Қазақтың әдет-ғұрып салт дәстүрі

Қазақ мәдениетінің типологиясын қарастырғанда туатын маңызды мәселе шаруашылық - мәдени типтерінің өзіндік ерекшіліктерін анықтаумен байланысты. Бұл ұғым тарих пен мәдениеттануда соңғы жылдары маңызды әдістемелік атқарып жүр. Әрине, ШМТ- тің руханилықпен байланысы жоқ деп сыңаржақты айтылған пікір дұрыс емес. Онда салт- дәстүрлер, сенім нышандар, фольклор, дүние - таным шаруашылық әдістерімен тығыз байланысты әрекет етеді. Осының ішінде қазақтың әдет-ғұрпы мен салт дәстүріне ерекше тоқталып өтейік.
Әрбір отбасының қалыптасқан әдет-ғұрып, ата-дәстүрі болады. Сонымен, бірге жалпы қазақ отбасына ортақ дәстүрлерде бар. Оларды атап өтсек мыналар: жасы кішілер үлкендердің атын атамай, ата, әже, әпке, аға, әке, көке деп сыпайы қарым қатынас жасайды, сондай- ақ жасы кішілер үлкендердің, әсіресе қариялардың алдын кесіп өтпеуі, отбасы мүшелерінің бірін-бірі ренжітпеуі, үлкеннің тілін кішінің алуы, елгезек, тіл алғыш, қолғант болу, ал отбасы мүшелер үлкендердің өзінен кішілерге қамқоршы, ақылшы болуы, еңбекті үй ішінде жұмыла істеп, әрқайсысының өз шамаларынша іс атқаруы. «Ұлдардың ұятты әкеге,қыздың ұяты шешегең деп қараған халқымыздың ұл баланы тәрбиелеуді аталар мен әкелер өз қолына алса, ал қыз баланы тәрбиелеу әжелер мен аналардың ісі болып саналады.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ТУРАН университеті
РЕФЕРАТ
Қазақтың әдет-ғұрып салт дәстүрі
Орындаған: ... ... ... ... –3-03
Алматы 2004
Қазақ мәдениетінің типологиясын ... ... ... ... - ... ... ... ерекшіліктерін
анықтаумен байланысты. Бұл ұғым ... пен ... ... ... ... ... жүр. Әрине, ШМТ- тің руханилықпен
байланысы жоқ деп ... ... ... ... ... Онда салт-
дәстүрлер, сенім нышандар, фольклор, ... - ... ... тығыз байланысты әрекет етеді. Осының ішінде қазақтың
әдет-ғұрпы мен салт ... ... ... ... отбасының қалыптасқан әдет-ғұрып, ... ... ... жалпы қазақ отбасына ортақ дәстүрлерде бар. ... ... ... жасы кішілер үлкендердің атын атамай, ата, әже,
әпке, аға, әке, көке деп ... ... ... ... сондай- ақ
жасы кішілер үлкендердің, әсіресе қариялардың алдын ... ... ... ... ... ... ... кішінің
алуы, елгезек, тіл алғыш, қолғант болу, ал отбасы мүшелер ... ... ... ... ... еңбекті үй ішінде жұмыла
істеп, ... өз ... іс ... ... ұятты
әкеге,қыздың ұяты шешегең деп қараған ... ұл ... ... мен ... өз ... ... ал қыз ... әжелер мен аналардың ісі болып саналады.
НАУРЫЗДЫҢ - ҰЛЫСТЫҢ ҰЛЫ ... ... ...... үлгі ... ... ... жомарттық қадыр -қасиеттілік нышан белгілірі мен
таным ұғымдарының үлгі – ... өте көп. Оның бәрі әр ... ... ... өнегелікке, бауырмалдылыққа, ... ... ... ... әр халықтың асыға
күтетіні де осыдан ... ... ұлы ... ... ... әдет ... мен жол-
жоралары бар.
Наурыз кҮні. ... ... ... ... ... ... нау- ... руз- күн, яғни жаңа күн, руз- күн, яғни жаңа ... ... ... көпке бұрыннан – ақ белгілі. Бұл ... ... ... ... 22- ... ... ... Қазақтарда бұл күн
жаңа жыл, ырыс, береке, мереке, жыл басы деп есептейді. Ұлыстың ... жұрт ... ... сапарға шықпайды, іс тікпейді, құрылыс ... бір іс ... ... ... ренжімейді, даус
көтермейді, әбес сөйлемейді, кір жумайды, ... ... ... ... ... Бұл күні ... ... Қызыр ата аралайды.
Наурыз кҮні- яғни наурыз ... 22 ... ... демалыс күні.
Наурыз айы- Шығыс күн есебі бойыншы ... ... ... күн ... де, жылдың алғашқы айы есебінде де, күн мен
түннің ... ... Сол ... ... жыл басы ... ... бірге қыстың соңы, көктемнің басы. Күн ... қар ... ... келе бастайды. Сондықтан жылдың құт мезгілі есебінде де, жылдың
алғашқы айы ... де, күн мен ... ... ... ... ... жыл басы ... саналған. Сонымен бірге қыстың соңы,
көктемнің басы. Күн жылынып, қар ... жыл ... келе ... ... құт ... есебінде де Наурызды бүкіл ... ... ... оны есте қаларлық ... ай ... ... ... ... ... күнде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрамы болып, ... деп той- ... ... ... (Абай). Кей жерлерде Наурыз тойы ... ... Бұл күні ... ... осы ... келіп, көңілді ойын -
сауықтар жасалады. Мұнда шарап ішу, ... ... ... ... ... ... ... ат жарыс, палуан күрес, басқа да спорт
бәсекесі, айтыс, түрлі ... мен ... ... ән, ... ... ... әркім үлкендерден бата тілейді. ... 3-9 ... ... ... ... ... мен әдеп ... кеңінен қолданылатын ерекше үлкен жиын той. Қазақтың ... да ... ... ... ... ... ... – Наурызнама.
Ол күні қожаларға оқытатұғын наурызға арналған кітап ... ... ... ол ... атын «Салдама” дейді. Наурызнамада ... ... бас ... ұйқыашар әзірлейді. Ол ет, уыз ... ... ... ... қыз- ... ... ... тарақ сияқты сыйлықтар береді. Оны селт ... деп ... күні ... да ... ... ... ... жылы – жұмсақ
тағамдардан бел көтерер деп ... дәм ... ... соңы ... күні ... ... жалғасады.
Наурыз көже. Наурыз тойына ғана тән, көпшілікке ... ... Оны әр үй жеті ... ... сүт, ет, су, тұз, ... ... тағы сол ... тағам түрлерінен жасап, оған қазы, шұжық
сияқты сыйлы мүшелер ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлік, мерекелік, ұлттық
тағылымы өте зор. Ол ... ... ... ... ... ... ... жыры – Наурыз мерекесінде айтылатын халық ... ... бір ... Жыр- өлең осы ... ... ... бата, әзіл түрлерінде ... Оның ... ... өте көп тараған. Наурызға арналған бұрынғы, соңғы ақындардың
шығармалары да көптеп ... күні ... ... жылы ақ мол ... кісіден бата алсаң,
Сонда олжалы жол болар…
НАУРЫЗ БАТА. Халықта батаның түрлері көп. Соның бірі – осы ... ... ... ... осы ... ... «Наурыз көжегең
шақырғандарға, тойда өнер көрсеткен ақын, ... ... тағы ... ... жас ... ... мен әжелер, ел ағалары
бата береді. Бата жалпы жұртшылыққа, көпшілікке, бүкіл ... ... ... ... ... ... күнніндей берекелі болсын!
Ұлы –оңға, қызын қырға ... ... ... ... ... тусын оңынан,
Жұлдызың тусын солыңнан!
Бақ берсін, қыдыр дарысын!
Жастар бұл күні үлкендкерден бата алуға ... Және ... ... орны ... ... ... аспан әлеміне, ауа райына, күн ... ... ... ... ... ... аталған. Онда
ақындар, қыз жігіттер осы тақырыптарға ғана тән ... ... ... ... жала ... ... ... ақты болсын!
Өрісің малға, үйің жанға толсын!
Тілек- достық көңіл мен тілектестіктің, ... ... ... жарасты салтының бірі ретінде арналған.
НАУРЫЗ ТӨЛ. Наурыз айында мал ... ... Олар ... ... ... төл басы ... бағаланып, малжанды
қазақ баласы оны оны ерекше күтіп бағады. Төл басы сатылмайды, ... ... ... ... ұшып келетін көктем құсы. Қарасы шағын ғана,
осы құсты шығыс елі ... ... Оны ... ... ... ... деп шақырып жем шашады. Наурызкөкті ешкім қумайды, үркітпейді.
НАУРЫЗ ЕСІМ. ... ... ... ... ... халық
бақытты, ерекше адамадар деп ұғынған. Мысалы: қазақ халқында Наурызбай
Құтпандайұлы (1706-1781), ... ... ... атты ... болғаны тарихтан белгілі. Наурызгүл, Наурызбек, Наурызәлі деген
адам аттары да жиі кездеседі.
НАУРЫЗ ШЕШЕК. Наурыз айында ... ... ... ... ... әсем ... Оны үйде де өсіреді. Майының ... ... ... ... ... оның ... түрі ... «Қызыл кітапқаң енген сирек кездесетін бағалы өсімдік
қатарына жатады.
НАУРЫЗША. Наурыз ... жұп- ... ... ... қар ... ... ... деп атайды.
САМАРҚАННЫҢ КӨК ТАСЫ ЖІБИДІ. Бұл да наурыз күніне ... ... ... мәні бар. Бірінші, обсерваториясындағы көктасқа дәл ... күні күн ... ... ... Сол ... ... жылу
тасты жібетеді- мыс.
Екінші, бұл күні әр адам қателігі болса кешірім ... және ... ... ... ... «бұл күні ... да көк тасы ... тастан қаттысың ба? ң, деп тоқтатады екен. Сол сияқты бұл ... ... ... ... де бейнелеп айтқан.
Шығыс елінің ұғымы бойынша ... ... ... ... 22 наурыз күні жер – көкті жарып ерекше бір гуіл (дыбыс) ... Оны жан- ... ... ... ... қой ғана ... ... Сол күні барлық жаратылыс, оның ішінде адам ... ... ... қасиет болады. ... ... ... ... ... болмайды.
Әркім өзін жаман әдеттен аулақ ұстағаны жөн.
Наурыз қай жағынан алып ... да ... ... үшін ... күн ... ... ... «Анасын көріп қызын алң деген
қағиданы қатаң ұстайды. Яғни ... ... ... ... ... аталы, іргелі ауылдан қарайды. Тұқымында, тегінде ... ... ... сөз салмайды. Лайықты деген адамдарына әдейі барып
балаларының ... ... ... ... ... құда болу ... Мұны «қыз айттыруң ... Бұл ... да ... ... бар. Егер ... (ұл, қыз) жас ... тіпті іште жатса да
ерте ... сөз ... ... ... ... бір- ... ... өте сыйлы, дос кісілер арасында болады. Олар ... ... ... бір- біріне (әрине бірі ұл, бірі қыз ... ... ... ... ... осы. Мұны «бел құдаң дейді. Бесікте
жатқан балаларды атастыра ... ... ... ... қыз ... ... сол үйге өз ... беретін болса мұны «қарсы құдаң дейді. ... ... ... құдалықты тағы жалғастыратын болса оны «сүйек жаңғыртуң
деп атайды. Қыз ... ұл ... ... екі ... қосу « ... арқылы жасалады.
Қазақтың ертеден белгіленген заңы бойынша жеті атадан бері ... ... ... әйел күйеуден 8 жас, еркек әйелден 25 жас
үлкен болса қосылуға ... ... ... ... бұл ... ... ... да бола
береді. «Қыз айттыру” баталасу жас ... ... ... мен
сыйластықтың негізін қалайды.
ҚазаҚ салттары
ҚЫЗ КӨРУ. Кейде «қыз таңдауда” деп те ... Салт ... ... ... ... өнерпаз, сал- сері жігіттер өзіне
лайық қыздарды ел ішінен өздері ... ... ... ... қыз ... ... жар ... жігіттер өнерлі дос- жолдастарын ертіп қыз
аулына барады. Қазақта «қызды кім көрмейді, қымызды кім ... ... қыз ... ... жол ашады. Ондай ... ... ... тосқауыл жасауға хақысы жоқ. Керісінше ондай
жігіттерді салтанатпен ... ... ... ... ер мінезді,
еркін қыздары мұндайда « қыз көретін жігітті біз ... деп ... ... өнер ... Жігітке олар да сын ... ... ... ашық ... ... жолда бір- бірін сынаған қыз жігіттер айтысқа
да түскен. Осыдан кейін ұнатқан жастар сөз ... ... жағы ... ... ... жолы ... Олай ... бұрын да қыз-
жігіттің ұнатып, сүйіп қосылған кездері болған.
Әрине, ... ... «қыз ... «қыз ... ... ... Оған аты ... адамдардың балалары мен ер жігіттердің
ғана қолы ... «Қыз ... ... Т. ... «Қыз ... ... суреттелген.
ҚЫЗ АЙТТЫРУ
Қыз айттыру (дәстүр). «Қыз айттырудың мұндай тәртібі Есім деген ханның
бұйрығы ... ... ... (Н. ... Әр ата- ана өз ұлының
болашақ қалындығын ерте ойластырады, өзінің тәнін ... ... ... ... «Көтерілген отаудың құтты болып, Ұзақ ... ... ... (« Қыз ... ... ... ... деген сөз бар. Ол «үйлендің, «жұпты болдың мағынаны білдіреді.
Демек үйленумен ... олар отау ... ... ... ұлы ... ... ... ата-ана алдымен отау дайындайды. Қыз ... ... ... Отау жас ... ... ... болып
саналатындықтан оны барынша әсемлеп, әдемілеп, толық жабдықтап ... ... ... Оған ... ... жақын- туыс, нағашы – ... ... ... ... ... үй ... ... әкеледі. Сөйтіп, бүкіл
ауыл болып отау көтеру әрі ... әрі ... іс. Отау ... оған ... әрі елге ... ... бастайды. Шаңырақты да
бақанға ақ мата ... ел ... ... Отқа май ... «
босаға майлауң жасалады. Алғашқы дастархан ... оған мол ... ... шашу шашып, «құтты болсынң, «іші жанға, ... ... ... ... қуанышын білдіреді. Жақын туыстар отауға көрімдік
әкеліп, мал ... ... ... ... отау әке ... оң ... ... Бұл үйге жасы үлкендер
шақырусыз кірмейді. Ал жастар мен ... ... осы ... ... мен ... жас отау ... ... жаңа үйленгендердің тұрмыс тіршілігін сырттай бақылап, келінге
баға ... ... Жас ... ерте ... өз ... ғана ... жақындағы
іргелес үйлердің де түндігін ашуы оның ... ... ... ... көтеру (салт). Жас отаудың алғаш рет шаңырағын ... ... үшін тағы бір ... ... сәт. Мұны ... ... ... білетін белгілі этнограф - жазушы Ахмет Жүнісұлы ... ... ... ... шаңырағын албаты адам көтермейді Бұған баласы
көп, кәрі күйеу керек. Оны қос ... ... ... ... ... отау өте үлкен болса кәрі күйеу шаңырақты аттың үстінде тұрып
көтереді.Бұл еңбегіне не ат ... не түйе ... ... малды
атауды көтерткен жақ береді ( А. Жүнісов ... ... ... ң). ... киіз ... ... ер ... көтереді. Ал, жас
отаудың шаңырағын кәрі ... ... ... мән, ырым бар. ... ... күйеуң қашанда елге сыйлы және тілектес адам. Және күйеу
қайтайған сай ... ... ... сыйы арта түседі. Қазақ елі осы
жолдан ... жоқ. Кәрі ... ... ... ... ... ... онымен бір қалыспай, қажыспай қалмайды. Оның шаңырақ көтергенде
де осындай терең сыйластық бар.
АТБАЙЛАР
«Атбайларң ... ... да екі түрі ... Жас ... ... ... соң, ... туыстар оған шашу
шашып, «керегесі кең ... ң ... ... ... ... береді. Ет
жақыны босағаға жылқы байлайды. Мұның аты «ат байларң.
2. ... ... рет – ... ... ... ... немесе
күйеу қалыңдығын алуға келгенде немесе күйеу ... ... ... ... ... ... ... алып, атын
байлайды. Бұл ... деп ... той ... Оған ... кәде
беріледі. Ол кәдеден тағы бір әйел тәбәрік сұрайды.
СӘУКЕЛЕ КИГІЗУ
Сәукеле ... ... ... мақпал сәукеле, Шашың басар жар- жар-ау (жар-
жар). Өмірде ... салт ... түрі көп. ... ... ... ... орны бір ... Себебі – сәукеле әйел киімдерінің
ішіндегі ең асылы ғана ... оның ... ... ... ... ... ыстық сәті. Бұлғақтап өскен оң ... және ақ ... ... ... қимас та қызықты кездің ескерткіші. Олай болса
келіншекке ... ... өзі бір ... салтанат. Бұған құда-
құдағилар ... Шашу ... Ақ бата ... ... ... да олқы болмайды. Сәукелелі келіншек, ойын- сауық
көңілді ... жаңа ... ... ашқандай әсер береді. Сәукеле туралы
бірер сөз.
СӘУКЕЛЕ
Бас киімдердің ... аса ... ... ... ... ... ... сәукелесі.
Сәукеленің негізгі бөлшектері – тәж, төбе, құлақ бау және ... ... ... ... ... Оның ... тәж деп аталатын
жартылай дөңгелек ... ... ... тағылған шашақталған
өрнектер шекелік деп аталады. Ол барған жерінің ұрпағын көбейтсін, ... игі ... ... ... ... көбінесе жылан жылан
басының бейнесін салып, күмістен өрнектейді. Күміс тазалықтың, ал жылан
бас ... тіл ... ... және ... ... сұсты болып
көрінуге әсерін ... ... ... ... ... пәле- жаладан
төтенше келген қауып қатерден сақтау ... ... ... кішкентай тақия қалындықтың балалық шағымен ... ... ... Ал, екі самайдан төмен түсіп тұратын ... ... ... ... ... ... ... Қазақ- салт дәстүрінде жат- жұрттық боп бара жатқан ... өз ... ... ... ... ... жүріп кетуі
керек. Сәукеленің артқы бойына, яғни ... ... ... ... ... ... туысын, ел жұртын ұмытпау белгісі
ретінде тағылады.
Қазақ ұғымында, үйлену салт- дәстүрімізде сақталған ... ... ... жетілік әлемнің нышандары белгісі ... ... ... ... ... ... ағаш – ... өзі «Жер кіндігі – Көк ... ... Ерте ... ... ... да осы ... тағылған әішекейге қарап
білетін болған. Оған су моншақ, ақ моншақ ... ... ... ... ... ал ... ауыр тастар тағылса, ұстамды, салмақты мінезді
қыздың сәукелесі екенін ... ... аса мән ... ... ... ... оның киген сәукелесіне қарапта анықтаған.
СҮЙІНДІР
«Сүйіндірң (салт). Келіншек ... ... оның ... ... ... ... ... тиіс. Бұл қалыптасқан салт және ... ... Мұны ... ... ... әр қазақ әйелі білуге және дәне
орындауға міндетті. Ана болған өз ... ... ... ... ... күш ... сенім туғызып, жас сәбиді емізу, күту ... ... ... ... болады. Құда- құдағиларының
немерелі болған қуанышына ... ... ... сауқатын ұсынады. Құрметті қонағы да болады.
Перзентті болған қызына анасының ... ... ... ... жоралғы екенін жұрттың бәре де растайды. Алайда бұл ... ... ... өздері де дәл айтып бере ... ... ... көп ... ... ... бола тұрса да біз
осы салты «сүйіндірң деп атадық.
ТУҒАН КҮН
Туған күн (дәстүр) ... ... ... ... Көп жасы ... ... күн адам өміріндегі ұмытылмас күндердің бірі. Бүгінгі ... ... оны атап өту ... бар. ... балалардың туған
күнін өткізіп, оған жаңа ... ... т.б. ... алып ... көңілін көтеріп, мерейін арттыра ... Егер ол ... ... ... оған қолдау жасаған жөн. Бұл да ... тең ... ... бірі. Ал жасы үлкен кісілерді туған
күнімен ... ... ... сый- ... ... еш
артықтылығы жоқ. Бұл әсіресе, жасы жеткен кісілерге жасалса, олар ... ... шын риза ... Адам ... ... ... ... - құрметтеудің белгісі.
ҚЫЗҚАШАР
«Қызқашарң (дәстүр) «Бұлайша қызқашар дәстүрін ... үйді ... үй” ... ... (Х. ... ... ... келісін «
ұрын келуң десе, ... ... ... ... ... дейді.
Бұл «ұрын тойң өтетін күні болады. «Ұрын тойң жастар үшін ... ... ... ... жас ... мен жастар қатынасады.
Күйеуден алатын «қол ұстатарң, «шаш сипатарң, ... ... ... тағы сол ... кәделер осы жолы беріледі. Екі жастың бірін-
бірі көріп, тілдеуші ... ... қыз ... ормалын және оның
іні- қарындастарына да түрлі сыйлықтар береді.
Күйеу ұрын барғаннан ... құ ... ... ... ... бұл өте ауыр іс. ... ... кетеді. Күйеу себепсіз бас ... ... мал ... және айып ... ... қыз жағы
бұзатын болса қалың мал толық қайтарылады әрі айып ... ... ... ... кәде). Құда болуға балатасқан екі ... ... бір- ... ... белгісі ретінде сый- сияпат
ұсынады. Жігіт жағы ... ... ... қыз ... жаушыға
(шеге шапан) жабады. Бұл уәде ... ... сөз. ... ... жақ
жігіт ауылы келе жатқан өз (жаушыларының) үстіндегі жаңа яғни ... ... ... шашу ... ... ... ... аяқ (салт). Ұлдың атасы (бата аяқ) деп бір ... ... ... (Ә. ... Құда ... кісі екі жақтың келісімімен
кейін жігіт әкесі қыз ауылына келіп, (бата аяқ) ... ... ... ... деп те ... Осы жолы екі жақ ... өткізу мерзімі,
кәде, жора, қалың мал жөнінде келіседі. Мұны ... ... ... ... ... екі түрі ... Кесімді бата- жасау, мал мөлшері, той уақыты, шығын мөлшері :
алыс- беріс, ... кету ... ... бата – мал ... ... ... ... Жағдайға,
уақытқа қарай кейін белгіленеді.
Ауқатты, елге есімі белгілі ... ... бас ... ... аяқ ... ... ірі ... кәделер болады.
Бас жақсыға - боталы түйе, құлынды бие, жағалы ... ... ... ... ... ... ... – таңдаулы бір түйе, бір ат жатады.
Аяқ жақсыға ат, сиыр, қой ... ... ... ... Кең ... Қазақстан даласында салт- дәстүрлер
қызықты түрлері көп- ақ. ... олар бір- ... онша ... ... бірі ( біз ... ... шығыс оңтүстік жақтарында «жаушың
орнына осы «біз шаншарң салты ... ... ... ... топ ер ... ... қызы бар үйге түсе қалады. Қандай шаруамен
жүргенін айтпайды, әртүрлі ел ... ... ... болып,
қонақасын ішіп аттанып ... Әдеп ... ел ... бір топ ... ... ... отағасы мен отанасы қонақтар отырған жерді
қарап одан шаншулы бізді ... ... Бұл ( ... ұл, ... қыз ... ... ... білдіреді.
КҮЙЕУ КИІМІ
Күйеу киімі (салт). Әкесі – күйеу, шешесі ... ... ... ... мінейді. Киі- деп дәл аттанар жерде ... ... ... ... ... ... ... баратын жас күйеу ... ... ... ... ... ... шыққан женгелер мен жас ... ... ... ... алады. Сондықтан күйеу басқа
жігіттерден салт ... ... ... ... үкі ... қызыл
шапан, биік өкше ... ... ... ... ... ... кішілік
көрсететін тұрмаса айып төлейді немесе сөзге, күлкіге ұшырайды.
ШАШУ
Шашу- қуаныш ... ... ... өте сұлу да, ... Келін түскенде, жақсылық ... алыс ... ... құда ... тағы ... зор ... күндерге әйелдер
құрт, кәмпиттен, күміс ... шашу ... ... ... ... ... ... ырым қылып балаларына апарып ... ... ғана ... ... қыз өзіне таяу ... ... ... орамалын
береді. Бұл «ендігі кезек сенікі, ... тапң ... сөз. ... ана тілімізде «шарғың салынған қызға жеңгелері, замандастары
бас қосып келіп, ... ... ... шәй ... ... екі ... ... түтетіп, шаңырақ көтеруін ата-
аналары, туған- ... ... ... рулы ел, ру басылары
реттеп отырған.
Салт бойынша қыз таңдау жігіттің міндеті. Ол ... ... ... да ... Қыз ... тек бет ... ... қарап
шешім қабылдау емес, негізінен бойжеткеннің мінезі, ... ... ... ... ... бірі байқау үшін жігіт пен қыз ... ... ауыз ... сыр тартысады. Мұндай жағдайда қыздың да
қарап қалмайтыны белгілі. «Қыз ... ... біз ... ... қабілет - қарымын, ой- шалымын екшейді. Егер ... ... ... ... ... ... ... таңдаған жігіт жалғыз жүрмейді. Жұрттың назарына ... ... ... күйші сері жігіттерді ертіп алады.
Қазақтарда неке түрі ... ... ... Тұрақты некеде алдын
ала талап етілетін қағидалар бар. Мәселен, қалыңдық ... ... ... ... алу ... Келісім беруші қыз кәмелетке
толған, ақыл- есі дұрыс ... ... ... ... салам қызды
тұрмысқа берер алдында анасымен ақылдасуды талап етеді. ... ... қызы разы болу ... Құда ... некелесудегі басты шарттың
бірі- ... ... жеті ата ... ... ... жеті атаға
толмай қыз алыспау. Әрине, мұның басты сыры ұрпақ ... ... ... әл- ... ... ... ... ескеріледі. Некелесудің және бір түрі - қызды алып қашып
үйлену. ... ... қыз алып ... көп ... түрі ... ... алып ... Күйеу жағын мұндай әрекетке мәжбүр
ететін әр түрлі себептер болған. ... ... ... алып ... ат ... төлеп, қызды қайтары керек.
БЕТАШАР (ДӘСТҮР)
«-Уа, әлеумет! Енді беташар тындайық! Жаңа түскен келінді ... ... ... көре алмайды. Оны көру үшін әдейі (беташар)
жасалады. Оған ... ... туыс – ... тегіс қатысады. Мұнда
«беташашрң жыры айтыла отырып, келінге оның ... ... оның ... ... келін оларға сәлем жасайды. Сәлем жасаған адамдар
«көрімдікңбереді. Бет ашатын ... ән ... ... көңілді көтере
жыр төгуі керек.
«Келін келді, көріңіз
Көрімдігін беріңіз.
Анау, мынау беріңіз,
Түсін айтып ... ... әнші ... жас ... ... жақындарына лайық әзіл-
қалжыңдарын араластыра «көрімдікң сұрап жұртты көңілді ... ... ... ... ... әрі ... Жас келінің жаңа өмірге бет
алғанын ... ... ... ... д әстүрдің бірі.
БЕСІКТІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ
Бесік- адам ... ... ... ішінде парасатысы. Ол, үй
шаруасында ... ... ... де салыстыруға
болмайтын мүлік. Тіпті, оның өзіне тән ... кең ... ... ... ... ... ... да болар еді. Сондықтан
да ... ... бойы ... келе ... Орта Азия мен ... қайнауын мекендейтін алуантілдегі ... ... ... ... пен Кіші Азия ... …. ... жер ... түркі
халықтарының өмір тәжірибелеріне ... ... ... жөн. ... жаңа ... бала үшін де, онан да ... жас ... ана үшін
де қажет. Оның ... ... және ... ... жоқ. ... оның кейбір өмірмен ... ... еш ... ... Себебі бұл қасиеттер
Тек бесікке ғана тән. Осыған орай, ... бала мен ... ... ... ... ... ... топтастырып айтсақ,
біріншіден, бесік- әмбебап сипатындағы тазалық, екіншіден- терең ұйқы,
үшіншіден- сәби үшін ... жоқ ... ... ... осындай үш түрлі қасиеттің арқасында, дүниеге жаңа ... ... сау ... қана ... ... қоса, олардың дене
мүшелері мен жұлын жүйкелері табиғи ... өсіп ... түп- ... ... жасалады. Қазақ халқы негізінен
талбесікті ... ... ... ... ... ... бесікке иіс-
қоныс көп сіңбейді және әртүрлі кішігірім жәндіктер де ... ... ... баланың (жөргегінде) мыналар болады:
1) Түбек, 2) Шүмек, 3) Бесіктің жазғы жабуы, 4) Бесіктің ... ... ... 6) ... бау, 7) ... ... бел ... 8) бас жастық,
9) екі бел ... 10) аяқ ... 11) бел ... 12) Аяқ ... ... ... 14) бесіктің басы, 15) бесіктің аяғы, 16) ... жез ... ... ... салу өнер деп ... да ... тойы ... ... аса ... ... табыстайды.
ТҰСАУ КЕСУ
Бала қаз тұрып, тәй – тәй басып жүре ... ... ... ... Әдетте тұсау кесу баланың ... 12-14 ай ... ... кесу ... оның ... жабдықтары 1,5 м ... ... ... ... ... ... кесу тойына ауылдың қыз-
келіншек, бәйбішелері түгел шақырылады. ... ... ... ... ... ... балаға ойыншық, ... ... т.б. ... ... ... ... ... пысық әйелдердің біріне қайшы
мен жіпті ұстатып, ... ... ... ... ... ... жүре ... баланың аяғына ала жіппен тұсау салып жатып:
Қаз-қаз, балам, қаз, балам,
қадам ... мәз ... ... ... қаз ... қаз ... жаз, балам.
Қадамыңды қарайық,
Басқаныңды санайық,
Қаз- қаз балам, жүре ғой,
Тай ... боп шаба ... ... ала ғой.
Қаз баса ғой, қарағым.
құтты болсын қадамың.
Деп өлеңдете отырып, тұсау жіпті қияды да, ... 3-4 ... ... ... ... ... 1,5 –3 жасар балаларды жарастырып,
күрестіріп, озғандарына бәйге береді. Көп құлайтын баланы ... ... ... ... ... ... деп күлкі-
қалжың қылады. Тамақ ішу кезінде әзіл ... ... ... ... ... жыр, тақпақ айтқызады. Тұсау кескен ... ... аяқ киім ... ... қуу (дәстүр, ойын) Тойда ат шабу, балуан ... қыз қуу ... ... ... (Қыз қуу)- дәстүрге де, ойынға да жататын
қазақ арасына кең ... ... ... Оның ... қыз ... қашады,
жігіт оны қуып жетсе бетінен ... де, ... ... Енді қыз ... оны ... ... ... Бұл қызықты дәстүр әлі де
жалғасып келе жатыр.
ТОҒЫЗ
Тоғыз (салт) “-Ау, мен ... ... ... ... ... ... салты” Ел ішінде еңбек ... заңы бар. ... ... кеусең, малдан-зекет сияқты. Соның
қазіргі күндерде ... бара ... түрі – ... Бау-бақша
өсіретін ел (әсіресе Қазақстанның оңтүстігінде) өнімді мол ... ... ... ... ... сыйлас бар.
Яғни өз баласы арқылы ... ... ... ... ... жібереді. Оның саны тоғыздан (не екі тоғыз, үш ... ... ... Келген адам ол үйге тоғыз ... ... ... келіс емес, кәделі, сыйлы келіс. ... ... ... құрмет, құрмет белгісі. Сонымен бірге мұнда ... ... ... тоғыз жіберген адамға соған ... ... ... ... арасында бірін-бірі ескеру, елеу осы тоғыз арқылы білінеді.
МҮШЕЛ
Мүшел (ғұрып). “12 жыл ... ... деп ... (М. Ысқақов).
Қазақтың ұлттық ... жас саны ... ... ... осы ... шын мәнінде тапқырлық санау есебі екенін
әркімдер, типті ғылымның өзі де ... Бұл ... ... ... де, адам ... ... да өте ... әрі бірден-бір
оңай ... ... ... ... ... 13 ... ... кейін
әр мүшел сайын 12 жылдан қосып отырады. ... екі ... 25, ... 37, төрт ... 49 және одан әрі ... ... ... ... ... айтқанда “бес мүшелден екі жыл астым” (63 жас),
“жеті мүшелге ... )85 жас) ... ... 12 ... ... адам ... ... кезеңіне сәйкес келеді. Мысалы, бір
мүшел (13) ... екі ... (25) ... ... үш ... ... толысу, төрт-бес мүшел (49) кемелдену және одан ... ... ... ... ... ... әр мүшел адам
өміріне қауіпті жыл деп саналып, мүшел жасында жаңа ... ... ... саулық тілейді, “құдайы” жасайды. Бұл ... ... ... ... ауыр сапарларға шықпайды. Ауа ... ... ... жүреді. Қазақтардың мұндай сақтануы
негізсіз де емес. ... адам ... әр 12 ... ... ... тұрады. Ертедегі шығыстық ғылым ... ... ... Кейде “мерейтой” деп те ... ... ... кеш мереке, той ... ... елге ... ... ... ғылым, өнер, әдебиет қайраткерлерінің туған
күніне байланысты ... Бұл ... ... күн емес ... тәрбиелік, мәдени маңызы бар мереке ретінде марапатталып
өткізілетін ... ... ... ... ... ... толуын атап өтуге бұрын
әдетке, салтқа айналдырмаған. ХХ ... ... ... ... қайраткерлердің мүшел тойлары 50,60,70 ... ... ... ... ... ұлты ... ... алғаш рет
мерейтойы –50 ждасқа толған тойы ... ... адам ... Алаш
қайраткері, ғұлама ғалым халықтың рухани көсемі Ахмет ... жыл). ... ... ... ... ... зор. Ол белгілі ақын, жазушы, ғалым, батыр т.б. ... ... ... ... бағалау, оның мәртебесін көтеру ғана
емес, қалың ... ... ... ұлы ... ... ... ... халыққа қызмет етудің көрінісі ... ... ... ... ... ел ... есеп береді, өз
қызметінің жемісін көреді, кездесу ... ... ... ... ... марапаттайды. Олардың, сімімен елі-
жұрты туған-туысқандары ... ... ... ... үлгі ... ... да орларға еліктейді, ... ... ... ... әр ... елде қалыптасқан дәстүр. Көзі ... ғана ... ... ... ... ұлы адамдардың да
мерейтойлары аталып ... ... ... ... 280 ... ... ... Жәнібек батырлардың туғанына 300 ... ... ... 150 жыл, Сәкен, Бейімбет, Ілияс, ... 100 жыл ... ... ... ... ... ... ТОЙ
“Дәстүрдің озығы да, тозығы да ... ... өмір заңы жаңа ... ... ... Соның бірі жұбайлық ... 25 жыл ... ... ... атап өту. Мұны қазір “күміс той” деп атап
жүр. Бұл ... ... ... қасиетін дәлелдейтін ... жас ... үлгі ... ... ... ... той”
иелерін өз балалары мен немелері, замандастары мен ... да ... әрі ... ... ... ... адамдардың отбасы ... 50 жыл ... ... ... ... Бұл ... неке ... ... ... ... Осы ... ... некеге отырушыларға да куәлік ... ... ... ... бата беруі, тілектестік білдіруі жас ... ... ... күндер болғаны айтпаса да ... ... ... ... үшін ақ некенің тәрбие ... ... ... оны ... жаңа дәуірдің озық дәстүрі деп ... ... ... ... ... ... салып аң ... ... ... (Ы. ... Аң ... ... қалыптасқан
салт. Әрине тіршілік, ... үшін ... ... бар. ... шын ... ... ... шынығу, ептілік, серілік,
сезімталдық, ... ... ... ... ... ... өнер ... десе де болады. Ұшқыр ат, кең ... ... - ... де аңға шыққан ер жігітке бұл ... ... ... ... ... ... ... қасқыр
соғып, түлкі, ... алу аңшы ... ... ... ... Қанжығасын қандалған ол ауыл ... олжа ... ... пен ... одан ... халықтың дәстүрдің таза
жолы. Сері ... ... үшін өзі ... да әкелген аңды көру
де бір ғанибет. “Құсы да иесі де ... ... екі ... ... дегендей мұндайда аңшының ... да, оны ... ... Ел ішінде аңшылық қасиетті құрметті өнер әрі салт болса,
аңшылық өзі де ... ... ... ... ... өзі аңшылық
дәстүрдің бағасы жоғары, өмірде орны ... ... ... толық
дәлелдесе керек. Аңшылық өнерді Ақан сері, Сегіз ... Абай ... ... ардагерлері өте жоғары ... С. ... ... Қ. ... және ... ... ... өнердің қилы-қилы ... мен ... ... ... ... ... үйрету – ата кәсібі
мен салтының асыл қазынасын толықтыра түсу ... ... ... ... ... ... ұқсайды
қаса сұлу шомылғанға” (Абай). Саятшылық, яғни құс ... аң ... де ... өміріндегі сирек кездесетін ... ... ... “құсбегі” деп атайды. ... ... ... және ... ... ... мен ... білетін адамдар
бұрын көп болған. Олар ... де бар, ... ... кездеседі.
Құсбегілер көбінесе бүркіт, лашын, сұңқар, ... ... ... ... ... ... аңға ... баулиды. Мұның бірнеше
қыр-сыры, құпия-қызығы да өте көп. ... мен ... ... ... Сыр-сипатына қарай оған ат қойылады. Жасына қарай
оларды ... ... көк ... ... баршын т.с.с. деп
бөледі. Алғыр құстарды қыран, ... деп ... ... құндақ,
тұғыр, балақ бау, желі бау, томаға деп ... ... ... ... ... тәрбиелеу, түлету, үйрету сырын
құсбегілер өте жақсы ... ... ... қыс қасқыр, түлкі,
қарсақ, киік, қоянға түседі. Жаз қаз, ... ... ... ... ... да ... мен ... күтетін ең сәтті күні сонар. Бұл ... ... орны ... ... ... бір аңшы ... ... атан өлсе сойылар, Мұндай қызық қан сонар, Маған ... деп ... ... де ... ... екен ... Сонар
деп жерге жаңа түскен, жел ... жан ... ... айтады.
Бұған түскен із тайға таңба ... анық ... ... ... ұзақ ... ... ... және қан сонар. Мұның ... ... қан ... Бұл күні ... ... жолы ... ... анық. Саятшылық қазақ ... тірі ... пен өлі ... ... сырын терең ... ... Бұл ... ... ... өздері, ал игілігін ... ... ... - ... ... тұтқан арманы әрі ... ... ... ... ... ... жылқы күзеу дәстүрге айналған”
(“шаңырақ”). Қазақ халқы жылқы ... ... ... оны ... күтіп-баптауды өнер, оның ... ... ... ... оған ... мән ... жылқыға қатысты салт-дәстүрлер
қалдырған. ... бірі - ... ... ... ... де қазақ үшін
үлкен ... ... ... туып ... ... ... ... күзеу басталады. ... ... ірі ... ... тай, құнан, байтал. Байталдың жалы қырқа
күзеледі. Құйрығы ... ... ... қалдырады. Құнанның жалы
күзеледі де құйрығы күзелмейді. Кей ... ... ... бе ... Ол ... ... ... деп аталады. ... ... ... ... ... ... ... ұшына “ шыбын қағар” қалдырады.
Жоғарыда айтылғандай ірі жылқының ... ... ... жамандық шақырады. Егер ірі ... жал ... ... оны “ ... ... ... ... Яғни ол иесі қайтыс
болған, жылына сойылады деген сөз.
ТЕҢСЕРІК
“Теңсерік” (дәстүр). ... ... ... ... байлар”
(з. Ақышев). Бұрын шөп дайындағанда байлар ... ... ... әр адам өз иелігіндегі жердің ... ... ... Яғни ... ... ... шөптің жартысын сол адам ... адам ... ... ... шөмелелеп береді. Жер иесі
келісім бойынша тиісті шөп ... ... ... ... ... ... беретін болған. “Теңсерік” дәстүріне екі жақ та адал ... ... ... ... ... ... ауыл ... келіп керегесін жаймай,
жаппаның астында жатқан ауыл ерулік бермесе ... ... ... келе ... ... (З. Ақышев). Көшіп бара жатқан үй ұзақ
жолда өздері де, ... де ... үшін ... отырған бір
ауылдың жанына келіп 1-2 күн аялдайды. Үй ... ... ... ... ... немесе жаппа тігіп ... ... ... ... ... ... еру дейді.
Осындай кезде ауыл адамдары келіп, ... жөн ... ... ... қонақ еріп, риза қылып ... ... Егер еру көш 4-5 күн ... ... ... ... қойын сойып, ауыл үлкендерін шақырып, батасын алады. Бұл ... ... мен ... ... ... ... ... ойын). “Қазақ осы көкпар тартып, қууыға жаралған”.
(Қ. ... ... ... ... ептілігін сынайтын
елдің ... ... ... ... ұлттық салт ойыны.
Жұрт “көкпар” немесе, “көк ... деп ... ... ... ... ... тартылады. Ойынға екі жақтан ... ... ... епті ... ... ... лақ ... (кейде
бұзау да берілген). Күші, ... ... ... жеңіске жетеді.
Көкпардың мұндай түрін тақым ... деп ... ... ... ... 10,15 ... жігіттер қатысады. Мұны дода дейді.
Ойын шарты ... ... ... алып ... ... кезде
бір құрметті адамның үйіне апарып тастауға ... ... ... ... алып ... ... жарыс беруді қалайды. Мұндайда
жеңісті епті әрі ... ... мен белі ... ... ... ... Ат десе, бәге десе делебесі ... ... ... беруге барады. Ат та, адам да жығылып, мертігіп те ... ... ... де ... Алайда, намыс пен ет ... оған да ... ... ... ... ... ... болған. Олар мұндай
тартыста қарсы ... ... ... ... кездері де
болатын. ... - ... ... ... тұздығы, жігіттің ... ... ... ... ер, палуан жігіттер мен белді ат-
айғырлар ғана ... ... оның ... де мол, ... да
зор.
КИЕЛІ КИІЗ ҮЙ
Бүгін өркениеттің өркешінде отырған ... ... ... тас ... пана тұтқанда, біздің балалар жер шарының кіші
мекеті киіз ... үйде ... ... әлем ... ... Египет пирамидаларынан бетер таң ... ... ... оның ... ... өзіміз біле бермейтін ... ... Ай да, Күн де, жер де, ... ... домалақ. Киіз
үйде домалақ. Киіз үйге жарық ... ... ... ... ... тағы бір ... осы. Оның ауасы да кең. Тынысты.
Жан сарайың жай ... Киіз үй ... үшін тек ... ... ... ... ошақ та. ... “киіз” сөзі қазақ үшін қасиетті
ұғым. Бесіктің ... ... ... ... ... ... ақ
киізге отырғызып көтерген. Пәле-жаладан ... ... ... ... ... ... болған адамды киізбен орап, киіз
үйден аттандырған.
“Туғанда дүние есігін ... ... жер ... кірер денең”- деген ұлы ... ... ... ... ... ... ... болатындай….
Қазақта “шаңыраққа қара” деген сөз бар. Бұл тентекті ... сөз. ... тек киіз үйде ... ... оның
мағынасы тереңде тәрізді. Киіз үйдің есігі адам ... ... ... Біз киіз үйді тек ... ... қарасақ, оның
аясын таылтып ... ... Киіз үй ... ... жұрты
көшпелілердің қайталанбас ... ... киіз ... ... ... үй ... ... кебеже абдыра, кереует, жастық ағаш, жүк аяқ, ... ... Енді ... бұйымдар: алаша, текемет, сырмақ,
бірсалар, ... ... ... жер ... ... ... аяқ қап, кесе қап, тұлып, қоржын; Ыдыс аяқтардан; ... ... ... ... ағаш аяқ ... ожау ... ... келі торсық, қыш ыдыстар, қол ... ... - ... ... ... ... ... және
дыбыс бәсеңдететін арнайы үй жиһазы.
Сырмақ - (сыру ... ... ... ... - ою бастырылып
немесе жиекпен ... ... ... үй ... ... ... үлпілдек жүннен басылған жұқа ... ... ... ... астарлар сырмақ жасайды.
Кебеже - көшіп-қонып жүргенде сүр ет, ... ... ... ... ... ою-өрнектермен әшекейленген, сандықша
ыдыс.
Абдыра ө киім-кешек салатын, арнайы сәнді ... беті ... ... үлкен қақпақты қорап ыдыс.
Жастық ағаш – екі бас ... ағаш ... ең ... ... ... Оны ағаш ... ең ... пайда болған
бөлшегі. Оны ағаш шебелері ... ... ... ... ... ... ... Биіктігі шамамен 25-30 см
көлденеңі бір немесе екі ... ... Бет ... оюлап, бояп
немесе сүйекпен өрнектеп күміс мықпен ... ... ... ... саба, торсық, мес, бақыр, келі,
күбі, ожау, кесеқап, қыш ... ... ас ... ... ... мал ... ... ыдыстың ең үлкені - молшылықтың, байлықтың белгісі.
Ал ешкі ... ... ... ... айран құятын ыдыс ... ... ... ... малшылар,- қанжығасына байлап ... ... ... деп те ... Бие ... ... жасаған ыдысты - көнек, ол құдықтан су ... ... ... дейді.
Күбі. Қазақ жерінде күбі ... ... май ... ... ... ... көже ... арналған піспе шелек.
Күбінің ауыз жағы ... ... де, ... ... піспек өткізетін тесік жасалынады. қазақтар күбі ... ... ... ... ... және т.б. ағаштардан
жасайды.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айтыс өнері31 бет
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Ұлттық сана-сезім – шексіз дүние (Өзбекстандағы қазақтар жайында)4 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
Қазақ халқының дәстүрлі әдет - ғұрыптары, салт дәстүрлері51 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Бала бойында азаматтылық пен патриотизмге қалыптастыруда мектеп пен отбасы қарым-қатынасы5 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар жайлы5 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын музыка арқылы қалыптастырудың педагогикалық шарттары57 бет
Ежелгі түріктер17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь