы, ақылды қыз, биік ... биік ... жер. ... құрамын өзгертіп айтуға болатын ... ... ... ... ... бірі ... ... бағындырып тұрады. Сондықтан
сөз тіркестері сабақтаса байланысқан екі ... ... ... ұйытқы бөлігі, сөз тіркесінің грамматикалық діңгегі–оның басыңқы
сыңары, екіншісі–оған қатысты және тәуелді ... ... ... ... ... ... жыл ... дегенде екі сөз тіркесі бар:
1. Жаздың (бағыныңқы) көркі (басыңқы);
2. Жыл құсымен (бағыныңқы) енеді (басыңқы).
Сөз тіркесі толық мағыналы екі сөзден құралған жай ... ... оның ... кейде екеуі де, көп сөзден құралған ... ... ... ... ... күрделі сөздер және басқа түйдекті тіркес ... сөз ... ... ... тез ... ... сөйле т.б.
Күрделі сөз тіркесі: көл жағалай қонады, жыл құсымен енеді, сөйлеп
ала жөнелді.
Қазіргі қазақ тілінде жеке сөздерден басқа тілдік ... ... ... ... ... ... қажетті құрылыс материалы ретінде
қызмет ететін толық мағыналы бірнеше ... ... сөз ... тілдік даму барысында әбден қалыптасып орныққан, бөлініп
ажыратылмайтын ... ... ... өте бай. ... тіркестер тілдік
тұлғалар жүйесінде олармен жарыса қатар өмір сүріп, көп ... ... ... ... ... ... айналған.
«Тұрақты тіркестердің құрамындағы жеке сөздер сөйлемнің бөлек-бөлек
мүшесі болмай, сол тобымен бірақ мүшенің қызметін ... ... ... олар сөз ... ... ... болып, күрделі сөз тіркестерінің
құрамында айтылады»-дейді профессор М.Балақаев [19,32].
Фразеологизмдердің сөз тіркесіне қатысы ... ... тіл ... сөз
тіркестерін әр қырынан зерттеген ғалымдар С.Исаев, Ә.Аблақов, Е.Ағманов:
«бұлар (фразалық тіркестер) сол ... сөз ... бір ... ... алады» дейді [20,18].
Тұрақты тіркестердің сөз тіркесінің қатысына ерекше ден қойып, жоғарыда
айтылғандарды профессор Т.Сайрамбаев былайша ... ... ... сол ... жеке сөз ... ... ... болады. Олар сол тобын жазбай өзара түйдекті тіркес тобын құрайды.
Сол түйдекті тобымен сөйлемдегі басқа сөздермен ... ... Сөз ... ... байланысу формаларында жұмсалады» [21,76].
Біз жоғарыда тұрақты тіркес ... пен сөз ... ... ... ... отырғанымыз тұрақты тіркестің
ішкі құрылымы.
Тұрақты тіркестер сөйлемге тұтасымен бір мүше болып енеді, сөз ... ... ... оның ішкі ... дәл сөз ... ... ... тәсілдері мен формалары сияқты.
Фразеологизмдердің ішкі байланысу тәсілдерін, формаларын анықтау үшін ... ... ... мен ... ... ... сөздердің өзара байланысу амалдары, байланысу формалары
қазақ тілінің осы күнгі грамматикалық формаларынан алшақ кетпейді.
Сөйлем құрамындағы сөздер бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... бір заңдылықтар болады. Ол ... ... ... ... ... ... екіншіден,
мағына жақындықтарына, мағына үйлесімділігіне орай тіркесу заңдылығы болса,
үшіншіден, грамматикалық сәйкестіктері мен мағынасы жағынан орайлас ... ... бір ... ... ... ... ену ... [22,26].
Фразеологизмдер контекстің әуеніне қарай өзгеруі я өзгермеуі жағынан екі
топқа ... бір ... ... ... ... ... ұшырамай, өзінің дербес формасын сақтап отырса, бір қыдыру
фразеологизмдер ... ... ... өзге ... ... ... жағынан өзгеріп, қосымша, сүйемел сөз ... ... ... [4, 616] ... ... ... негізін қалаушы І.
Кеңесбаев.
Фразеологизмдерде сөз тіркесін жасауда осы ... ... ... байланысы мағыналақ әрі синтаксистік бірлікте болу
үшін белгілі тәсілдер арқылы байланысқа түседі. Қазақ ... сөз ... ... ... қатарына жалғаулар, сөздің орын тәртібі,
интонация және ... ... ... ... ... ... көмекші сөздер, интонация және сөздердің орын
тәртібі арқылы байланыс–аналитикалық тәсіл делініп жүр.
Фразеологизмдер бағыныңқы ... ... ... ... ... байланысады.
Сөздердің өзара байланысу тәсілдері негізінде ... ... ... ... ... ... дейміз.
Қазақ тіліндегі сөздердің синтаксистік байланысуы мыналар:
1) қиысу, 2) матасу, 3) меңгеру, 4) қабысу, 5) жанасу [17, ... ... ... формалары жалпы түркі тілдеріндегі еңбектерде
бір қалыпқа түспеген. Орыс ... ... ... деп үш ... ... ... қабысу.
Орыс тіліндегі қиысу формасы қазақ тіліндегі осы ... ... ... тілдеріндегі матасу формасы орыс тілі синтаксисінде ... Ал ... ... ... өзі қабысудың алшақ тұрып
байланыс жасайтын бір ... [6, 27] ... ... тіл ... қиысу
байланысу формасын сөз тіркесі синтаксисінен алып тастауға ... деп ... ... ... ішкі ... ... ... бағытта
қарастырамыз: 1) іштей қиыса байланысқан фразеологизмдер; 2) іштей матаса
байланысқан ... 3) ... ... ... 4) іштей қабыса байланысқан фразеологизмдер.
1.2 Іштей қиыса байланысқан ... ... жиі ... бір ... Сөз ... ... ... тіліне ғана емес, түркітану ғылымына сүбелі үлес
қосқан М.Балақаев былай дейді: ... ... ... басыңқы мүшеге (бастауышқа) грамматикалық тұлғасына не
грамматикалық мағынасына ... ... ... ... «Жай ... синтаксисі» еңбегінде Р.Әмір «сөздердің байланысу
формалары бес ... ... ... ... ... жанасу деп
М.Балақаевтың пікіріне сай атап ... ... ... ... ... сөз тіркесінің үш формасы аталады. Олар: қиысу, меңгеру, қабысу»
дейді [19,21]. Автор әрі қарай меңгеру, қабысу, матасу ... ... ... ... байланысу амалдары деп ... ... ... ... ешқандай сөз қозғамайды.
Сөз тіркесін зерттеп жүрген Т.Сайрамбаев қиысу жайлы әр түрлі пікірлерді
талдай келіп, былай ... ... пен ... арасында ғана жақ
және сан жағынан болады» [21,18].
Қиысу әр түрлі екені белгілі. Мысалы, орыс тілінде род, жақ, сан ... ... ... род, сан ... ... ... ... мен грек тілінде анықтауыштар анықтайтын ... род, ... ... ... да, ... пен ... тек сан ... Ал қазақ тіліндегі қиысу бастауыш пен баяндауыштың арасында жүзеге
асады.
Бірақ Ж.Аймауытовтың романында ... ... ... бұл ... сөйлемде сөз тіркесінің бір сыңары ретінде сөйлем мүшесі болып
қолданған.
Іштей қиыса байланысқан фразеологизмдерді ішкі құрамындағы сөз ... үшке ... ... ... ... фразеологизмдердің құрамы негізінен зат
есім мен ... ... ... бал тату ... көзі ... ... ояту), құштар қылу (аңсату), мұршасы келмеу (мүмкіндігі
болмады), міз бақпау (бүлк еткен жоқ), күдер үзу ... ... ... ... ... бел ... ... ету) т.б.
Осындай тұрақты тіркестер автор қолданысында былайша кездеседі.
Қарт Алтайдың қақ басында, алақанның аясында, бал татыған айна сулы,
түрі де ... сыры да ... ... сулы ...... ... қатыны мен қожаның өсегі білінген соң, ... ... ... кейн ... ... (Ж.Аймауытов 152б.).
Жұмбақ нәрсе адамды құштар қылмақ қой...? (Ж.Аймауытов ... үнін ... ... ... өлген кісідей отырған жерінде
сіресіп қалды (Ж.Аймауытов 380б.).
Торы шолақ міз бақпайды (Ж.Аймауытов 282б.).
Арамызда ... бала ... ... ... өзімен сөйлесуге бел
байладым (Ж.Аймауытов 323б.).
Баяғыда баласы екені болмаса, Ақбілек ... ... ... еді
(Ж.Аймауытов 340б.).
Еркектермен тізерлесеп, төрге шығып кеткенін сөкет ... ... ... артық болғанын күндеді ме, кім білсін әйтеуір «адырам қал»
деген қарғыс еді (Ж.Аймауытов 338б.).
2) Іштей қиыса ... ... ... ... етістіктер қолданылады. Мысалы: сөз салу (араға адам салу),
қолғабыс қылу ... ... үміт ету ... ... ... ету ... батты), қошемет қылды (құрметтеу), масқара ету (қатты ... ... болу ... ... мойнына салу), ғайып болу
(жоғалып ... ... болу ... тыншыды) т.б.
Осы фразеологизмдер «Ақбілек» романында былайша қолданыс тапқан.
Күлән Жәкімдікінде тұрғанда, оған боз бала сөз ... еді ... ... ... қолғабыс қылам (Ж.Аймауытов 309б.).
Бұл тілегімді берерсіз деп үміт етем, Хош болыңыз! (Ж.Аймауытов 336 б.
Ақ ... ... ... ... уыз ... ... ... кере сіміріп, Балташ сайран етеді (Ж.Аймауытов 334б.).
Алтай елі-Алтай жазы тау ... киік ... өзге ... биік ... ... сайран етіп жатқаны (Ж.Аймауытов 146б.).
Ақберген қошемет қылды (Ж.Аймауытов 245б.).
Бүйтіп масқара болғанша, неге ... ... ... ... ... онда жоқ, не ... жоқ, бұл қыз бір масыл болды ғой (Ж.Аймауытов
296б.).
Бір қағып қалады да ... ... ... ... күні түнде Ұрқия да босанып, көптен зарығып жүрген кісі, еркек
бала ... ... ... ... ... Іштей қиыса байланысқан фразеологизмдердің құрамы зат есім мен
зат есімнен, немесе, зат ... ... ... ... де ... суы бал ... зәре жоқ ... қорқу).
Марқакөлдің суы балдай (Ж.Аймауытов 146б.).
Енді ажалым жетті ғой,-деп ... зәре жоқ ... ... Іштей матаса байланысқан фразеологизмдер
Матасу–қиысу, меңгеру сияқты синтаксистік байланыс формаларының бір түрі.
Сөз тіркестерін өзара матастырып тұратын ... ... ... ... ... ... сөздердің бірі екіншісіне
бағынып тұлғаланса, екіншісі сол бағынылатын сөзге қарай айқас байланысады»
[1,46-47],-дейді ... ... тіл ... сөз ... ... зерттеп жүрген ғалымдардың арасында
даулы мәселе–изафеттік құрылыстағы тіркесте ілік ... ... ... ІІ), екі ... да ... ... ... (изафет
І). Мұндай жағдайларда бұлар сөз тіркестері бола ма, жоқ па? Бұл ... табу үшін ... ... ... ... Н. Сауранбаевтың пікіріне
сүйенеміз: «Біздіңше изафеттік топ үш түрлі болып келеді:
1) қаламұш, желбау, баскиім т.б.
2) Арал ... ... ... ... үйі ... ... малы, есіктің кілті, кітаптың беті т.б.
Бірінші топтың өзгешелігі–олар синтаксистік шеңберден шығып морфология,
оның ішінде сөз ... ... ... тәсілді. Изафеттің бұл түрі
қазіргі кезде тұтас бір атау ... ... ... ... сөйлемде
бір ғана мүше болады. Екінші топтың өзгешелігі–бұлар бірінші түгел атауға
айналған топ пен ... ... ... ... ... ... топ. ... топтағы тіркестің сыртқы тұлғалық белгісі–ілік
жалғаудың түсіріліп ... ... ... ... екі ... ... тек синтаксистік мағынада ғана айтылады»,-дейді
[22, 21].
Матасудағы жалғаулы, ... келу ... ... ... ... толымсыз матасу деп былай түсіндіреді: «Релятивтік (жалпы қатыстық)
байланысқа түскен сөздер ғана матасудың ... ... ... жұмсап
тіркеседі. Терминдік атау ретінде жүретін релятивтік ... ... ... түрі ... байланысады: халық шаруашылығы, ауа ... ... ... ... сөз тіркесі матасудың толық формасы
арқылы тіркеседі. Себебі–бұл құрамдағы сөз тіркесінде релятивтік байланыс
болмайды, ол тек ... ... ... Менің көмегім, сенің
шаруашылығың т.т.» [17,22]. Автор ілік ... ... ... ... бар тіркесті де матасуға жатқызады.
«Ілік жалғауы түсіп ... осы ... ... ... ... ... екінші тұлға–тәуелдік жалғауы бар болса, ... ... ... Өйткені мұнда сөздер таза орын тәртібі арқылы
байланыспаған. Бұндай типтегі байланысты жартылай ... ... ... ... сөз ... грамматикалық байланыстыру тәсілінің бірі
бар, бірі түсіп ... яғни ... бар ... сөз, екеуінің де шығу
төркіні бір»,-дейді С.Исаев [20,167].
Іштей матаса ... ... есім ... ... ... ... Мәселен, зат есім мен зат ... ... ... алақанның аясы (аумағы тар, кішкене), бұлақтың
көзі, дүниенің тетігі (барлық әлем), әңгіменің иі ... ... ... ... ... ... ... шешен) т.б.
Осы тұрақты тіркестер автор шығармасында былайша қолданылады.
Қарт Алтайдың қақ басында, ... ... бал ... айна ... де ... сыры да ... ... сулы Марқакөлі (Ж.Аймауытов 146б.).
Өңі-түсі екенін біле алмай, көзі аласұрып, ... ішін ... ... да ... оқиға есіне түскенде, қайнап шыққан бұлақтың көзіндей жасы
мөлтілдеп жылап ағып қоя берді (Ж.Аймауытов 159б.).
Дүниенің тетігі ... ... ... ... жолыққысы келе
береді (Ж. Аймауытов 209б.).
Екі-үш сағаттан кейінгі ... тоқ ... ... боп шықты
(Ж.Аймауытов 285б.).
Сонымен ... ... тек қана екі ... ... ... ... береді. Мысалы:
Сырдан сығанақ өткен құла ауыз билері, нөкерлері тілдің майын ағызып,
қанын тамызып, ... иін ... ... ... «тоқ ... ... ... 285б.).
1.4 Іштей меңгеріле байланысқан фразеологизмдер
Меңгеру туралы пікір айтқан түрколог-ғалымдарды екі топқа бөлуге болады:
бірінші топтағылар меңгеріле байланысқан сөз ... ... ... ... ... бұл ... кең көлемде түсінеді. Бірінші
топтағы ... ... ... объектілік қатынастағы сөз
тіркестері енеді де, екінші ... ... ... ... сөз ... де қосады.
Әрбір топқа енетін ғалымдар пікірлері жағынан ортақтас болғанымен, кейбір
мәселелерді ... ... ... бар. ... меңгеруді тар
көлемде түсінетін ғалымдар В.М.Насилов, А.А.Кокляновалардың ... ... ... ... ... ... ... Яғни, мұндай сөз тіркестері пысықтауыштық қатынаста
жұмсалғанымен, меңгерудің қатарын ... ... ... ... тек ... ғана қосады, осындай пікірді Аманжолов
та айтады. Соңғы ғылымның пікірі ... ... ... ... ... меңгереді.
Меңгеру туралы пікір айтқан ғалымдардың екінші тобы, меңгеруді іштей
«берік және әлсіз ... деп ... ... ... сөз
тіркестерінің осындай ерекшеліктерін бірінші рет аңғарып, оған ерекше мән
берген орыс тіл ... ... ... ... оны одан әрі
жетілдіріп, тіл біліміне бірінші рет ... ... ... ... әлсіз меңгеру (слабое управление) деген терминдер енгізді, олардың
әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктерін, бір-бірінен ... ... ... ... ... ішінен Н.К.Дмитриев бұл мәселеге бірінші болып назар
аударып, ... ... ... білдіретін пысықтауыштар
толықтауышпен салыстырғанда ... ... ... ... деген болатын [14,21]. Ал, осы әлсіз не берік меңгеру жайлы
М.Балақаевтың пікірі басқашалау: ... ... ... ... әрі мағыналық, әрі синтаксистік тығыз байланыс ... ... ... ... ... ... [15,55-56]. Бұл пікірін
мысалдармен түсіндіре келіп, есім баяндауышты тіркесте сөйлемді толықтауыш
емес, бастауыш ... ... ... ал етістік баяндауыш болған
сөйлемде бастауышпен бірге басқа мүшелер ... ... ... ... та ... екені сезіліп тұрады дейді.
Меңгеріле байланысатын сөз тіркестерінің ... ... ... ... айырамыз. Олар барыс, ... ... ... көмектес
жалғауларының бірінде болады да, басыңқы сөз сол жалғаудағы сөзді керек
ететін ... ... есім ... ... ... фразеологизмдерді табыс жалғаулы меңгеру,
барыс жалғаулы меңгеру, жатыс жалғаулы меңгеру, шығыс жалғаулы меңгеру ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер.
Мысалы: Қамын жеу (ойлау), көңілін сұрау (кісінің жағдайын сұрау), ... ... ... ... ... ... ... апшысын қуыру
(мазасын алу), әкесін таныту (ұрысу, жеку), ... ... ... болмау), қанын сору (мазасын алу), көңілін аулау ... ... ... ... тұрақты тіркестер Ж.Аймауытовтың сөйлем құрамында былайша көрініс
тапқан.
Сонда да қиын ғой деп Ақбілек бауырының қамын жегендей, ... ... ... ... (Ж.Аймаутов 334б.).
Бір күні Ақбілектің көңілін сұрағалы Ұрқия келді (Ж.Аймауытов 229б.).
Ақбілек еңсесін сүйретіп, бүйірін таянып, бір ... екі ... ... ... ... ... ... көгертсін балалар!.. (Ж.Аймауытов 293б.).
Үріктірді, бөріктірді елдің апшысын қуырды (Ж.Аймауытов 148б.).
Міне, міне, мына ... оның ... ... ... ... болмаса бір ауыз тіл қатуға да мұршасын келтірмеді-ау!
(Ж.Аймауытов ... ... ... ... сорған, байлығын жинап алған Матай балалары
(Ж.Аймауытов 212б.).
Ақбілектің көңілін аулағалы әлгідей дегені болмаса о да төмен қарап,
шөпті ... ... ... ... ... шыққанда, баяғы апасын өлтіретін, өзінің әбиірін
алатын, өгей шешесінің қорлығын ... ... ... ... ... ... ... қараңғы, қара түндер, барса келмеске
біржола кеткендей, анау алыста, етекте ... ... ... ... (Ж.Аймауытов 339б.).
Жылағанды жұдырықтау оған-өнер мақтан есепті көрінуші еді (Ж.Аймауытов
329б.)
2) Барыс жалғаулы іштей меңгеріле байланысқан фразеологизмдер.
Мысалы: ... аян ... ... ... тізу ... алу), іске ... ... көзге күйік (жексұрын көрінді) т.б.
Өскеменнің ар жағында, Бұқтырманың оң жағында, әлемге аян Алтай ... ... ... емін-еркін тиетін шек-қарын, өкпе, мойындар да қылға
тізілді (Ж.Аймауытов 233б.).
Енді бір жағы ... ... ... іске ... ... ... ... қашаннан күтір отырған немесе асты-үстіне түсіп жалпылдап, бай
біткенді оңдырмай, оның ішінде Матайдың Әбенін іске алғысыз қып, ... ... ... ... ... (Ж. ... 250б.).
Қызғаныш, жиреніш, өкініш, аяныш, ыза, қорлық–бәрі ұласып, оның тірі
қалып, көзге күйік болғанына бармағын шайнап, зығырданар еді ... ... ... ... ... байланысқан фразеологизмдер.
Мысалы: бетіне басу (айыбын айтып ұялту), ықтиярында болу ... ... жағу ... ісін ұнату) т.б.
Екі сөздің бірінде құрбы-құрдасы бетіне басады ғой ... ... ... збор хәм қара ... ... ат ... ат, ауылнай, старшин сайлану хәм елу басы сайлан баршасы жалғыз ... ... ... ... ... дөп-дөңгелек қара көзі, маңқиып отырғаны, ... ... ... ... отыр (Ж.Аймауытов 345б.).
4) Шығыс жалғаулы іштей меңгеріле байланысқан фразеологизмдер.
Мысалы: абыройынан айрылу ... ... ... ... ... ... ... ақсақал өзін масқара болып, абыройынан
айрылғандай болды (Ж.Аймауытов ... о не ... Әлі ... ... ... ... жоқ қой (Ж
Аймауытов 261б.).
1.5 Іштей қабыса байланысқан фразеологизмдер
Қабысу–түркі тілінде, оның ішінде қазақ тілінде, өте жиі ... ... ... ... Сөз тіркесінің бұл байланысу формасы
синтаксистік байланыстың ең көне түріне жататынын тіл мамандары әр кезде
айтып ... ... ... тануда ғалымдар пікірі әр түрлі. Бір топ
ғалымдар жалғаусыз сабақтаса байланысқан сөздердің ... ... ... біреулері дербес сөзбен көмекші сөздің тіркесін де қабысу дейді. Ал
келесі пікір айтушылар құрмаласқа енген жай ... де ... ... ... ... ... ... бөлшектердің байланысу
төңірегінде емес, олардың құрылымының ерекшелігінде, яғни дербес сөздердің
тіркесі ме, не ... ... ... жай ... ... ... саяды.
Қандай тіркес болған жағдайда да қабысу ешқандай жалғаусыз, қатар тұрып
байланысу формасы деген пікір қабысуды ... ... бір ... ... ... ... ... сөз таптарынан болатыны,
бағыныңқы, басыңқы сыңарлары жайлы Н.К.Кононов, Н.К.Дмитриев, ... ... ... ... ... әр ... ... К.А.Бейсенбаева осы байланыс түрін арнайы зерттеген .
Тіл фактілеріне сүйенетін болсақ, кез келген сөздер ... ... ... ... түсе ... Олар ... тіркесу үшін мағыналық
және грамматикалық жақтан сәйкестікте болуы қажет. Мағыналық ... бар ... ... ... ... сөздің (яғни басыңқы сыңар)
қай сөз табынан болуының үлкен мәні бар. Осындай ... ... ... оның ... ... ... сөз тіркестері есімді ... сөз ... ... екі ... ... ... ... сөз тіркестерін айқындауда осы ... ... ... ... фразеологизмдерді есімді қабысу, етістікті қабысу,
ортақ қабысу деп қарастырамыз.
а) Есімді қабысу. Мысалы: дүйім ел (жер бетіне), ... ... ... елге әйгілі боп, абыройы кеткен қызды қалай алады (Ж.Аймауытов
207б.).
Бұрын ондай киім ... ме, ... ... ... қызарып
отырды (Ж.Аймауытов 327б.).
ә) Етістікті қабысу. Мысалы: мұрттай ұшу ... сылқ ... ... (бір ... тұрмау), бордай тоздыру ... ... ... қозғалу), қораш көру (өзінен төмен санау, месінбеу) т.б.
Бай шалқалап, мұрттай ұщты (Ж.Аймауытов 148б.).
Ол жеңгесі арқылы сөйлесуді қолайсыз ... ... ... басыма ешбір ой тоқырап тұрмайды (Ж.Аймауытов 326б.).
Көктемнің алтын күрегі қарды бордай тоздырып жер қақсоқта болып жатқан
лайсаң кез еді ... ... күні ... ... да ... ... зарығып жүрген кісі еркек бала
туып, көзайым болды (Ж.Аймауытов 198б.).
Ақбілек әнтек қозғалды (Ж.Аймауытов 272б.).
Әлдекей бетіне ажырая қарап, басын шайқап ... ... ... ... ... мұрттай ұшып ас үйдегі жаман жабдық ортасына кірді (Ж.Аймауытов
283б.).
«Осы үйді тез байытуға келген ғой» деп, ауыл - үй ... ... ... ... оның қасында қораш көрем (Ж.Аймауытов 317б.).
Балташ сары портфельді үстелге бір алып ... ... бір ... ... ... ... отырды (Ж.Аймауытов 246б.).
Бақ есігі ашылғанша, Ақбілектің беті де ұялып, кіруге жүрексініп,
әнтек кідіріп ... ... ... мұны ... ... ... ... көсемсіп отыратын
Тыпаң жыбырлап, Ақбалаға қарап (Ж.Аймауытов 229б.).
Жұмыс барысында ортақ қабысуға ... ... сөз ... ... ... де сөз ... ... ізімен құралған. Романда
қолданылған тұрақты тіркестер іштей қиыса, матаса, меңгеріле және ... ... ... ... ең көп ... ... ... және
меңгеріле байланысқан фразеологизмдер. Бірақ авторлық қолданыста ... бір ... ... ... ... «Ақбілек» романындағы сөйлем құрылымды фразеологизмдер
Романда сырт тұлғасы сөйлемге ұқсас фразеологизмдерде бар. ... ... ... деп тану үшін ... оның ... ... тоқталамыз.
Сөйлем–синтаксис зерттейтін басты тіл тұлғаларының ... Ол ... ... ... да, ... ... да, грамматикалық
белгілерін ескергенде де синтаксистік форма ретінде алынған сөзден, ... ... ... ... ... ... ... қызметтердің ең бастысы–коммуникативтік функция. Бұл
функция сөйлем арқылы іске ... ... ... тілдік элементтердің
ешқайсысы да ол қызметті атқара алмайды. ... ... ... ... ... ... тіркесінен ең негізгі
өзгешелігі–оның коммуникативтік ең басты және бірден-бір тұлға ... ... ... ең ... ... деп ... Адам өз
ойын, көңіл-күйін басқаларға сөйлеу арқылы білдіре алады, сөйлем арқылы
ғана ... ойын ... ... ... ... шығаратын
материалдық көрсеткіш. Бірақ бұдан сөйлем мен пайымдау тепе-теңдік бірлікте
деген қорытынды шықпайды. Логикада сөйлем аяқталған ойды ... ... бар, ... ойды ... үшін ... бір емес, толып жатқан сөйлемдер
айту қажеттігі тәжірибеден белгілі. Сөйлем аяқталған ойды емес, жеке ойды
білдіреді.
Сөйлемге тән ... оның ... ... айқындайтын
синтаксистік категорялар–коммуникативтік пен модальдық және предикаттық
белгілер. Бұл категориялардың ... ... тән ішкі ... ... ... ... ... категорияның ішкі синтаксистік мағынасы–басқаларға
бірдемелерді ... ... яғни ... ... ... ал оның ... көрсеткіші–тиянақталған интонация. Сөйлем атаулының қандайы
болса да, басқалармен қатынас жасау, оларға өзінің ойын, көңіл-күйін, ... ... ... ... арналған. Осы себептен де
сөйлемді ... ... ... ... тұлға дейді.
Модальдық категория–сөз иесінің беріліп отырған ... ... ... Ол өзінің мағынасы арқылы сөйлемнің айтылу ... ... ... ... ... ... ... бірі. Ол бастауыш пен баяндауыштың бір-бірімен байланысынан
туады. Сондықтан бұл екі ... ... ... қатынас деп аталады.
Сөйлемнің бұл айтылған үш түрлі белгісі, категориясы–бір-біріне
байланыссыз, ... ... ... ... ... ... бір сөйлем
ішінде кейде қабаттасып та жүретін бірліктер. Коммуникативтік пен ... ... ... ... Бұл екеуінсіз сөйлем құралмайды. Ал
предикаттық категория ... ... ... шарт ... ... сөйлемдерге де тән белгілер [19,7].
Сөйлемнің синтаксисі негізінен екі ... ... жай ... синтаксисі;
2) құрмалас сөйлемнің синтаксисі.
Тіл–қарым-қатынас жасаудың құралы да, сөйлем–сол қарым-қатынас жасауда
кісінің ойын айтудың ... ... ... ойы әр ... әр ... соларды айту үшін жұмсалатын сөйлемдер, олардың ... ... ... Кейде бір сөз бір сөйлем қызметінде жұмсалса, кейде екі
не одан да көп сөздерді, сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ... саны аз ... көп болуы ой ерекшелігімен,
стиль ерекшелігімен байланысты. Қазіргі қазақ ... ... жай ... құрмалас сөйлемге жіктейді.
2.1 Жай сөйлем құрылымды фразеологизмдер.
Сөйлем коммуникативтік конструкция, яғни ... ... үшін ... ... ... ... қызметі–пікірді хабарлау. Жай сөйлем жай
пікірді хабарлайды. Сөйлем өзіне тән ... ие. Ол ... ... ... ... Бірінші компоненті–абстрактылы
логикалық-грамматикалық мағына. Жай сөйлемдердің әр грамматикалық түрі
белгілі бір ... ... ... ... зат
есім–баяндауыш етістік болып құрылған сөйлем субъект ретінде зат және ... ... ... сапасының қатынасын хабарлайды.
Жай сөйлем семантикасының екінші компоненті–сөйлемге қатысқан сөздердің
лексика-грамматикалық ... ... ... ... құрылысы, құрамы,
сөйлесу ситуациясына, контексте бағынышты болады.
Жай сөйлемдер құрылымдық ерекшеліктеріне сай екі ... ... және ... сөйлем болып бөлінеді [17,59]. Сөйлемдерде бір-ақ ... ... ... сол ... ғана ... етіп құрылған болса, олар ... ... ... ... ... ... грамматикалық сипаты жағынан екі түрлі. Бір ... ... бар ... ... ... етіп ... Оны ... Екінші түрі бастауыш деп те, ... деп те ... мүше деп ... ... негіз етіп құрылады: Мидай
дала. Жарқыраған ай.
Жай сөйлемдер құрамдық ерекшеліктеріне ... ... және ... болып
бөлінеді. Жалаң сөйлем бастауыш пен баяндауыштан не оның ... ... ... ... бас мүшелер–тұрлаулы мүшелер–сөйлем атаулының
грамматикалық ұйытқысы. Ал тұрлаусыз мүшелер тұрлаулы ... ... не ... ... не ... ... ... пысықтап
тұрады.
Сөйлемнің мүшелері өзара ... ... ... ... сұрақтар қою арқылы талдау жасағанда, олардың сол ... ... ... [7,99-100].
Сөйлемнің құрамында сөйлем мүшелерінен басқа да ... ... ... ... ... ... жинақталып, сөйлемдегі оқшау
сөздер деп аталады.
Сөйлемнің құрамында әр алуан сөздер ... ... ... ... ... ... ... арқылы мүшелік қызметке ие
болады. Сөйлем құрамының негізі–бастауыш пен ... ... ... ... ... ... ... болады. Сонымен қатар
сөйлем құрауға негіз болатын, өзара предикаттық қатынаста жұмсалатын сөйлем
мүшелерін тұрлаулы (бас) мүшелер дейміз.
Тұрлаулы ... ... ... ... ... ... бастауыш
сөйлемде айтылатын ойға негіз болады, ол баяндауыш арқылы айтылған қимылдың
не басқа сапаның субъектісі болады.
Баяндауыш бастауыштың ... ... ... және басқа заттық, сындық
сапасын білдіріп, бастауышқа бағынады. Бұл ... ... ... ең
негізгісі–бастауыш, бірақ сөйлемдегі қызметі жағынан бастауыштан ... ... ... ... басым болатыны белгілі. Оны
мыналардан байқауға ... ... ... ... ... ... ... сөзді ілестіріп барып, сөйлемді аяқтап тұрады. Бұл
жағынан ол–сөйлемнің ең ... ... ... ... ... «Ақбілек» романында жалаң сөйлем құрылымды фразеологизмдер
кездеседі. Мысалы: көзі ашыла бастау (көкірегі, санасы ояну), мін ... ... сөз ... ... түсу), жігері құм болу (), жүрегі бүлк ете
түсу (бірдеңені сезу), әбиірі кету (шаршау, жалығу) т.б.
Ал автор өз шығармасында ... ... ... Бадығұлдың жылқысын бақтым, ... ... ... ... ... ... ... мін тағуға болмайды (Ж.Аймауытов 285б.).
Осындай ауыр ойлар жанын жеп, жігері құм ... ... ас ... жара ... ... бір күні ... ішінде қасына қатыны келіп:
-Қызың толғатып жатыр!–деді (Ж.Аймауытов 296б.).
Көтеріліп қалдым (Ж. ... ... бүлк ете ... (Ж.Аймауытов 314б.).
Сөйлем құрамына бастауыш, баяндауыштан басқа тұрлаусыз мүшелер не олардың
бірі болса, ... ... ... ол ... ... ... тұрлаусыз мүшелер не бастауыштың, не баяндауыштың
(кейде екеуінің де) маңына топталады. ... ... ... ... ... ... ... Оның өлшеуі бар. Өлшеу
салатын–адамның психикалық, физиологиялық табиғаты. Сөйлемнің жайылу ... саны мен ... ... физиологиялық табиғатының байланыстылығы,
осыған сай жай ... ... шегі ... ... ... жүргізілген.
Сөйлемде жайылма сөйлем жиі жұмсалады. Мысалы: жонына шойын тағалау (),
дауысы жер астынан шығу (ақырын естілу), ит ... ... ... ... баса ... ... ... ішкен асын жерге қою (бәйек болды, көңілі
алаңдады), іші жарыла жаздау (қатты қызғанды) т.б.
Ж.Аймауытов өз шығармасында ... ... ... ... ... тағалағандай апасы сіресіп қалса да елемей, шыңғырған
дауысқа қарай үкідей ұшып келеді (Ж.Аймауытов 150б.).
Кеудеде шыбындарың ... неге ... ... ... ... орыс ... ... соң кеудеме нан піскендей, өзіме-
өзім әлдеқандай болдым (Ж.Аймауытов 157б.).
Дауысы жер астынан шыққандай, селк ... ... ... кетті,
жығылып барып оңалды (Ж.Аймауытов 160б.).
Дауысы жер астынан шыққандай, селк ... ... ... ... ... оңалды (Ж.Аймауытов 160б.).
Жирен орыс манағыдай емес, Ақбілекке өліп-өшкенін қойып, бетінен түгі
шығып, ... ... бас ... ... ... кетіпті (Ж.Аймауытов 161б.).
Маңдайы қасқиып, мойны қаздиып, көзі мөлдіреп, ерні үлбіреп, үріп
ауызға салғандай жұтынып тұр еді–ау! ... ... десе ... ... асын ... ... (Ж.Аймауытов 262б.).
Балалы қатындарды көргенде іші жарылып кете жаздайды ... ... ... ... бар не ... ерекше
айтылмай, оның қай сөз екенін баяндауышпен ұластыра, атау арқылы білуге
болатын сөйлем ... ... деп ... ... ажалдай түсі суық
(қорқынышты, түсі суық), ... қан ... ... бит ... ... ... ... жан ұшыра сермеу (жаны қиналды, безектеді), көзімен көріп,
қолымен ұстау (басы-қасында ... ... өз ... ... сөйлем құрылымды тұрақты тіркестерді былай
қолданады:
Өйткені ажалдай түсі суық ... үш адам ... ... (Ж.Аймауытов
150б.).
Ана жылы қасқа атын орысқа әпергеннен бері оның ішіне қан қатулы
болатын ... ... ... ... іші қазандай қайнады (Ж.Аймауытов 288б.).
Ауылдағы кексе қатындар шаруаға ... ... ... ... күң! Ана Алтынайды көрмеймісің, бит терісін биялай қылып
отырғанын!..» (Ж.Аймауытов б.).
-Мені өлтірмей! Қасықтай қанымды қи! (Ж.Аймауытов ... ... ... солай қасқырлардың қарасы өше берді (Ж.Аймауытов
181б.).
Ақсақал абдырады, састы, қысылды, жан ... ... ... ... ... ... сөйлемде дербес айтылуы я ... ... ... ... тұру я ... ғана ... бастауыштың сөйлемдегі қызметінің ерекше екендігімен де байланысты
болады.
Жақсыз сөйлемдер. Бастауышы жоқ, оның орны ... ... ... ... арқылы үш жаққа бірдей ортақ ұғымда жұмсалатын сөйлемдер
жақсыз ... деп ... ... ... ... ... беру ... тарату), жан құрлы көрмей (адам құрлы көрмеу), іші қазандай қайнау
(қызғану, көре алмау) т.б.
Ж.Аймауытов өз шығармасында былай ... ... ... ... қазаққа төңкеріс жасау керек, байдың жер-
суын, мал-мүлкін жазаласа, артық қатынына дейін кедейлерге тартып ... ... ... ... беру керек (Ж.Аймауытов 238б.).
Мұқаш биікте тұрған кісіше жан құрлы көрмей көзін кепиеттене бір салып
қойды (Ж.Аймауытов 249б.).
Толымды ... Ойға ... ... ... ... ... ... деп аталады. Мысалы: тоқ ішегі қылп ете ... (бір ... ... ... ... көре ... ... тоқ ішегі қылп ете түсті (Ж.Аймауытов б.).
Оны көргеніне Ақбілектің іші қазандай қайнады (Ж.Аймауытов 288б.).
Толымсыз сөйлемдер. Ойға қатысты ... ... ... олқы сөйлемдер
толымсыз сөйлемдер деп аталады. Мысалы: құтты жеріне ... ... ... тал ... бір міні жоқ ... ... ұрынарға қара
таба алмау (тиісуге амалы жоқ), өтірігіне найза бойламау ... ... ... салы суға кету ... ... мойнына су құйылды, түңілді), аза бойы
қаза болу (азар да безер болды, жаны тіршікті) т.б.
Сол Айжанын ... ... ... ... өзі іші ... ... қара
таба алмай жүргенде, мына хабар Бозінгенге құдайдың үйге айдап әкеп ... ... ... ... ... бір міні жоқ, жаңа шығып келе жатқан сүйріктей еді
(Ж.Аймауытов ... ... ... ... ... ... салы суға ... не айтарын білмеді (Ж.Аймауытов 250б.).
Бар айыбы-пұшпағы қанаған жоқ, әйтпесе жібі түзу әйел (Ж.Аймауытов
254б.).
Мамырбай ақсақал ноғай десе, аза бойы қаза ... еді ... ... ... ... ... мүшелері бар
сөйлемдер осы құрылысына сай екі негізді ... ... ... Бұлардан
бөлек бір негізді сөйлем деп аталатындар бар. Солардың бір түрі–атаулы
сөйлемдер. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мүшелер жоқ. Сөйлемдердің құрамында атау ретінде жұмсалған
негізгі, тірек мүше болады: Жаз. Тымырсық ... Атау сөз ... ... мүше ... Осы негізгі мүше құбылыстың, заттың ... ... ... ... ... сөйлемдердің мазмұны осы шақтағы болмысты, құбылысты білдірумен
байланысты болады. Сондықтан олар өткен шақтағы оқиға, іс ... ... ... ... айналамыздағы табиғат құбылыстарын, заттардың
сол заттық бейнелі қалпын айтуға арналған ... ... ... ... көркем әдебиетте, табиғаттың суреті ретінде қолданылады. Ол
жазушының тіліне ықшамды, ... нәр ... ... ... ... ... тәсілі ретінде жұмсалады. Мысалы:Қас қарайған
кез (Ж.Аймауытов 276б.).
«Ақбілек» романында Ж.Аймауытов жай сөйлем құрылымды фразеологизмдердің
барлық түрлерін ... Жай ... ... ... ең ... ... ... типті фразеологизмдер және жақсыз сөйлем
типтес ... ... ... фразеологизмдер.
Сөйлем құрылымды фразеологизмдердің бұл типтерінің аз ... ойды ... ... етіп жеткізудің құралы болғандығынан деп
түсінеміз.
Автор жалпы халықтық тілдің тұрақты тіркес құрамынан ең ... ... ... орай оларды түрлендіреді. Өзінің мазмұндап отырған
оқиғасына байланысты фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... Құрмалас сөйлем құрылымды фразеологизмдер
Романда аз болса да құрмалас сөйлем құрылымды фразеологизмдер кездеседі.
Оларды құрмалас сөйлем түрлеріне ажырату үшін ... ... ... ... ... бір түрі. Құрмалас сөйлем деп
екі немесе одан көп жай сөйлемдерден ... ... бір ойды ... ... ... деген атау қазақ тілі білімінде 20-жылдардан,
А.Байтұрсынұлының 1925жылы жарық көрген «Тіл құралы» атты оқулығынан бастап
қолданылып келеді. ... ... ... ... ... ... сөз. Бұл тек тіл ... ғана қолданылатын лингвистикалық термин.
Құрмалас сөйлем жалпы сөйлемнің құрылымдық бір түрі ... ... ... орны да ... сөйлемдерден бөлек емес, солармен
біртұтас. Ал жалпы сөйлем атауының синтаксистегі ... ... ... ... ... ... ... бірі.
Синтаксис ғылымының басқа да салалары сияқты құрмалас ... де ... ... ... ... бар. Адам сөйлегенде
бір-біріне байланыссыз жеке сөйлемдерді ғана ... оның ... ... ... ... ... ... сөйлемдер тізбегі түрінде болады.
Тізбек құрамындағы сөйлемдердің ... ... ... және ... ... бар. ... сөйлем синтаксисінің
міндеті–сол заңдылықты ашып айқындау. Басқаша айтқанда құрмалас сөйлем
синтаксисінің міндеті–жеке ойды ... жай ... ... ұласып,
күрделі бір сөйлемге айналуы, сол арқылы бір ойды екінші ойға жалғастырып,
күрделі бір ойды білдірудің жолдарын, амал-тәсілдерін ... Бұл ... ... ... ... жай ... синтаксисінен елеулі
өзгешелігі бар: жай сөйлем синтаксисі, негізінде, жеке ұғымды білдіретін
сөздердің өзара тіркесі, сөйлем болу ... ... ... сөйлем
синтаксисі жеке ойды білдіретін сөйлемдердің бір-бірімен ұласып, құрмалас
сөйлем болу ... ... ... ... ... мен түрлерін
тексереді. Сөйтіп, бірінің объектісі–ұғымдар ... ... ... ... яғни сөйлемдер тіркесі. Сөйлемнің бұл екі түрінің
әрқайсысы өз мүшелерінің бір-бірімен ... ... ... сөйлем жеке сөздер мен сөз тіркесінен құралса, құрмалас сөйлем ... ... ... ... Жай ... бір ... ... құрмалас сөйлем кем дегенде екі предикаттық бірліктен тұрады, екі
предикаттық қатынасқа негізделеді.
Жай сөйлем жеке пікірді ... ... ... ... пікірді білдіру
үшін жұмсалады. Жай сөйлем аяқталған бір ғана ойды білдірсе, құрмалас
сөйлем бірнеше ойды ... Жай ... жеке ... мен сөз ... ... байланысқа түссе, құрмалас сөйлемде әрбір жеке жай ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемді жай сөйлемнен
ажыратудағы басты белгілері.
Сонымен, құрмалас ... ... жай ... ... бірігіп,
күрделі ойды білдіретін бір сөйлем, яғни құрмалас сөйлем болуын зерттеумен
ғана болмайды, сонымен ... ... ... ... ... күрделі бірлікті де қарастырады. Осы ... ... ... ... объектісін құрмалас сөйлем, синтаксистік
күрделі бірлік деп екі топқа ... ... ... ... адамның ой
өрісінің, дүниетанымының ... ... ... ... дамуына
байланысты, сол ойдың көрсеткіші ретінде қалыптасып дамыған. Тіл дамуының
қазіргі дәуірінде тілдерде, соның ... ... ... де, құрмалас
сөйлемнің де неше алуан ... ... ... ... солардың бәрі
бірдей белгілі бір уақыт ішінде ... ... ... Әр ... ... заңына лайықты бірте-бірте қалыптасып жетілген.
Ғалымдардың айтуына қарағанда тіл дамуының ... ... ... сөздерді, сол сияқты жай ... ... ... тіліміздегідей дәнекерлер, тәсілдер болмаған. Ол
уақыттағы сөздер, ... ... ... тіліміздегідей бірі
екіншісіне меңгеріліп, жетектеп, өзіне тәуелді етіп тұру сияқты ... ... ... ... ... ... сөйлемдер
байланысындағы басым тәсіл–олардың тұрған орындарына, мағына желілерінің
жақындықтарына қарай ... ... ... байланысу тәсілі болған.
Сөз бен сөздің, сөйлем мен сөйлемнің бір-бірімен ... ... ... болмағандықтан, оларда дербестік, бір-біріне тәуелсіздік күшті
болған.
Тіл ... ... ... ... ... ... тек салалас
түрі ғана, яғни мағыналары бір-біріне жақын жай сөйлемдердің іргелесе,
тіркесе ... ... ... түрі ғана ... ... ... бұл
түрі паратаксис деп аталады.
Құрмалас сөйлемнің ... түрі ... ... ... да,
грамматикалық жағынан да нашар тіркескен, жеке, дербес жай сөйлемдердің
өзара салаластық ... ... ... ... ... да, ... ... негізінде компоненттері әр түрлі дәнекерлер арқылы бір-
бірімен бағына байланысатын сабақтас ... ... Бұл ... деп ... ... байланысу тәсіліне орай салалас, сабақтас болып бөлінеді.
Бізде негізінен құрмалас сөйлем типі фразеологизмдерді осылай ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер
кездеседі. Мысалы: бетіңе салық қылу, сүйегіңе таңба басу ... ... ... бір ... арына дақ түсіру), жаны көзіне көріну, өлі ... ... ... ... шалажансар болды), жүрегі аузына тығылу,
көзінің жасы көл болу (қатты толқып, ағыл-тегіл жылау) ... ... ... ... ба, ... ... бірде бетіңе салық
қып, сүйегіңе таңба бола ма деп артын ойлағанымыз болмаса-деген ... ... ... 244б.).
Жай кеткен жоқ, сүйекке таңба салып, масқара болып кетті (Ж.Аймауытов
257б.).
Әйелдің жаны көзіне көрініп, өлі мен ... ... ... ... ... өлсем екен» деп тілейтін шағы еді (Ж.Аймауытов 298б.).
Өзін бұл ... ... ... ... ... ... бұралқы, жұрын
күшіктей көріп, табан тірерлік, сүйенерлік аяқ астында алақандай жер
қалмаған ... жаны ... ... ... ... ... жасы көл
болып аға берді, аға берді... (Ж.Аймауытов ... алаң боп ... іске ... ... ... ... шығармасында салалас құрмалас сөйлем де кездеседі. Мысалы:
Бір аяғым көрде, бір ... ... (өлі мен ... ... әйелдер «Бір аяғым көрде, бір аяғым ... деп неге ... ... ... ... құрмалас сөйлем құрылымды ... ... ... құрмалыс сөйлемнің екі түрі де ұшырасады. Әсіресе,
сабақтас құрмалас сөйлемдер біршама кездеседі. ... ... ... ... ... жай сөйлемнің бір мүшесі ретінде қолданса, бірде
құрмалас сөйлемнің бір компоненті ретінде, немесе жеке бір ... ... ... ... ... ойға ... көрік, мәнерлілік береді. ... ... ... ... ... бейнелей суреттеудің тілдегі
дарын құралы.
Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» романында тұрақты ... ... ... Романда қолданылған тұрақты тіркестер негізінен халық тілінде
бұрыннан қалыптасқан дайын үлгілер. Романда қолданылған ... ... ... мағынасымен сылыстыра зерттеу кезінде
автордың олардың кейбіреулерін мағынасын кеңейте қолданғанын ... ... ... ... ... ... ... емес, олардың ішкі құрылымын айқындау.
Сондықтан романда қолданылған фразеологизмді ішкі құрылымына қарай сөз
тіркесі құрылымды, сөйлем ... деп ... ... ... ... бөлімде сөз тіркесі құрылымды фразеологизмдерді жай сөз
тіркесі байланысу формасының ізімен ... ... ... тұрақты тіркестердің де ішкі ... ... ... ... бір ... ... тұлғаға айналады;
- біртұтас тұлғаға айналған тұрақты ... ішкі ... ... та ... ... ... болмайтын берік қалыптасқан тұрақты тіркестің
біразы бастапқыда меңгеріле байланысу негізінде құралған;
- қатар тұрып, ешбір ... ... сөз ... ... ... ... тіркестер бар;
- мұндай сөз тіркесі байланысу формасы негізінде қалыптасқан
фразеологизмде сөйлемде бір мүше ... ... ... тіркестерді жинап алып, іріктеу барысында «сөз тіркесі
құрылымды» деген шеңберден ... ... ... да бір ... кең ... ... ... фразеологизмдерді
«сөйлем құрылымды» деп қарастырып, сөйлем синтаксисімен салыстыра келіп
былай ... ... ... ... құрылымды, толымсыз сөйлем құрылымды, атаулы
сөйлем типті, құрмалас сөйлем типті де фразеологизмдер бар;
- сөйлем типті фразеологизмдер көп жағдайда сөйлем ... бір ... ... ... ... фразеологизмдер, оның ішінде жалаң сөйлем ... ... ... ... жеке ... болып та қолданылады;
- толымсыз сөйлем типті фразеологизмдер мен құрмалас сөйлем типті
фразеологизмдердің құрмалас сөйлем компоненті ... ... ... фразеологизмдердің ішкі құрылымы мен сыртқы ... ... ... ... ... мынадай қорытында
жасадық: фразеологизмдер де бір ... сөз ... ... ... ... сөз ... бір сыңары болып енеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Балақаев М., Сайрамбаев Т. «Қазіргі қазақ тілі». Алматы, 2007–291б.
2. Аблақов А., Исаев С., Ағманов Е. ... ... сөз ... ... лексикалану процесі».–Алматы: Санат, 1973. 3–19б.
3. Смағұлова Г. «Қазақ фразеологиясының терминдері жайлы» ... ... ... (60).–11-14б.
4. Кеңесбаев І.К. «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі».–Алматы: Ғылым,
1977.–712б.
5. Молатков И.К. ... ... ... ... ... Т.Р. «Тарихи синтаксис мәселелері».–Алматы, 1965-98б.
7. Балақаев М. «Қазіргі қазақ ... «Сөз ... мен жай ... Ана ... ... ... Т.Р., Томанов М. «Тарихи грамматика мәселелері».-Алматы, 1975
9. Е.Ағманов «Қазақ тілінің тарихы синтаксисі А, «Рауан» бас., 1991-230б
10. Поцелуйцевский А.П. ... ... ... ... ... Дмитриев П.К. «Грамматика башкирского языка». М.–Л., 1948–126с.
12. Баскаков А.Н., Инкижекова–Грекул Р.И. «Хакасского–русский словарь».–М.,
1953–464с.
13. Убрятова Е. И. ... по ... ... ... Виноградов В.В. «Русский язык». ... и ... ... М. ... ... ... «Сөз тіркесі мен жай сөйлем
синтаксисі».–Алматы: Ана тілі, ... ... К. «Тіл ... ... ... ... Әміров Р. «Жай сөйлем синтаксисі».–Алматы: Мектеп, 1983.1–64б.
18. Сайрамбаев Т. «Қазіргі ... ... ... сөз ... ... Балақаев М., Қордабаев Т. «Қазіргі қазақ тілі ... ... ... Исаев С. «Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы.–Алматы, 1973–196б.
21. Дмитриев П.К. «Грамматика башкирского языка».–Москва.–Л., 1948–126с.
22. ... К.А. ... ... ... зат есімдердің жалғаусыз
тіркесінің кейбір ... ... ... Т.Н. ... ... тілі».( синтаксис)–Алматы, 2002-131б.
24. Аблақов А. «Меңгеріле байланысқан етістікті сөз ... ... Т. «Сөз ... мен ... жай сөйлем синтаксисі»-Алматы:
Рауан, 1991–176б.
26. Сауранбаев Н.Т. «Қазіргі қазақ тілі»–Алматы. 1953-186б.
27. ... М. ... ... ... ... ... ... Т.Н. «Қазақ тілінің тарихи синтаксисі».–Алматы, 199-230б.
29. Шалабаев Б., Хасанова С., ... Т. ... ... Қарт ... қақ басында, алақанның аясында, бал ... ... түрі де ... сыры да ... ... сулы марқакөлі (Ж Аймауытов
146б.).
2. Көршінің қатыны мен қожаның өсегі білінген соң, ... ... ... кейн ... ... ... 152б.).
3. Жұмбақ нәрсе адамды құштар қылмақ қой...? (Ж.Аймауытов 160б.).
4. Ақбілек үнін шығаруға мұршасы келмей, өлген ... ... ... ... ... ... Торы шолақ міз бақпайды (Ж.Аймауытов 282б.).
6. Арамызда жүретін бала арқылы білуге, болмаса өзімен сөйлесуге бел
байладым (Ж.Аймауытов 323б.).
7. ... ... ... ... ... біржола күдер үзген еді
(Ж.Аймауытов 340б.).
8. Еркектермен тізерлесеп, төрге шығып кеткенін сөкет көрді ... ... ... ... ... ме, кім білсін әйтеуір «адырам қал»
деген қарғыс еді ... ... ... Жәкімдікінде тұрғанда, оған боз бала сөз салушы еді
(Ж.Аймауытов ... Үйге ... ... қолғабыс қылам (Ж.Аймауытов 309б.).
11. Бұл тілегімді берерсіз деп үміт етем, Хош болыңыз! (Ж.Аймауытов
336 б.
12. Ақ пароход ... ... ... уыз ... ... ... кере ... Балташ сайран етеді (Ж.Аймауытов 334б.).
13. Алтай елі-Алтай жазы тау еркес киік ... өзге ... ... ... ... ... етіп жатқаны (Ж.Аймауытов 146б.).
14. Ақберген қошемет қылды (Ж.Аймауытов 245б.).
15. Бүйтіп масқара болғанша, неге баласын түсіртіп тастамайды ... ... Не онда жоқ, не ... жоқ, бұл қыз бір масыл болды ғой
(Ж.Аймауытов 296б.).
17. Бір ... ... да ... болады (Ж.Аймауытов 326б.).
18. Сол күні түнде Ұрқия да босанып, көптен зарығып жүрген кісі, еркек
бала туып, көзайым болды (Ж.Аймауытов 398б.).
19. Марқакөлдің суы ... ... ... Енді ... ... ... ... зәре жоқ (Ж.Аймауытов 161б.).
21. Қарт Алтайдың қақ басында, алақанның аясында, бал ... ... түрі де ... сыры да ... ... сулы Марқакөлі (Ж.Аймауытов
146б.).
22. Өңі-түсі екенін біле ... көзі ... ... ішін ... ... да ... ... есіне түскенде, қайнап шыққан бұлақтың көзіндей жасы
мөлтілдеп жылап ағып қоя берді ... ... ... ... Жылтырдың қолында тұрғандай, Жылтырға жолыққысы
келе ... (Ж. ... ... ... ... ... ... тоқ етері мынау боп шықты
(Ж.Аймауытов 285б.).
25. Сырдан сығанақ өткен құла ауыз ... ... ... ... ... ... ... иін қандырып, түсіріп әкеліп, «тоқ етерін»
байға естіртеді (Ж.Аймауытов ... ... да қиын ғой деп ... ... ... ... жалғыз
өзінің жетілгенін азсынғандай болды (Ж.Аймаутов 334б.).
27. Бір күні Ақбілектің көңілін сұрағалы Ұрқия ... ... ... ... ... бүйірін таянып, бір басып, екі басып,
әрең ... ... ... ... ... ... көгертсін балалар!.. (Ж.Аймауытов 293б.).
30. Үріктірді, бөріктірді елдің апшысын ... ... ... ... ... мына ... оның әкесін танытады (Ж.Аймауытов 212б.).
32. Тым болмаса бір ауыз тіл ... да ... ... ... Сартау елінің барлық қанын сорған, байлығын жинап алған Матай
балалары (Ж.Аймауытов 212б.).
34. ... ... ... ... дегені болмаса о да ... ... ... ... ... ... Ақбілек Алтайға шыққанда, баяғы апасын өлтіретін, өзінің әбиірін
алатын, өгей шешесінің қорлығын ... ... ... ... ... ... алай-түлей қараңғы, қара түндер, барса келмеске
біржола кеткендей, анау ... ... ... ... ... ... ... 339б.).
36. Жылағанды жұдырықтау оған-өнер мақтан есепті көрінуші еді
(Ж.Аймауытов 329б.)
37. Өскеменнің ар ... ... оң ... әлемге аян Алтай
бар (Ж.Аймауытов ... ... ... ... ... шек-қарын, өкпе, мойындар да
қылға тізілді ... ... Енді бір жағы ... көтермелеп, Мұқашты іске алғысыз қылып
шығарды (Ж.Аймауытов 233б.).
40. Жалтар қашаннан күтір отырған ... ... ... ... біткенді оңдырмай, оның ішінде ... ... іске ... ... ... болыстыққа сұранып жатқандарын айтты (Ж. Аймауытов 250б.).
41. Қызғаныш, жиреніш, өкініш, аяныш, ыза, қорлық–бәрі ұласып, оның
тірі ... ... ... болғанына бармағын шайнап, зығырданар еді
(Ж.Аймауытов 258б.).
42. Екі сөздің бірінде құрбы-құрдасы бетіне ... ғой ... ... қанайтұғын алым-шығын, збор хәм қара шығын, поштауый ат
хәм лау ат, ауылнай, ... ... хәм елу басы ... ... жалғыз
Матай балаларының ықтиярында болған (Ж.Аймауытов 212б.).
44. ... ... қара ... ... ... ... ... қолайына жағып отыр (Ж.Аймауытов 345б.).
45. Ақбілектің қырсығынан ... өзін ... ... ... болды (Ж.Аймауытов 258б.).
46. -Е, о не дегеніңіз? Әлі тұғырдан түсетін, кезіңіз болған жоқ ... ... ... ... елге ... боп, ... ... қызды қалай алады
(Ж.Аймауытов 207б.).
48. Бұрын ондай киім ... ме, ... ... ... ... (Ж.Аймауытов 327б.).
49. Бай шалқалап, мұрттай ұщты (Ж.Аймауытов 148б.).
50. Ол жеңгесі арқылы сөйлесуді қолайсыз көрді (Ж.Аймауытов 323б.).
51. Қазір басыма ешбір ой ... ... ... ... ... ... күрегі қарды бордай тоздырып жер қақсоқта ... ... кез еді ... ... Сол күні түнде Ұрқия да босанып, көптне зарығып жүрген кісі ... ... ... болды (Ж.Аймауытов 198б.).
54. Ақбілек әнтек қозғалды (Ж.Аймауытов 272б.).
55. Әлдекей бетіне ажырая қарап, басын шайқап шақшасын тұтамдап ... ... ... Келе ... ұшып ас ... ... жабдық ортасына кірді
(Ж.Аймауытов 283б.).
57. «Осы үйді тез байытуға келген ғой» деп, ауыл - үй ... ... ... ... ... оның қасында қораш көрем (Ж.Аймауытов 317б.).
59. Балташ сары портфельді үстелге бір алып ұрып, бетті бір ... ... ... түсіп отырды (Ж.Аймауытов 246б.).
60. Бақ есігі ашылғанша, Ақбілектің беті де ұялып, кіруге ... ... ... ... 271б.).
61. Кәне, мұны кімнің құрметіне ішеміз?–дегенде мұндайда көсемсіп
отыратын ... ... ... ... ... 229б.).
62. Қалай Бадығұлдың жылқысын бақтым, солай көзім ашыла бастады
(Ж.Аймауытов 157б.).
63. Бірақ ... ... мін ... ... ... ... ... ауыр ойлар жанын жеп, жігері құм болып, ішкені ас болмай,
бітеу жара асқынып жүргенде, бір күні қораның ... ... ... келіп:
65. -Қызың толғатып жатыр!–деді (Ж.Аймауытов 296б.).
66. Көтеріліп қалдым (Ж. Аймауытов 313б.).
67. Жүрегім бүлк ете түсті (Ж.Аймауытов ... ... ... ... апасы сіресіп қалса да елемей, шыңғырған
дауысқа қарай ... ұшып ... ... ... ... ... ... неге қимылдамайсыңдар? (Ж.Аймауытов
153б.).
70. Орыспен араласып, орыс тілін үйренген соң кеудеме нан піскендей,
өзіме-өзім әлдеқандай болдым (Ж.Аймауытов ... ... жер ... ... селк ... ... ... кетті,
жығылып барып оңалды (Ж.Аймауытов 160б.).
72. Дауысы жер астынан шыққандай, селк ... ... ... ... ... ... ... 160б.).
73. Жирен орыс манағыдай емес, Ақбілекке өліп-өшкенін ... ... ... ... өлгендей бас терісі аузына түсіп кетіпті (Ж.Аймауытов
161б.).
74. Маңдайы қасқиып, мойны қаздиып, көзі ... ерні ... ... ... ... тұр ... ... 298б.).
75. Бала десе Ұрқия ішкен асын жерге қояды (Ж.Аймауытов 262б.).
76. ... ... ... іші ... кете жаздайды (Ж.Аймауытов
262б.).
77. Өйткені ажалдай түсі суық саудыраған үш адам ... ... ... Ана жылы ... атын ... ... бері оның ... қан қатулы
болатын (Ж.Аймауытов 172б.).
79. Оны көргенде Ақбілектің іші қазандай қайнады ... ... ... ... ... ... ... келіндеріне ұрысқанда:
«Жидеген, шірек күң! Ана Алтынайды көрмеймісің, бит терісін биялай қылып
отырғанын!..» (Ж.Аймауытов ... ... ... ... қанымды қи! (Ж.Аймауытов 178б.).
82. Жалын ... ... ... ... ... өше берді
(Ж.Аймауытов 181б.).
83. ... ... ... ... жан ... түсті (Ж.Аймауытов
296б.).
84. Бірінші ағымның айтатыны: қазаққа төңкеріс жасау керек, байдың жер-
суын, мал-мүлкін жазаласа, артық қатынына ... ... ... ... ... ... ... беру керек (Ж.Аймауытов 238б.).
85. Мұқаш биікте тұрған кісіше жан құрлы көрмей көзін кепиеттене ... ... ... ... ... тоқ ... қылп ете ... (Ж.Аймауытов б.).
87. Оны көргеніне Ақбілектің іші қазандай ... ... ... Сол ... ... жеріне қондырып, жалғыз өзі іші пысып, ұрынарға
қара таба алмай жүргенде, мына хабар Бозінгенге құдайдың үйге ... ... ... ... ... ... Тал ... бір міні жоқ, жаңа шығып келе жатқан сүйріктей еді
(Ж.Аймауытов 208б.).
90. Оның өтірігіне ... ... ... ... ... салы суға кетті, не айтарын білмеді (Ж.Аймауытов 250б.).
92. Бар айыбы-пұшпағы қанаған жоқ, әйтпесе жібі түзу әйел ... ... ... ... ... аза бойы қаза болушы еді (Ж.Аймауытов
257б.).
94. Тек ... ... ... ба, ... ... бірде бетіңе
салық қып, сүйегіңе таңба бола ма деп артын ойлағанымыз болмаса-деген сөзге
әкеп тіреді (Ж.Аймауытов 244б.).
95. Жай ... жоқ, ... ... ... масқара болып кетті
(Ж.Аймауытов 257б.).
96. Әйелдің жаны көзіне көрініп, өлі мен тірінің арасында ... да ... ... ... деп тілейтін шағы еді (Ж.Аймауытов 298б.).
97. Өзін бұл дүниеге ... ... ... жұртта қалған бұралқы,
жұрын күшіктей көріп, табан тірерлік, ... аяқ ... ... ... ... жаны ... жүрегі аузына тығылып, көзінің жасы көл
болып аға ... аға ... ... ... ... алаң боп ... іске құлқым соқпайды (Ж.Аймауытов 320б.).
99. Жүкті әйелдер «Бір ... ... бір ... ... деп неге ... (Ж.Аймауытов 298б.).

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөз тіркесінің синтаксисі9 бет
Бастауыш мектепте сөз тіркестерін оқытудың әдістемесі119 бет
Сөз тіркесі56 бет
Сөз тіркесі және ондағы өзгерістерді үйрету жолдары29 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Диалектілік сөз тіркесі47 бет
Етістікті тұрақты сөз тіркестер48 бет
Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары3 бет
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь