І. Жансүгіровтің шығармашылығы

К І Р І С П Е

І ТАРАУ. І.ЖАНСҮГІРОВТІҢ ТАРИХТЫҚ.
ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ПОЭМАЛАРЫ

ІІ ТАРАУ. І.ЖАНСҮГІРОВТІҢ ОРЫС
ӘДЕБИЕТІМЕН БАЙЛАНЫСЫ

Қ О Р Ы Т Ы Н Д Ы

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қазақ әдебиетінің дарынды тұлғаларының бірі – Ілияс Жансүгіров кеңес дәуіріндегі сөз өнерінің барлық жанрына мол үлес қосты. Ұлттық әдебиетке ақындық қуатпен де, кең тынысты проза мен мол арналы драма арқылы да рухани олжалар әкеліп, адам мен оның іс-әрекеттерін, халық өнерпаздарының таланты мен тағдырын, т.б. реалистік үлгіде бейнеледі. Сондай-ақ, революция туғызған уақыт шындықтары, халық өміріндегі өзгеріс-құбылыс пен әлеуметтік-рухани талаптар ақынның «Арыным» өлеңінде:
…Тапсыз, тату, мерекелі өнерлі,
Ел жасаймыз, еңбегіне қуанған, - деп айқын да бедерлі берілген.
І.Жансүгіров халық поэзиясының озат үлгілерімен сусындады да, кейін дүниежүзілік әдебиеттің өнегелерін пайдаланып, талантын кең дамытты. Оның творчествосында халықтың шешен, төкпе жырларының жаңа заман талабына сай жаңартылған нұсқалары мол.
Ол лирикалық-философиялық поэма үлгісін туғызды. Сюжетті поэмаларының өзін өмір шындығының қат-қабат, шытырман күйлерін тереңдей барлайтын ойшылдыққа құрды.
«Дала» поэмасы – Ілияс жаңашылдығының тамаша көрінісі болды. Қазақ халқының әр кезде бастан кешкен тарихи жырларының жаңаша жасалған жиынтығы еді ол. Егер халық өмірінің ертедегі ауыр күйлерін бейнелейтін жырлар шағын, нақты бір дәуір үлгісінің эпизодтық бейнесін көрсетсе, Ілияс поэмасында тарих дамуы әр дәуір шындықтарымен ауыстырылып, тұтаса келе үлкен эпикалық тыныс танытады. Осының негізінде ақын бүкіл даланың өзгерісін бейнелейді, оның тарихтық-философиялық образын жасайды.
Ақын мұрасының ең қымбат үлгілері – оның өнер тақырыбына жазған поэмалары болса, бұларда да ол жаңашыл ақын есебінде қазақ поэзиясын өзгеше үлгілермен байытты.
«Күйші» поэмасы қазақ ақынының өлеңмен жазылған роман деуге боларлық шытырман характерлерді терең берілген сезім күйлерімен ашқан осы еңбегінде ұлылықтың да, шындықтың да тамаша сипаты бар.
1. Абдрахманов С. Біздің Пушкин. Зерттеу. Астана, Елорда, 1999
2. Ақиқат журналы, 1995, № 8, 1996, № 11
3. Әуезов М. Пушкинді қазақшаға аудару тәжірибелері туралы. //Уақыт және әдебиет. Алматы, 1962
4. Жанғалин М. А.С.Пушкин. Алматы, 1950
5. Жансүгіров І. Шығармалар. 2 т. Поэмалар. Алматы, ҚМӘБ, 1960
6. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, Жазушы, 1992
7. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2-кітап. Алматы, Қазақ университеті, 2002
8. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. Алматы, Жазушы, 1987
9. Нұрышев С. «Евгений Онегиннің» аудармасы. //Әдебиет және искусство, 1950, № 7
10. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. Астана, Күлтегін, 2002
11. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. Алматы, Ғылым, 1975
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ  ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Е.Е.БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Қазақ тілі және әдебиеті кафедрасы
Асылбекова А.Ж.
Д И П Л О М Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... І Р І С П ... ... ... ... ПОЭМАЛАРЫ
ІІ ТАРАУ. І.ЖАНСҮГІРОВТІҢ ОРЫС
ӘДЕБИЕТІМЕН БАЙЛАНЫСЫ
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... І Р І С П ... ... ... ... бірі – ... Жансүгіров кеңес
дәуіріндегі сөз өнерінің ... ... мол үлес ... Ұлттық әдебиетке
ақындық қуатпен де, кең тынысты проза мен мол ... ... ... да ... ... адам мен оның ... ... өнерпаздарының таланты
мен тағдырын, т.б. реалистік үлгіде бейнеледі. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... өзгеріс-құбылыс пен әлеуметтік-
рухани талаптар ақынның «Арыным» өлеңінде:
…Тапсыз, тату, мерекелі өнерлі,
Ел жасаймыз, еңбегіне қуанған, - деп айқын да ... ... ... ... озат ... ... да, кейін
дүниежүзілік әдебиеттің өнегелерін пайдаланып, талантын кең дамытты. Оның
творчествосында ... ... ... жырларының жаңа заман талабына ... ... ... ... ... үлгісін туғызды. Сюжетті поэмаларының
өзін өмір шындығының қат-қабат, ... ... ... ... ... поэмасы – Ілияс жаңашылдығының тамаша көрінісі болды. Қазақ
халқының әр ... ... ... ... ... жаңаша жасалған жиынтығы
еді ол. Егер халық өмірінің ... ауыр ... ... ... нақты бір дәуір үлгісінің эпизодтық бейнесін көрсетсе, Ілияс
поэмасында ... ... әр ... ... ... ... келе
үлкен эпикалық тыныс танытады. Осының негізінде ақын бүкіл ... ... оның ... ... ... ... ең ... үлгілері – оның өнер тақырыбына жазған
поэмалары болса, бұларда да ол ... ақын ... ... поэзиясын өзгеше
үлгілермен байытты.
«Күйші» поэмасы қазақ ақынының өлеңмен жазылған роман деуге ... ... ... ... ... ... ... осы еңбегінде
ұлылықтың да, шындықтың да тамаша сипаты бар.
«Күй» поэмасындағы Молықбай күйінің рухани ... де, ... ... ауыртпалығын арқалап, дүние пәндешілгінен биік тұрған ... да ... ... ... таниды.
І.Жансүгіров қаламынан туған халықтық күй сарындарының эпикалық суреті
қазақ поэзиясындағы тың үлгілердің ... ... Ақын ... ... ... мен ... баяндаған кездегі домбыра ырғағын, сарынын
поэзия тілінде шебер суреттейді. Оның бұл саладағы ... ... ... ... өз ... ... дерлік.
Ілияс эпикада да, лирикада да терең ойдың, үлкен сезімнің, ұшқыр қиялдың
ақыны болды. Оның ... ... ... ... шыққан сезімнің шыншыл
күйін бейнеледі.
Айқын ой, биік мұраттар І.Жансүгіров өмірі мен шығармашылық мұрасына
халықтың өткен ... мен ... ... мен ... ... - өнерпаздар өмірін көркем де шындық сипатта суреттеуге негіз болды.
І ТАРАУ. ... ... ... ... тән ... ... үлгілері, эпостық
серпін, ой мен сезім ... ... ... ... да кең арна ... ақын поэмаларынан ел өмірінің өткен тарихы, ... ... ... да ... ... кең ... мол ... қызық та ширақ өріс алады. Алайда, маңызды тақырып, сюжетті ... ... ... ... ... шашқан», «Исатай»)
аяқталмаған, келесілерін («Рүстем қырғыны», «Байкал») ақын бас-аяғын жұп-
жұмыр қалпында жариялап үлгермеген. ... ... ... тон пішу ... ... ... ... шеберханасына тән құбылыс екені анық.
«Мақпал» поэмасының тақырып ауқымы мен ... ... ... ... ... ... мазмұны әдебиет тарихында кездесетін, нақтырақ
айтсақ Ұзақ пен Балтаның қарсы құда болуы, Мақпал мен ... ... ... ... ... қызық тұрмысының ауыр сәттері,
әйел теңсіздігі т.б. мәселелерден қоғам жәйі, адам мен уақыт ... ... ... Кей ... халық әдебиетінің сюжеті «Қозы Көрпеш
– Баян Сұлудағы» Қарабай мен Сарыбайдың арасындағы қатынастар, ... ... ... «Шәкір-Шәкірат», т.б.) мен Шығыс
хикаяларының желісіне ... ... ... («Мұңлық-Зарлық», «Ләйлі-
Мәжнүн», «Таһир-Зуһра») үлгі-үрдістері де ... ... ... сыры, адам портреті мен оған ... ... ... амал-тәсілдер жүйесінің талап деңгейінен көрінбегенін айту ләзім.
«Рүстем қырғыны» - ... ... ... жаугершілік кезеңді – қалмаққа
қарсы күресті, феодалдық дәуірдің ... ... ... Қазақ пен қалмақ арасындағы қақтығыстар азаттық, ... ... ... ... кезеңдегі адамға, малға байланысты күрес,
тартыстар ескілік көзқарасты, ... ... ... Әсіресе,
Үйсін мен Найман рулары арасындағы қақтығыс, адам тағдыры, ел ... сын ... ... ... Рүстем ұрыстың батыры боп» үмітінен үрейі
басым аз ауылға ... ... ... ... адам ... ... Үйсіннің төресі Рүстем қарсы рудың үлкен-кішісін, бала-шағасын
еркінен тыс ... ... ... ... ... ... іздеп Рүстемге,
Қапыда қолға түсіп болды пенде.
Сыпырып атын, тонын жалаңаштап,
Масқара ... ... ... ... - ... ... төре
болмысын, іс-әрекетін аңғартады.
Автор Рүстем қаталдығы мен озбырлығын кезеңнің шындығы, рулық дәуірдің
элементі ... ... ... «Кәмпесе», «Мәйек», «Жаңа туған» секілді поэмаларда қыр
өмірінің ... ... ... ... ... ... 1930 ... суреттелінеді.
Осылардың ішінде өзіндік идеялық-көркемдік ... ... ... тұр. Бұл ... ... автор Мұқан байдың
кәмпелескеленген сәттегі көңіл-күйін, ... ... ... ... малы ... ... ортаға түсіп, төрт құлақты
бейітке апарып көмген жерінен жамбы, тай тұяқ ... ... ... ... ... ... ... шек жоқ. Ақын ... ... ... ... сәтімен пайдаланады. Мұқанның
бәйбішесі ... ... ... ... су ... боз
жорғасын кедейлер мініп, шарасы шайқалып, сабасы тілінеді, ... соң зар ... ... құсады. Соры қайнап, сорпасы төгіледі. Содан
кейін көкайыл бәйбіше аруаққа, ата қонысқа, туған ... ... ... ... ... ... бір ... «Мәйек» деп
аталады. Туынды лирикалық кейіпкердің алыста қалада жүріп, қырды ... ... ... Қуаң ... гүл ... түтіні бұлықсыған,
Түрксіб орнаған, еңбек дабылы кернеген дала ... көз ... ... ... үш салып, өз ауылына келгенде ақын көп өзгерісті көреді. Бұдан кейінгі
әңгіме еңбекте ... ... ел ... ... ... айтылады. Тағдыры
тас, тар заманда жүдеп-жадап, тозып, тентіреген ауылдың баласы ... ... ... елге ... ... ес ... ... ауылдың өзгерістерін, жаңару, қайта құрылу тарихын баян етіп,
тебірене толғап отырған ... ... ... тап ... ... ... бар ... Оралға жер ... ... ... кірмек болған бай тұқымы Бейсембектің сырын жария етеді.
Кедей-кепшік, әр рудан құралған жоқ-жітік ішінде жесір қатын ... ... бала ... да бар, олар бас ... «Мәйек» атты колхоз
құрастырады. Ұжым болып ... егін егу, оны ору, ... ... ... бір ... орталық салу – осының бәрі жаңа заман белгілері,
өсіп-өркендеу ... ... баян ... ... ... ... ... шаруасының монологы, толғау сыры деп бағалауға болады.
Қазақстандағы коллективтендіруге арналған шығармасы «Жаңа туған».
«Жыршыдан» деп ... ... ... ... ... шаруалардың
ұжымдық еңбекке жұмылуы айтылады. Әуелі жеті ... ... ... ... ... ... болғандығы баяндалады. Әбжан есімді жігіттің еске
түсіруі арқылы колхоз ... ... ... ... ... қылмысты
әрекеттер, ақыры жұртты ашықтыруға дейін апарған авантюристік қылықтар
көрсетіледі. Борсықбай секілділердің «Сиырыңды ... ал, ... ... ... ... ... неге ... ақын жасырмайды. Ал Жылысбай
секілді белсенділер: «Бір мен үшін ел құрбан ... ... ... деген принципке түскен. Малдан ... ... ... ... ... жол ... ... өлуін ақын трагедиялық
суреттер арқылы, әсіресе Әли бейнесі арқылы ... ... ... ... берілген соң, жұрттың қайта көтерілуі, колхоз дамуы еңбек
көріністерін, қырмандағы қимылды ... ... ... ... ... ... ... шығарманың оптимистік идеясын көтеріп
тұр.
Азамат соғысы кезеңінің бір ... ... ... атты ... ... күрес үстінде өлген Есім деген ... ... ... ұлды ... ... Сол ұл үлкен кеңеске кеп отыр. ... ...... ... ... колхозының аты да - «Кеңес». Сөйтіп, ақын
«Кеңес» сөзіне символдық мән ... ... пен ... - ... пен ... сипатты, жеке адамның
қасиетін ардақтауға негізделген. «Жарық» - челюскиншілердің ерлік істерін
әспеттеуге арналғанымен адамдардың ... ... ... ... әлсіз
шыққан. Баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... сипатында шыққаны жөнінде ... ... т.б. ... ... ... белгілі Нарын қозғалысындағы еркіндікті, ... ... ... ... ... ... шаруалардың топтасуы,
ортақ жауға деген ашу-ызалары мен хан ... ... ... ... ... ... ... Автор Исатай бейнесін
төңірегіндегілердің ауыз бірлігін ортақ жауға өшпенділіктері арқылы нанымды
ашады.
«Байкал» поэмасы Сібір халықтары арасында кеңінен ... аңыз ... ... ... ... ... ... шал мен оның қыздары
төңірегінде өтеді. Мазмұнынан ... ... атты қыз ... деген
жігітке ғашық болады. Байкал оларға қарсылығын араларына ... ... ... ... ауыр жайды Бұлақ сіңлілеріне айтып, солардың
көмегімен жол тауып ... ... ... ... ... сәттерін
ақын адам өмірінің жастық сәтімен, өмірдегі, отбасындағы көзқарас, тіршілік
тынысымен аңыз негізінде ... ... ... ... қызық,
әсерлі оқылатын бұл поэма – махаббат тақырыбын сәтті суреттеуімен, танымдық-
тағылымдық тұстарымен мәнді.
Негізінен алғанда, жоғарыда еске ... ... ... ... ... ... тартысты, жаңа дәуір адамының ой-санасын, елдік пен ерлік
жолындағы әлеуметтік-психологиялық өзгерістерді ... ... ... нәрі ... ...... ... тақырыбы маңызды, идеясы айқын, ал
көркемдігі алуан үлгіде көрінетін тағылымды туындылардың бірі. Шығарманың
негізгі тарауларынан ақынның өмірлік, тарихи ... ... беру ... ... өзіндік жаңа көркем форманы айнымай, дәл ұстанып отыратынын
көреміз. Уақыт жағынан екі ғасырды ... ... ұлы ... сыры мен
мұңын, қазақ халқының даму тарихының бел-белестерін шабытты сәтпен де,
мазмұндық-көркемдік үйлесіммен де, ең ... ... ... ... образ, тартымды тіл, ой-сөз жүйелерімен ден қойғызады.
Ақын поэманың «Арнау» бөлімінде:
Жүрегім, жырым, сенікі,
Кеңесті далам, кең далам,
Тудым, өстім, ... ...... мен ... ... ... тулы - ел балаң.
Бұрынғы өткен күніңді,
Берейін жырлап елге, анам,
- деп кейінгі жерде айтылар мақсат, мұраттарын қысқа да ... ... ... ... сыры мен мұңын, қазына-байлықтарын, қоғам байлығы –
адам орнын да көркем, кестелі өрнектейді.
І.Жансүгіров «Дала» ... ... ... ... ... ... өмірінің тарихын жырлайды. Автор «тарихшалдың» ... әр ... «Құл ... ... «Сандал», «Толқын», «Бостандық»
т.б.) ел ... ... ... назар аударып, зор маңыз береді.
Әсіресе, «Бұл не дыбыс, не сарын?», «Бұл ... ... ... ... не дүбір», «Әлде ұлы той, әлде топ?» секілді ортақ сауалдарға «тарих-
шалдың» көзімен қарап, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... «Боз даланың қос құты» - Сыр мен
Шу өңіріндегі қанқұйлы қақтығыстар, Алатау мен ... адам ... ... мен аты – қазақ, заты – құл шал, кемпір, қыз ... ... зары мен ... нанымды да жүйелі жеткізіледі.
Сондай-ақ, патшаның тақтан түсуі, Қазан төңкерісінің көсемі – ... ... ... ... - ... бейнелері тарихи шындық ретінде
суреттелінеді. Автор ... ... ... болған оқиғаны, әлеуметтік
жағдай мен саяси тартыстарды әр алуан көркемдік тәсілдермен баяндап, уақыт
сырын әсерлі, ... сөз ... ... Алло», «Баяндама», «Той бастау» тарауларында:
Үн келгендей даладан,
Мерекелі дүбірдей,
Ойдан, қырдан, қаладан,
- деп қазақ жеріне ... ... ... ... ... сырын терең
тербеніспен, жарқын серпін, ... ... ... ... ... ... ... «жесір өзен, қысыр қыр» жаңа түске енеді. Қазақ
жеріндегі Сарыарқа мен Сыр өңірі, Ақжайық пен ... ... ... мен
Қарқаралы, Ертіс, Шу бойы еңбекпен ... ... ... ... ... Ал, «Той ... ... даласындағы
еңбек дүбірі, азаттық пен бірлік мерейі шабытты, серпінмен суреттеледі.
«Қимылда, тіл, ... ... тіл, ... ... тіл, ... тіл, ... ... үнім, саңқылда», «Қамшыла, тіл,
қамшыла» деп қайталанып отыратын градацияға, ... ... ... ... ... ... ... тойына шашқан інжу-маржаны,
лағыл-гауһары секілді. Алатау, Атырау, Сыр, Ертіс – бұл төрт ... ... ақын ... ... батысы мен шығысын, оңтүстігі мен
солтүстігін көрсететін бейнелі символ ретінде алынады. Соңғы тарауда ... ... ... ... ... ... құрылған өлең тармақтары нөсер
жаңбырдай құйылады.
Жалпы «Дала» поэмасы – халық өмірінің тарихи кезеңдерін Дала ... биік ... ... ... әрі ... мол, ... ... деректі детальға, орамды тілге толы тағылымды
туынды.
«Күй» - ... ... ... ... ... ... ... туындаған поэмасы. «Сюжетті әрекет пен лирикалық толғаныс
қатар келіп отыратын» (Р.Нұрғалиев) ... ... ... шалдың «бес
бұрап, төрт түкіріп, толғап тоғыз» тартқан күй ... ... ... Бес тараудан тұратын туындыда «Жер қабақ, сида, арсақай шұбар
шал» Молықбайдың қазақ ... даму ... ... мен ... зары
мен зобалаңы мол аласапыран кезеңді «Ақ көбікті» аңыратып, «Боз ... «Көк ... ... ... күйлер арқылы қобыз ... ... ... ... күйі, мұздың күйі» естіледі.
«Қырда қызғыш, көлде қаз-қу» қиқылдаса, талда бұлбұл ... ... ... ... ... ... жау тиген ауылдағы дүрбелең
сәт күй арқылы:
Кейде күй талмаураған, толықсыған,
Кейде өжет, ... долы ... таң, ... ... кейде сергек,
Шаршы өрге кейде шапшып шауып тынған,
- деп естіледі. Күй әсері былай ... ... ой ... ... жусап,
Күзетте қалған жалғыз сирек құлақ.
Лирикалық кейіпкерлердің және бір қыры – ... ... ... еді. ... ... ... ... қыстап,
құмды қоныс, Сырдың суын мал суаты» еткенін байқаймыз. ... ... ... құм ... ... бай ... де кеңінен көрінеді. Көп малдың
ішінен бозтайлақ «су ішсе, ... ... ... ... ... назарда
болады. Бозтайлақ жасы келсе де қайымаған соң балгерге бал аштырып, бақсы
ойнатып, құмалақ салдыртады. ... ... ... жетім тазша сөз
алып, бозінгеннің боталайтындығын айтады. Бірақ, боталаған бозінген қолды
болады. Ол туралы:
Бір ұры бұл ... ... ... ... ... да ... қапты.
Ботаны ел аулаққа буып тастап,
Енесін керуенге әкеп сатты, - деп баяндалады.
Қобыз тілі арқылы осы ... ... ... наз-наласы мол ел үніне
ұласып кең ... ... ... Көңілді күпті етіп, жүрекке салмақ
салған мұңды да шерлі күйдің пердесін ақын революция шындығымен ашып ... ... ... ту арқылы суреттейді.
Поэма соңында лирикалық кейіпкерлердің күй ... ... ... дала мен ... ... адам ... әспеттеуге болатынын
кеңінен көрсетеді. Ол туралы:
Күй күшті, тауды-тасты бұзатұғын,
Орнына өз өрнегін сызатұғын.
Талқандап тас кереңді үн оятып,
Дүкені дүниенің қызатұғын.
Күй ... ... ... ... тас ... ... тілек күйі, жүрек күйі,
Өмірді білдіретін, күлдіретін.
Демек «Күй» - жаңа өмір мен уақыттың көрініс-құбылыстарын бай ... ... ... ... ... («Бозінген» күйінің шығу ... ... ... байыпты, толымды туынды.
«Күйші» поэмасы (1934) - өнер құдіреті арқылы адам тағдырын, өмір сырын,
махаббат пен зұлымдық иірімдерін ... кең ... ... ... ... ... сарыны енді домбыра үні арқылы «Терісқақпай»,
«Қара жорға», ... ... ... ... ... ... ... Алатауды бетке алған хан Кене ордасы, қалың көпшілік көңілі –
көл, жүздері – жаз. Домбыра арқылы қазақ ... ... ... ... ... ... ... сыр болып шертіледі. Күй әуеніне еліткен «Батыр
да, хан да, қыз да, ... да, Бәрі бір ... ... Күйші
көшкен елдің ой-аңсарын домбыра арқылы тербеп те, тебіреніп те ... ... ... ... тау ... бірде бие саудырады.
Майдалап бірде қоңыр самал соғып,
Бұрқ-сарқ бірде нөсер жаудырады,
- деп те сан алуан ... ... ... ... баяндайды.
Әсем әуенге, күйші құдіретіне тәнті ... хан ... ... ақ сұңқары, ақыл дариясы» - Қарашаш қалап, біржола алады. Күйші
енді ... ... ... ханзаданың басты тапсырмасы – күй ... ... ... пен ... ... – психологиялық иірімдерге толы. Күйші алтын мен
жібекке, зер кестелі сарайға кез болады. Ақ отау, асыл ... ... т.б. ... ... өсіріп, сезім селін туғызады. Күй сарыны енді
жаңаша түрленіп, ... ... ... ... Айдаһар ханзада енді:
Қара қас, қалың қабақ, керқұба қыз,
Қара шаш, ... ... ... көз.
Сырықтай ордадағы сымдай бойы,
Тал шыбық, қыпша белдің өзі ... тау ... ... ... ... ... жерден пішіп» - деген сұлу,
Көркіне көз тойынып семіргендей
- деп елес-сағымға ... алма ... ... кер ... екі ерні ... ... ... лебізі сусын қандырып, бой
мен ойды ішпей-жемей мас ... ... ...... бойына – нәр
алған Қарашаш «Күйшімен көңіл қоссам ба?» деген ойға да ... ... ... таптық өзгешелік екеуінің арасында мәңгілік ... ... Оның ... ... мен кербездігі тең түскен Әлімқұлдың
ұлы Сапақтың Қарашашты ояту сәті Күйшімен арадағы нәзік ... ... ... әрекеті күллі елді дүрліктіргенімен Қарашаштың:
«Қайтейін қылышымды қандап соған. Көбіңе қидым» деп ... бұл ... ... ... ... ... құбылып, сан
тараулы күй әуенін төгеді. Көзі мұнартып, сана-сезімі өзгеше күй кешеді.
Күй әсерінен ... ... ... қыраннан қашқан құсты қорғатты,
айнала-әлем бірде мұң, ... ... ... «Ақ ... ... ... ... иірім-сырлары енді жаңаша естілді. ... ... ... ... ... бірде мегежін, енді бірде кесірткеге
айналады. Күй әсерімен, музыкалық ... ... ақын ...... тартысты махаббат пен зұлымдық шайқасының сұрапылы ретінде
бейнелейді. Поэмада ондаған ... ... ... ... ... ... ... олардағы мазмұн, суреттер айқындалады.
Әділетсіздікті, азаттыққа апаратын зор ... ... ... ақын ... ... ... бейнелер арқылы терең толғап, кемел суреттеп
жеткізіп берген. Осылайша, өмір өнерге ... адам ... ... құдіреті негізінде биік деңгейге көтерілді. Автор өнер адамын, оның
қадыр-қасиетін күй арқылы асқақтатып, заман ... ... ... ... ... өнері, одан естілген сан арналы сөз-сарындар зұлымдық пен
сүйіспеншіліктің ара-қатынасын, өлім мен өмір ... әр ... ... ... ... – жалғанды жеңіп, зорлық-зобалаңға әділдік
үстемдік етеді. ... ... ... ... ... – ақын ... биік шыңы, өлең-өнердің үздік
үлгісі. Поэманың ерекшелігі ... мен ... өзге ел ... өмір ... мен жеке адамның тағдырын кең де тартымды көрсетуінен
байқалады.
«Толғану» атты алғашқы тарауда ақынның ... ... ... ... неше алуан сөз асылы – халық қазыналары
жүрек төрінен тебіреніспен баяндалады.
«Толғануда» өлеңнің ... шат ... ... ... ақын «Туған жер» атты
тарауда елін сүйіп, ертеңіне ... ... ... ... ... туып, таста өскен ақынның:
Жасымнан жырлап едім тауды ... ... ... ... Алай.
Ордасы ой, көңілімнің ала асқарлар,
Жырлатпай жүрегімнен жатсын қалай, - деуінде шындық ... ... ... ... ... өздігінше көріп-сезіп,
сомдауы айқын аңғарылады. Ақын Көкше келбетін:
Көкшетау жер жаннаты жеке ... сұлу кең ... ... ... тау ... ... тау,
Шипа тау тазартатын барлық дерттен.
Көкшетау көп жердің бір көркем жері,
Қыз ... ... ... ... барқыт, асыл құндыз,
Түрленген тоты құстай тау ... - ... ... ... Сырымбет, Зеренді, Иман, Айыртауларды айтады. Бұлақтың тәттісі ... ... ... мен ... әлемі де сұлулыққа нәр берген.
І.Жансүгіров поэмасының қаһарманы Ақан ... ... ... ... ... ... ... өз кейіпкерлеріне деген ілтипатын
жасырмай «Тұсымда сері болсын, пері болсын, Ұнайды өмірімен Ақан маған» ... ... ... ... жүру себебінің әлеуметтік-қоғамдық сырын
ашады. Ысқырған жылан өмір жанын шағып, жау қанжары жүрегін ... ... асау ... өр талант иесі сұм заманда, кері кеткен дәуірде жалғыздық
құрбаны азабын тартады. Ерге – тұсау, зорға – ... ... зар ... ... ... әнші ... жерге тыққан қара күш, қаңқу сөз, қызыл
көз қызғаныш қана емес, ең басты дерт ... ... ата ... туған
жерін тартып алып, тентіретіп жіберуі еді. Елдің шерін зарлы өлең, ащы әнге
қосқан Ақынның табынар ...... ... ... мөлдіреп
жатқан Бурабай көлі, аспанға шапшыған Оқжетпестің бауыры. Сұлулыққа ғашық
сері мөлдір көлге шомылып, ... ... өлең ... күй ... ... ... ... улы өсегінен аулақ жүреді. Бір кезде төренің қасына
еріп, ... ат, ... саят ... ... ... мініп, сұлу сүйген Ақан
мәнсіз, пәтуасыз дырдудан жалығады. Әсіресе Ақмарқа сұлуға үйлене алмай, аһ
ұрып қалған соң, көп ... ... ... тағы ... ... ... бұл ... ақын былай суреттейді:
Жатталып Ақмарқаның аузында аты,
Телміріп таста отырып жазған хаты,
Жары да, жолдасы да тек біреу-ақ,
Онысы астындағы жалғыз аты.
Автор ... ... ... ... ... қадірін өнері арқылы
асқақтата түседі. Ол ... емес Ақан ... ... ... ... ауыл ... ел ... емес, мешіт салып, зекет алып,
Нәжісін дүниенің бойға жаққан…
Жүйрік ат, сонар саят, қыз-қарқынмен,
Өмірді өткізген жан өз ырқымен.
Өмірдің ащы емес тұщысын ... ... ... қыз ... деп тау мен ... ... етіп, қолына құс, жүйрік ат ұстап, ... ... ... ... ... көңіл-күйін «Шомылып
мөлдір көлге, орманда ұйықтап», ән – ... ... сөз – ... ... ... ... ұлын, өз ерлерін ескермесе,
Ел тегі алсын қайдан кемеңгерді, - деп Ел мен Ер ... ... ... ... ... ескі ... бойынша дүниеден өткен аруақты
еске алу жәйі баяндалады. Сайын даланы, Ереймендіні ... ... ... асы ... Ақын 94 жас жасаған Сағынайдың арғы-бергі жәйін
білмесе де, «малы мол, малайы көп» байлардың бірі болғанын ... ой, ... ... келісті жырлайды. Қазақ даласы, дәстүрі мен тұрмысына
қанық ақын бұл бөлімде әлеуметтік-қоғамдық жәйлармен бірге ел ... ... ... ... ... Асқа ... жұртта
есеп жоқ. Ол былай берілген:
Керейдің ас болған соң осы шалы,
Ағылды алуан жүйрік қосылғалы.
Қаптасты құмырсқадай қырға қазақ,
Ас емес, ... ... ... ... ... ... Семей, Торғай – бәрі.
Жетісу осында кеп құйып ... ... ... Қаратауы.
…Қазақты асқа келген Арқа күтті,
Су беріп, бал бұлақтан кілем жая.
Бұдан кейінгі жерде Сағынайдың асына ... мал, ... ... қымыз бен қобыз даусы, домбыра үні ерекше байқалып жатса, енді бір
үйлерде ішкен-жегенін ... ... ... ... ... өрескел әрекеттері сөз етіледі. «Ет асып, пышақ қайрап, малды
қырған» - ... ... ... ... ... «тер сасып, қарнын
қасып, битін сыққан» - ... тап ... ... ... орындарына сай
сомдалады. Автор адам портреттері мен мінез ерекшеліктерін ... де, ... ... де ... ... бейнелейді. Сондай-
ақ, құс мақтаған – дарақы, мата сатқан – саудагер, атты арбап, атан ... ... т.б. ... ... ... Бәйбіше – бауырсақ, келіншек –
сарымсақ, қыз – қауыншақ бейнесінде ... Тек қана Ас етін ... ғана ... ... екі ай бойы етке ... ... тойып,
елірген топ балуан күресін тамашалайды. Ақын күрестегі түкті қараны бұқа,
бура бейнесінде көрсетсе, малшы ... – көк ... ... ... Ал, ат ... ақын көркем сурет, кең тыныспен ... ... ... ... «Жүйрігі жануардың қай жағында?» деп
таңданыс ... ... ... ... ... ақын ... мол қайнарын, қазақ өмірінің сан ... ... ... ... ... ... бабы мен ... Күреңбай тап басып
айтады:
…Жануар жүйрігі екен жылқы малдың,
Жері ұзақ, күші алдында ерен ... өзі ... тұр ... бас, ... құлақ, қуарған жақ,
Құлан жал, бұлан мойын, қой жұтқыншақ.
Қоян жон, жазық жая жауырынды,
Құс топшы, қос шынтағы қалқыңқырақ.
…Екпіні үй ... ... ... ... ... ... ... қазық жануарды,
Бұл әзір жеткізбей тұр жылқы малға.
Бұл тұлпар келіп тұрған әбден бабы,
Салбырап тұрғанына деме ... ... тұр ... тұр осы аста ... ... сері мен ... бұрыннан бірін-бірі білетін адамдар ... Өр ... жуан ... ... Батыраш сұлу әйел, жүйрік ат, бақ-
дәулет өзімде ғана ... деп ... ... ... томырық мінезі
ешкімге мойымаған. Арқаға даңқы шыққан ... ... ... ... сөз ... құда, тамыр, көңілдес болам деп, ... ... ... ... ... жүйрігін берсін деп сәлем жолдайды. Бұл сұрауға
илікпеген Ақанға кек сақтап, ... қаны ... ... ... баптаған,
сұлы жегізіп, сүт беріп, мәпелеп, белдеуге байлаған ...... ... соң ... ... ... Атты ... танитын Батырашқа
Көктұйғынның ажалы Құлагер болып көрінеді, жүйрігінің алдына басқа ... ... ... оның ішінде қызғаныш оты лаулап, өкпе-бауыры
өртеніп, шегі үзілгендей ... ұйқы ... алас ... ... алқа-салқа,
мінезі селт етпес, екі көзі оттай ... ... ... ... тағы бір
көрген Батыраш түтігіп, қап-қара болып кетеді. Ата намысы қысып, бойын арам
ой билеп, кек қайнап, ыза кернеп, ... ... ... ... қадамға
бекінеді.
Ақан мен Батыраштың бетпе-бет кездесу сәті екеуінің от шарпыған,
қылыштай ... ... ... ... ... ... ... салған, біресе Құлагерді, біресе Көктұйғынды ... ... ... сөз ... ... тобыр мінезін танытады. Жүйріктің, ақын, серінің
сырын біліп жатқан қасиет, бағалар оларда жоқ. «Бас ... ... ол ... ... ... ... ... қаңқу сөздерден күйіп
кеткен, намысы ... Ақан сері «Осы жолы ... ... ... Бір ... бұл ... ... Батыраш бұлқан-талқан болып ашу
қысып, Ақан жатқан отауға тепсініп жетеді. Өзін Алтайдың ақиығына ... ... ... ... ... кедейлігін, жалғыздығын бетіне
басып, төренің атын ерттеп өскен байғұс ел Қарауыл едің деп ... ... ... ... ... ... ... шешен байлығына мас
болған әңгүдік, әкірең ... көк ... ит ... ... ... Көктұйғынның басы-көзін су ғып озбаса, атым ... деп ... Өңі ... ... ... боп ... ... тым-тырыс үн
қатпай, жерге кіргендей күйге ... Жат ... ... ... Ақан дәл ... ... тағдырдың не дайындап тұрғанын ойына қайдан алсын, «Ауылым
қонған Сырымбет саласына» деп шырқап ән сала береді.
Сондай-ақ, ... ... ... ... тұлпарларға да сипаттама
беріледі. Олар:
Жылқы малдың жүйрігі – Серке ... ... ... ... – Ақсұр,
Сырды сілтідей тыйған – Қызқара,
Ұлытаудың - Құбайы,
Қаратаудың – Құмайы,
Қыршақтың – Ақбақайы,
Қырғыздың – Көктопайы,
Ақшатаудың – Аласы,
Көкшетаудың ............... – Жабылтоырысы, т.б.
Бұдан басқа:
Алуан-алуан күліктің
Асқан-асқан жүйріктің,
Қосылып тұр отыз боз,
Жиырма жирен, қырық қара,
Кердің өзі екі ... ... ... ... құла саны жоқ … ... да ... ... болар жер жаршылар аузынан төмендегіше естіледі:
«Көмбе қайда?» - десеңіз,
Көзді салып көрсеңіз:
Өркеш-өркеш көрінген,
Орғылап су төгілген,
Балдырғаны ... ... ... ... ... ... ... жайдақтың шенінде,
Боз ойнақтың белінде,
Қайыңдының дөңінде,
Қарақусақ көлінде…
Елге, жұртқа, халқына, оның бүгінгі ұрпағына ғана емес, болашақ ... ... ... ... әсем ... ... сырлы әндер сыйлаған
ғаламат өнер иесі, ақын-композитор, әнші, сері Ақан бағана өштесіп кекте
кеткен ... ... не ... ... қастандық дайындап жатқанын
сезбейді. Қара дүлей, томырық күш, ... ... ... ... ... сері ... Ілияс оқырманға шымшымдай сездіріп отырады.
Кішкентайынан Ақан қолында өскен жетім бала Құлагерге талай ... ... ... алып ... ... болған, бұл жолы да Сері айтқан ақылдан
ауытқымай, тізгінді тежеп, қамшы ... жел ... шаң ... ... – бұлт, екпіні – жел, аттар – қаңбақ,
Балалар ұран салып, безді ... ат, ... ұран – ... ... да шу, ... ... ... ойды, қырды өңшең күлік,
Арқаны дүбірлетті дүбір қылып,
Көшіріп жерді, көкті келеді ... кер ... ... деп ақын мың сан ... шабысын көз алдыңызға әкеледі. Мың үш жүз
жүйріктің алдына төрт саңлақ шығады; судан ... ... ... құдыққа
түсіп талай ат құлап жатыр. Қусақ көлге ойысқан төртеу енді ... ... ... ... аттың бірі – қылаң, бірі – баран; кенет
көлденеңнен бір ат қылт ... ... ... екен баран ат мүлде
көрінбей қалып, қылаң ... ... Бұл – ... ... Керешіден еркін өтіп, қарақшыға қайқайып жетіп барады. Екінші –
Айтпақтың Күреңі. Үшінші Шорманның ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топты (құлқынның құлы – бай-
мансаптар, адал еңбектің «көк өгіздері» - кедей-кепшіктер т.б.), ... тән ... ... мен көп ... ... ... сері өнерін («Үш тоты», «Ақмарқа», «Ахау, арман», «Кер Қашаған», «Ой
ерке» т.б.) орындайды, ... ... ... ... ... ... мен ... өлімін т.б. реалистікпен, өзіндік бояу, бедермен
беріледі. Ақын поэманың «Жалғыз қазық» тарауында ... ... ... Көктұйғынмен құйрық тістесіп келе жатқан Құлагердің бала тізгінді
жіберсе-ақ өзге аттарды ... ... оза ... деп келе ... ... қылтада мерт болғанын қаны сорғалаған трагедиялық картина етіп
көрсетеді:
Ақ мылтық – ұшқыр боз ат бар астында,
Жау тұрды ... жар ... үсті ... ... ... тұр атты күтіп дәл астында
Мінгені – боз, кигені қара үстінде
Құлагер тізгіндеген бала үстінде.
Мылтықтың аузына ұшқан құстай
Ағызып жетті жаудың дәл үстіне.
Екі көзі ... ... ыза ... ... ... ... ... келе
жатқан Құлагерді шекеден айбалтамен сақ еткізіп ұрып жібереді. ... ... ... ақын ... символикалық сипатпен береді.
Аспанда күн күйігіп, күйді қатты,
Өкіріп жел мен жер де жылап жатты.
Ереймен бұлақтары көлге жылап,
Серіге көл күрсініп, көңіл ... ... ... ... Ақан сері ... ... ажалына арнап аяқ астынан суырып салып трагедиялық ән шығарады.
Ілияс Жансүгіров бұл жерде Ақан серінің әйгілі шығармасының өз ... ... ... ... ... ... ... құрбаны – Ақан, Құлагердің
өлімін жақындатқан – ... ... пен ... ... сарқыншақтары,
«жер мұңын, елдің шерін» шығарған - замана сырлары поэманың негізгі
ерекшелігін де, ... ... де ... - Ақан серінің сұлулық, әсемдік идеалы еді. Құлагерді ... ... ... ... ... болатын. Дарынсыздың талантты жерге
тығуын, қызғаныштың ... ... ... қара ... ... ... ... Ілияс Жансүгіров поэмасының оптимистік рухы
қайғыдан туғанмен өр, мәңгі жасайтын, халық жүрегіне ... ... ... ... ... ... ... қиялының ғажайып аты, өрен тұлпарға
ескерткіш орнатқан ... ... ... ... ... ... ... - ақынның эпикалық жанрдағы биік белесі, әрі таптық
қоғамның шындығын, Ақан ... мен ... ... ... ... ... олжаларымыздың бірі. «Құлагер» - ... ... ... биік ... ... І.ЖАНСҮГІРОВТІҢ ОРЫС
ӘДЕБИЕТІМЕН БАЙЛАНЫСЫ
Адамзат дамуы тарихында үлкен маңызға ие ... ... ... ... ... ... ақын-жазушыларды,
олардың өмірі мен қызметін кейінгі ұрпаққа үлгі ете отырып, шығармалар
тудыру, өлең-жырға қосу – ... ... келе ... ... ... әдебиетте әбден орныққан. «Бұл дәстүрдің тамша үлгілеріне қазақ
жазба әдебиеті де бай. ... ... ... келе ... бұл ... ... ... едәуір нығайып, ХҮІІІ-ХІХ ғасырлар сөз
өнерінде дамып, қазақ әдебиетінде мейлінше байи түсті. Әр ... ... баюы сол ... ... өсу деңгейін, интернационалдық сыр-
сипатын аңғартатын белгілердің бірі» ... ... өз ... ... ... Ыбырай Алтынсарин, Абайлардан бастау алған
аударма ... күні ... ... өз ... ... Абай ... ... мысалы, Ілияс Жансүгіров шығармашылығында да өз жалғасын тапқан.
«Пушкинді ұстаз тұтып, оған ... өлең ... ақын ... ... ... ... ... – ұлы ақынға арнап жазылған өлеңдер көп. Арнау
өлеңдер мазмұны, сапасы, дәреже деңгейі әр ... ... ... ... ... ... ... бір қырын танытатын олар
ерекше бір құбылыс. ... ... ... өмірінде Пушкиннің де өзіндік орны
бар. Қазақ совет әдебиетінің ... ... бірі ... ...... халқының да ақыны» деп бекер айтпаған.
Орыстың ұлы ақынының мұрасы Қазақстанда ертеден-ақ игеріле ... ... ... дәстүрлі гуманистік интернационалистік
қасиеттерінің жарқырай көріне түсуіне дәнекерлесті.
І.Жансүгіров – Пушкин ... ... ... ... ... ... Ол Пушкин шығармаларының бірсыпырасын қазақ тіліне
шебер аударды. Атап айтар ... ... ... романы мен
«Жебірілнама» поэмасы, «Жырлама сұлу мен ... ... ... ... ... «Лилаға», «Қара бұлт», «Ұйқысыз ... ... ... «Ақынға», «Ақын», «Элегия», «Пайғамбар», «Россия
тарихы», «Үш бұлақ» өлеңдері және «Пушкин өлеңдерінің ... ... ... ... ... қазақ халқының да ақыны» мақалаларын жазып, алғашқысын
«Әдебиет майданы» журналында, соңғысын «Социалды ... ... ... ... ... мен ... есімі қатар
қолданылып отырады. Классикалық әдебиеттің бұл екі ... ... ... ... ... ... тағдырлас екі ақынның өмірі мен шығармашылықтарындағы
ұқсастықтар, үндестік мотивтер, тіпті ... де ... ... ... қатты
толғандырғанға ұқсайды. Осы толғаныстар Ілиястың ... ... мына ... ... ... ... тыныштықты туған елде.
Кете алмай біржолата бөтен жерге.
Тартқанда жалғыздықтан жаны қорлық
Төсеген талай ерлер оққа кеуде.
Жақсы боп езден өлім ... ... ба екен оққа ... ... жан қорлықтан жақсы көрген
Не дейміз Лермонтов пен Пушкиндерге?
Өмірде солардайын қорлық тартқан,
Сұм заман өткір жанды қор қып ... ер ... жау ... жылан өмір жанын шаққан!
Бұл өлең жолдары сонау Пушкин көз жұмған азалы сәтте ... ... ... ... ... ақын қазасының себептерін ашықтан-ашық
батыл айтып берген М.Ю.Лермонтовтың «Ақын ажалы» атты өлеңін еріксіз ... Одан бері де орыс ... де, ... ... ... ... ... талай туындылар өмірге келді.
Әдебиетші-ғалым С.Қирабаев бұл жайында: «Әдебиетіміздің рухани баюы мен
идеялық-көркемдік ізденістеріне аударма ... ... озық ... ... көп ... ... тиді. Бұл ретте ұлы орыс халқы
әдебиеті үлкен ұстаздық етті. Қазақ жазушылары орыс әдебиетінің ... ... ... ... әрдайым үйрену үстінде
болды. Қазақ әдебиетшілері олардан халық ... ... ... ... ... игеруді, совет әдебиетінің партиялық
принципін берік ұстауды, ұнамды образ жасау жолдарын үйренуге күш ... ... ой ... ... ... өзінің жоғарыда келтірілген шумақтарында
орыс ақындарының қазасын қазақ поэзиясында алғаш бейнелеген еді. ... ... ... ... «Сұм ... ... жанды қор ғып баққан»,
«Жаралап ер ... жау ... ... ... өмір жанын шаққан» деген
астарлы тіркестер де идеялық-көркемдік қуатқа ие ... тұр. Осы ... «Аз ба екен оққа ... ... ... ... тегін
қолданылмаған. Осының жалғасы ретінде ел еркесі Ақан серінің де Пушкин,
Лермоновтармен тағдырлас екенін мына өлең ... ақын ... ... ... біздің Ақан,
Кісі ме еді ақындықтан құралақан?
Ортасын олқы көрген бұл да дара,
Имеген иттерге бас сер, дарқан.
Еріксіз ерте туған ел ... ... ер ... Пушкин көктен атылған құс
Түскен бе Көкшетауға көлеңкесі?
Осылай орыс әдебиетінің озық ... ... ... өзінің
шығармаларында елеулі орын бере отырып, Ілияс сол ақындардың ... ... ... ... ... анық ... ... ақынының Пушкиннен
жасаған, бүгінде өзіміз ... ... етіп ... ... Онегин»
романы. «Евгений Онегин» романын Ілияс Жансүгіров ... дәл ... Бұл ... ... өз туындысының алғы сөзінде: «Романның
ерекшелігінен туатын қиындығын еске ала отырып, біз мұны ... ... ... ... жолымыз – мүмкіндігі болғанынша Пушкиннің өз
үлгісіне жақындау. Ақынның сөз ... ... ... ... сақтап
аудару» деп көрсетеді.
Міне осындай мақсат қоя отырып, І.Жансүгіров ... ... ... ... өз сөзімен айтқанда «Пушкин үлгісіне таман»
тартқан. Пушкин өз романын ... ... ... ... ... бұл ... ... серпінде жазу көлемді роман үшін ... ... ... Пушкинде етістік аз. Пушкин «Глаголом зажешь сердца» дегенде
жүректі етістікпен жандырамын демеген, ... ... ... ... ... ... да ... бара бермеген.
Жалпы, аудармалары арқылы І.Жансүгіров қазақ әдебиетінде Абайдан кейін
жаңа түр ... ... те ... ... ... ретінде түпнұсқаның мына
бір жолдарының ... ... ... ... ... ... здесь так душно!
Открой окно да сядь ко мне».
- Что, Таня, что с тобой? – «Мне скучно,
Поговорим о старине»,
- О чем же ... Я ... в ... ... ... ... злых ... и про девиц;
А нынче все мне темно, Таня:
Что знала, то забыла. ... ... ...... мне, ... вашей старые года:
Была ты влюблена тогда?
Аудармасы:
- Няня, ұйқым жоқ, үйде тым ... аш, отыр ... Не бар, ...... ... ... ... салтын.
- Не жайынан, Таня, бұрын
Есте сақтап жүретінмін
Болмағанды, болғандарды,
Жын туралы, қыз туралы:
Қазір бұлдыр маған, ... ... ... те келді, міне!
Естен шыққан – Айтшы, няня,
Өтті өмірің қалай ... ... ... па ... өлең ... екпін өлшеуі, түпнұсқаның ырғақ, тыныс, ... ... ... ... Өлең ... тыныс белгілерін де
сол қалпында беруге тырысқаны, қазақ ақынының түпнұсқаны бастапқы қалпында,
тек өзге тілде ... ... күш ... жемісі. Ілиястың тағы бір қол
жеткізген жетістігі - өлең ... өлең ... да ... өз
үлгісінде беруінде.
Ал, аударма барысында кездесетін кейбір шет тілінен (орыс тілінен) енген
сөздерді аудармашы бастапқы ... ... ... Бұл ... ... ... өз туындысын тым қазақыландырып, аудармаға қазақтың
шапанын кигізбей, Пушкин тілінде жеткізу деп білген жөн ... ... ... ... ... панталон, фрак, жилет, мера, ... ... ... ... ... ... романтика, роза т.б.
Және бұл жерде айта кететін бір жай, бұл романның А.С.Пушкиннің туғанына
жүз жыл ... ... ... ... ... ... Бұл жөнінде
І.Жансүгіровтың өзі: «Евгений Онегин» романының аудармасының алғы сөзінде:
«Бұл жұмыстың тығыздығы ... ... ... жүз жылдығымен
байланысты. Бізге қалайда ... ... ... Онегиннің»»
қазақшасымен шығу керек болды», - деп жазады.
Әрине, роман, ... ... ... ... ... ... жанр.
Оның құндылығы да эстетикалық, көркемдік деңгейінен көрінері анық. ... ... ... филология ғылымдарының докторы М.Хамзин
еңбектерінде жеке ... ... ... ... де, ... кейінгі де шығармаларында
табиғатты суреттеуінде өзгелерге ұқсамайтын өзгеше бір ... ... ... ... ... «Евгений Онегин» романының жетінші
тарауындағы ... ... ... табиғатты ақын былай суреттейді:
Пришла, рассыпалась; клоками
Повисла на суках дубов;
Легла волнистыми ... ... ... ... с ... рекою
Сравняла пухлой пеленою;
Блеснул мороз. И рады мы
Проказам матушки зимы.
Не радо ей лишь сердце ... она зиму ... ... подышать
И первым снегом с кровли бани
Умыть лицо, плеча и грудь:
Татьяне страшен зимний путь
Ал, қазақ ... осы өлең ... ... бір ... ... жып-жинақы қалыпта аударған.
Қыс келді де, салды көміп,
Майыстырды қар бұтақты.
Қырға, дөңге тегіс төгіп,
Толқынды аппақ ... ... ... өзен ... ақ ... ... аяз. Шатыр бізде
Қыс шешейдің мінезіне.
Тек қуанбайды Татьяна,
Аяз ... жұту ... ... иық, ... ... ... ... алмайды келген қысты,
Тек қысқы жол қорқынышты.
Ал Татьянаның жан күйзелісі мен көңіл-күйін жырлаған тұстарда екі ақын
бейне бір ... ... Бұл өлең ... да ... орыс ... ... ... детальдарды сол қалпында, тіпті өзінің төл
туындысындай етіп береді. Мысалы, орысшасында:
Тоска любви Татьяну гонит,
И всад идет она ... ... ... очи ... лень ей далее ступить.
Приподнялася грудь, ланиты
Мгновенным пламенем покрыты,
Дыханье замерло в ... в ... шум, и ... в ... ... луна ... ... свод небес,
И соловей во мгле древес
Напевы звучные заводит.
Татьяна в темноте не спит,
И тихо с няней говорит, - десе,
ал, осы ... ... шері ... ... ... ... талған көзін,
Еріншектік алар тура.
Күрсінер де, қызарып бет,
Қас-қаққанша жалындар ... ... ... ... шу көзі ... түн; ай жүреді
Алыс аспан күзетінде,
Қараңғы орман бір ... әні ... көз ... күбірлейді, - деп әр сөйлемді, әрбір ... ... ... ... ... ... беруге тырысқан.
Сонымен І.Жансүгіров аудармасы өзіне дейінгі жасалған Абай аудармасынан,
басқа ақын-жазушылардың романға арнап жазылған ... ... ... ... ... орны бар туынды демекпіз. Бірден көзге ұрып
тұрған ерекшелік: екі ұлттың ірі ... ... ... ... тағлым,
таным жағынан бір-біріне жақын тұруы ... ... ... алып ... ... ... тұжырымға негіз болып тұрғанын айта
кеткеніміз жөн. Бұл айтылғандар, біріншіден, Пушкинтану ... ... ... ... ... ... екіншіден, осы саладағы яғни
аудармадағы Абайдан басталған дәстүрдің ... ... ... ... ... О Р Ы Т Ы Н Д ... күйлі, сыршыл, адуын шығармаларымен халқының көп ғасырлық өмірін,
азаттық жолындағы ... ... ... зор шеберлікпен бейнелеп, артына
өлмейтін әдеби мұра ... ... ... ... Жансүгіров қазақ
жұртының құлай сүйген ең ... ... ... оның өр ... ақындықтың символы іспеттес.
Қазақ әдебиетінің барлық жанрларында қалам тартқан жазушы өз ... ... – жаңа ... ... ел өміріндегі көрініс-құбылыстар, тарих
пен танымдағы өзгерістер, адам ... ... ... ... т.б. ... ... тартымды тіл, маңызды ой, реалистік
сипатта суреттелінеді. Халық әдебиетінің дәстүр-түрі, Абайдан ... сөз ... ... де ... сабақтасады.
Ұлттық руханиятқа өмірдің көрініс-құбылыстарын, адам ... ... ... мың сан ... ... тіл, сұлу стиль арқылы шебер де
шешен жеткізудің бір үлгісі – ... ... ... ... сөз ... ... ... мол мұра қалдырған Ілияс Жансүгіров
әдебиет тарихынан өз орнын алып, халқымен ... ... ... ... ... С. ... Пушкин. Зерттеу. Астана, Елорда, 1999
2. Ақиқат журналы, 1995, № 8, 1996, № 11
3. Әуезов М. ... ... ... ... ... ... әдебиет. Алматы, 1962
4. Жанғалин М. А.С.Пушкин. Алматы, 1950
5. Жансүгіров І. Шығармалар. 2 т. Поэмалар. Алматы, ҚМӘБ, 1960
6. Қабдолов З. Сөз ... ... ... 1992
7. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2-кітап. ... ... ... ... Ә. ... ... Алматы, Жазушы, 1987
9. Нұрышев С. «Евгений Онегиннің» аудармасы. //Әдебиет және искусство,
1950, № 7
10. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. ... ... ... ... С. ... және ... әдебиетінің мәселелері. Алматы,
Ғылым, 1975

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығы7 бет
Ільяс Жансүгіров44 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
Іліяс Жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы13 бет
Ілияс Жансүгіров шығармашылығы3 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Ж.аймауытов шығармашылығы. ғ.қарашев шығармашылығы. б.күлеев - лирик ақын. с.сейфуллин, і.жансүгіров, б.майлин шығармашылықтары26 бет
І. Жансүгіров лирикасы33 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь