«Сопылық» («суфизм»)

Кіріспе.
1.1. «Сопылық» («суфизм») ұғымының қалыптасуы.

Негізгі бөлім.
2.1. Суфийлердің ұстанатын өмірлік ұстанымдары.
2.2. Сопылық тұрақтардағы тұлғалар.
2.3. «Сама».музыка аспаптарын ойнатып қойып,зікір салу.
2.4. Ислам дінінің, күллі түркі әлемінің пірі , сопылықтың негізін салушы.Қожа Ахмет Иасауи.

Қорытынды.
3.1. Иасауи философиясы хикмет. Танымы сопылық.
«Сопылық» («суфизм») ұғымы арабтың «суф» деген сөзінен қалыптасқан. «Суф» сөзі араб тілінен аударғанда ана тіліміздегі «жүн» деген ұғымына сәйкес келеді. Ал, енді арабтың осы «суф» сөзіне «и» жалғауын жалғап сөйлер болсақ, «суфи» деген жаңа ұғым пайда болады. Бұл ұғымның қазақы баламасы «жүннен тоқылған шекпек киген жан» деген мағынаны білдіреді.
Ең алғашқы мағынасында бұл ұғым көзге оғаш көрінетін жүннен тоқылған, бірақ боялмаған алба-жұлба шекпенді лыпы тұтып, қайыр-садақа сұрап ел кезген әпендіні сипаттайтын ұғымға айтылса керек. Дей тура, бертін келе бұл ұғым жаңа, жаңартылған мазмұнға ие болып, «жүннен тоқылған шекпен киіп жүру» дәстүрі мақтанышқа айналады. «Суфий» ұғымымен бұл жалғанның барлық қызығынан безіп, күйбең тіршіліктің пендешілік қалпын тәрк еткен, сөйтіп, бір Аллаға ғана жүгінуді мансұқ тұтқан, Хазіреті Мұхаммед пайғамбардың жолын ұстанып, тақуалық өмір кешкен адамдар тобын бейнелеу әдетке айналады. Мін, сонан бері «суфий» ұғымы көңілі таза, ешкімге тәуелді емес,сырттай халықпен,іштей хақпен бірге болатын, адамның ішкі сырын оқи білетін, нәпсісін өлтіріп, хақпен тірілген уақыттың перзенті, хақпен ұласқан «адам» деген мағынаны білдіреді.
Осыған қарамастан, бұл ұғымның мән-мағынасын басқалай түсіндірушілер де баршылық. Айталық, дін философиясымен, соның ішінде ислам дінінің канондарын зерттеумен айналысатын ғалымдардың бір тобы суфизм ұғымын ежелгі гректердің «софос» ұғымымен байланыстырып, сол ұғымның негізінде пайда болуы мүмкін деген пікір білдіреді. Олардың түсіндірулерінше ежелгі грек тілінде «софос» ұғымы «данышпандық» деген мағынада қолданылған.
Сонымен қатар «суфизм» ұғымынан мәнің түсіндіруші ғалымдардың екінші бір тобы , бұл ұғымның түбірі арабтың « Сафа» деген сөзі. «Сафа» ұғымы тазалық деген мағынада қолданылады. Ал, суфийлер болса, діл, рух, қала берді, барлық жағынан пәк, таза адамдар болған деген тоқтамға арқа сүйейді.
Суфизм ұғымының мәнін түсіндіруші ғалымдардың үшінші тобы болса, бұл ұғымның пайда болып, тілде қалыптасуын арабтың «сафва» деген етістік жалғауымен байланыстыра қарастырады. Арабтың бұл «сафва» деген етістік жалғауы қазақы айтылуында «қалаулы» болу деген мағынада қолданылады.
1. Әзірет Қожа Ахмет Йассауи. Көңілдің айнасы / Мират –ул Құлуб/ Дайындалған Д. Кенжетай. Анкара, Билиг, 2000. 54-бет.
2. Максуд Р.Ислам /Пер.с.англ. В.Новикова. М., Фаир-Пресс, 2000.168-бет.
3. Идрис Шах. Суфизм. М.,»Клышников,Комаров и К», 1994.22-бет.
4. Ибн Араби. Данышпандық мөрі. А., Ы Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті,2000.
5. Энциклопедия « Ислам»/ басред. Р Нұрғалиева А. әҚазақ энциклопедиясы»,Бас редакциясы, 1995. 105- бет.
6. Хисматулин А.А. Суфизм. Санкт –Петербург: СПб «Петербургское Востоковедение» ,1999. 186-бет.
7. Суфизм. Карл В. Эрнст. –Пер. С англ А Горькавого. М., Фаир- Пресс, 2002.
8. Намық Кемел Зейбек. Ясауи жолы. Анкара, 1998. 65-бет.
9. Намық Кемел Зейбек.Қожа Ахмет Йассауи жолы жәнетаңдамалы хикметтер. Анкара, «Бойут –Таң», 2003.
10. Философиялық сөздік. А.,»Қазақ энциклопедиясы», 1996. 404-бет.
11. Қожа Ахмет Иасауи. Диуани Хикмет. Жармұхамедов М., Дәуітұлы С., Шафиғи М. Ақыл кітабы. А., 1993
12. Ахметбек А. Қожа Ахмет Иассауи: Көмекші оқу құралы.-Алматы, 1998.-112 бет.
13. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. А., 1986
14. Абдрахманова.Х. К. Қожа Ахмет Яссауидің "Диуани Хикмет" еңбегіндегі септік жалғауларының ерекшеліктері. -Алматы: "Үш Қиян". 2003. -136 б.
15. Нұсқабаев О.,Шекшек А./ «Суфизм мәні»/Тургология 2004-№4-102-113б.
16. Ислам және өркениет.2006-1-15 қараша/ «Суфизм»
        
        Жоспар:
Кіріспе.
1. «Сопылық» («суфизм») ұғымының қалыптасуы.
Негізгі бөлім.
1. Суфийлердің ұстанатын өмірлік ұстанымдары.
2. Сопылық тұрақтардағы тұлғалар.
3. ... ... ... ... ... Ислам дінінің, күллі түркі әлемінің пірі , сопылықтың негізін салушы-
Қожа Ахмет Иасауи.
Қорытынды.
1. ... ... ... ... ... ... («суфизм») ұғымының қалыптасуы.
«Сопылық» («суфизм») ұғымы арабтың «суф» деген сөзінен қалыптасқан.
«Суф» сөзі араб тілінен аударғанда ана ... ... ... ұғымына
сәйкес келеді. Ал, енді арабтың осы «суф» сөзіне «и» ... ... ... «суфи» деген жаңа ұғым пайда болады. Бұл ... ... ... ... ... ... жан» деген мағынаны білдіреді.
Ең алғашқы мағынасында бұл ұғым көзге оғаш көрінетін жүннен тоқылған,
бірақ боялмаған алба-жұлба ... лыпы ... ... ... ел
кезген әпендіні сипаттайтын ұғымға айтылса керек. Дей тура, бертін келе бұл
ұғым жаңа, жаңартылған мазмұнға ие ... ... ... ... ... дәстүрі мақтанышқа айналады. «Суфий» ұғымымен бұл жалғанның барлық
қызығынан безіп, күйбең тіршіліктің пендешілік қалпын тәрк ... ... ... ғана жүгінуді мансұқ тұтқан, Хазіреті ... ... ... ... өмір ... ... ... бейнелеу әдетке айналады.
Мін, сонан бері «суфий» ... ... ... ... ... ... ... бірге болатын, адамның ішкі сырын оқи білетін,
нәпсісін өлтіріп, хақпен ... ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді.
Осыған қарамастан, бұл ұғымның мән-мағынасын басқалай түсіндірушілер ... ... дін ... ... ... ... дінінің
канондарын зерттеумен айналысатын ғалымдардың бір тобы суфизм ұғымын ежелгі
гректердің «софос» ... ... сол ... ... ... ... деген пікір білдіреді. Олардың түсіндірулерінше ежелгі грек
тілінде «софос» ұғымы «данышпандық» деген мағынада қолданылған.
Сонымен қатар «суфизм» ... ... ... ... ... тобы , бұл ... ... арабтың « Сафа» деген ... ... ... деген мағынада қолданылады. Ал, суфийлер болса, діл, рух, ... ... ... пәк, таза ... ... ... ... арқа сүйейді.
Суфизм ұғымының мәнін түсіндіруші ғалымдардың үшінші тобы болса, ... ... ... ... ... ... «сафва» деген етістік
жалғауымен байланыстыра қарастырады. ... бұл ... ... ... қазақы айтылуында «қалаулы» болу деген мағынада қолданылады.
Осыдан ондаған ғасыр бұрын мұсылмандық ... ... ... ... ... беделді болған болса, бүгінгі таңда да ... ... ... ... ... ... ие. Бүгінгі күні тек ... ... ... 50 ... ... сифийлер бар деп есептелінеді.
Дей тұра, сопылықтың табиғаты, жүйелік ішкі құрылысы, негізгі сипаттамалық
белгілері, ... ... ... ... қалыптасу, одан әргі даму,
көріну қалыптары туралы мынандай деп дөп ... ... ... ... суфийлер өздерінің сопылық ағынның қандай ... ... ... ... есіп отыруды ұнатпайды. Олар өздерін
көпшілік ортасында өте әдепті, ... ... Ал өз ... ... ... ... ... біреулерді таныстырғанда «достарымыз»
немесе «біздес ... деп ... ... ... да ... ... ... көз жазбай таниды өйткені суфийлерге өздеріне ғана
ортақ әрі мәлім танымал қасиеттер, оларды көпшілік арасынан ... ... ... ... ... ... өзгеше бір ойлай қабілеті
тән.
2.1. Суфийлердің ұстанатын өмірлік ұстанымдары.
Жұртшылықтың басым көпшілігі ұстанатын дәстүрлік тәртіптілік ... ... ... ... ... да ... кісілік
қадір қасиеттерге толы. Олардың барлығына тән ... ... ... ... қызығына немқұрайлық көзқарас сән-салтанатты өмір мен дәмді
асқа әуездік, байлыққа, ... ... ... ... ... ... ... басындағылардың қаһарынан
бұқпантайлап, олардың алдында тізе бүкпеушілік. Көзсіз мойын ұсынушылықтан,
елпілдеушіліктен, өздерін жоғары ұстаушылық. Ескілікті, қала ... ... ... діни ... догматтарды және ырым-жораларды
қатаң ұстанушылықтан ауыстыру. Өмірбақи риязаттта болу яғни аз жеу, ... аз ... ... өмір ... ... ... ... пікір
таластыруға дайын болу. Нәпсіні тиып ұстау үшін өзің қиын да ауыр ... азап ... ... ... ... ... қылуетке түсу. Олардың
пікірлерінше, риязатта болу арқылы адам ... ... ... ... ... ... Ең ұлы ... нәпсіге қарсы күрес. Бұл күрестің мақсаты
пендені шариғат жолына ... Бұл ... ... заңдарын орындап,
жүректі таза ұстауға, өзін-өзі тәрбиелеуге, рухты ... ... ... ... ... ... ... айналдыруға
бағытталған. Өзінің емес, өзгенің қамын күйіттеуге, қоғамның дерттен
айығуын ойлауға, қоғам ... ... үшін ... ... арналған.
Екіншіден, шынайы сопылық таза жолдармен құдайдың еркіне берілуді,
Алламен мәңгілік ұласуды, қауышуды талап ... ... ... белгілі бір
шарықтау шегіне , албүртқан сезім мен экстаздық халге жеткен сәтте, адамның
коніл күйі ашылып, оған ... ... ... Одан , яғни Алладан
құйылған нұрдан, шапағаттан адам өзін - өзі ... , ... ... ... Өзін өзі ... ... Рахат бір сезімге бқленеді .
Осы сәтте ол ... ... өзін Алла ... ... Бұл сәт
жүректін кіршіксіз тазаланып , бұл ... ... ... ... ... өзінен басқа жан сезіне алмайтын рахат әлеміне сүнгу сәті.
Құлшылық ету ... ... ... ... ... ... ... халі. Алла аян берген сәтте шабыт оты алаулап ... ... ... ... ... бастауы. Алламен жүздесу сәті, яғни намаз кезінде ... ... ... үлес алған сәт сәждеге бас қойған сәтте болады.
Үшіншіден , суфийлер жан ... ішкі ... ... ... ішкі жан ... белгілі бір гармониялық үйлесімділікке
жетуіне, жақсыға жаңаға ұмтылысына ... ... ... Олар үшін ... ... ... қатынасын, Аллаға сүйіспеншілігін білдіретін
көңіл күй айнасы, шындықты бейнелеудің айрықша формасы.
Көңіл айнасы ... ... ... ... ... ... күй ләззаты. Алланың аян беру сәті. Суфийлер үшін ... ... ... есім, сипаттардың ең ашық, кемел дәрежеде көрініс табатын
жері. Көңіл көзі ... ... ... ... ... әлемге тән
көріністерді сезіну қабілеті. Көңіл ... ... ... ... ұғынуға
болады, кемелдікке жету жолы ашылады. Сопылықта, көңілде Тәңірден басқа
нәрсе болмауы керек. ... ... бұл адам ... Тәңірдің үйі.
Сондықтан, суфийлер үшін ішкі сезім дүниесіс ... оны ... ... ... ... ... Олар үшін образдық-сезімдік
тұрғыдан әлемді тану, он ... мың ... ... ... ... болса да ену, адам болмысы мен ... ... ... ... ... ... күй ... және қиял ырқымен жүзеге асса да
Алла дидарын, бейнесін көру сезімдік танымның ... ... ... дүниесі
бай, рухы мығым кемел адамның қалбі (көңілі)-Алланың тұрақты тұратын ... мен ... ... болмыс-Алла, мумин құлының қалбіне, жүрегіне сиып
кеткендіктен ең негізгі ... мың сан ... ең ... ең ... Хақтың
тұрағы-кемел адамның көңілі, жүрегі. Себебі, адам сырт ... ... ... ... ... ең ірі әлем, ғарыш. Осы тұрғыдан алып
қарастырғанда суфийлер үшін ... ... ... ... ... мағыналарды білдіреді) әлемі ақыл әлемінен жоғары тұрған хал-
ахуал, шабыт қайнары, Алланың аян беру, көріну айнасы. ... ... ... ... оқу, ақыл ... ... ... деген мағыналарда қолданылады) ақиқат шындыққа хал,
тәжірбие, сезіну арқылы жетеді. Суфийлер тарапынан ... ... ... ... осы ... ортағасырлық Европалық,
философиялық ой-сананың дамуында шешуші роль ... ... ... ... болып тұрған уақытта Кордовалық араб Ибн Масарра/Хғ/
ашып кеткен ... ... жас ... ... тыңдаған ортағасырлық
ағылшын ойшылы Роджер Бэкон(1214-92ж.ш.) ... ... ... «Сезім
білімнің бірде-бір көзі дейтін, барлық білім ... ... ... ... алынады»-деп, естейтін ағым өз ... ... ... біз өз ... ... жеткенше негіздеп
баққан «уахдати шуһуд» деген теориясынан алады.
Осы арада реті келіп ... айта кету ... ... өмір ... ... тектілер үшін француз тілін жетік меңгеріп,
өзара сол тілде сөйлесіп, ... ... ... ... ... ... ... мен жайсандары үшін араб тілін
жетік біліп, сол тілде жарияланған ақыл-ой кеніштерінің озық ... ... ... ... ... ... Жалпы мұсылмандық Шығыс халықтары ойшылдарының матиматика,
жаратылыстану, медицина және т.б. нақты ғылым салалары бойынша ... ... ... ... ... мен ... ... аса зор ықпалын айтпағанның өзінде, діни-философиялық ілімнің
Батыстық философиялық ой-сананың ... ... ... ... ... ... оның көрнекті өкілдерінің еңбектерінің бәрінен де айқын
сезінуге болады.
Төртіншіден, суфийлерді көпшіліктен өзгешелеп тұратын тағы бір ... бар. Ол ... ... Аллаға, Хз.Мұхаммед пайғамбарға деген
айрықша бір сүйіспеншілік, оларды үнемі мадақтап отыру, аса ... ... Сырт ... ... бермейтін олардың бойындағы бұл ... ... ғана ... ... ұғынып түсіне алатын «ғашықтық»
мақамының мазмұнынан көрінеді. «Ғашық» ...... ... ... ... ... ... ұғым-түсінігінше,
ғашықтық болмыстың және жаратылыстың негізгі себебі. Оның өзегінде пенденің
өзін жаратушы Хақты ... ... ... ... ... деген
құштарлық сезімі жатыр. Өйткені, құштарлық сезімі-адамның ... ... ... ... ... сезімі. Көңілдің сүйіктісімен кездесуге деген
құштарлығы, сағынышы. ... ең ... ... ... ... аты ... алып ... соғуы. Құштарлық шамның
пілтесіне, ғашықтық оттағы майға ұқсайды. Ашқтың суфийлердің ... түрі бар. ... ... ашқ; ... ашқ. ... ... да ... бар: а)Алланың өзі жаратқан пенделерін сүю; б)пенделерінің Алланы
сүюі.
Дей тұрғанмен, өзін ... ... шын ... сүйген
пендесінің онымен дидарласып, жүздесу ... ... ... өте ... өте көп, ... терін төгіп, тиесілі діни жоралғылар мен ғибадат
ету жаттығуларын үздіксіз орындауды қажетсінетің\н күрделі үдеріс. ... ... ... Хаққа ұласуды мансұқ тұтқан әрбір салиқ\жолшы\
мақсатына жету үшін жетпіс мақам орындауды ... ... ... ... мақам \аялдаудың\ талаптарын орындаған салиқ қана оның келесі
деңгейіне өте алады. Сондықтан ... ... тыс, ... яғни ... ... ... ... дидары көрінетін уажд\қуаныш\ хәлінен
гөрі, кез келген салиқке «аялдауға» қол жеткізу қиын, әрі өте ауыр ... ... ... ... ... ... өту, ... одан әрі қарай бәрінен біртіндеп өту салиқтен ... ... ... ілгері жылжуды, өзін-өзітүнемі тәрбиелеп отыруды, көп оқып,
өзін-өзі жан-жақты жетілдіруді, кемелдендіруді, жоғары қарай ... ... әр ... да ... ... әрі әр «аялдауға» тән мақамды,
яғни оған тиеселі барлық жаттығулар мен ... ... ... ... Әрбір өткен «аялдаудың» талаптарын орындаған салиқ қана оның
келесісіне ие бола алады. ... ... ... ие ... ... ... оның неғұрлым жоғары деңгейінде де сақталады. Осы
мақамдардың басы «тәуба», соңы құлдық ... ... ... ... ... ... мақам негізінен алғанда көптік ... ... ... ... әдебиеттте, сөздіктерде жетпіс мақам ... ... жоқ. ... ... мақамның жеті «классикалық» түрін атайды.
Олар: ... ... ... ... ... «құдайдан үміт
күту»\тауаккул\; «құлдық»\құлшылық\. Мұнан әрі осы ... ... ... Әл-Калбази «аялдаудың» 17түрін, Әбу саид Майхани-40, Қожа
Ахмет ... ... ... ... ... ... ... айтады. Ал, Абдаллах Әл-Ансари мақамның 100 түрін атайды.
Жоғарыда ... ... ... ... соңы ... Тәубе-тағдырға ризалық білдіріп, шүкіршілік ету, өкіну, кешірім
сұрау, жібіерген қатесін қынжылып, түзеуге уәде ... Дін ... ... жаманшылық істесең де бір Аллаға ғана жалынып,кешірім сұрасаң, бәрән
де Алла кешіреді дейді. ... ... ... аты да, ... да ... ... арналған.
Бесіншіден, суфийлердің құлшылық ету үдерістерінде зікір, яғни Аллаға
жалбарынып, оны ... ... ... ... ресмиленген белгілі бір
ритуалдық діни жоралар мен жаттығуларды орындау айрықша орын алады. ... ... ету ... көңіл айнасы ашылып, бұл жалғанның барлық
азабын да, жаратылысын да, тіптен оның ... да ... ... ... күй қалпына ұйып, өзін-өзі жоғалтқан сәтте көз алдына Алланың дидарын
келтіру, ... ... ... ... ... тауып, ұласып
кету халіне жету тәсілі, жол. Сондықтан да болар суфийлер зікір ... мән ... оны ... ... етудің бірегей тәсілдерінің бірі
ретінде ... ... ... ... ... дінін
қабылдап иманға бас қойған әрбір мумин Ислам дінің бес ... және ... ... екендігін жақсы біледі. Себебі,намаз оқыған
адам ... ... ... алып ... ... жаман іс-әрекеттен
тиылады, өзін пәк, таза ұстайды.Намаз адамның сыртқы дене мүшелері мен ... ... және ... тек ... қасиеттерді қалыптастырады. Намаз
Алла тағалаға ғибадат, мұсылманның миғыражы, яғни ... ... ... ... ... осы ... оқу үстінде салауатты мұсылмандық жолды
ұстанушыларды Алламен жақындастыратын әрі тәубеге ... жол ... ... ... ... зікір етілгеннен басқа барлық нәрсені ұмытып,
тек алланы еске түсіріп, өзін-өзі жоғалқаны сонша, ... ... ... де ... Сондықтан зікір, өзін жоғалту, ғайып әлеміне ену, сонын
ішінде ... ... ... ... Зікір көбіне топтасап немесе жеке
орындалады. Сонымен ... ... ... ... ести ... ... Зікір салудың мұндай түрі- «жаһри зікірі» делінеді.
Сонымен бірге дауысты зікір ... ... ... ... ... ... ... Йассауи тариқаты- осы жаһри санатына жатқызылады.
Зікірдің келесі түрі- «һафи ... ... бұл түрі ... салушының өзі
ғана еститін халде, іштей үнсіз салынады. Нақшбанди тариқатының зікірі –
һафи (үнсіз) ... ... ... ... ... ... ... кейде музыка аспаптары да қолданылған. Мысалы, Мевлена
Желаледдин Руми негіздеген суфийлер ... ... ... ... ... музыка ойнатып қою дәстүрін ұстанған. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... оқымыстылары зікір
салудың мұндай түрін ұстанушы суфийлер мектептерін ... ... ... ... билеуші» дәруіштер ордені деп аталады. Ал, зікір салудың мұндай
түрін ұстанушы ... ... ... ... ету ... ... ... көңіл айнасы ашылып, рух жүрекеті бауран алған, шабыт
сезіміне бөленген, рахатқа батқан ... ... - өзің ... ... ... ... шомыласың, Алламен дидарласып Хақта фани және Хақпен
бірге бақи боласың деп түсіндіреді.
Жалпы, суфизмде, Мұхаммед ас-Сануси әл ... ... ... 40- тан астам түрлері бар.
Жоғарыда біздер талапынан жан- жақты негізделіп, екшеленген тасаууфтық
жолға түсіп, салиқ атанған әрбір адам ... әрі олар үшін ... ... діни ... мен ғұрыптар суфийлерді әр түрлі қобалжыту
мен үрейлену халінен ... бар ... ішкі жан ... ... ... ... етуге даярлайды. Рухани тазарумен жаратушы Хақты тану
жолына итермелейді. Көңіл ... ... ... ... қандайынан болмасын тазарып, нәпсіні тыйып ұстауға мұрындық
болады. Күпірліктен иманға келтіреді. Жаман істерден аулақ жүріп, ... ... ... ... ... бен ... арылтады. Алладан
басқаның барлығын ұмыттырытып, тек Алланы сүюге, соның ақиқатты жолмен
жүруге, ... ... ... ... ... ... ... Өзін-өзі танып білу ге, рухани тұрғыдан толысып,
жоғары ... ... ... біз жоғарыда шама-шарқымыз жеткенше біршама талдап, түсіндіріп
беруге тырысқандардан да басқалай, сопылық ағымның өзіне ғана тән ... ... мен ... ... Дей ... ... ... атап, түстеп жатуға мүмкіндік жоқ. Сондықтан сопылықтың мәнін ... ... ... әрі ... ғана тән ... ... одан
әрі санамалай бермей, енді суфийлер жиналатын орындарды анықтап, ... ... ... және ... ... суфийлердің немен
айналысатындықтарын саралап көрелік.
Суфийлер білімін одан әрі жетілдіретін, өздері ... ... ... ... ... ... үшін ... сұхбаттасу
орындары, мекен-жайлар сопылық тұрақтар деп аталады.
Сопылық тұрақтар көбіне-көп дініне берік, иманы қуатты, сопылықтың
белгілі бір ... ... ... бір ... ... ... ... өктем, даңқы сол маңдағы күллі мұсылман қауымына
мәжһүр белгілі бір шейх ... ... ... ... ... ... бір-біріне жапсарластыра салынған ... бар ... ... ... ... Оның ... биік ең әсем ... әдетте сопылықтың осы тұраққа тән ... ... ... ... білімділердің Сұлтанына султан-ул-
Улемаға салынған кесене ... ... ... ... кесенелердің
қабырғаларына шығыс елдерінің көрікті ұлттық өрнектері оюланған, әр ... ... ... ... ... ... ... ұран
ретінде, маңдайшаларына кесенені қалаған шеберлердің аты-жөндері, ... ... ... адамның аты-жөі жазылған. Одан әрі мешіт, ... ... ... ... ... орналасқан баспахана, тағы да
басқалай бірнеше үйлер орналасқан. Халимконада ... ... ... ... ... таратылған. Сонымен
қатар мұндай тұрақтардың жанында қайтыс болғандарды ... ... ... ... өте беделді суфийлер бауырластықтары белгілі бір аймақтың ... ... ... ... ... ... орналасқан. Бертін келе
сопылық тұрақтар ірі орта және ... ... ... мен
седіреселерге, діни оқу орындарына айналды. Мұндай оқу ... ... ... ... ... ағарту саласының аса дәуірлеген
замандарында өнер-білім, ... ... ... жазу, кітапхана
ісі, геоерафия т.б. салалардан да дәріс берілді. Ал, жоғары оқу орындарында
арабшалық фәлсафа, логика, ... ... ... ... негіздері, ой-талдау философиясы оқытылды. Өз уақыттарында-
Бируни, Ибн ... ... Омар ... ... ... ... Ұлықбек
т.б. сияқты ғалымдар негізгі білімді осындай оқу орындарынан алған.
2.2. ... ... ... ... ... ... ... Шейх-сопылықьа нәпсәден айырылған,
хақта бәқи болған әулие –хақтың досы. ... жол ... ... ... ... Шейх ... дүниетанымды, жолды
айналасындағыларға үйрететін, әркімнің оның халінен, өзінен және сөзінен
өнеге алатын, ... нұр ... ... үлгі-өнеге болатын, муридтерін
толық адам дәрежесіне жеткізуге көмектесетін- ... ... ... ... ... ... оның өсіріп ... ... ... ... ... Шейх ... тіні мен рухын
қалыптастырушы, қоғамға ... ... ... адам ... ... өз еркін шейхқа тапсыру арқылы Алла құшағында фана ... ... ... ... дәрежесіндегі, яғни әулиелердің әулиесі
дәрежесіндегі тұлға. Құтб-ул-ақтаб-ең үлкен қутб немесе ... ... жол ... ... ... ... ... тұлға Х замандағы
Пайғамбарлардың пайғамбарлығының ... ... сай ... Бұл мақам
тек пайғамбарлардың жолын қуушыларға, кәміл ізбасарларына ғана ... ... ... әулеттерінен шыққан шейхтерге ... ... ... ... беріледі.Мысалы, Жалаледдин Румидің туған
әкесі өте ірі дін білгірі, ғалым Мухаммед Бахаеддин Велед «Султан ул-Улема»-
«білімділердің сұлтаны» ... ... Қожа ... ... ... ... Ахмед деп дәріптеген. Өйткені олар ... ... ... сұлтандары-шынайы білімдар тұлғалар бола білген. ... ... тура ... ... ... пір ... ... да
дәріптелген. Муршид саты сияқты. Басқалар сол ... ... ... сияқты. Айналасындағыларға сәуле, нұр шашады. Муршид Аллаға қарап
көтерілу үшін жоғары қарата ... саты ... Бұл саты ... ... Алла ... ... Қысқа қайырғанда, Муршид тариқат ... ... ... ... ... ... ... сопылықта
тариқатқа кіріп, шейхке қол берген дәруіш. Ол бүкіл өмірін бір ... ... бел ... өзін ... құдайдың еркіне
берген(«тәуаккул»), ерікті ... ... бой ... ... ... ... ... еткен(«рида»), азап ... ... ... пен ... ... құлшылық ету рәсімдеріне қосымша ... ... ... ... ... діні ... меңгерумен рухани және құдайлық ақиқаттарды
татып, ішкі жан ... ... кім ... түсініп, Алланың құзырында
абсолюттік, адамдық дәрежеге көз жеткізуі ахл-ил-мағрифат деп аталады. Ахл-
ил-мағрифат муридтердіңэмпириялық таным, яғни сезім ... ... ... оның 99 ... ... ... ... өз рухында көрсете
білуі, оның ұлылығын, өзінің ... және бұл ... ... өмір ... ... ... түрде ұғынуы, Алламен үйлесімдік тауып, онымен
қауышуы, Алла туралы барлық ... ... ... ... ... немесе ешбір құралдардың көмегінсіз ішкі хал-ахуалымен ... ... ... ... ... ... бұл ... меңгергендерді ариф-
әулие, кутб, Хақты танушы дейді. Себебеі, әлим(ғалым) ілімге зерттеу, оқу
арқылы қол ... ал ариф ... ... хал, ішкі ... ... қол
жеткізеді. Осыны терең түсіне, ішкі жан ... ... ... ... бір ... негіздеуші суфий Әбу-л-Қасым ... ... ... оның сипатын, есімдері мен істерін таниды,
кейіннен құлшылық және риязат жасау, нәпсісін арылту ... ... ... ... ғана Хақ оған өзін ... осы ... ... ие
болғандарды ахл-ил-мағрифат дейдй»,-деген болатын.
Мурид ахл-ил-мағрифатты екі негізде меңгере алады. ... ... ... ... ... ... қолданылады/ арқылы
муридтің, бірте-бірте білім тұрғысынан толысып, рухын кемелдендіруі, жоғары
қарай рухани тұрғыдан өрлеу арқылы бұл ... тән ... ... құдайлық ерекшеліктерді өзіне алу ... ... ... ... Яғни ... кір мен
қасанды риязатпен арылту арқылы көңіл тазарғанда қалп көзі(жүрек ... ол ... ... ... діни ілімдерді меңгеруге, бір Аллаға
құлшылық етуге екінші жолы ... деп ... ... ... бұл ... ... белгілі бір тариқаттық мектебін құрушы
жол басшысына, яғни шейхіне қол ... ... ... ... ішкі ... дін ... ... белін бууы. Бұл жолдың
шейхтің дәруішті үгіттеп, дін жолына ... ... ... ... ... діни ілімдерді оқу-ағарту жолымен яғни белгілі
бір білім ... ... ... ... ... ... Діни ... жолы өте ауыр жол. Бұл жол дәуіріштен көп тер төгуді, ауыр ... ... ... ой сана самғауын, ішкі сезім халі мен
қиял әлемінің кендігін талап етеді. Көңіл түпкірінде орын тепкен кір ... ... ... ... ... ... тазартып, жүрек
көзін ашып отыру үшін үнемі шариғат шарттарын түгел орындап, қатаң сақтауы
тарихатты, яғни пір ... ... ... ақиқатқа жету үшін азап
шегуі, михнат тартуы, өмір қызығынан бас тартуы, махрифат ... ... ... ... ... ... ... хақиқатқа жетіп Хақпен
дидарласу, яғни ... ... жету ... ... ... ... діни ғибадаттарда көрсетілген ресми рәсімдерге ... ... ... ... ... ... зікір салу, рухани
жалғыздыққа бару, ... ... ... ... ... әр түрлі
қобалжу, үрейлену халінен арылып, ... ... ... иман келтіріп,
тек бір Аллаға ғана ... ... ... мен ... ... ... ... әрекеті нәтижесіз болады. Содықтанда бұлар жоғарыдағы
жеке-жеке аталып, көрсетілген талаптар мурид-суфийлер үшін Аллаға құлшылық
ету барысында ... ... оның ... ... ғайып әлеміне
бойлап, Алламен қауышып, онымен үйлесімділік тауып, ұласып, кетуде негізгі
әрі маңызды шарттар ... ... ... сондықтан да болар, ... ... ету ... ... ... ... «тауаккүлту-
ала-Аллаһ», «Аллаһ кафи» зікірлерін, Алла сөзін немесе «ла-илаһа-илаллаһ»
тіркесін үздіксіз қайталауы, жиналған ... ... ... ... аты), ... ... ... сөз
тіркестерін жүйелі түрде қайта-қайта қайталап ... ... ... зікір салуда лоар зікір етілгенен басқанын бәрін ұмытып, өзін
жоғалтып соншалық, зікір салып жатқандарын білмей да ... Міне ... ... ... ... ... ... нұр-шабыт келеді.
Басқашалап айтқанда, Алла аян ... ... ... бұл нұр-шабыттың
муридтің бойына жұғынуының екі жолы бар. Оның бірі-құдайлық, ... ... ... ... ... ... сезім). Екіншісі, силсила көсемдері(шейхтері, әулиелердің
әулиелері) арқылы жанамалап ... ... ... ... арабшадан
қазақшалағанда шынжыр деген ... ... ... ... құдайлық нұрға ұмтылысын, оның ... ... ... ... ... сопылықта, ең маңызды компоненттердің бірі
болып саналады. Силсиласын білмеген салиқ, тегін ... ... ... әсер ... ... ... ... жайлы жазылған еңбектерді
«силсилнама» деп атайды. Себебі, кезкелген тариқаттық мектепте ... ... ... ... ... ғана ... отырмайды, сонымен
қатар сопылықтың осы жолын одан әрі ... ... ... ... де ... отырады. Демек, силсила шынжыр ... ... ... ... ... ... ... тариқатының құрушысы Қожа Ахмет Ясауидің силсиласы ... ... ... ... ... ... ... Абдул Жабар, Абдул
қаһһар, Абдул Рахман,Ысқақ Бап, Харун Шайх, Хасан Шайх, Мумин Шайх, Муса
Шайх, ... ... ... ... ... ... Шайх, Омар Шайх, Осман
Шайх, Мухаммед Шайх, Ифти һар Шайх, Махмуд ... ... ... ... ... Ахмет Ясауи.
2.3. «Сама»-музыка аспаптарын ойнатып қойып,зікір салу.
Зікірдің үшінші нысанына музыка ... ... ... ... ... ... ... Мевлана Желаледдин Руми негіздеген суфийлер
мектебі дәруіштерді құдайға құлшылық ету барысында ... ... ... ұстанған. Сондықтан да болар, суфизмнің мұсылмандық үлгісінің
тарихын зерттеуші Батыс оқымыстылары зікір салудың ... ... ... ... ... ... шыр айналып билеуші» дәруіштер
ордені деп атаған. Ал, ... ... ... ... ... суфийлердің
өздері болса, құлшылық ету үстінде музыка әуеніне еліткен көңіл айнасы
ашылып, рух жүректі баурап ... ... ... ... ... ... өзінді-өзін мүлдем ұмытып, ғайықтан келген нұрға шомыласын, Алламен
дидарласып, Хақта фәни және ... ... бақи ... деп ... да ... ... Желаледдин Руми басшылық ететін суфийлер
бауырластығы басқа мұсылман аймақтарындағыдай ханака, завия деп ... ... теке ... ... деп ... -түрік сөзі, сема делінеді, қазақшалағанда «тыңдау, әндету,
рахаттана тыңдау» деген мағыналарға келеді.Ойды ... ... ... ... ... ... бірлесіп зікір салатын орын, себебі ән
салу дәстүріне кейіннен би мен ... ... ... ... ... белгілі бір мінажатхана мүшелер немесе бір
бауырластықтағылар ғана ... оған ... ... ... ... ... қатысқан. Музыкада ойнаушылармен әншілер
көбінесе қарапайым адамдар болған. Оларды сырттан шақырып ... ... ... келе ... ұйымдастырылған дәстүрге айналған.
Жалпы, жоғарыда біздер тарапынан жан-жақты сараланып, пайымдалған
пікірлерден көрініп тұрғандай сопылық танымнын мәні ... ... ... ... яғни ғибадат ету үстінде белгілі шарықтау ... ... ... ... ... ... ... ашылып, адам өзін-өзі ұмытады,
жүрекке құйылған нұрда, ... ... ... ... ... талаптанады, құдайдың еркіне беріліп, рахатбір
сезімге бөленеді, ... ... ... Алла аян ... сәтте шабыт оты
алаулап, жанып, дел-сал күйге ... бұл ... ... ... ... ... өзін ... жүргендей сезінеді. Міне, осы сәтті басты күзер
етіп ұстанған батыстық зерттеушілер, суфизмді исламда VIII-IX ... ... ... келе араб ... елдерінде кең таралған діни-
мистикалық ілім деп ... ... ... ... суфийлердің
құдаймен көрісіп, тілдесуі, яғни шынайы ... ... оған ... күй ... іске ... Кез ... діндердегідей исламның, оның
діни-философиялық ілімі суфизмнің де негізінде ... тыс ... ... жатыр. Сонымен қатар ертеректегі суфизмге ... ... бар ... тән болды. Кейіннен неоплатонизмнің,
үнді философиясының, кейбір християн идеяларының ықпалымен ... және шын ... ... ... Құдайдың хақтығына шек
келтірмей, ал айналадағы заттармен құбылыстар оның эманациясы дей ... ... ... ең ... ... адам ... ... мен бірігуі
деп жариялап, жер бетіндегінің бәрінен ... қол ... ... ... «рухани тәжірбиені» танымның ... ... деп ... онда субъект пен объектіге бөлу жойылады және
дүниенің алғашқы рухани негізі – жаратушының ақиқат бар ... ... ... ... ... ... дәруіштердің өзін-өзі ерекше
шабыттандыру жағдайына жеткен кезінде іске асады. Расында да суфизм ... ... ... ғана ... сонымен бірге, ол діни сезімнің ,
жалпы барлық психикалық процестердің интеллектуалданып, ... жан ... ... ... ... ... тағлымы мен «көркем
мінез-құлық» туралы ілім.Суфизм ислам дінің шын мағынасындағы рухы , мәні.
Ол жинақыланған ... ... ... шоқтығы, бұлақ суындай мөп-
мөлдір, ... таза ... ... ... діни ... ... ... дінінің рационалдық-теориялық өзегі ғана емес,
сонымен ... ... ... ... бір ... мен ... ғибадат ету методтары мен ... ... ... де ... ... ... ... Суфизмнің өзегіндегі рационалдық ... ... мен ... сезімдік таным бір-бірімен кіріге байланысып,
ажырағысыз бірлікте қызметтенеді. Оның қайнар бастауы – ішкі ... ... ... ... ... барлық жаратылыс атаулының
түп негізін, ... ... ... т.т. білсем деген ішкі тебіреніс құштарлық
сезімі. Ал, бәрімізге белгілі ішкі тебіреніс, білсем, көрсем, сезінсем, қол
жеткізсем деген ... ... ... жан ... ... бойын билеп
алған сәтте құдіретті күшке, жүректі ... ұлы ... ... Ал, ... құдіретті күшті қайнар бастауы, сезім мен таным әсері
көңілдегі барлық кір мен ... ... ... ... мен ... ... күпірліктен иманға келуді, табынуға таяныш боларлық өзгеше ... ... ... тудырады. Содан барып, жоқтан барды іздеу, яғни
санадае тысқары тұрған құдірет иесіне табыну, құлшылық ету басталады. ... ... ... оны танысам, білсем, көрсем, онымен тілдессем, оның
нұрына шомылып, махаббат, сүйіспеншілік, ғашықтық отында өртенсем ... ... ... Алла ... ... бар ... ... пен
адамды , рухани және материялық дүниені, жын, пері, шайтанды, тірі атаулыны
жарутышы енгіз болса, ... ... ... пен жаратылыстың жаратылуының
себебі, ал ғарыш әлеміндегі барлық жаратылыс атаулы осы ... ... ... ... ... таза ... рацоналдық-логикалық
ойлау жүесінен гөрі, шабытты оталдыра алатын сезім дүниесінің, яғни ... ... ... шыққын махаббаттың ,сүйіспеншіліктің, ғашықтықтың
жетекші роль атқаруы міне, осы себептен де ... ... Дей ... ... ... хақиқатта Хақпен жүздесіп, онымен қауышуға,
ғарышпен ... ... Алла ... ... ... ... ... әдептілік пен ақыл-парасат қайнарынан сусындауға, сол ортада
өзін-өзі тәрбиелеуге, өзін-өзі ... ... ... ... ,
өзін-өзі танып білуге, рухани тұрғыдан толысуға ... ... ... ... да болар, сопылық ілім мұсылман дінін ... ... тез ... ... ... ... Оның мән мағынасын
түсіндіріп беруші ғылыми шығармалар пайда болды. Мысалы, суфизмнің «Китаб
әл-Лума», Абу Бакр әл-Калабазидің ... ... ... атты шағармалары, Әбу
Абд ар- Рахман ас-Суламидің трактаттары, Әбул- л ... әл ... ... ... Әли бин ... ... әл- Худжуиридің «Қашф ... ... әл- ... «Маңазил ас-са арип» атты ... ... осы ... дейін өздерінің маңыздылығын жоғалтқан жоқ. Бұл
түсінікті де. Олардың адамдардың күнделікті ... мен ... ... орны мен ролі ... ... ... ой өрімдеріне
толы болатын. Құран хадистері мен сүрелеріеде мазмұндалған көне ... ... ... ой ... ... келе таза сезімдік және
философиялық пайымдаулармен әрленіп, ислам дінінің шынайы мәнін түсіндіру
құралына айналған-ды. Өйткені таза сезімдікбұл пайымдаулар ... ... ... ... ... ... бере алмағанымен, астарлы философиялық
түйіндеулер, қисынды теңеулер ... оның ... ... ... Оның ... ол ... ... көзқарастарнегізінен теологиялық
мәселелерді символика- аллегориялық амал- ... ... ... ... қарастырып, астарлы пікірлермен жеткізуге тырысып
бағатын.
2.4. Ислам дінінің, күллі түркі ... ... ... ... Ахмет Иасауи.
Уақыт - ескі мен ... ... ... ... ... жұтатын, жаңаны сынап, жер жастандырып өзінің талабын сездіретін
күш. ... осы күш - ... ... ... аласапыран, дүрбелең, тіпті,
топан су болып көрініс беріп, тегеурінін сездіріп жатса да, ... ... мен ... ... ... талаппен мойындататын ұлттық
болмысымыздың өзегі - ... ... ... дін және ... ... осы уақытпен бірге қатар келе жатыр. Кеше ... - жүйе ... ... ... аз ғана ... ... ... деп
танытылды, идеологиялық қағажу көрді. Адам мен ... ... ... ... ... ... қайта түзілді. Бүгін сол құндылықтарымызды
өзінің қалдырған мұрасы арқылы ... ... ... тарихи
тұлғаларымызға басқаша көзқараспен, оларға деген қатынасымызды қалпына
келтіріп, тарихи сабақтастықты ... төл ... ... ... ... ... ... бар. Осындай рухани мұраның басында күллі
түркі әлемінің пірі Қожа Ахмет Иасауи және оның ілімі, ... мен ... ... және оның ... жан-жақты зерттеу объектісі ретінде таңдаған
иасауитану саласы да өткен дәуірдің тегеурінімен сол уақыт пен кеңістіктің
қажет деп ... ... ... және ... ... ... мен ... ақиқатын жан-жақты танырлық мүмкіндікке
тәуелсіздіктен кейін жететін ... ... ... ... ... ... ... саны мен сапасы жағынан кенде емес.
Көрсеткіш ретінде Иасауи мұрасын тану тіл, ... ... ... дін,
философия саласы ... ... ... ... жүздеген
диссертациялар жазылды. Бұл сандық, сапалық өлшем. Осы өлшемнің өзінен-ақ
саннан ... ... ... дәрежесі мен көлемі анықталуы тиіс ... ... ... ... ... ... арасында тұтастық пен
тұжырымдалған, орталықтандырылған жүйеге түсіру қажеттілігі ... ... ... ... ... танылмай, танытылмай жатқан қат-қабат
мәселелер жетерлік. Мысалы, ... өмір ... ... мен ... ... тұтас сарапталып біткен жоқ. Тарихи тұрғыдан ол дәуір
туралы мәліметіміз шектеулі, өте аз. ... ... ... ... ... бар ... өзін ғылыми айналымға айналдыратын сала
маманы жеткіліксіз. ... ... ... ... саяси, экономикалық,
мәдени қабаттары беймәлім. Бар деректердің өзі Иасауидің өскен ортасы мен
рухани әлемінен ... ... ... ете ... ... да ... ... кеңістіктегі исламның жағдайы, сопылық таным мен тариқаттардың
саны мен сапасы, ілімі мен ... ... ... мәні анықталмай
отыр. Иасауи туралы жазылған дереккөздердің дені ... Рас, ... ... ... бар. Бұл ... ... ... жалғастырушылары Зәңгі ата,
Мансұр ата, Бақырғани, ... ... ... ... ... Құл ... ... де қат. Иасауиді тұтастай кескіндейтін мәліметтер ... оңды ... ... ... ... ... ... емес. Бұған қоса, бүгін иасауитану саласында ғылыми ... ... ... ... оның ... ... ... қалып таңбалармен БАҚ беттерінде сопылық таным туралы ... ... ... ... ... сопылық танымның ислам
философиясындағы орны мен рөлі қандай? Сопылық танымның ... мен мәні ... ... ... діні мен ... ... қаншалықты? Түркілік сопылықтың басқа сопылық мектептерден ерекшелігі
мен айырмашылығы неде? Иасауи ілімі мен ойлау жүйесінің ... ... ... ... ... ... тарихындағы олардың ойлау
жүйесіндегі орны мен маңызы ... ... ... ... философиялық
көзқарастары танымдық, этикалық, моральдық, эстетикалық, ... ... қай ... ... ... ... ... ғылыми негізде жауаптандыру - уақыт талабы.
Ғасырлар бойы Иасауи мәдениеті өзіндік ... ... ... ... мен ... қарай тұжырымдалып,
түсіндіріліп, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Кеңестік идеология Ахмет
Иасауи сияқты ... аты ... оның ... ... тариқатын да
зерттеуге құлықты болмады. Кеңестік жүйе ... ... ... зерттеулер болғанымен бұл дүниелер сол ... ... ... тар шеңберден әріге аса алмады. ... ... ... К. ... ... ... ... Иасауи дүниетанымы сол
дәуірдің идеологиясы шеңберінде қарастырыды.
Иасауи туралы ... ... ... ... түрік ғалымы Ф.
Көпрүлү  тарапынан жасалды М.Ф.Көпрүлүнің ... ... ... атты ... өз ... ... жоқ ... болғаны анық.
Дегенмен бүгін бұл еңбектің методологиялық ... ... ... ... ... ... да ескірді. Қазіргі уақытта
ғылымға деген көзқарас та өзгерді. Жалпы бүгінге ... ... ... ... ісі О. ... З.В. ... А. ... М. Қара, К. Ераслан
сияқты түрік ғалымдарының еншісінде болып келді.
Түркілік мәдениет пен діл ... ... ... ... Т. ... , А. Бодроглигетти , А.-М. Шиммел, А.Беннигсон , Дж.С.
Тримингэм, А. Мец, Д. Де-Уис және т.б. ... ... ... ... ... ... ... ішінде Девин Деуистің тұжырымдары
арнайы ... ... ... ол ... тек түркі әлемінің ғана
құндылығы деген түсініктен бас тарту керек; Иасауи ХІІІ ғ. ... ... ... ... мен ... ... исламға жат; "Диуани
хикмет" Иасауидікі емес; Иасауийа мен Анадолы шайхтары арасында байланыс
жоқ, сол ... ... мен ... арасында да байланыс жоқ деп
есептейді. Девиннің өз пікіріне өзі қайшы келетін тұстары көп-ақ.
Қожа Ахмет ... ... ... да ... ... ... ... Б.Бабажанов Иасауи тарихының негізгі зікір формасы -
жахрий және ритуалдық би - сама ракс туралы ... ... ... ой ... жасаған. Ибрахим Хаққұл Иасауидің ... ... ... ... ... ... ашып
көрсетеді. М.Хашимов Иасауи жолының жайылу картасын жасаған. Надирхан Хасан
да Иасауитану ... өте ... ... ... Махмуд Хазинидің "Манба-
ул абхар фи риязи-ил абрар" атты ... ... ... ... және ... мәселесі өзекті тақырып. Бұл тақырып
туралы зерттеулердің қатары біршама молайып ... ... ... ... ... танымдық мәнін төл категориялық ұғымдарын ... ... күн ... ... ... ... ... құндылығымен ерекшеленеді. Арабтанушы-тарихшы ғалым Ә.Муминовтің
Иасауийа тариқатының қалыптасуына байланысты құнды ... бар. ... ... З.В.Тоған Иасауи ілімінің манихеизм мен шафиилік ... ... ... Қожа Ахмет Иасауидің Қарахан әулетінен
шыққандығын айтады
  З.Жандарбек Иасауийа мен ... ... ... өмір ... мен ... ... орталардан келгендігіне негіздеп,
екі тариқат арасындағы қайшылықтың негізгі көзі ретінде көрсетеді. Бұл ойды
кезінде В.В.Бартольд та айтқан ... Оның ... ... ... Иасауийа далалық көшпелілердің ағымы. Осылайша ол, қала ... ... мен ... мәдениет арасында диалектикалық күресті
көрсеткісі ... ... ... ... ... ... ... принциппен қараудың күні өтсе үні өшпей ... ... ... ... ... Фараби мен Ибн Сина,
Иасауи ілімдерін көрсеткен және сол ... ... ... философ Ә.Нысанбаев болды. Ол ... ... ... және дамуына түрік суфизмінің ұлы өкілі Қожа
Ахмет Иасауидің рухани қызметі үлкен әсер ... ... із ... ... Әбу ... ... мен Қожа ... Иасауиге түрік және
әлемдік өркениет тағдырындағы ұлы тарихи тұлғалар ... баға ... пен ... ... ілімін моральдық-аксиологиялық және
танымдық тұрғыдан қоғамдық өмір ... сай ... ... ... ... С. Нұрмұратов таным мәселесінде Иасауи ... ... ... пен иман ... нақты көрсеткен: "...ақыл - көбінесе
күмәнданумен болады, ол  ... ... ... деген
бағалау жүйесін ұсынады. Ақыл сенуді білмейді. Ақыл ... ... ... ... ... бірақ мәнге жете алмайды.
Сондықтан сопылық дәстүр бойынша өмірде ... ... ... күш
жүректен шыққан сенім". Осындай ішкі таным мәселесін Қ.Әлжан да көтерген.
Ислам мен сопылықты қарама-қайшы ... ... ... ... болатын. Қ. Бегалинованың еңбегі жалпы сопылықты адамның Алланы
тану, ал шын ... ... ішкі ... ... ... және адам
мүмкіндігінің ақиқатын негіздейтін, Аллаға бет алған ... жол ... ... ... Сондай-ақ, сопылықтың онтологиялық,
гносеологиялық негіздерін философиялық ... оң ... ... ... оның уахи және оған ... ... ... таныса, философиялық
танымда Алланы логикалық заңдармен, рационалды Құран және ... ... ... Ал ... Алланы танудың әрі діни әрі
философиялық таным табиғаты бар" - ... ... Қ. ... ... ... мен ... авторларының жасаған тұжырымдары
ықпалында кетіп, сопылықты "бұрынғы сарынмен" тұжырымдайтын ... да ... ... ... ең ірі теоретигі әрі еретикалық ағымның ... ... ... ... туралы қорғаған диссертациясы алғашқы
философиялық еңбек ... ... ... ... ... ... ... қырлары мен негіздері бар. Иасауи Алла
мен әлемнің бірлігін уағыздайтын ... ... ... ... ... ... Алланың дидарына деген махаббатты еретикалық
деп қабылдап, бұл құбылыстың араб-парсы ... ... мұны ... ... тән ... деп ... Адам ... оралуын неоплатондық эманация теориясының көрінісі деп біледі
Бүгінгі күні Қожа Ахмет Иасауи мен сопылық ... ... деп ... бір тұтастың ғылыми жаңалықтарына төменгілер жатады:
- Түркі ислам философиясы хикмет ретінде жинақы ... ... ... ... осы ... толық кескіндейтін дүниетанымдық ойлау
жүйесі;
- Исламда ... ... және ... ... түсіндірудің ерекше
танымдық, тарихи және доктриналық формалары. Бұл салалар өзара қарастыратын
мәселелері, сұрақтары мен ... ... ... ... Ислам философия тарихында ғақли және нақли ғылымдар ... ... ... ... ... хәл ғылымын ғана қабылдайтындығы
анықталды;
- ... ... ... ... ... және ... біртұтас
ақиқатқа жетелейтін жолдардың түсіндірмелері. Сонымен ... ... ... рухтың хәлі мен мақамдарын білдіретін моральдық
орындар мен рухани таным ... ... ... ... ... ... ... заттық, рухани және мағынауи сияқты үш
күйден тұрады. Осы мәнді түсіндіретін тауил ... де ... ... ... ... ... тұғыры екендігі философиялық
тұрғыдан пайымдалды;
- Иасауи философиясы адамның көңілі мен әлем және Алла ... ... ... ... ... кені ... жаңа ... Иасауи философиясы Фарабидің, Ибн Сина, Матуриди, Баласағұни және ... ... ... түсіндірмесі екендігі философиялық және моральдық
тұрғыдан дәйектелді; 
- Иасауи философиясы исламға тән эзотериялық діни танымның ... ... ... ... ... сопылық тарихының үшінші тариқаттар
кезеңінде түркілік дүниетаным негізінде ... ... ... жаңа деректер негізінде дәлелденді;
- Сопылықтың ислам тарихы мен сипаттарын зерделеуде негізгі объект болуының
мақсаты мен ... ... ... ... ... тұжырымы мен
христиандық "пантеизм" теориясы мазмұны жағынан мүлдем екі бөлек ... ... ... ... ... ... ... негізгі төрт ұстанымы: заман, мекен, ихуан және ... ... ... ... ... ... ... тыныш, қоғамнан
жырақ жерде тәрбиелеу және адамды өз мәнін табуға ықпал ... ... ... ... ... әдісі екендігі жаңа тарихи деректер арқылы
толықтырылды;
- ... ... ... ... қазақтардағы "әлімсақтан бері
мұсылманмын" түсінігі, "қалб-салим" дәрежесінің ... ... пен ... ... ... ғылыми түрде алғаш рет тұжырымдалды;
- Иасауи философиясында "йақин" тұжырымының орны мен ... ... ... ... ... рух сипаттары" біртұтас онтологиялық және
моральдық философия ретінде қарастырылып, жалпы көзқарасы "перде-әлем-мақам-
йақин-мужахада-инаят-махаббат" шеңберінде тұжырымдалды.
Хикмет - ... ... ... ... ... ... ... ұғым, дүниетанымдық ойлау жүйесі. Фараби, Ибн
Сина, Матуриди, Баласағұн, Қашқари, Иүгнеки, Иасауи ... ... ... ... ... түрік-ислам өркениетіне жол салды.
Фараби болмыстың мәніне жетуді рухани ... мен ... ... ... негіздесе, Ибн Сина да болмыстың мәнін құдайлық махаббат
арқылы негіздеді. Құранды Матуриди тауил яғни, оның ішкі ... ақыл ... амал мен ой ... ... Баласағұн, Иүгнеки мен Иасауи құтты
Алладан берілген мән ретінде ... ... ... ... түсіндірді. Қазақ мұсылмандығының негізі - Иасауи
хикметі осы мәнмен ... ... ... ... ... ой, ... ... категориялар қазақ ойлау жүйесінің негізгі іргетастары болды.
Құранды түсіндірудің ерекше танымдық, тарихи ... ... ... ... ... және ... ... үш негізгі
интеллектуалдық таным біртұтас ислам философиясының желісін жүйелеп, ... ... ... ... Кәлам ғылымы өзінің зерттеу
объектісіне "қай сенім?" сұрағымен ... ... "қай ... ... негізінде "қай адам?" сұрағымен қатынасын анықтады. Берілетін
жауаптар да ... ... және ... ... ... және ... ... камил) болып келеді. Кәламның Құран ... ... ... ... ... үндесетін логикалық
(дәлелденген) танымға жету, сопылық Хақпен үндесу ... ... ... ... ... идеялары осы диалог процесінде ... ... ... ... ... ... мәнге айналды.
Ислам философиясы тарихында ... және ... ... ... ... және ... ... ғылымдар болып
сыныпталды. Тафсир, хадис, фикх, кәлам, сопылық сияқты ғылымдардың міндеті
негізінен Құран мәтінін түсіну және түсіндіру болғандықтан ... ... ... Бұл ... ... ... жіктемесінде &қал} ғылымдары
ретінде танылады. Ал хәл ілімі Алла мен адам арасындағы ... ... ... ... ... Иасауи көзқарасы бойынша, хәл ілімі ... ... ... ... ... зерттеу нысанына
айналдырған, ал &қал} ғылымының тақырыбы ... ... ... тануға
құрал бола алмайды.
Иасауи көзқарасында Алланы танудың шариғат, тариқат,
мағрифат және ... ... бар деп ... ... бір ... ... ... әрі адамның рухани жол арқылы жеткен кемелдік
хәлдерін, әрі ақиқат тәжірибесінің ... ... ... ... мен ... адам және ... әлем арасындағы сипаттық моральдық
үндесуді қоғам тіршілігіндегі шариғатпен, тариқатпен, ... ... ... осы ... ашудың сатылары бар. Осы
мақамдарға сай иман да ... ... ... ... Иасауи
көзқарасында шариғат, тариқат, мағрифат және хақиқатта айқын таным арқылы
қол ... жол ... да ... ... ... ... ... жетелейтін
асу ретінде түсіндіріледі.
Исламдағы дәстүрлі түсінік бойынша ... ... ... ... ... ... ... және ... ... үш ... күйден тұрады. Бұл жүйе Иасауи
терминологиясында адамзат (насут), періштелер ... және ... ... ... ретінде танытылды. Жаратылған әлемнің материалды,
рухани және мағынауи жіктелуіне орай адам микрокосмосында да ... ... рух ... үш ... бар. ... ... ... рет-ретімен
тән, жан және ақыл деп атайды. Негізінен сопылық танымның мәні ... ... ... ... методы адам жанының өзгеріске түсуі мәселесінен
ажырай алмайтын эзотериялық методология.
Адамның санасы, әлем және ... ... ... ... үш ... ... Тәңір осы үш әлемді өз табиғатына ... Адам осы ... ... ... ... ... яғни өзін және ... құдайлық мәнді тануға міндетті.
Сондықтан ... ... да, ... да Алланың жаратқан аяны. Алланың
субъективтік жеке аяны ... ... ал ... ... ... ... аяны Осы ұстанымға сай әлем де ғарыштық аян, әрі Алланың екінші
кітабы ретінде ... ... ... ... ұстанымы құдайлық
аянның осы үш түрін универсалдық бірлік күйінде топтастырған.
Философияда Фараби мен Ибн Сина, кәламнан Матуриди, сопылықтан
Халлаж бен ... ... ... ... ... ... ... санасы белсенді сана, яғни, құдайлық құт ... ғана ... ... жүзеге асыра алады. Әбу Әли Ибн Синаның
&міндетті болмыс} түсінігі ... ... ... ... болды.
Кәламдық тұрғыдан өзіндік методологиялық сенім ... ... ... әлем және адам туралы ... да ... Ибн ... ... ... ... ... теориясы" Орта Азияда
сопылық философиясының өркендеуіне ықпал ... Құт ... ... туралы
теориясымен Иасауиге ықпал еткен негізінен ... ... ... ... ... ... ... философиясының онтологиялық,
гносеологиялық және моральдық қырынан көрінеді.
Суфилер ақиқатты сөзден емес, өзінің рухани ... ... ... ... Бар және Бір ... туралы теориялық
мәселелерді білумен емес, іштей ... ... ... ... таныды.
Сопылардың ойынша, Тәңір адамға өз ақиқатын тек сопылық тәжірибелер ... ... ... ... ... кезеңі ХІ ғасырдан бүгінге
дейін жалғасқан өте маңызды кезең. Бұл ... ... мен ... және ... ... ... қайшылықтар исламда поэзия, әдебиет,
өнер сияқты құндылықтардың дамуына тосқауыл бола алмады.
Батыс ориенталистерінің исламға ... ... ... ты ... ... ... ... және "еретиктік" және т.б. жіктемелерге негіз
болды. Қазіргі таңда &уахдати вужуд} пен &пантеизм} өзара тең ... ... жүр. Бұл ... қате ... ... Алла мен әлем ... тұтылады. Онда материя мен рух жеке тәуелсіз болмысқа ие ... Алла ... заң, ... Сол ... ... ... ... мен
еркіндіктің болмысын қабылдамайды. Алланы әлемде немесе идеяда ... ... ... тұрғысынан қарағанда, бұл қате. Болмыстың бірлігінде
мұндай тепе-теңдік, яғни, Алла мен әлем арасына теңдік қойылмайды. Алладан
басқа ... ... ... мәні жоқ. ... ... ... ... көрінісі. Алла барлық болмыстардың негізі. Алланың
әрбір сипаты заттар мен ... ... ... бірлігі
тұжырымдамасында әлемнің мәні, Алланың мәніне қосылмайды. Керісінше әлемнің
болмысы Алланың ... ... ... Алласыз әлем өзіндік болмысқа
ие емес. Алла әлемге, затқа, құбылысқа тегі мен мәнін ... ... ... бар ... ... амалдар Аллаға тән емес. Сондықтан
болмыстың бірлігінде тағдыр бар, мәжбүрлік жоқ.
Тариқатқа кірген муридтің кемелдікке ... төрт ... ... ... ... ... бауырмалдық-өзара ынтымақтастық (ихуан),
мемлекет басшысына риясыз беріктік (рабт-и ... ... ... ... ... ойы ... ... хатр); зікірмен
айналасуы (аурад) үшін ең ... ... ... ... болуы керек.
Екінші талибтер (шәкірттер) арасында және мемлекетте жұмыссыздық соғыс,
т.б. ... ... ... ... ... мұндай құбылыстар шәкірттің
кемелдену уақытына кесірін тигізеді. Үшінші кемелдік ... ... ... ... рухани достардың болуы. Төртінші, мемлекет басшысына
берік, адал болулары керек. Иасауи ... ... ... бар ... ... бағыттауы және кейбір арнайы зікірлер арқылы ... үшін ... ... ... ... қараңғы, сыртқы әлемнен
жырақтау орындарда яғни, жерден қазылған ... ... ... ... білдіреді. Зікір, сұхбат, рухани шабыт сияқты техникалар мен
құралдардың мақсаты - Құранда айтылатын ауруға ... ... ... оны Тәңірді сүйе алатын дәрежеге жеткізу. Зікір ұғымы ... ... ... ... ... ақ ... ондағы құбылыстар
Алланы еске салатын, оның бар екендігін дәлелдейтін зікір ретінде ... ... ... ... ... рух, ... қатысты.
Көңіл ұғымы исламда орталық ұғым. Мысалы, кәлам иман мен ... ... ... ... мәселелерінде тікелей жүрекпен қатысты
түсіндірмелер жасайды. Фикх, ... ... да ... ... көңілге қатысты ниет пен ерік ... ... ... ... ... Ибн Сина) өкілдері жүрек, рух, жан, сана ... ... ... жазып, танымдық орталық ретінде таныған. Иасауи
көңіл деп, жүректі, көкіректі, қалбті, рухты, жанды, ішкі ... ... ... ... ... ... ең негізгі шарттары мен
қағидаларын методикалық-теориялық деңгейде ... ... ... салим сау жүрек, пәк көңіл дегенді білдіреді. Қалб-и
салим деп ... ... ... одан ... білетін, арылған
көңілді айтады. Иасауи ... ... ... ... ... түсініктегі әлімсақ құбылысына, яғни, көңілдің саф ... ... пәк ... ... ... ... адам санасының таным мәселесінде
жаңылысудан арылып, күмәнсіздік хәліне жетуін &йақин}, ... ... ... ... ... ... орын жоқ. Сондықтан оны сенімнің ерекше
түрі ретінде де қарастырады. ... ... ... ... - ... ... ... жасалған ғылымға қарама-қайшы, өйткені айқын танымда күмән,
күдік болмайды. Айқын танымда күмән, ... жоқ. ... бұл ... ... және оған ... бағу, оны қайталау ілімі. Адам Алланы да Алла арқылы
таниды. Басқа дұрыс, айқын жол жоқ. ... ... ... ... осы ... ... ақиқатты "жеті йақин" (жеті айқын (анық) және ... яғни жеті ... ... этикалық сатылар арқылы ашып
көрсетуінде болып табылады. Иасауи көңілдің ... ... ... мен ... ... тұтас қарастырады. Иасауи философиясында
біртұтас ақиқат ... мың ... ... Адам осы ... ар жағындағы мәнге жету үшін &жетпіс моральдық мақамнан} өтуі ... ... жеті ... ... ... жетуге болады. исм-ул йақин, расм-ул
йақин, ‘илм-ул йақин, ‘айн-ул йақин, хаққ-ул ... ... ... ... ... ... ... адам өзін жеңумен және оған қоса
Алланың құты мен "ғинаяты арқылы жетеді.
Ислам дінінің ... ... ... ... ... институты және адам арасында діни таным мәселесі ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Бұл
ерекшеліктерді шартты түрде кезеңдерге бөлуге болады. Исламда дәстүрлі діни
танымның бірінші сатысында фиқх пен ... ... ... ... болып,
қоғамда факихтер мен кәламшылардың билігі мен үкімдері ғана ... ... ... саты - ... және ... ... исламдық
түсінік кезеңі (ХІ-ХVІІІ ғасыр). Бұл ... ... мен ... діни ... мен ... ... ... Даруни, яғни
ішкі мәнге негізделген, рухани сипаттағы ... мен ... ... ... Үшінші саты - исламның қорғаншақтық кезеңі (ХVІІІ-ХІХ ғасыр). Бұл
кезеңде мұсылмандардың ғылым мен ... ... ... ... саясат, экономика салаларында өздерінің үстемдігін көрсете
бастаған ... ... ... ... ... Бұл құбылыс
негізінен ХІ ғасырдан ... ... ... өркениеттераралық
қақтығыстарда айқын көрінетін. Қорғаншақтық кезеңнің ерекшелігі ... ... ... ... ... ғылым мен өркениеттегі
үстемдіктеріне жауап ретінде мұсылмандар өздерін ... ... мен ... ... ... ... ... саты -
үйлестіруші, түсіндіруші-телуші, синтездеуші исламдық ... (ХХ ... ... Бұл ... кешегі өткен ғасырдың негізгі идеологиялары,
жүйелері, діни-философиялық ағымдары мен ұсынған жолдары ... ... ... ... ... көзқарас, пікір, қағида, мәліметтер мен
әдістерді үйлестірумен, ... ... - осы ... ... ... ... ... бастаған бұл түсінік ХVІІІ
ғасырдан қазірге дейін кеңінен тарап отыр.
Ислам дінінің негізі болып табылатын Құдайлық аян, ... және адам ... діни ... мәселесі өзіне тән ерекшеліктерімен
тарихи процесс ішінде нақты көрініс ... Бұл ... ... ... ... болады. Исламда дәстүрлі діни танымның бірінші сатысында
фиқх пен кәлам ғылымдары басты назарда ... ... ... ... ... мен ... ғана ... (VІІІ-ХІ ғасыр). Екінші
саты - суфизм және тариқатқа негізделген исламдық түсінік кезеңі (ХІ-ХVІІІ
ғасыр). Бұл ... ... мен ... ... діни ... мен
түсіндірмелері негізге алынды. Даруни, яғни ішкі мәнге негізделген, ... ... мен ... ... бола ... ... саты - ... кезеңі (ХVІІІ-ХІХ ғасыр). Бұл кезеңде мұсылмандардың ғылым мен
технологияда дамыған, ... мен ... ... ... ... ... ... бастаған Батыстық қоғамнан қорғана бастағаны
сезіледі. Бұл құбылыс негізінен ХІ ғасырдан бастап байқалатын, ... ... ... ... ... ... - ... яғни, технологияның иелеріне олардың ғылым мен
өркениеттегі үстемдіктеріне жауап ретінде ... ... ... жетістіктері мен тарихтағы ренессанстарымен жұбата ... саты - ... ... ... ... кезең
(ХХ ғасырдан бүгінге дейін). Бұл кезеңде кешегі ... ... ... жүйелері, діни-философиялық ағымдары мен ұсынған ... ... әр ... ... ... көзқарас, пікір, қағида,
мәліметтер мен әдістерді үйлестірумен, ... ... - ... ... ... ... ортада тарала бастаған бұл
түсінік ХVІІІ ғасырдан қазірге дейін кеңінен тарап ... ... ... ретінде танылған Сайд Ахметхан, Мұхаммет Абдух,
Рашид Рыза, Фаруқи, Фазлуррахман, Сайт Наср, т.б. тұлғалар арқылы болмыстық
құбылысқа айналған ағым ... ... мен ... ғылымы,
мәдениеті мен философиясын "исламдандыру" әрекетіне ... ... ... ... мәселесі - осындай әрекеттердің жалғасы.
Сопылық - құт ілімі, даналық. Ал даналық - хикмет. Барлық хикмет ... - ... ... осы жолдың өкілдері өздерінің хәлі мен мақамдарына
қарай әр түрлі анықтама береді. Сопылықта ең ... ... - хәл. ... рухани, психотехникалық тәжірибе арқылы дамыды. Сондықтан сопылық
философиядан категориялық, ұғымдық құбылыстарды анықтаудан басталады. Ал,
сопылық ... ... ... да ... мәні сияқты әрбір
сопылық ағымдар (тариқат) шеңберінде құбылып, ... ... ... ... ... тікелей жүзеге асырылатын тәжірибе. Яғни, бұл
тәжірибеде адамдық &мен} ... ... ... ... көмегінсіз, Тәңірмен
тікелей байланысқа түседі. Бұл бірлік, тұтастық тәжірибесін тілмен жеткізу
мүмкін емес. Сондықтан оны бөліп, анализ ... ... ... Бұл ... пен объект арасындағы айырмашылық жойылады. Мұндай хәлді жеткізуде
тіл, ойлау құралдары дәрменсіз. Сөзбен түсіндірудің ... ... ... ... тәжірибесі - субъективті хәл, оның басқаларға түсіндірілуі,
жеткізілуі мүмкін емес. Бұл хәл - трансцендентті табиғатта ... ... бұл ... ... ... кісіге түсіндіру тағы мүмкін
емес. Сондықтан суфилер хәлдерін ... үшін ... ... ... ... сияқты жабық ұғымдар мен символдық, ... ... ... ... және ... кезеңіне келсек, тариқаттың
негізі - ... ... ... ... - ... ... ... жолы мен ілімі осы тариқаттар кезеңінде қалыптасты. Бұл кезеңді
шартты түрде Иасауитанудың ... ... - ... ... деп атаймыз.
Бұл сатының мақсаты мен сипаты Қожа Ахмет Иасауидің ... ... ... ой ... ... мен ... болатын. Хикмет дәстүрі
кезеңі ХІІІ-ХVІІ ғасырлар аралығын қамтиды. Бұл кезеңде ... бин Али ... ... ... ... ... Али Жамидің, Абдуррахман ал-
Хисаридің, Махмұт Ахмет (Хасан) Хазинидің, Зарнуқидің, Сығнақидің және т.б.
сопылардың рисалаларында ... ... мен ... ... ... ... дәстүрі, ілімі, этикасы, қағидалары мен
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... аралығын қамтиды. Бұл
дәуірде жалпы түркі халықтары отаршылдық зобалаңына ұшырап, Иасауи ілімінен
рухани пана ... ... ... пен кеңістік қысымынан шаршаған түркі
халықтары "түрки ілімнің" ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың ІІ-жартысы мен ХХ-шы ғасырдың бас кезінде Иасауидің
"Диуани ... атты ... ... жылдар аралығында) Қазан,
Ыстанбұл, ... ... ... және ... ... рет ... ... де
ұлттың рухани негізіне оралуының айғағы болса керек.
ХІХ-шы ғасырдың соңы мен ... ... ... ... мен
ағартушылық ағымдарына қарсы жадидизм мен ұлттық әрекеттердің ... ... ... ... ... ... ... Орта Азияда бой көрсете бастады. Өйткені, бұл кезеңде ... ... ... танумен тең деп қаралып, оның ... ... ... ... ... ... ... ретінде
өзімізді танудың негізгі тақырыбына айналды. Осы тұста ... ... ... ... басындағы Фуат Көпрүлүнің "Түрік әдебиетіндегі алғаш
түрік суфилері" атты еңбегі ... жаңа ... ... Бұл ... ХХ
ғасырдың 90-жылдарына дейінгі аралықты қамтиды. Бұл кезеңнің ерекшелігі
А.Фитрат, Е.Бертельс, М.Шайзада, ... ... және ... ... ... ... жайлы қалам тартқан батыс ғалымдарының еңбектерін елеп, екшеп
саралағанымызда, ... ... ... ... топтарға жатқызуға
болады. Олардың бірін суфизм ислам ... ... төл ... ... көзқарастағы бағыт, үшіншісі ... ... ... әсерленген деген бағыттардан ... ... ... ... ... ... құбылыс. Өйткені сопылық
исламға тән құбылыс. Егер сопылықтың негізі мен тегі жағынан дегдарлық ... ... мен ... діни тіршілігінен ... ... оның ... неге ... бір ... ... ... Батыс зерттеушілері Маргулио мен А.Массигнеон, Тримингем,
Корбин, Каспер, Гардет және т.б. ... ... ... ... енді ... ... ... кезінде сопылықты
христиандық арқылы түсіндірген ... ... ... ... еңбегінде сопылықты исламның өзегінен шыққан табиғи даму ... ... ... ... сопы, сопылық, дәруіш, зікір және
зікіршілер немесе ... ... жат ... жеке ағым
ретінде көрсету белең алып барады. Оның бірінші себебі, сопылық ... ... ... ... мен ... идеологиялық
тұжырымдарға толы әдебиеттер екендігі болса, ... ... ... ... ... ... ... табылатын діни танымдық топтардың
ерекшеленуі, өзара психологиялық субъективті пікірталастар деп ... ... ... дін ... діни ... мен ғылыми таным
арасындағы үйлесімділік пен тепе-теңдіктің ... ... ... екінші
жақтағы, яғни, бүгінгі сопылық жолдағылардың өздерін ... ... ... ... және ... ... ... жетік меңгермеуі
де осы құбылыстың  басты компоненті дер едік. ... ... ... келе ... ... террорлық әрекеттің ... ... ... ... ... ... психологиялық
кедергілердің барлығы жалпы алғанда діни танымға ... ... ... ... ... ... ... сындар жаңа сын емес. Ол сонау VІІІ-
ІX ғасырлардан бастау алатын фикх пен кәлам, сопылық пен ... ... пен ... ... ... ... ... пайда болған әлі де
жалғасып келеді. Осы мәндегі жазылған, ... ... ... ... жоққа шығарғысы келетін топтардың танымы мен ... ... ... сын, ... ... мен ... байланысты яғни, ғибадаттың
формасын анықтайтын да, ғибадат етілетін де тек Бір Алла ғана. ... ... Бұл ... ... ... ... ... зікір туралы болып отыр.
Исламда ... ... ... ритуалдық негіз ретінде ... ... ... ... бұл ... феномені шеңберінің
сыртына шыққан емес. Ғибадаттың формасы мен уақытын сол ... ... ... ... ... ... табынар ештеңе жоқ" (Ла мағбуда
илла Алла) деп зікір салады. Ғибадаттың мәні мен ... ... ... ... ... ... ... рухани жаттығулары ғибадатқа барар
жолдағы рухты әр түрлі кедергілер мен ... ... ... ... ... сама ... ... ғибадат етуге дайындап, Алла ... ... ... ... ... құралы ғана.
Екінші сын, сопылық пайғамбардың сүннетіне, формасына, шариғатқа сәйкестігі
немесе қайшылығы: ... ... салу ... ... ху, ху) ... ракс, сама,
шаң, рубаб - бұларды күнаҺарлық деп қарайды. Бұлар бидғат, яғни, дінге
кейіннен ... ... ... ... ... ... ... дейміз. Дегдарлық сөздік
тұрғыдан көңіл бөлмеу, азырқану, тәрк ету, одан бет бұру ... ... Ал ... ... мәні - ... бет бұру үшін дүниеден
безу, қанша бай болса да, ... ... ... ... ... алдырмау, шынайы діни өмір салтына лайық, нағыз діндар болу деген
мағыналарға ... ... ... ... де болған. Осы дегдарлық
сопылықтың алғашқы түрі, кезеңі. Дегдарлық ... ... ... өте келе
пайда болған құбылыстармен параллель дамыды. Құран мен хадисте дегдарлық
туралы аяттар мен ... ... ... кездеседі.
Шындығына келсек, суфи ұғымы пайғамбарымыз дәуірі кезінде және одан бұрын
да болған. Ал осы ... ішкі ... ... ислам болды. Суфилік
Құранмен көктеп, дамыды, тамырын Құраннан алды. Бұған талас болмау керек.
Әрбір ... бір ... ... ... кітабымен тікелей байланысты.
Батыс мәдениетінің ... ... ... ... ислам мәдениетінің
негізінде Құран бар. Ислам ... ... мен ... ең
маңызды қыры болып табылатын сопылықтың негізгі іргетасы - Құран. Сопылықты
тарихи ... ... ... басқа мәдениеттермен, дүниетанымдармен
ішінара байланыста ... ... ... ... ... үшін ең ... әрі ... Құран Кәрімнің бұйрығы,
көрсеткен жолы мен ... ... ... ... үшін мәні ... орны мен ролі бірінші орында тұратын Алланың сөзі - ... ... ... ... де өзге ... ... сияқты ең басты және ең
маңызды фактор болып қала береді.
Иасауи ... ... ... Құраннан,
Хз.Мұхаммед Пайғамбардан, Али Шерден, Мансұрдан және Арыстан Баптан бері
келе жатқан сара жолды көруімізге ... ... Қожа ... ... жолы ... ... жол. Осы ... басты пірі - Әбул-Муғис Хусейн бин ... ... ... аты ... айналған әулие. Қазақ мұсылмандық түсінігінің
негізі осы сопылық, Халлаждан бастап Иасауи ... ... ... ... ... ... мәдениеті мен жолының жәдігерлерінен де көруге болады.
Иасауи дүниетанымында бұл мән ... ... ... ... ең ... ... мен ... туралы мәліметтер Диуани
Хикметте, Жауахир ул Абрарда, Мират-ул Қулубта және т.б. ... ... ... ... - ... ... дүниетанымының негізгі ұстындық
ерекшеліктерін бойына сіңірген жалпы ислам сопылығының ... ... ... ... ... ... ... саяси алғышарттары XІ
ғасырларға дейінгі ... ... ... ... әр ... пайда болуымен қатар жүріп жатқан Ислам Аббаси халифатынан
тәуелсіз жекелеген саяси биліктердің (хандықтардың) қалыптасу ... ... ... қоса сол ... ... ... материалдық-рухани
тұрғыдан басқа мәдениеттерге қарағанда үстемдігі, ислам ... ... ... ... Көк ... ... ... шалу
ритуалдары, рухтың мәңгілігі, этикалық-моральдық түсініктеріндегі алып-
ерендік, ... ... ... ескі ... ... орны,
олардың жауынгерлік рухы сияқты құбылыстар мен ұғымдардың Иасауи іліміндегі
тек Тәңірі, ... ... ... ... түсінігі, исламдағы
жауанмәрттік ахлақы, әділет, және ішкі жиһад ұғымына формалық ... ... ... ... болған соң тарихын, салт- дәстүр, қысқасы
мәдениеттерін исламдық рухпен қайтадан ... ... ... ... ... (мистикалық) дін екендігін ескерсек, сопылық
дүниетанымның түрік мұсылмандығының ең ... ... ... ... ... ... керек. Иасауи тариқатының ... Қожа ... ... ... ... ерекшелігі туралы
Хазини өзінің "Жауаһир ул Абрар мин ... ... ... толқындарындағы
ізгіліктің гаухарлары-сөздік аудармасы, ал мағынасы "Хақ ... ... ... ... ... ... Онда ... негізгі он этикалық (адаб) ұстанымдары қамтылған. Олар:А) Ұстаз
бен шәкірт арасындағы қатынас, Ә) Тариқат  жолының ... ... Б) Шайх ... ... В) Тариқаттың міндеттері, Г) Тариқаттың
дәстүрлі жолы (сунна), Ғ) ... алты ... ... ... ... алты этикалық тәртібі, Е) Тариқатқа кірген муридтің кемелдікке
жетуінің төрт ... бар: ... ... ... ... ... ... мемлекет басшысына риясыз беріктік (рабт-и Султан).
Ж) Иасауи тариқатында зікір мен қылует рухты арылтудың негізгі методтары,
яғни, ... ... ... ... сөз қозғау - оның дүниетанымдық ұғымдары
мен категориялық құбылыстарын ... ... Ал ... ... сопының хәлі сияқты ... ... ... ... ... ... Сопылық тәжірибе - "адамдық ... ... ... ... көмегінсіз, Тәңірмен тікелей байланысқа түсу
тәжірибесі. Оны тілмен жеткізу қиын ... ... ... да мүмкін
емес. Мұндай хәлді жеткізуде тіл, ойлау ... ... ... мүмкін еместігі - сопының жеке тәжірибесі, басынан ... ... ... Бұл хәл - ... мәндегі құбылыс болғандықтан
оны сөзбен айшықтау, бұл ... ... ... ... ... одан ... Сондықтан сопылар хәлдерін түсіндіру үшін символдар, антропоморфты
ұғымдар, метафора, ... ... ... ... ... ... Сопының хәлі - үздіксіз процесс.
Иасауи философиясы бойынша болмыстың жаратылуы ... ... - ... Адам ... тірегі, орталығы. Ол сырттай
халықпен, іштей Хақпен біртұтас. Жалпы ... ... ... ... адамзат тарихында ең жоғарғы дәрежеде көрсете білген тұлға - ... ... ... ... ... Хз. ... (с.ғ.с.)
руханияты (рухы, нұры, ақиқаты) болмыстардың пайда болу мәртебелерінің
алғашқы сатысын ... ... ал ... ... ... ... буынын (хатам-ул 'анбиййа'и) құрайды. Хз.Мұхамметтен бұрын
да талай пайғамбарлар (124000 пайғамбар) Тәңірден аян әкелгенімен ұмытылып
қалып отырған. ... жеті ... бірі ... ... ... ... де ... Сопылар адамның табиғатындағы "ұмытшақтық" ... ... ... үшін ерекше методология ойлап тапқан. Оны ... алу) ... деп ... ... - ... ... үшін ... азық.
Зікір, сұхбат, рухани шабыт сияқты техникалар мен құралдардың мақсаты -
Құранда айтылатын "тасқа айналған, бұзылған, ... ... ... ... сауықтырып емдеу, сол жүректі ... сүйе ... ... Яғни ... - ... шаң-тозаңдарды сілкіп, "алғашқы
ақиқаттарды" санада, рухта қайта жаңғырту, әрі рухтың ... ... ... ... қылу үшін ұмытшақтық пен ғафлеттен құтылу. Түпкі мақсаты - ... ... ... рух ... еске ... соған оралуға кедергі
келтіретін барлық күнә - ... ... ... ... ... ... ескертіп отыру. Сонымен қатар зікір - ислам дүниетанымында
көңілді Тәңірге бағыттаушы ең басты ... ... ... ... ... ... ... көтерілуіне ықпал ететін рухани қуаттың
көзі.
Исламда барлық ғылым саласы жүрек, рух, көңілге қатысты. Көңіл
ұғымы исламда ... ... ... кәлам иман мен имансыздық сияқты ақаид
(сенімдік доктрина) мәселелерінде тікелей ... ... ... ... ... құқығы да ғибадаттардың дұрыстығының шартын көңілге
қатысты ниет пен ерік ... ... ... ... (Кинди,
Фараби, Ибн Сина) өкілдері жүрек, рух, жан, сана (ақыл) туралы жеке-жеке
рисала жазып, танымдық орталық ... ... ... де, ... ... ... рух, ... туралы сопылардан артық, жан-жақты, терең
талдаулар ... ... жоқ. ... ... сопылықтың ең бірінші пайда
болуының себебі "рухтың арылуы, көңілдің ... ... ... сопылар көңіл туралы көзқарастарын ауызша немесе жазбаша ... ... ... ... ... ... ... жетелейтін, өзіндік ерекшеліктері бар сопылық дүниетанымға
негізделген. Бұл дүниетанымның ... - ... ... мен ... "Көңілдің айнасы" атты рисаласы да тікелей адам және оның ... ... ... ... ... ... Тәңірдің хикметімен
тығыз байланыста қарастырылады. Оның дүниетанымы бойынша болмыс - адамның
мәнін тануда арнайы ... мен ... ... ... негізі бар, біртұтас хикмет ілімінің басты мәселесі. Сопылық
дүниетанымда болмыс дегеніміз - ... ... ... Алланың
жаратуы "Мұхаммет нұрының" ақиқатын паш ету. Исламда жарату жоқтан бар ету
ретінде ... ... ... ... пен ... ... ... ақыл мен қайрат қасиеттері бар деп есептелгенімен, бұлар ақылдың
тиянағы үшін ... ... Адам ... ... жету үшін ... оны ақыл ... ... ғана Тәңірдің "Ғылым" сипатының
шынайы көрінісі болып, адамдық санаға қауышады. Құранда "нәпсі" сөзі
"Тәңірдің заты," "адам жаны", "қалб", "көкірек", "адам ... ... рух", ... ... күш", ... ... ... түрлі мағынада
қолданылған. Иасауи үшін нәпсі - ақиқатқа, мәнге барар жолдағы кедергі
немесе асуды білдіретін символдық ұғым. Оның ілімінде ... ... ... ... ішкі ... ... ... қоғамдық өмірдегі
көріністері түрінде берілген. Иасауи ілімі теориялық-философиялық
доктриналар ... ... ар ... ... болғандықтан нәпсіні
практикалық тұрғыдан танытады. Иасауи көзқарасындағы нәпсіні тыю -
дүниеқұмарлық пен махаббат арасындағы тепе-теңдік пен ... ... ... ... ... ... діні ... қалыптасқан
ғылымдар жүйесімен тығыз байланыста дамыды. Әсіресе, танымдық, болмыстық,
психологиялық және ... ... мен ... да ... ... бағытта болды. Айырмашылығы танымдық негізі мен
методтарында жатыр. ... ... ... ішкі ... ... және тауил түсіндірмесін негізге алады. Негізгі мұраты ... ... ... оған жету үшін өзін өзі тану және ... ... ... ... Бар және Бір екендігін дәлелдермен емес ішкі
сезіну арқылы онымен үндесуді ғибадаттың ... деп ... ... ... адам ... тұтастық пен бірлікті айқын таным ... ... ... - Құранмен үндестікке, ... ... ... ... иман ... мәнге айналудың жолы. Ол ... көзі ... пәк, ... ... яғни ... ... ... тәрбиелеу шарт. Иасауи философиясы рух туралы сыр. Оны түсіну үшін
ұғымдар немесе категориялармен бағындыру, талдау ... ... ол ... ... және сол ... жүру ... ... философиясы хикмет. Танымы
сопылық. Қабылдауы тауил. Қазақ даналығының ... ... ... ойлау
жүйеміздегі, құндылық әлеміміздегі, мәдениетіміздің және өркениетіміздің
арнасын нақтылайтын тұғырлардың бастауында ... ... ... ... ... ... негіздерін өзіндік ілім ... ... ... әулие дана ретінде орын алады.
Қолданылған әдебиетттер:
1. Әзірет Қожа Ахмет Йассауи. Көңілдің айнасы / Мират –ул ... Д. ... ... Билиг, 2000. 54-бет.
2. Максуд Р.Ислам /Пер.с.англ. В.Новикова. М., Фаир-Пресс, 2000.168-бет.
3. Идрис Шах. Суфизм. М.,»Клышников,Комаров и К», ... Ибн ... ... мөрі. А., Ы Алтынсарин атындағы Қазақтың білім
академиясының Республикалық баспа кабинеті,2000.
5. Энциклопедия « Ислам»/ басред. Р ... А. ... ... 1995. 105- бет.
6. Хисматулин А.А. Суфизм. Санкт ... СПб ... ,1999. ... ... Карл В. ... ... С англ А Горькавого. М., Фаир- Пресс,
2002.
8. Намық Кемел Зейбек. Ясауи жолы. Анкара, 1998. 65-бет.
9. Намық Кемел Зейбек.Қожа Ахмет Йассауи жолы ... ... ... –Таң», 2003.
10. Философиялық сөздік. А.,»Қазақ энциклопедиясы», 1996. 404-бет.
11. Қожа Ахмет Иасауи. ... ... ... М., ... С., Шафиғи
М. Ақыл кітабы. А., 1993
12. Ахметбек А. Қожа Ахмет Иассауи: Көмекші оқу құралы.-Алматы, 1998.-112
бет.
13. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ... ... А., ... ... К. Қожа ... ... "Диуани Хикмет" еңбегіндегі
септік жалғауларының ерекшеліктері. -Алматы: "Үш ... 2003. -136 ... ... ... А./ ... ... ... Ислам және өркениет.2006-1-15 қараша/ «Суфизм»

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ислам дініндегі терминдер мен қағидалар15 бет
Суфизмнің діни философиясы14 бет
Қазақ ойшылдараның сопылық идеялары6 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
Ахмет Иассауи Қазақстан мен Орта Азиядағы сопылық поэзияның көрнеті өкілі5 бет
Рух тәрбиесінің ислам дініндегі мәні. сопылық42 бет
Сопылық14 бет
Сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік6 бет
Сопылық ілімі және оның ерекшеліктері9 бет
Сопылық ілімнің дүниетанымдық ерекшеліктері44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь