Тарихи тұлғалар

Жошы хан (1187 -1227 жж.)
Жошы хан — Шыңғыс ханның үлкен үлы, моңғол крлбасшысы. Алтын Орданың негізін салушы. Шешесі — коңырат тайпасының қызы Бөрте.
Шыңғыс хан Бөртеге үйленгеннен кейін меркіттер шабуыл жасап, Бөрте түтқынға түсіп қалады. Кейін Шыңғыс хан өйелін Керей хандығының билеушісі Тоғырыл ханның көмегімен түтқыннан босатып алады. Жошыны Шыңғыс ханның үлы емес деген сөз ел ішінде осы оқиғадан кейін тараған. Жошы жас кезінен көрнекті қолбасшы ретінде көзге түсті. Ол әкесі әскерлерінің жорықтарына белсене араласты. 1206 жылы Шыңғыс хан керей, найман, меркіт тағы да басқа тайпаларды бір орталыққа біріктіргеннен кейін, Жошы әкесінің тапсырмасы бойынша жасағымен 1207-1212 жылдар аралығында Оңтүстік Сібірді, Алтайды, Шығыс Түркістан жерлерін өзіне бағындырды.
1211-1215 жылдары Солтүстік Қытайға жасалған жорыққа қатысады.
1218 жылы Жошы жасағы Шыңғыс ханға бағынғысы келмеген меркіттерді қуа отырып, Ырғыз өзенінің бойында Хорезм шаһы Мүхаммедтің алпыс мың әскерімен шайқасады. Жошы өзінің шебер қолбасшылық дарыны арқасында шайқасты тең аяқтады. Осы шайқастан кейін Мүхаммед шаһ әскерлері Жошыға қарсы соғыс әрекеттерінен бас тартты. Осы шайқастан кейін Жошы Жетісудағы барлық қалаларды өзіне бағындырды.
1220-1922 жылдар аралығында Сырдария бойындағы Отырар, Сығанақ, Үзкент, Баршынкент, Жанкент т.б. қалаларды бағындырды. Осылайша ол Хорезм мемлекетін толығымен жаулап алды.
1223 жылы әкесінің үйымдастыруымен өткен Қүланбасы жазығында өткен қүрылтайға қатынасты. Осы қүрылтайда Шыңғыс хан көзінің тірісінде жаулап алған үланғайыр өлкені үлкен әйелі Бөртеден туған төрт үлына бөліп береді. Жошының еншісіне Ертістен батысқа қарай, Жетісудың теріскей бөлігін қамти отырып, "моңғол атының түяғы жеткен" төменгі Еділ бойына дейінгі жерді коса, бүкіл Дешті Қыпшақ аймағы тиеді. Ордасы Ертіс өзені бойында орналасты.
Қүрылтай аяқталғаннан кейін Шыңғыс ханның басқа балалары әкелерімен бірге мемлекеттің астанасы Қарақорымға қайтқан кезде Жошы ілеспей өз ордасында қалып қояды. Жошы үлысының негізін бүрын Дешті Қыпшаққа кірген түркі тілдес тайпалар қүрады.
Шешесі Бөрте қоңырат қызы болғандықтан, ол өз қол астындағылармен өте жақын қарым-қатынаста болды. Жошы бірінші болып тәуелсіз мемлекет қүруға ашық түрде үмтылды. Ал бүл саясат әке мен бала арасында араздық тууына себепкер болды.
        
        @__
ТАРИХИ ТҰЛҒАЛАР
Жошы хан (1187 -1227 жж.)
Жошы хан — Шыңғыс ханның үлкен үлы, ... ... ... ... ... ...... тайпасының қызы Бөрте.
Шыңғыс хан Бөртеге үйленгеннен ... ... ... ... ... түсіп қалады. Кейін Шыңғыс хан өйелін Керей хандығының билеушісі
Тоғырыл ... ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның үлы
емес деген сөз ел ішінде осы оқиғадан кейін тараған. Жошы жас ... ... ... ... ... Ол ... ... жорықтарына
белсене араласты. 1206 жылы Шыңғыс хан керей, найман, меркіт тағы да ... бір ... ... ... Жошы ... ... жасағымен 1207-1212 жылдар аралығында Оңтүстік Сібірді, Алтайды,
Шығыс Түркістан ... ... ... ... ... ... жасалған жорыққа қатысады.
1218 жылы Жошы жасағы Шыңғыс ... ... ... ... ... ... ... бойында Хорезм шаһы Мүхаммедтің алпыс мың әскерімен
шайқасады. Жошы өзінің шебер қолбасшылық дарыны арқасында ... ... Осы ... кейін Мүхаммед шаһ әскерлері Жошыға қарсы соғыс
әрекеттерінен бас ... Осы ... ... Жошы Жетісудағы барлық
қалаларды өзіне ... ... ... Сырдария бойындағы Отырар, Сығанақ, Үзкент,
Баршынкент, Жанкент т.б. қалаларды бағындырды. Осылайша ол ... ... ... ... жылы әкесінің үйымдастыруымен өткен Қүланбасы ... ... ... Осы ... Шыңғыс хан көзінің тірісінде жаулап
алған үланғайыр ... ... ... ... туған төрт үлына бөліп береді.
Жошының еншісіне Ертістен батысқа қарай, ... ... ... ... "моңғол атының түяғы жеткен" төменгі Еділ бойына дейінгі жерді
коса, бүкіл ... ... ... ... Ордасы Ертіс өзені бойында
орналасты.
Қүрылтай аяқталғаннан ... ... ... ... балалары әкелерімен
бірге мемлекеттің астанасы Қарақорымға қайтқан кезде Жошы ілеспей өз
ордасында ... ... Жошы ... ... ... ... Қыпшаққа кірген
түркі тілдес тайпалар қүрады.
Шешесі Бөрте қоңырат қызы ... ол өз қол ... ... ... ... Жошы ... болып тәуелсіз мемлекет қүруға
ашық түрде үмтылды. Ал бүл ... әке мен бала ... ... ... ... ... өмір сүрген шығыс тарихшыларының айтуынша, Жошы күш-қайраты
мол, ержүрек, өткір адам болған. ... ... мен ... Шыңғыс ханның өзі де сескенген. Жужани өзінің 1260 жылы
жазылған "Табанат-и-Насири" тарихнамасында былай дейді: ... ... ... ... ... , ол Хорезмде моңғолдарға қандай да бір қыпшақ
баласының ... ... Ал ... ... адамдарына: "Шыңғыс
қаған, сірә алжыған, өйткені осынша жерді ойрандап, мүншама халықты
қырғынға ... ... мен аңға ... ... ... ...
дегенді айтқан. Оның осы ойын тете інісі Шағатай сезіп қап Шыңғысқанға
жеткізеді. Қаһарына мінген ... ... ... хан (1693 — 1748 ... жүз ... ... ... он бесінші үрпағы.
1710 жылы Қарақүмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің
қолбасшысы және хан ... ... ал ... басы ... ... батыр
Бөгенбай тағайындалды.
XVIII ғасыр қазақхалқы үшін ел басына күн туған кезең болды, ... ... ... ... көп ... үшыратты. Әбілқайыр бүл
сүрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде ... ... жоне ... қалаларын қорғау жолында ерен ... ... Бүл ... ... ... қалған кезде, тең ... ... мен ... ... түскен соң, Әбілкайыр хан шегінуге мәжбүр
болды. 1718 жылы Аякөзде Әбілқайыр мен ... ... 30 ... ... қанды шайқас жүргізді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды оскербасы жоне білгір
саясаткер болды. 1726 жылы үш ... ... бас ... ... ... ... ... Әбілқайырды Қазақ хандығы әскерінің бас қолбасшысы
етіп сайлады.
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу
қабілетін ... ... ... және ... ... ... рух пен
патриотизмді марапаттап отырды. 1728 жылы қазақ ... ... ... Бүл ... Үлытау тауларында, Қарасиыр жері мен Бүланты
озенінің бойында болды, мүнда ... ... үлы ... ... талқандады. Бүл жеңістен кейін халық көкейінде
жеңіске қол ... ... ... ... ... Басқыншыларға қарсы
халықжүмыла көтерілді.
Алайда бүл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде ... ... ... жаңа ... ... 1730 жылы ... ... оңтүстік-
шығысындағы Итішпбс елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақәскері ... ... ... ... жүз ... ... ... халқы өзгерісті
кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде Болат хан қаза табады. ... да ... ... ... ... туындайды. Қат-қабат келген жағдайларға
байланысты, ... ... жас үлы ... хан ... ... ... жаңа ... Әбілқайыр қүптамай, бас сардар атағынан бас тартьтп, өз
әскерімен Кіші жүзге ... ... соң ... ... ... ... бастады.
Күллі қазақтың әскері ыдыраған соң, ор жүз жаудан жеке өзі қорғана
бастады. Бүл кезеңде Кіші жүз ... өте ауыр ... ... ... төрт жағынан бірдей қоршаған жаудың қыспағында қалды. Тығырыққа
тірелген Әбілқайыр Ресейден ... ... ... ... ... ... еніп, жан сақтап қалу үшін Әбілқайыр 1730 ... ... ... 1731 жылы ... ... Кіші жүз қазақтарын Ресей үкіметі өз
қарауына алуға ... ... 1748 жылы 1 ... ... ата жауы ... ... қолынан
қаза табады.
Әбілқайырдың жүргізген саясаты қазақ мемлекетінің қалыптасуы мен ... ... рөл ... және ... келе ... ... де ... біз ерекше атап өтуге түрарлық ... ... ... хан (1711 -1781 ... ... ... Қазақ мемлекетінің тарихындағы аса көрнекті мемлекет
қайраткері. 1743 жылға дейін Орта жүздің ... ... ... ... ... соң, Абылай Үлы жүздің ханы болады.
Абылай ханның ата-бабалары Шыңғыс ханның үлы Жошы ханның үрпағы болып
табылатын — Қазақ ... ... ... Әз ... ... әкесі жау қолынан қаза табады. Абылай жастайынан қиындықты
көп көреді және Ораз қүлға арка сүйеп өседі. Ол жас кезінен-ақ Отан ... ... ... ... ... Ол қашанда қанды
шайқастардың бел ортасында ... ... ... ерен ... Қалың халық бүқарасына оны әйгілі еткен ірі ... ... ... ... ... болған шайқасында қол
жеткізді. Бүл үрыста 20 жасар Әбілмансүр қалмақтардың қоңтайшысы ... үлы ... ... ... жасында хан сайланған ... ... ... жуық ... ... Ол ... саясаткер, білімдар дипломат, дарынды
қолбасшы болды. Оның ... ... ... ... еді. Ол сыртқы
жаулардан қорғану үшін үш жүзді біріктіруді жүзеге асыра бастайды.
1743 жылы Түркістан ... үш ... ... ... ... ... ... бірігіп, Абылайды Ресми түрде Қазақ ханы етіп сайлайды.
Абылай Қазақ мемлекетін нығайту мен оның тәуелсіздігін сақтау ... ... ... Ол ... ... ... ... рет қазақтар мен қалмақтар
арасында бейбіт келісім ... ... ... тату ... ... ... күшті мемлекеттер білгір қазақ ханымен ... ... ... ... ... ... орыс және қытай өкіметінің ішкі есебін де
біліп отырған. ... да ол ... ... ... ... ... ... келісімнен кейін соғыс өртінің түтанатынын білді. Жоңғар
мемлекеті ішіндегі өзара қырқысулар соғыстың басталуын ... жылы ... ... Лама ... ... ... ... шабуыл
жасағанда, Абылай хан бастаған ... ... ... ... ... Кезекті шабуылдан соң, соғыстың айла-тәсілдерін жетік білетін
Абылай өзінің бес жүз ... ... ... ... жағынан
әскер келеді деп күтпеген Лама Доржы түтқынға түсіп, дарға асылады. ... 1753 жылы 12 ... ... ... арғы ... жоңғарларды жеңіп, оларды ... ... ... және ... ... тең ... ... еді. Бүл
мақсатта 1753-1754 жылдары ол Қабанбай, ... ... ... ... бірге қалмақ үлыстарына шабуылды үдете ... 1755 ... ... жеңісті жорықтары жалғаса берді. Ақыры ойраттар мен
қазақтардың арасында 200 ... ... ... ... ... ... ... жетгі.
Қазақ халқының жеңісі көршілес Қытай мен Ресей үшін қолайсыз болды. 1756
жылы Қазақхандығы мен ... ... ... ... өрті ... ол 1757
жылға дейін созылды. Бүл қақтығыс та ... ... ... ... жолмен
шешілді.
Жәнібек хан (1478 —1480 жж. билік құрған)
Жәнібек Әбусағит (туған жылы мен ... жылы ...... ... ... ... ... негізін қалаушы, Барақ ханның үлы, Орыс ханның
шөбересі. XV ... өмір ... XV ... ... дейінгі өмірі
мен қызметі туралы нақты деректер жок.
1456 жылы Дешті-Қыпшақта ... ... ... ... алған соң,
көшпенді халықтың Жәнібек пен Керей бастаған бір бөлігі Моғолстанға коныс
аударып, Шу мен Қозыбасы ... ... орын ... Моғолстан ханы
ез қарсыластарымен болатын күресте көмектесер ... ... ... ... ... ... ... мен соғыстардан жапа шеккен
200 мыңға жуық көшпенділер Жәнібек хан мен Керей ... ... ... ... ... 1468 жылы ... әскери жорықжасамақболып,
бірақжол үстінде кенеттен қайтыс болған Әбілқайырға олар ... ... ... ... ой салды.
Әбілқайыр хан өлгеннен кейін хан тағы үшін болған өзара қырқысулар Дешті-
Қыпшақта өрши түсті, оған туған жерге оралуды ... ... ... хан ... хан да ... кетті. Олар Әбілқайыр мүрагері ... ... ... ... Өз ... ... ... көмек ала
алмаған Шейх-Хайдар билік үшін күресте жеңіліске үшырады. Бүдан кейін Дешті-
Қыпшақтағы ... Орыс ... ...... хан мен ... ... өтті, олар тағы да отыз жыл бойы шайбанилықтармен ... ... Орыс хан ... қолына өтуі де "Көшпелі өзбектер
мемлекетіндегі" ... ... ... жоқ. ... бүл ... "Көшпелі
өзбектер мемлекеті" атының Дешті-Қыпшақ болып өзгеруіне ықпал етті. Бір
кездері ... ... ... ... ... ... ... деп
атала бастады және бүл атау бүкіл хандыққа тарай бастады. Билік үшін күресе
келе, Жәнібек хан мен оның ... ... ... мен ... ... үлес ... ... орта шенінде ежелден Жетісу өңірін мекендеген ... бір ... ... ... ... ... ... қүрады. Жәнібек хан
мен Керей хан Жетісу өңірі, Шу мен Талас өзендерінің ... ... ... ... көп ... ... Бүл ... олар өзара
қырқысуларды басып, ірі феодалдарды маңайына топтастырды.
Жәнібек ханның Дешті-Қыпшаққа оралғаннан кейін ... ... ... ... ... мен ... ... деректер жоқ. Оның есімі
тарихи деректерде соңғы рет 1473 жылы ... ... ... жылдары
Керей хан туралы ғана айтылған. Жәнібек хан жиі ... ... қаза ... деп ... ... ... ... халық аңыздары мен
өлеңдерінде Жәнібек ханды Әз Жәнібек деп атаған.
КӨНЕ ҮНДІ ФИЛОСОФИЯСЫ Ежелгі Үнді философиясының ерекшеліктері
Көне Үнді философиясын зерттеуші ... ... ... ... ... ... идеяларының қайнар көзі Үнді елі, ең бастысы -
Үнді ойшылдары адамзатты осы ... ... ... келе ... ... заманның өзінде-ақ қоя білді деп есептейді. Бұл пікірлермен жалпы
алғанда келісуге болады.
Көне Үнді қоғамы төрт ... ... ... ... вайшьялар
және шудралар. "Варна" сөзі "түс, қабық, бояу" ... ... ... ... өз түсі ... ... - ... адамның варнадағы орны
және әрбір варнаның қоғамдағы орны ... ... ... ... тек бір варнаның шеңберінде ғана жүзеге ... ... ... ... варнаға өтуге болмайды және әрбір варнаның ... ... бір ... ғана ... ... Брахмандар - ой
еңбегімен, кшатрийлер - әскери істермен, вайшьялар - жер ... және ... ал ... - қара ... ... ... бір ... варналарға қатаң бөліну қазіргі заманғы Үнді
мемлекетінде осы күнге ... ... ... ... Біздің д$іьГмызша,
қазіргі заманғы Үнді мемлекетінің дамуын тежеуші факторлардың бірі ... да ... Үнді ... ... әлеуметтік жіктелуі, осы қоғамда өмір сүріп
отырған ... ... ... оның ... ... да ... ежелгі Үндінің философиялық пайымдәу объектісі -
жеке адамның өмірі, оның ішкі ... ... ... ... ... Үнді философиясының басқа ерекшеліктеріне тоқталсақ:
1) ғылыми оймен байланысының аздығы;
2) жеке тұлғәлық сипатының нашарлығы;
3) діни-мифологиялық оймен тығыз байланыстылығы;
4) философиялық ой ... ... ... негізгі философиялық ұғымдардың мән-мағынасының күрделілігі және
сантүрлілігі.
Көне Үндінің негізгі ... ... Үнді ... ... - ... ... қалыптасқан Ведалар, олар тек Үнді елінің ғана емес, бүкіл
адамзаттың көне әдеби ескерткіштері болып сәналады. ... Кәне ... ... жазылып алынған Ведалар Үнді қоғамының рухани мәдениетінің,
философиялық ойларының қалыптасып-дамуында айқындаушы роль атқарды.
"Веда" сәзі "білім" ... ... ... бұл ... ... гимндер,
дұғалар, құрбандық шалу, садақа беру формулалары. Олардә дүние, әдам,
адамгершілік туралы алғашқы философиялық ... ... ... бөліктен түрады:
1) Самхиттер - құдайларға арналған гимндер ... ... ең ... ... ... 1028 ... түрады;
2) Брахмандар - діни салт әлендер жинағы, ... ... аса ... да, ... мен Упанишәдалардың арасын байланыстырып тұр.
3) Араньяктар ~ "Орман кітаптары" - ... ... ... ... ақиқат пен табиғат туралы ойға берілушілерге арналған ережелер
жинағы. Қоғамнан бөлектенудің өзі "іс-әрекет ... ... ... пайымдау жолынә көшу дегенді білдіреді, яғни ... ... ... бола бастайды.
4) Упанишадалар - философиялық мазмұны терең, ... ... ... ... ... ... болғандықтан кейде веданта ("Ведалардың
соңы") деп әталады. Алғашқы ... ... ... біздің
дәуірімізге дейінгі \/ІІ-\/І ғасырларда қалыптасып, бұл ... ... ... ... ... ( ... отыру"), яғни ұстаздың
аяғының жанындә отырып, уағыз тыңдау, "жұмбақ білім" дегенді білдіреді.
Упанишәдалар - ... ... ... оның тақырыбы
-болмыстың алғашқы бастауы, сол арқылы ... пен ... ... ... көне ... философиялық ескерткіштерінің бірі болып
табылады. Махабхарата - "Бхараттардың ұлы шайқасы туралы аңыз", діни,
мифологиялық, ... ... ... кене Үнді ... ... ... ... Үнді философиясының негізгі мектептері «£ Жайнизм - ... ... ... ... ... ... ... айналған 24
тақуа-тиртханкар дамытқан. Олардың соңғысы -біздің дәуірімізге дейінгі
УІ-У ғасырларда өмір ... ... ... ... ... ... атқә ... ойшыл Махавирә болды. Жайндардың көзқарастарында ... ... ... ... ... ... мынадай төрт тиым
салуды олар бұлжытпай сақтады: ахимса -тірі мақұлықтәрдың ешқайсынының
өміріне зиян ... ... - ... ... сатья - шыншылдық;
апариграха - үйірсектікке (М.Әуезов өзінің "Будда" еңбегінде осы ... деп ... тиым ... ... бұл ... ... ... - некеден бас тартуды қосты. Жайн монахтары ұстәнулары тиіс
осы тиым салулар екі мың жарым жыл бойы ... ... ... ... ... өте ... ... қуушылар екі бағытқа бөлінді: дигам-
баралар ("ауа киіндіргендер") және шветамбаралар ("ақ кигендер").
Жайндардың онтологиясы туралы айтсақ, олар заттарды ... тыс ... ... өмір сүреді деп түсінді және бес немесе ... ... ... - ... жан, ... ... дживалардың саны шексіз көп; 2)
зәг, 3) кеңістік, 4- және 5) қозғалыс пен тыныштықты бейнелейтін дхарма мен
адхармаг, 6) уақыт.
Жайндардың ... ... ... және ... ... көріністері ғана, заттан басқа субстанциялар бөлінбейді және
формалары жоқ, ... олар ... ... ... қабылданбайды, сезілмейді
және денесіз. Тірі" болып есептелетін дживадан ... ... ... ... субстанцияларды қысқаша сипаттасақ, барлық субстанциялар оларды өзіне
сиғызатын кеңістікте өмір сүреді. Кеңістік үздіксіз, бірақ адам оны ... ... алуы үшін ... оны ... көп ... бірліктерге
-прадешаларға бөлінеді деп түсіндіреді. Жайндар шексіз кеңістікті екіге
бөледі: көрінетін әлем ... - ... ... және "дүние-емес" (а-
лока), соңғысына көрінетін ... пен ... ... саны ... жайндардыңтүсінігінде, ұсақжәне бөлінбейтін бөліктер - атомдардан
тұратын, ... және ... ... ... бар, белсенді,
әртүрлі қасиеттерге ие, қозғалыста болып отыратын субстанция. Оның ... ... - "өте ... яғни қатты заттар.
стхула - "дөрекі", мысалы, сұйықтар;
стхула - ... - ... ... ... және ... - ... көзге көрінбейтін газдар, иістер;
сукшма -"нәзік", ешқандай сезім мүшелері қабылдамайтын карма, энергия;
сукшма-сукшма - атом секілді "өте нәзік" зат.
Уа/сь/77ъ/субстанция деп тек қана ... ... ол ... ... ... ... ... пайда болуының,
өмір сүруінің және жойылуының ... ... ... оның ... ... ... "өмір дегеніміз -азап" ұғымын
ұстанады. Азап-карма заңының нәтижесі. Карма заңының мәні ... жеке ... ... элементтерге бұрынғы элементтер мен адамгершілік сипаты бар
істер әсер ... ... ... ... жаман қылығы бүкіл ағында ерте ме,
кеш пе, бір салдар туғызады. Жайнизм бұл заңды жеңуге болатынына ... ... ... ... Өткен өмірдегі жаман істерді адам үш нәрсені
орындау - дұрыс сенім, дұрыс таным және ... ... ... ... ... адам азаптан толық құтылу үшін жан денеден тәуелсіз, жоғары
тұруы керек. Дене құрсауынан шыға ... жан ... ... ... де, ... шегеді, тері арқылы жанның ішіне лас заттар ағыны ... ... ... ... ... ... шегуден азат болу - жайнизм түсінігі
бойынша, адам өмірінің ... Оған жету үшін ... уш ... бұлжытпай
орындап, өз құмарлықтарын жеңген ... ... ... ... үнемі жүргізіп отыруға міндетті. Жайндар өмірді аса ... айта кету ... олар тек адам ... ... ... өмір
атаулының бәрі құнды деп есептеді, жан-жануарлар мен жәндіктердің ... зиян ... ... ... ... ... ... қоршаған дүниеден тәуелсіз,
кешірімді, тірі мақұлықтарға мейірімді аскет адам ғана ... ... ... - көне Үнді ... ... ағымы, буддизм дінінің негізінде
дүниеге келген. Негізін қалаушы - біздің дәуірімізге дейінгі ... ... ... ... ... өмір сүрген
Сидхартха Готама (философиялық әдебиеттердің көбінде Сидхарта Гаутама деп
жазылып жүр). Жас шағында ... төрт ... тең ... өмір ... ... ... ... өлім секілді жағымсыз ... соң ... ... толы ... ... ... ... шешті.
Сидхартханың бұл шешімі туралы белгілі қазақ жазушысы Мұхтар Әуезов
өзінің "Будда" еңбегінде жақсы баяндады: ... ... ... ... ... ... бұл адам өмір ... жүр? Бір сағатта ауырып қалатын
болса, сағат сайын әлі азайып, сиқы бұзылып, қартаятын болса, болжаусыз бір
сағатта өліп ... ... ... не қуаныш, не жұбаныш бола ... біле тұра ... ... ... бола ма? Бұл жөн ... ... ... ("Абай" журналы. 1918 ж., №3).
Азапты өмірден құтылудың екі жолы бар: ... ... ... арқылы
адамдардың бәріне ортақ утопия құру және өзіндік "Менді" ... ... ішкі ... ... ұшырамайтын "ішкі утопияны"
құру. Будда екінші, экзистенциалдық жолды таңдап, тақуалық өмір кешуге,
адамзаттың ... ... ... бел ... ... ... кетіп,
Урувилланың маңындағы Бодхи ағашының астындағы оңаша жерге ... ... жеті ... соң ... ... ... жолдарын тауып,
нұрланады. Азап шегу мен қасіретке толы өмірден құтылудың жолын ол төрт
ақиқат арқылы белгілейді:
1) өмір - ... ... ... ... ... ... ... құмарлық-құштарлықтан (өмір сүруге құмарлық,
рахатқа құмарлық, өлуге құмарлық) туады;
3) азаптың себебі бар. Оны ... ... азап пен ... ... жолы ... қағидадан тұрады.
Буддизм өмірге құмарлықты жеңу оңай емес деп ... Ол үшін ... ... алу ... ал оған ... көре ... ... ой, дұрыс сөз, дұрыс
іс-әрекет, дұрыс өмір салты, дұрыс күш-жігер, дұрыс назар, ... ... ... ... принциптерден тұратын сегіздік жол кіреді. Осы
қасиеттерді ... ... өмір сүру ... нирванаға, тыныштыққа жетуге
болады.
Үнді философиясының басқа бағыттары ... ... де өлі ... ... және ... ... ... арасында себептілік
бар екендігін мойындайды және соңғы себептілікті ... ... ... ... ... карманы адамның өмірін ең басты бақылаушы деп
есептемегенімен, адамдарды карманың бар екендігін ұмытпауға шақырады, ... ... ... ... ... ... ... кірлетеді, сондықтан оны бірте-бірте жойып, мүлдем
9
8
тазару жолымен нирванаға жетуге болады. Нирвана ... ... ... ... жәй ғана ... ... емес, зұлымдық пен
нәпсіні тыю жолымен жансыз, сезімсіз ... ... ... ... ... айтқанда, абсолюттік тыныш күйге жету.
Буддизм нирванаға жетуге көмектесетін белсенді әрекет жасау ... ... ... ... медитация - йога деп көрсетеді. Тұлға
элементтер мен сана ағынынан тұрады, ал ... ... ... өз
ойларын бір нүктеге жинақтау қабілеті - йога аса ... ... бұл ... адамның бойында бар, мәселе оны дамыта білуде деп есептейді, яғни, көп
нәрсе адамның өзіне байланысты. Осы ... ... атап ... ... ... ... оның өз қолында, адам бейнет-қасіреттен өз
күшімен, сыртқы күштердің, қоғамның ... ... ... ... ... ... ... қабілетті деп пайымдайды.
Нирвана теориясы адам рухының еркіндігінің, оның материалдық ... ... ... ... жақсы дәлелі. Осы себепті
Будда философиясы өзінен кейінгі көптеген философиялық ағымдарға, ... ... ... әсер етті, ал буддизм діні әлемде ... ... кең ... ... - ... әдебиетте Көне Үнді философиясындағы
материалистік деп қабылданған ... ... ... ... ... ... бір тобы ... Чарвака деген
ойшыл болған деп болжамдайды, басқа бір ғалымдар бұл ... ... ... деп ... ал кейбір ғалымдар чарвака-локаятаның болған-
болмағандығы белгісіз деген пікір ... ... Көне ... бұл ағым ... мәліметтер кездеседі, сондықтан да соңғы
болжам негізсіз.
Чарвака-локаятаның ... ... оның ... ... айқын
көрінеді. Таным-праманың негізі - прамана ретінде локаятиктер логикалық
түйін-тұжырымдарды емес, ақиқат екендігі күмән ... ... ... оның ... - ... ... ... адамдар көбіне ой
түйіндеулерге сенеді де, қателеседі, ал ... ... ... ... сенімді адамның пікірі де біз үшін таным негізі бола алмайды. Чарвака-
локаяталар о дүниеге сенбейді, бұ дүние ғана бар және бұ ... ... онда өмір ... ... ... және ... төрт ... жер,
от, су және ауадан тұрады деп есептейді. ... ақыл және ... ... де осы ... олар мақұлық дүниеден өткенде ыдырайды.
Локаятиктер жанның, Құдайдың бар екендігін терістейді. Олар адам ... - осы ... ... ... ... ... аулақ болуға
ұмтылу деп түсінді, яғни чарвака-локаята гедонизм принципін ұстанды.
Көне Үнді философиясының негізгі ... ^ Көне Үнді ... ... ежелгі Үнді философиясының терминологиясы шым-шытырық,
ұғымдары аударуға қиын, бір ... өзі ... ... ... деп
ескертеді және оның себебін Үнді еліндегі ойлау жүйесінің Евопадағы ойлау
жүйесінен мүлдем бөлектігімен, 10
оны белгілі бір ... ... ... ... ... түсіндіреді.
Бұл пікірмен келісуге болады. Шынында да, әр халықтың өмір салты, дүние
туралы түсінік-ұғымдары, пайымдау тәсілі әр ... Сол ... бір ... ... қалыптасқан философиялық ұғым-категориясын екінші ... ... ... мағынасын жеткізу көбіне қиынға соғып жатады. Мысалы,
қазақ халқының адам, өмір, қоғам, ... ... ... ... ... ... орыс тіліне аудару оңай іс емес, аударған
күнде де олардың өзіндік терең мазмұнын, ұлттық сипатын дәл ... ... ... қалады.
Дегенмен де, ежелгі Үнді философиясының негізгі ұғымдарының мазмұны
туралы жалпы ... ... ... - ... ... ... ... Архат деп нирванаға жеткен,
сананың тыныш ағынын бұзатын ... ... ... ... - бұл ... ... мағынасы бар: "мен", "өзімді", "дене". Бірақ
атман ұғымының ең басты ... - ... және ... ... ... ... "адам". Осы мағынада атман бүкіл бар
болып отырғанның генетикалық және субстанционалдық бастауы, негізі ... ... ... және ... деп бөлінеді делінгенмен, ол көбіне ақыл-
ойдан, сөз бен тыныстан тұратын рухани бастау ретінде, ... ... ... түсініледі.
Брахман - бірнеше мағынаға ие ұғым - 1) абыздар кастасының, брахмандардың
өкілі; 2) абыз; 3) ... ... 4) ... 5) ... ... ... Кең ... - арамдаушы сезімдер мен
білместікті жеңу жолдарын көрсеткен және құбылыстардың ... ... ... ... ... ... меңгеруге жеткен адам. Тар
мағынасында - ... ... ... ... ... ... ... немесе Дхарма (санскриттілінде) (гіһагта) - бірнеше
мағынаға ие ұғым. Ең әуелі ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік ілімі, әділеггілік, міндет, заң,
табиғат, діни қағида және тағы басқа ұғымдарды ... ... ... деңгейдегі құбылыстардың әрекетін, ал Жоғары Дхарма болмыс
заңдылықтарының асқақ ... ... ... ... Тағы бір ... ... ... Әлемдік процесс - себептерден ... ... ... алған нәзік, өткінші 72 дхарма-элементтердің өзара әсер ... оның ... ... - ... ... ... сөнуге жету.
Йога - әдетте бұл ұғым ... ... ... ... ... ретінде түсініледі. Шындығында, йога - терең мәнді
философиялық ұғым. Ежелгі үнділіктер тұлғаны (рисідаіа) жеке элементтерден
тұратын ... ... пен ... ... ... ... бірлігі
деп қарастырды. Элементтердің екеуі аса құнды, егер оларды дамытуға қажетті
деңгейде назар аударылса, олариндивидтіөзгертеалады. Бұл ... ... ... білу қабілеті және ойларымызды бір нүктеге жинақтай
білу қабілеті. ЗатасЛіі немесе уода деген осы.
I
I
Карма - "іс-әрекет". Ең ... ... ... өзі бүкіл өмір
ағымына әсер етеді де, бұл себеп, - ... ... ... не ... ... соң ... - ... түрде салдар туғызады, ол жақсы немесе жаман
болуы мүмкін. Жағымды істердің нәтижесінде бақыт пайда болады, ал жағымсыз
істер ... ... ... Осы адамгершілік заңдылығы карма деп аталады.
Нирвана - "жоғалу", "сөну". Күнделікті өмір бітпейтін күйбең тіршілікке,
азап-қасіретке толы ... ... ал ... - осы азап-қасірет шегуден,
карма заңының негізінде қайта туылудан ... ... ... болмыстың
арамдықтан тазаруы. Адамның бұл күйін сипаттап жеткізу қиын, ... ... ... ... және уақыттан тыс деп қарастырады.
Әдетте нирвана ұғымын рахат ұғымы арқылы ұғынуға тырысуға болады, ... ... ... ... күй, ал ... түйсіктер
де, сана да, жігер де жоқ, ол ... пен ... ... ... ... жету.
Сансара - азап-қасіретке толы қайта туылудың, өмір мен өлімнің үздіксіз
процесі. Сансараның тамыры - ... ... одан ... жолы
-нирванаға ену.
КӨНЕҮНДІНІҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚТУЫНДЫЛАРЫНАН ҮЗІНДІЛЕР
ВЕДАЛАР
1. Ақыл-ой екі түрлі дейді: таза және таза емес. Таза емес тілектерге
бағытталған, таза - ... ... ... ... ... ... заттарға жақын болса, ол көгенделуге, қабылданатын заттардан
құтылса, азат болуға бастайды
3. Қабылдау заттарынан құтылған ақыл-ойдан ... ... ... адам ... ... ... үнемі арылтып отыруы
керек.
4. Қабылдау заттарына тәуелділіктен құтылып, ... ... ... [Адам] ақыл-ойдан жоғары көтеріледі, бұл ең биік күй.
5. Сондықтан да ... ол ... ... ... ... ... де, азат болу да - осы, ... нәрселердің бәрі - ғылыми мылжың.
Ойға алынбайтын және ойға алынбайтын емес, (бір уақытта) ойға ... ойға ... ... азат ... сонда жетуге болады.
Йогаға [адам] дыбысының көмегімен [Ом] кіріссін, ... ... ... ... ... ғана болмыс емес, [жоғарғы] болмыс
туындайды.
Бұл Брахман, бөлінбейтін, өзгермейтін, кіршіксіз. "Мен - осы ... ... ... ... ... ол күмәнсіз.
9. Өзгермейтін, шексіз, себеп пен өзіне ұқсастан арылғанды, ... ... ... ол ... ізгілікті [танып-біледі].
12
10. Ыдырау да, пайда болу да, лайықты мақтау да, жазалау да [мұнда жоқ].
Азат болуға ұмтылыс та, азат болу да жоқ - бұл ... мән ... ... ... ... болып дүниеге келді, ол бәрін
жаратушы және сақтаушы.
Өткінші ... ең ... ... Брахманда білім мен мен ... ... ... ... - ... ... мен білімсіздікті
билеген адам -басқа.
Брахман туралы пайымдаушылар айтады: ... ... ... ма? Біз ... ... өмір ... Және негізіміз қайда?
Брахманды білетіндер, (айтыңдар) - бақыт пен басқа (жағдайлардың)
ауысуында біз ... ... өмір ... йога жолына түскендер құдайы мәннің (оның) өз ... ... ... және Атманмен байланысты осы себептердің бәрін жалғыз ол
билейтінін көрді.
Сезімдерін нық ... - бұл йога деп ... ... ... барлық
тілектер тоқталғанда адам өлімнен тәуелсіз, мәңгілік болады және ... ... ... қана ... ... ... жеткізетін жолға
жетелейді.
Құдайды танығанда түйіндердің бәрі шешіледі, азаптардың жойылуымен туылу
мен өлім де ғайып ... үш ... ... ... ... ішкі ... және ... Атман.
Кімнің сыртқы қабығы, терісі, тырнақтары, еті, шаштары, саусақтары, үлкен
саусақтары, ... көзі ... кім ... ... және ... - сол сыртқы
Атман деп аталады.
Кім жерді, суды, ауаны, кеңістікті, ... ... ... ... есте ... ... ие,...тыңдаушы, иіс сезуші, дәм сезуші,
ойлаушы, әрекет етуші... - сол ішкі ... деп ... ... ол ... ... пайымдау мен йога арқылы ашылады: ол
дүниеге келмейді, өлмейді, жанбайды, ыдырамайды, ... ... ... күтпейді, бәріне енеді, жалғыз, нәзік, іс-әрекетсіз,
бұрынғы ... ... ... ... іс жасағаннан үлкеймейді және жақсы емес іс жасағаннан
кішіреймейді.
Веданы оқытқан ұстаз шәкіртіне: ... айт. ... ... ... ... Ұстазыңа жағатын сый әкеле отырып, өз ұрпағыңның жібін үзбе.
Шындықтан қашпа. Ізгіліктен қашпа. ... ... ... Үлылықтан қашпа.
Зерттеу мен оқудан қашпа. Құдай мен ата-бабаңның алдындағы міндеттеріңнен
қашпа. Анаңды құдайдай сыйла. ... ... ... ... ... Қонағыңды құдайдай сыйла. Кіршіксіз әрекеттерді ғана жаса және
басқаларды емес. Бізде ... ізгі ... ... және ... - деп ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі. Эссе12 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі жайлы14 бет
И.в.сталин, ф.рузвельт, у.черчиль – саяси тарихи тұлғалар23 бет
И.В.Сталин, Ф.Рузвельт, У.Черчиль-саяси тарихи тұлғалар6 бет
Тарихи тұлғалар және оқиғалар75 бет
Ә. Кекілбаевтың повестеріндегі тарихи тұлғалар тағылымы320 бет
Ә.Кекілбаев шығармаларындағы тарихи тұлғалар3 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь