Оңтүстік Қазақстан облысының жалпы физикалық - географиялық сипаттама

Кіріспе
І. Оңтүстік Қазақстан облысының жалпы физикалық . географиялық сипаттама.
1.1. Оңтүстік Қазақстан облысының климаттық . экологиялық жағдайына литогендік факторлардың әсері.
1.2. Оңтүстік Қазақстан облысының климатына жалпы сипаттама
1.3. Оңтүстік Қазақстан облысының ішкі сулары
1.4. Оңтүстік Қазақстан облысының топырақ, өсімдік жамылғысы және жануарлар дүниесі

ІІ. Оңтүстік Қазақстан облысының климаттық экологиялық жағдайы.
2.1. Оңтүстік Қазақстан облысының территориясын климаттық аудандастырудың теориялық мәселелері.
2.2. Оңтүстік Қазақстан облысының территориясының климаттық жағдайына геоэкологиялық жағдайдың әсері.
2.3. Климаттың және сыртқы ортаның адам денсаулығына әсері


Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Жалпы мәліметтер. Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде 1932 ж. наурызда құрылған, республиканың онтүстігінде. Сырдария алабында орналасқан. Жер көлемі 117,3 мың км бұл Қазақстан аумағының 4,3% бөлігін құрайды. Халқының саны 2,17 млн. (1.7.2004). Терістігінде Қарағанды, батысында Қызылорда, шығысында Жамбыл облыстарымен, ал түстігінде Өзбекстан Республикасымен шектеседі. Облыста 11 аудан, 8 қала, 13 кент және 932 ауылдық елді мекен бар. Облыс аумағы 171 ауылдық округтерге және 13 кенттік округтерге бөлінген. Орталығы — Шымкент қаласы.
Облыс тұрғындарының саны жағынан республикада алдыңғы орында тұрған облыстардың бірі екендігі, байырғы тарихи-мәдени орындарынын молдығымен де ерекшеленетіндігі белгілі. Атақты Отырар каналы, түркі жұртына мәлім болған бұрынғы Иасы, қазіргі Түркістан қаласы, осы топырақта туып өскен, орта ғасырдағы атақты шығыс жұлдыздарының қатарында аталып жүрген ғалымдардан ғұламалардан қалаған көне соқпақтың ізін әлі де саралай түсуін Ұрпақтың пайызы. Республикада қолайлы табиғи жағдайларымен ерекшеленетін, осы қатал, жазы салқын Түлкібас пен түгін тартса майы шығатын Жетісайдың жайма шуақ Түркістанның арасында ежелде өмір сүрген өркениетті ел болғандығын дәлелдейтін археологиялық қазба орындар мол. Жақпар тастарда қыш кітаптарда қалған таңбалар оңтүстік өлке 5 тарихының сырлы белгісі іспетті.
Облыстың айтарлықтай өндірістік-экономикалық мүмкіндіктері бар. Олардың негізін орасан зор табиғи қорлар мен жеткілікті еңбек ресурстары құрайды.
Уран қоры жөнінен облыс Қазакстанда бірінші фосфориттер мен темір рудасы бойынша — үшінші орын алады.
Облыс мақта тері шикізаттары, өсімдік майы, жеміс-жидек, көкөніс өнімдерін, жүзім, бау-бақша, макарон, темекі сыра және басқа да алкогольсіз сусындарды басқа жерлерге жеткізіп отырады.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І. Оңтүстік Қазақстан облысының жалпы физикалық - ... ... ... облысының климаттық - экологиялық
жағдайына литогендік факторлардың ... ... ... ... климатына жалпы сипаттама
1.3. Оңтүстік Қазақстан ... ішкі ... ... ... ... ... ... жамылғысы және
жануарлар дүниесі
ІІ. Оңтүстік Қазақстан облысының климаттық экологиялық жағдайы.
2.1. ... ... ... территориясын климаттық
аудандастырудың теориялық мәселелері.
2.2. Оңтүстік ... ... ... климаттық
жағдайына геоэкологиялық ... ... ... және ... ортаның адам денсаулығына ... ... ... ... ... ... ... бірлік
ретінде 1932 ж. наурызда құрылған, республиканың онтүстігінде. Сырдария
алабында орналасқан. Жер ... 117,3 мың км бұл ... ... 4,3%
бөлігін құрайды. Халқының саны 2,17 млн. (1.7.2004). Терістігінде
Қарағанды, ... ... ... Жамбыл облыстарымен, ал
түстігінде Өзбекстан Республикасымен шектеседі. Облыста 11 аудан, 8 ... кент және 932 ... елді ... бар. ... ... 171 ауылдық
округтерге және 13 кенттік округтерге бөлінген. Орталығы — Шымкент қаласы.
Облыс тұрғындарының саны ... ... ... орында тұрған
облыстардың бірі екендігі, байырғы тарихи-мәдени орындарынын молдығымен ... ... ... ... ... түркі жұртына мәлім болған
бұрынғы Иасы, қазіргі Түркістан қаласы, осы топырақта туып өскен, ... ... ... жұлдыздарының қатарында аталып жүрген ғалымдардан
ғұламалардан қалаған көне соқпақтың ізін әлі де саралай түсуін ... ... ... ... ... ... осы қатал,
жазы салқын Түлкібас пен түгін тартса майы шығатын Жетісайдың жайма шуақ
Түркістанның арасында ... өмір ... ... ел болғандығын
дәлелдейтін археологиялық қазба орындар мол. Жақпар тастарда қыш кітаптарда
қалған таңбалар оңтүстік өлке 5 ... ... ... ... айтарлықтай өндірістік-экономикалық мүмкіндіктері бар.
Олардың ... ... зор ... ... мен ... ... ... қоры жөнінен облыс Қазакстанда бірінші фосфориттер мен темір
рудасы бойынша — ... орын ... ... тері ... ... майы, жеміс-жидек, көкөніс
өнімдерін, жүзім, бау-бақша, макарон, ... сыра және ... да ... ... ... ... ... бірге, облыста қорғасын цемент, мұнай өнімдері, күкірт қышқылы,
шифер, автотрактор шиналары ... ... ... ... ... тігін бұйымдары, жиһаз шығарылады.
Облыста екі бағытта жалпы ұзындығы 445 км темір жолдар, ... ... км ... жолдары, оның ішінде қатты жабыны бар 5,1 мың км жол бар.
Азаматтық авиация ұзындығы 27 мың км ауа ... ... ... ... халықаралық Орынбор — Ташкент және ...... ... ... ... қатар, облыс аумағы арқылы
Ташкент — Шымкент — Тараз — Алматы және Ташкент — Шымкент — ... ... ... өтіп ... ... ... Оңтүстік өнірі, оның Отырары мен ... мен ... тағы ... қалалары, Қаратауы мен Алатауы, Мырзашөлі
мен Қызылқұмы, Созағы мен Қазығұрты, Сырдариясы мен Арысы сияқты таулары,
өзен, сулары, ... ... ... ... баршаға мәшһүр болған.
Тіпті әріге кететін болсақ Қаратаудың ... және ... ... ... миллион жыл бұрын мекен еткен жерлері екендігі ... ... ... өлкесі — небір қасиетті, ... ... ... тарихи-мәдени ескерткіштері неғұрлым
көбірек сақталған аймақ. Олардың әрқайсысы өз ... ... ... ... ... ... адамзаттың мақтанышына айналған ұлы
тұлға Әбу Наср әл-Фараби бабамыз бен күллі түркі ... ... ... ... ... ойға ... ... 2000 жылы Түркістанның он
бес ғасырлық мерекесі аясында Ахмет Иасауи бабамыздың мұраларымен танысып,
онын айрықша әлеміне сәл де ... ... ... ... 10
жылдығына орайлас өткен әл-Фараби бабамыздың 1130 жылдық мерекесі де ... ... ... ... ... ... ... да небір қилы
замандарды, қиын-қыстау кезендерді бастан кешті. ... ... пен ... ... дәстүрлі жалғасын тауып келеді. Жүдеген ... ... ... қай ... ... та жадынан жаңылған жоқ.
Елбасымыз Мәдениетті қолдау жылы деп жариялаған 2000 жылдың өзінде
өркеш-өркеш талай ... ... ... ... шаруаның шеңберінен
тыс, шоқтығы биік, ажары сүлу елуге тарта ... ... ... ... ... ... ... Шәмші Қалдаяқов ... ән ... ... "XXI ... ... ... ... әлемнің төрт бұрышы құлақ түрген Түркістанның 1500
жылдық мерейтойы, халықаралық "Кокпар" фестивалі, жас ... ... ... ... рет ... ... өткізілген "'Жайдарман" көнілді
тапқырлар клубының облыстық жарысы, ... ... ... музыка
академиясының президенті Айман Мұсаходжаеваның концерті, ақын Мұхтар
Шахановтың шығармашылық ... ... ... ақындар айтысы облыстық
"Мәдениетім - ... ... ... ... 75 ... ... ... фестивалі, басқа да ауыз толтырып айтуға татитын
шаралар аз болған жоқ.
ХАЛҚЫ. ... 2 ... 200 ... адам ... Бұл ... ... ... (2004). Халықтың басым бөлігін қазақтар құрайды
(69,0%). Одан басқа өзбектер (17.1%), орыстар (7.2%). әзербайжандар (1,3%),
тәжіктер (1,2%). т.б. ұлт ... ... ... ... ... 1 ... 18,5 адамнан келеді. Бұл республикалық көрсеткіштен 3 есе артық халық
әсіресе Арыс пен Келес өзендерінің ... және ... ... коныстанған. Қала халқы 38,4% (835,5 мың адам), ауыл халқы 61,6%
(1337,5 мың адам).
ТАБИҒАТЫ. Жер бедері. ... жері ... ... ... ... биіктігі теңіз деңгейінен 200 — 300 м болатын Тұран ойпатының шығыс
бөлігі алып жатыр. Терістігінде Бетабақ дала ... Шу ... ... ... ... ... және Шардара датасы. қиыр оңтүстігін
Мырзашөл алып жатыр. Орталық бөлігінде, Жамбыл облысының аумағымен шектес,
онтүстік шығыстан солтүстікке қарай 217 ... ... ... ... (ең биік ... 2176 м) ... оңтүстік-шығысында Талас Алатауының батыс шетіндегі — Өтем
жотасында облыстың ең биік нүктесі — ... шыңы (4238 м) бар. Өтем ... ... бөліп жатқан Қаржантау жотасы Тәңіртаудың (Тянь-Шань) ең
батыс әлемі болып табылады. Қаржантаудың орташа биіктігі 2000 м, ал ... ...... тауы ... 2834 ... ... батысқа қарай тарихы терең, аңызға толы күрт
Қазығұрт (ең биік нүктесі 1600 м) тұр. Қазығұрт тауы ... ... ... ... осыдан мындаған жыл бұрын Қазығұртты кие тұтып. дүниенің
тұтқасы ... ... ... кеме ... ... ... ... — деп басталатын ғажайып дастан тудырған.
Қазығұрт туралы жыр да, аңыз да көп. Көк ... ... ... ... ... ... жаңа бір пәк дүние жасау үшін Нұқ ... ... ... ... құстан, өсімдіктен жұп-жұбымен отырғызып, таза
тұқым сақтап қалмақ болған. Топан тартылып, су қайтқанда, Нұқ ... ... ... ... ... ... Не көп — тау ... бәріне халықтың ықыласы мен махаббаты мұншалықты түсе бермеген.
Қазығұрт қазір де ... ... ... туындылардың тақырыбы. Заты —
мұның бәрі тектен текке емес. Халық білмей айтпайды.
Ел-жұрт Қазығұрттың қадіріне жетіп, ... ... ... ... ... түсуде. Ташкент — Шымкент жолындағы ең биік асута
ескерткіш койылды. Сонау көне замандардан ... ... ... тарихи
оқиғалар тек Қазығұрт өңіріне ғана емес, бүкіл қазақ ... ... ... жөні ... Ол Ұлы Жібек жолының ... ... жолы ... ... не ... Міне, біздің Жеріміз! Біз ... — деп ауыз ... ... басқа жәдігерлермен бірге, Қазығұрт
әсіресе, лайықты, Асылы. Қазығұрт маңайын ұлттық үлкен қорыққа айналдыруға
әбден болады. Айналасы — Төле би ... ... ... ... ... ... ... аумағының жер бедеріндегі жазықтар мен таулы аймақтар ... ... ... ... ... ... ... шөлдерден биік тау
мұздықтарына дейінгі климаттық ... ... ... ... аймақтарда
болып тұратын тектоникалық жер сілкіністері аумақтағы тау ... әлі ... ... ... қалыптасуына зор ықпал етуші күштер: ағын сулар мен
желдер. Осы күштерге қосымша ... яғни ... ... ... ... ... жер ... қалыптасуына зор әсерін
тигізетіні сөзсіз. Мысалы, каналдар мен суару аймақтары авто және ... ... мен қала ... ... ... және кен ... ... құрылымы жөнінен облыс
аумағы Тұран плитасына жатады. Қаратау жотасы — ... ... ... ... оңтүстік-батыс Қаратау карбонның ... ... және ... жанартау тектес тау жыныстарынан құралған.
Сонымен бірге палеозой қатпарлы іргетасы, пермен дәуірінде қалыптасқан
интрузиялық және ... ... ... ... тау жыныстары кездеседі.
Облыс қойнауы әр түрлі пайдалы қазбаларға бай: подиметалдар, қоңыр
көмір, темір кені, гипс, әктас, от ... саз, ... құм ... ... ... құрылыс шикізаттары бар. Қарт Қаратау койнауындағы Ащысай,
Мырғалымсай және Байжансай ... ... 20 ... ... ... ... Боралдайтау, Қаржантау, Күмісті және Жоғарғы
Бадам алтын кен көздерінін орны ерекше.
Облыста республика уран ресурстарынын ... ... ... ... ен ірі уран ... болып саналады. Ал Иірсу, Сусіңген және
Абайыл кеніште-рінен титан, хром, марганец және темір кендері ... ... ... ... және ... ... кен ... Боралдайдан, Тас-көмірсайдан, Келтемашатган және Ленгер кеніштерінен
мезозойлык коңыр кемір өн-дірічеді. Облыс аумагындагы ... ... ... ... және ... ... кен ... барлаудан өтгі.
Ал Тәңіртаудың ен батыс Қаржантау мен Сайрам жоталары өнеркәсіптің
көптеген салаларына өте қажетті шикізатқа ... ... ... маңда орналасқан Ақсай және Солтүстік доломитті
кеніштерінде ... ... ... ... ... бұрғылау
жұмыстарында кеңінен пайдаланылатын ... ...... ірі
ресурстары бар.
Түлкібас өңіріндегі Құлантау және Иірсу кенорындарында жеңіл бетон
дайындауға, оттан, дыбыстан қорғауға, жылу ... ... ... ... вермикулит бар. Бессазда габброперидотиттер құрамында от ... ... ... ... ... шикізат — тальктің ірі қоры
барланып, ... Төле би ... ... ... ... ... ... минерал талшығы, фарфор, фалнс, диэлектрлік керамика,
бояу, қағаз, резина ... аса ... ... ...
волдастониттің мол қоры ашылған.
Сары жылға, Қызылкөл және Дарбаза кеніштерінде кварц құмының ірі қоры
бар. Ал ... ... ... ... ... қант өндірісінде
карбонаттық шикізат ретінде қолданылып келеді.
Облыстағы құрылыс материалдарының минералды шикізат ... әр ... ... ... шыны және ... тас өндірістерінің
шикізаттары, құм-тас минералдық бояулар ретінде қолданылады. Олар Қазығұрт,
Бадам, ... және ... ... ... ... Күбірексай
минералдық бояулары, Ленгер оттөзімді сазы, Күрішбұлақ кварц құмы, ... ... ... ... саздақтардың ірілі-ұсақты
ресурстары мен құмтастардың табиғи қоспалары көп ... ... ... ... ... ... атмосфераның
ылғалдылықтың негізгі көзі мұхиттардан тым шалғай орнхтасуына) және ... ... ... куаң ... ... ... ... және түнгі, қысқы және жазғы температуралар шұғыла отырады. Жазы
ұзақ облыс түстігінде 8 айға ... ... Қысы ... ең суық ай ... ... температурасы -2 — 9°С. Ең суық кезең Созақта тіркелген
(—4РС).
Жазы ... ... ... ... ... 19 — 29°С. Ең ... ... (47°С) тіркелген. Вегетация кезеңі 230 — 320 тәулікке созылады.
Шөлді аудандарда жылдық жауын-шашын ... 100 — 170 мм, ... 300 — 450 мм. ал биік ... 1000 ... ... ... Жауын-
шашын негізінен көктем мен күз айларында болады. Қар ... ... 20 — 40 см ... ... 2 айға, тауларда 5 айға ... Қар ... ... ... басында түсіп наурыз айында ... ... ... ... антидиклондық ауа райы басым.
Сондықтан мұнда ... ашық ... ... жылына солтүстікпен
оңтүстікке қарай 2150 сағаттан 3000 ... ... ... ... ... күнге дейін күн ұдайы ашық болады бұлтты күндер тиісінше 60 күннен 15 —
20 күнге ... ... Міне ... ... ... ... мөлшері
де солтүстіктен оңтүстікке қарай біртіндеп артады. Облыста оңтүстік және
солтүстік батыс желі көбірек ... ... ... ... 1.9 — ... Желдің қатты тұратын аймағы — Аксораң онда желдің жылдамдығы 5.1 м/с-
қа жетеді. Шақпақ пен Арыстанды-Қарабас желдері өте күшті ... киыр ... жылу мең ... жыл бойы ... ... ... ... қарай оңтүстік шөл белдем
аралығын құрайды. ...... ... ... (62 — ... ... түседі, жыл бойына 40 күндей қар қылаулайды, бірақ та көп
жатпай, тез еріп кетеді. ... ... ... 245 — 260 ... ... ... ... тәуліктік температурасының жылдық жиынтық
мөлшері 4300 — 4600°С.
Жыл маусымдарының аражігі ... ... Қысы ... — 90 күндей.
Жазы ұзақ — 160 — 170 күнге дейін созылады.
Су ... ... су ... ... 127 өзен (жалпы ұзындығы
5 мың шақырымдай), 34 көл (көлемі 110 млн. текше метр), 30 бөген (көлемі 6
млрд. текше ... 29 ... жер асты ... және 5 ... ... құрайды. Жалпы облыс аумағына жылына орташа есеппен 37 млрд. текше
метрге жуық су ... ... ... су кетіп отырады.
Облыстағы ең ірі және ұзын өзен — Сырдария өзені басқа мемлекеттерден
басталып. Қызылорда ... ... Арал ... ... ... ... өзенінің негізгі саласы Арыс өзені (378 км), ол ... ... ... ... (130 км), Ақсу (133 ... (60 км). т.б. ... өзен ... толығады. Маңызды да ірі
өзендер қатарына ... (102 км). ... (145 км) ... ... ... ең ... ... — Шардара бөгені 1965 жылы пайдалануға
берілген. су сыйымдылығы 5.2 ... ... ... су ... ... 200 м3/с.
Одан су алатын Қызылқұм (106 км). Шардара (10 км) каналдары арқылы 71.5 мың
гектар ... жер ... ... ... ... 37 ... ... ол Бөген, Арыс өзендерінің суларымен толығып отырады.
Облыстағы 500 мың гектардан астам суармалы жерлерді игеру үшін ... су ... 4743 км су ... және 1900 дана тік ... 61 ... ... ... ғимараттар жұмыс істейді.
Облыс аумағындағы көлдер ауыл ... ... ... ... ... ... көлде (көлемі 8,6 млн. м3) аң ауланады,
Сарыкөлден (10,2 м) балық ... ... ... (5.9 м3) ем ... ... ... суларының қоры ретінде Бадам-Сайрам, Мырғалымсай.
Талас-Ақсу. Икансу, Бөген ... су ... ... болады, Шу-Сарысу
артезиан алабының су қоры 260 млн. текше метрден асады, минералды ... ... ... мен ... ауыддарында арнайы рұқсатпен
пайдалануға берілген.
Өзендері. Облыс аумағындағы гидрографиялық желінің ... ... ... ... аймақтың таулы бөлігінен нан астам гектар жерді
алып жатыр. Олар бастау алады. Жалпы ... ... ... ... ... ... т.б. дария және Шу өзен алаптарына жатады.
Сырдария өзені республикадан тыс жердегі Орталық ... ... ... ... қар және мұз суларымен толығып отырады. ... ... ... ... — Арыс ... ол ... Алатауы мен Өгем
тау жоталарынын беткейлерінен басталады. 1961 жылы Арыс — Түркістан каналы
іске қосылғаннан ... оның ... ... су ... ... 31 ... басқа Бөген, Келес, Бадам, Боралдай, Ақсу өзендері бар. ... ... 3745 км. ... ... ... ... ... Қарашық, Арыстанды және Шаян өзендері басталады.
Облыстың қиыр солтүстігі ... ... Шу және ... ... ... қамтиды.
Көлдері. Негізінен Сырдария. Шу өзендерінің сағаларында орналасқан.
Олар тасыған өзен суларымен, ал ұсақ ... жер асты ... ... ... 43 кел бар, ... ... ... 25,94 мың ға. Облыстың
солтүстік ... Шу ... ... ... ... Қарқын тұзды
көлдері, Құмкент елді мекені жанында тұйық жер асты ... ... ... ... ... ... бастау алатын Байылдыр,
Хантағы. Иқансу Көкқиясай өзендері Қарашык, ... ... ... өзенінің аңғарында Тұздық, Сарыкөл, Балтакөл, Көккөл, т.б.
ірілі-ұсақты көлдер көп кездеседі. Бұл ... ... ащы, ... су желісінің бір ерекшелігі: ... ... ... ... мен ... пайда болып, кейінірек ... ... ... 22 ... су қоймаларының жалпы қөлемі 98
мыңнан астам гектар жерді алып ... ... ... Бөген, Шардара,
Қапшағай. т.б. бөгендер жатады.
Жер асты ... ... ... ... ... 3000 м-Утоулік
болатын 30-дан астам жер асты суларының көздері белгілі. ... ... ... ... ... 4000 ... ... мөлшерге бағаланады.
Облыста Арал, Сырдария және Ташкент (солтүстік жақ бөлігі) ойыстарынан
тұратын ... ... ... ... Сырдария және Келес ойысы
аумақтарының палеоген жер қыртыстарында ... шеты ... 90 — 170 ... ... 1100 — 1200 м ... жататын сульфат-хлоридті
натрийлік суларының көздері табылған. Су көзінің тәуліктік қор мөлшері 10 —
15 және 165 м ... ... 2—12 г/дм. ... бор ... ... бұл ... Сырдария ойпанының оңтүстік-батысында ... және 170 — 600 м ... ... Судың температурасы 20 -
40=С.
Түркістан ауданында (Түркістан минералды сулары) және ... ... ... ... ... ... мақсаттарда колданылатын сульфат
натрий су көздері ашылған. Манкент минералды жерасты су көзінің ... — 1181 м. ... 2.1 г/дм\ ... ... 40°С. ... ... бор, бром, кремний қышқылы кездеседі.
Сырдария және Келес ойысы ... жер ... 400 — ... м терендікте жататын және температурасы 20 — 90°С ... ... азот ... ... ... мол. Олар ... жеке ... жер қыртыстарының құмды бөліктерінде кездеседі.
Темірлан ауылынын оңтүстік бөлігінде (Шымкент минералды ... 792 ... м ... мирокарбонатнатрий құрамына кіретін аз минералданған азот
сілтілік су көздері ашылған. Су жоғары қысымды, минералдылығы 0,8 ... ... ... ортаңғы болігінде содалық сулар көп кездеседі. Сарыағаш
жерінің зерттелген минералды су көздері негізінде ''Сарыағаш" курорты жұмыс
істеуде. Судың ... ... ... ... элементтер, азот,
гидрокарбонаттар, натрий, кальций, магний, алюминий, мыс, ... және әр ... ... бар ... ... ... 49 — 53°С, тәуліктік шығымы 5 млн.тәулік.
Байырқұм — Арыс ойысы аумағында кремний минералды су ... ... бор ... құмдарында судың минералдылығы 1.7 г/дм3. Құрамында
бром, иод, бор, фтор бар ... ... ... ... ... 46 - ... ... Бадам — Сайрам және Тассай — Ақсу жер асты сулары
аркылы сумен қамтамасыз ... мен ... ... 27 ... мен ... бар. Шағын
бөгендер мен тоғандар ... ... көп ... ... 1927 — 92 жылдар аралығында салынып, іске қосылған. Олардың ең
үлкені — Шардара бөгені 1965 жылы іске ... Ол ... ... ... көлемі 5200 млн. м- ұзындығы 6000 м, терендігі 28,2 ... және ... ... ... жағынан екінші орында тұрған
Бөген суқоймасы 1967 жылы іске ... Арыс ... ... ... 370 млн. м\ ұзындығы 5400 м.
Топырағы. Топырақ жамылғысы ... ... ... ... аумағында биік таулы салқын алъпілік ... ... ... ... қоңыр және сұр топырактарға жалғасып, терістік
және терістік-батыс аймақтарындағы жазықтарды сүрқұба, ескі аллювиалды ойыс
жазықтарды тақыр және ... ... ... мен ірі ... ... (Шығыс
Қызылқұм мен Батыс Мойынқұм) алып жатыр. ҚР Ғылым академиясының О.Оспанов
атындағы Топырақтану институтының көпжылдық ... ... ... ... 130-ға жуық ... түрлері мен олардын
комбинациялары кездесетіндігі анықталды. ... ... ... ... ... ... 1. Тау ... 2. Тау аралығындағы аңғарлардың, тау
боктеріндегі, т.б. биік және ойысты жазықтардың ... Тау ... ... ... ... біраз жерін алып жатыр. Осы
таулы аймақтың бір ерекшелігі ... ... ... 4000 ... ... ... зоналардың таралуында биік белдеулік
зоналық заңы орын алады яғни тау ... ... ... ... ауа райы
суыта түседі. Міне осыған байланысты таудың төменгі етегіңдегі шөлді-дала
белдеуінен (теңіз ... 250 —350 м) ... биік 3500 — 4000 ... дейін бірнеше таудың белдеулік белдемдері ... ... ... ... да ... дүниесі де әр алуан болып келеді.
Былайша айтқанда, табиғаттың көлденең ... заңы ... ... ... оңтүстіктегі шөл зоналарына дейін мыңдаған шақырым қажет
болса облыс аумағындағы Батыс Тянь-Шань тау етегінен биік ... ... — 4 ... ... ... ... белдемдердің кездесуі ғажап
дүние, ... ... ... ... ... ... Орта ... профессоры А.Л. Бродский 1920 жылдардың басында осы аймақга
Мемлекеттік қорық ұйымдастыру мәселесін алға қойған. Бұл ... сол ... ... ... қызметке араласа бастаған Т.Рысқұловтан қолдау
тауып, 1926 жылы Қазақстанда ... Аксу — ... ... ... осы ... ... ... шалғындыдалалы альпілік, субальпілік,
таулыдалалық альпілік, таулы альпілік, таулы шалғанды роморфты субальпілік
және таудың күңгірт түсті субальпілік ... ... Бұл ... мың ... яғни ... ... 1,1 ... алып жатыр. Орта таулы
аумақтарда таулы орманды, таулы-бұталы белдеулерде күнгірт қоңыр, таудың
ашық ... сұр ... ... 575 мың ... облыс жерінің 4,7 пайызы
болады. Ал аласа таулар мен ... ... ... ... ... түзілген. Олардың көлемі 186,8 мың гектар, облыс жерінің 1,7
пайызы. Сонымен жалпы таулы аймақтағы ... ... 894,8 мың ... алып жатыр, ол облыс жерінің 7,5 пайызы.
2. Тау аралығындағы аңғарлардың, тағы басқа биік және ойысты ... ... ... ... бұл ... ... мол. Бұл
топтағы топырақтар ішінде осы аймақтарға тән зоналық топырақтар кездеседі.
Тау етектерінің биіктеу жазықтарының қара ... ... және сұр ... ... 78,4 мың ... облыс жерінің 6,6 пайызы. Тау
етектерінің орталық бөлігіндегі жазықтарының оңтүстік және ... ... ... 1021,4 мың ... ... ... 8,4 ... Тау
етегіндегі төменгі жазықтардың оңтүстік және терістік ашық сүр ... ... ... мен биік ... ... ... биік шөл ... сүр құба топырақтары 2390,7 мын гектар —
19.5 пайызы, оның ішінде біршама ойпатты жерлерде тақырлар мен тақыр түстес
топырақтар және ... ... ... ... ... белдемаралық топырақтар жатыр. Оның ішінде сұр топырақ белдемдегі
сортан ... ... 193.Д мын ... ... ... 1,6 ... ... сортаң топырақтар, көлемі 539.7 мың гектар — 4.5 пайыз, ал екі
белдемдегі ... ... ... 45.3 мын ... — 3,8 ... Өзен
бойларының топырақтары 300,9 мын гектар — 2,7 пайыз, сұр ... ... ... ... 1047,1 мың ... — 9,5 ... ... шөл
белдеміндегі құмды топырақты жерлер 2486,1 мың гектар — 20,6 пайыз. Сонымен
жалпы екінші топтағы, яғни облыстың ... ... ... ... ... жерді қамтып, облыс жерінің 91,5 пайызын алып жатыр.
Облыстың біршама жерлерін ... емес ... биік ... ... мен ... қатты тау жыныстары, көп мен өзендер алып жатыр. Олардың
жалпы көлемі 150 мын ... — 1,2 ... Ал бұл ... ... ... ылғалмен қамтамасыз етілуіне немесе қолдан суару
мүмкіншілігіне қарай ауыл шаруашылығының салаларына пайдаланылады. ... биік ... ... ... ... жазғы жайлауы болса,
орта және аласа таулы белдеулерде жер ... ... ... ... ... ... тағы ... дақылдар өсіруге болады. Ал аласа таулы
аумақтардың ... ... ... ... бұл белдеулер
тәлімі (богара) егістерге ... ... ... ... ... жеткіліксіз, негізінен суармалы егістіктер үшін ... ... су ... ... ... ... ... дақылы, бау-
бақша жемістері, көкөніс, матазығындық шөптер, т.б. өсірідеді. Ал ... көне ... шөл ... ... ... ... қоса ... етіледі. Жашы облыс көлеміндегі жартылай шөл, шөлді
алқаптар негізінен жайылым ретінде пайдаланылады.
Агроклиматтық аймақтары. Облыс ... ... ... ... ... ... ... құрғақ ыстық аймағы облыс аумағының көп бөлігін — Бетпақдала,
Мойынқұм, Қызылқұм шөлдері мен ... ... ... ... ... ... аймағы. Бұл белікке Түркістан, Бәйдібек, Түлкібас,
Сайрам, Төлеби, Қазығұрт аудандары, ... ... ... ... ... Тянь-Шань тауының батыс бөлігі мен Қаратау жотасын қамтиды.
Бұл аймақта Түркістан, Созақ Бәйдібек, Түлкібас, ... және Төле ... ... ... ... қарай мынадай аймақтарға топтарға
бөлінеді:
Шөлдің мал шаруашылық аймағы — каракөл қойларын өсірумен айналысады:
Қаратау маны ... ... ... жер және ... ... — Сарыағаш аймағы Арыс — Түркістан аймағы.
Таулы — далалы суармалы аймақ:
Тұрақты ... ... ... ... ... аймақ — Шардара су қоймасы.
1) Шөлдіңн мал шаруашылығы аймағын облыстың ... ...... ... ... ... тақыр жазықтар. Қаратау таулы аймағы,
Мойынқұм шөлі. Шу өзенінің анғары, Бетпақдала шөлді даласы алып жатыр.
Бұл аймаққа Созақ, ... және ... ... ... ... шұғыл
өзгеріп отыратын температурамен, жауын - шашынның өте аз түсуімен, құрғақ
ауа, булану дәрежесінің ... ... күн ... мол ... ... маны және ... болып екіге бөлінеді. Қаратау маңы
бөлігіне Қаратау ... ... және ... мен ... ... ...... шөл, облысқа оның батыс бөлігі енеді. Сырдария
маңында суармалы жерлер бар.
2) Суармалы жер және мақсаты алқап облыстың көп ... ... ... ... ... ... әкімдігіне қарасты аумақ
кіреді.
Судың мол қоры және ауа райының жылы болуы егін ... ... ... аймақ облыстың онтүстік-шығысында суармалы жерлерде орналасқан.
Тянь-Шань тауының батыс таулы тізбектері онтүстік-батысқа қарай
созылады. Тау ... ... ... мен ... ... бедері өте күрделі, тау қыраттарын мәңгі мұз жамылған жайылымдар,
суармалы жерлер алып ... ... ... ... ... және жер
бедерінің күрделілігі топырағының әр түрлілігіне әсер етеді. Бұл аймаққа
Төле-би, Сайрам, ... ... және ... ... ... қарайды. Аймақтың климаты жазының ыстық, қысының қысқа болуымен
ерекшеленеді.
4) Ашық дала ... ... ... ... ... Жазы ... ... аз түседі. Жерінің кейбір аймақтары тұзды. Топырағының
тұздануы уақыт өткен сайын қайталанып отырады. Мұнда негізінен мақта
өсіреді.
ӨСІМДІКТЕРІ. Облыс ... ... ... ... жартысынан
астамы кездеседі, шамамен 8 мыңдай болады. Оның 1 — 1.5 мындайы — ... — 3 ...... 200-ге жуығы — қына, 500-ге жуығы — ... және 3 ... ...... сатыдағы өсімдіктер. Бұл
өсімдіктердің шамамен 250 түрі тек қана ... ... ... ... тән 10 — 12 ... тұқымдастардың жетеуі осында
өседі: физандра, рафидофитон, жалған ... ... ... ... гүл, канкриниелла, Онтүстіктің қазіргі флорасы ежелгі флоралардың
негізінде қалыптасқан. Сол ... ... ... ... ... ... ... аумағындағы өсімдіктердің таралуы, түрлері мен эндемиктердің ... ... ... ... ... ... Облыс жерінде құрғақ субтропикалықтан (Жетісай, Сарыағаш) бастап
мұздықтарға (Ақсу-Жабағылы) ... ... ... ... барлық табиғи
аймақтардың сарқыншақтары кездеседі.
Облыстың жазық ... ... ... ... ... құрамына кіреді (жоңғар-солтүстік тұрандық және оңтүстік
тұрандық. Жоңғар-солтүстік тұрандыұ шелдер Созақ ауданы жерінде. ... ... ... ... ... ... жерлерге
петрофюті сериялар тән болса, кейбір саз ... ... ... кең ... Бұл ... ... доминанттар — сұр жусан.
бұйырғын қара баялып тасбұйырғын, көкпек, сонымен қатар тұран жусаны ... ... ... қара ... және т.б. ... ... Шу
өзенінің жарқабақты алабымен шектеседі. Бұл жазықта аса ... ... мен ... көп ... Бұл жерлердегі негізгі
доминанттар — жалмаюсұлақ, жапырақты сорканбақ төбесораң, қызыл ... ... ... ... мен ... ... де кең ... Шу
өзенінің сол жағалауында тек өзіне тән ... бар ... ... негізгі доминанттар — жүзгіндер, қоян сүйек, ақ сексеуіл, қысқа
мүйізді астрагал, теріскен, мал жайылатын құмдарда жусаннын ... ... изен ... тұрандық шөлдер Қаратаудың күнгей беті мен ... ... ... ... Сарыағаш ауданына дейінгі кеңістікті алып
жатыр. Бұл шөлдерді үлкен 3 топқа бөлуге болады: жазықтық, тау ... ... тән ... ... мен тықыр шөпті эфемерлі эферероидты
жартылай саванналар, ... ... өзен ... тән ... ... Қызылқұм жатады. Мұндағы негізгі эдификаторлар (өсімдік
жамылғысындағы басым түрлер) — ақ сексеуіл, рай ... ... ... түк ... ... және ... ... Адырлық шөлдерде
эфемерлер мен эфемероидтар, астық тұқымдастар болады. Бұл ... ... ... ... қияқ ... қаудың түрлері және ... ... ... шөлмасақ фломис, көбен ... ... ... ... ... ішіндегі ерекшесі — Ақдала
жазығындағы ... ... 100 ... метр жерде 18 — 20 түрі ... ... ... саванналар немесе эфемеретум едәуір жерді алып жатыр.
Өсімдік жамылғысының ... ... ... ... ... ... ... қатар кездесетіндері — бозшағыл. салалы карашағыр бессаусақ
сор ажырық түкті бидайық және ... ... ... ... ... ... толысады да жаздың ортасында күйіп кетіп топырақ жаланаштанып
қалады.
Өзен аңғарларына тән өсімдіктер тұқымдастығын ... және ... ... ... Сарысу мен Шудың төменгі ағысында қалың тоғай
жоқ. Бұл жерлерде — жынғыл қамыс, шеңгел мен ... ... ... ... қарабарақ, төбесораң, сарсазан кең тараған. Қалын тоғай
Сырдарияның ... көп. ... ... ... ... ... итмұрын
тұнып тұрған ну тоғай. Ағаштардың бұтағында шырмалған лианалар — шығыстық
жібілген, шырмауық бар. Тоғайдың шетінде ірі ... ...... және ... жантақ және қызыл мия қалың өскен. Облыстағы таулар
Батыс Тәніртау мен Қаратау жүйелеріне ... ... жер ... ... ... өте ... ... Таулардағы өсімдік
тұқымдастарының түрлері мыналар:
әр түрлі шөптесін — ірі ... ... ... жартылай саванна;
ксерофильді сирек ормандар мен бұташіліктер (бадалдар);
жапырақты жемісті орманлар:
су ... ... мен ... (тоғайлар);
арша ормандары мен сирек ормандар:
таулық балалар;
бұта-шідіктер — розарийлер, тобылғы және ... ... ... мен бұталардан тұратын фриганоидтар;
әр түрлі биіктік белдеулеріндегі таулық шалғындар, т.б.
Бұл экожүйелердің көпшілігі жазык ... ... әр ... ... — ірі астық тұқымдастардан тұратын жартылай
саванна теніз деңгейінен 600 м-ден жоғарыда кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... түкті бидайық, жаман арпа,
бозшағыл және кәдімгі тарғақшөп, қызыл от, бидайық сияқты шалғындық астык-
тұқымдастар құрайды. Өсімдік ... ... ... ... ... штубендорфия, жүрек жапырақты рауғаш, жалаң гүлді айдаршөп, андыз,
шырыштың түрлері түзеді. Екінші ... ...... ... салаубас, өлмесшөп, көбенқұйрықтың түрлері және
т.б. Төменгі денгейдің түр құрамы эфемеретумге ... Бұл ...... ... ... алмұрт жапырақты түйесіңір,
шиелер жатады. Бұл тұқымдастың түрі өте көп — 100 шаршы метр ... ... ... ... (2000 ... жоғарыда) — жіңішке сасыр, кәдімгі
тарғақдөп, қызыл-от, андыз, таран, ... ... шие және ... ... ... мен бұталар (бадалдар) Қаратау мен Батыс
Тәңіртаудың аласа бөктерлерінде (Машат, ... ... ... Бұл ... ... ... мен адам аяғы баспаған, өзіндік
микроклиматы бар жерлерде сақталған. Негізгі формация — Сары ... ... Өз ... жеке ... ... тағы бір түрі — тау
пісте. Бадалдың ең ксерофильді нұсқасы — тікенді бадам топтары. ... ... ... регель алмұрты, семенов үйенкісі, ұшқаттар, итмұрындар,
шиелер, парсы шетені немесе қызыл қайың, ... ... ... ... ... кітапқа енгендері де бар, олар — жабайы алма, жабайы
өрік, жабайы жүзім, Шренк тобылғы гүлі, темірағаш, ... ... ... ... флористикалық қанықтығы (тұр құрамының байлығы) 100
шаршы метрде 75 түрі кездеседі. Шөптесін ... ... ... ... ... көп. Осы екі өсімдіктер қауымдастығы түрлерінен
"Қызыл кітапка" енгені — ... ... ... ... ... ... грейг қызғалдағы, көкшіл цикылдақ ақ, жолақты
сасыр.
Жапырақты жеміс ормандары әдетте беткейлерде, ... мен ... сулы ... құрғақ арналарда өседі. Негізгі орман түзуші түрлер
— түркістан доланасы мен ... ... ... ... өрік, жоңғар доланасы,
сары долана, семенов үйеңкісі, жабайыланған қара тұт, ... және ... ... бұталар мен ормандар (тоғайлар) Қаратау мен Батыс
Тәніртаудың сайжыраларында ағып ... ... ... ... Ен алдымен бұл таңшіліктер: ак тая, кирилов талы, блек ... ... ... ... ... ... ... Тау өзендерінің бойында
бірқатар сирек, реликт түрлер кездеседі. ... ... ... ... соғды шағанынын ормандары, ал ... мен ... ... ... жабайы жүзім сақталған. Батыс Тәңіртаудағы
өзендер аңғарында Тянь-Шань қайыңы мен талас қайыңының ормандары ... ... мен ... ... үш түрі бар: ... арша ... аршасы, сауыр арша және кдра арша немесе Түркістан аршасы. Кең
тарағаны — ... ... ол 1200 — 2000 м ... ... белдемде
тараған. Қаратау мен Машаттағы кішкене "арша аралдары" бұл түрдің бұрын
кең тарағанын ... ... арша ... ... 1600 — 2500 ... белдемде, ғы Қара арша 1700 — 3000 м биіктікте тараған.
Таулық далалар Кдратау мен Батыс Тәңіртаудың ... ... ... Негізгі фитоценоз түзушілер — қау мен боз және ... ... де ... рөл ... Тау ... ... ... бетегелі-бозды шөптесін өсімдіктер көбейе түседі.
Қаратаудың далалық формациялары құрамы мен құрылымындағы өзіндік
ерекшелік жартылай саванналық ... ... ... ...... бал қарағаны, тобылғы гүлдің болуы.
Тау беткейлеріндегі бұталар да Қаратау мен Батыс Тәңіртауда кең
тараған. Ал ... ... ... сортанды жерлерде, өзен анғарларында
қалың шеңгел кездеседі. Тауларда өз алдына калын болып шие, ... ... ... куриль шайы, ырғай, қара арша, тобылғы гүл мен ... ... ... ... ... тек қана
онтүстікте мейлінше толық кездесетін тікенекті бөстек тәрізді, ксерофильді
тікенекті шөптесін өсімдіктер қауымдастығы. Олар ... ... 1000 ... м ... ... ... айқын өкілдерінің көпшілігі
реликт, әрі сирек түрлер болып табылады да, "Қызыл кітапқа" кірген. Олар —
Культиасов ... ... ... ... ... ... қоғасы, таспажапырақты лепидолофа, мыңжылдық көбен ... және ... ... қыраттарында теңіз денгейінен 1700 — 2400 м
аралығында таулы шалғындар. одан жоғарырақ (2300 — 2800 м) ... 2800 — 3500 м ...... ... ... Таулы шалғындарда кең тараған түрлер — шалғындық түлкі-құйрық
бидайық, кәдімгі тарғақ шөп, шалғындық ... ... ... т.с.с.
Субалыгілік шалғындар жатаған аршалар белдемінде ... ... ... ... түрлер шалғындық беде, Гельцер қалампыры, бұйра
қымыздық маралоты және ... ... ... ... ... Қоқан моринасы мен іріжапырақты медиазия субальпілік
шалғындардың ... ... ... тұр ... ... олар
негізінен аласа бойлы, криофитті шөптесін өсімдіктерден тұрады. Әдетте,
доминант болып ...... ... ... ... бас, ... тасжарғандар, көкгүлдер және т.б.
Батыс Тәніртаудың ең биік ... (3500 — 4200 м) ... мен ...... ... топтар кездеседі. Ен
жарқын өкілдері болып табылатындары — үш сала ... ... ... ... от және ... жері өте көне мәдениет және өркениет ошағы болып табылады. Бұл
әрине өсімдіктер дүниесіне тікелей әсер ... ... ... ... ... ... ... орман, тоғайлар сиреп қалған.
Өсімдік дүниесі көптеген мәдени дақылдардың отаны болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... мәдени өсімдіктер
ошағының" қомақты белігі болып табылады. Ондай дақылдарға қызыл ... ... ... ... ... және т.б. ... ... өсімдіктер
дүниесінен "Қызыл кітапқа" 176 түр ... бұл ... ... 45%-ы.
Облыстын табиғи флорасы — олі де пайдалы өсімдіктердің кайнар көзі ... ... ... (малазықтық), дәрілік, азык-түліктік, эфирмайлық және
т.б. пайдалы өсімдіктер ... ... ... ... ... жабайы
алма, жабайы өрік, алша, тау пісте, жабайы жүзім сияқты ... ... ... маңызды генофонд деп танылып отыр.
ЖАНУАРЛАРЫ. Облыстың кеңбайтақ табиғат аймақтары түрлі жануарларға өте
бай. Онда жануарлардың 1400-ге ... ... Ал ... ... ... 3 ... ... жорғалаушылардың 9 түрі, құстардың
240-тан астам түрі, сүткоректілердің 8 отрядына жататын ... ... ... айтылғандай, күстардың 128 түрі облыс жерінде үялайды, ал 38 түрі
тұрақты мекендейді, 24 түрі қыстауға ... 85 түрі ... ... ... ... ... ... Шардара бөгенінде жайындар,
сазан, майшабақ, табан балық жылан балық, ... ... ... ... ... класы бойынша шөлді-далалы жерлерде құрбақа, сулы
жерлерінде жасылкөл балықтары кездеседі. Таулы ... ... 2800 ... дейінгі ендіктерде тіршілік ете алады. Құрбақалар "Қызыл кітапқа"
енген. Жорғалаушылардың 9-ға жуық түрлері кездеседі: ұзынсирақ ... ... ... дала ... ... ... Жыландардың 6 түрі
кездеседі: оның ішінде оқжылан, карашұбар жылан, далалық сұржылан, жолақты
шұбар жылан — улы ... ... ... ... ... ... жылан улы емес түрлеріне жатады. Сарлан, оқ жылан, төрт жолақты
шұбар жылан, сарықыран ... ... ... ... ... ... ... астам түрі кездеседі. Оның 14 түрі Қазақстан
"Қызыл кітабына" ... ... ... қара ... ... ... жегіш, ителті, лашын, ақ дегелек, кіші құған, жамансары сияқты
жыртқыш ... тау ... ... ... ... сүт ... отрядына жататын 50-ден аса түрлері мекендейді. Көпшшігінің кәсіптік мәні
бар, 1996 жылы Қазақстанның ... ... ... де кездеседі.
Кеміруші отрядынан "Қызыл кітапқа" енген көк суыр Батыс ... ... ... ... ... ... ... отрядының күйіс
қайырмайтындар тобынан жабайы шошқаны таулы беткейлерден "Қызыл кітапқа"
енген күйіс ... ... тау ... елік және ... ... ендіктер
мен бұталы ағашты алқаптардан кездестіруге болады. Казіргі таңда аркар,
марал, еліктердің ... ... қалу және ... ... ... ... ... пайдалану жұмыстары
жүргізілуде.
Жыртқыштар отрядынан Батыс Тянь-Шаньдық қоңыр аюдың 60 — 70-ке ... Бұл аю ... ... ... ... ... мен қар ... — ілбістін шамамен 10—15 жұбы мекендейді. Ілбіс
халықаралық табиғатты ... ... ... Қызыл кітабына"
тіркелген. Түркістан өпеусінін де, бұталы, ағашты ... ... ... мен ... да кездестіруге болады.
Далалы, шөлді жерлерде қарсақ шие-бөрі, қасқыр, түлкі, т.б. андардың
саны артуда атады. "Бұрыңғы Мырғалымсан" ... ... ... түсті
метал шығады, ол Шымкент қорғасын зауытына ... ол ... ... және ... бөлек үсті металдардың түрлерін алады.
Қаратау өнірінен ... ... ... ... ... және
Отырар ауданындағы Қызылкұм шөлінен уран рудасы өдіріледі,
Туркістаннан гипс, ... ... ... ... ... ... әк, цемент өнімдері өндірілгеді. Ленгірден
қоңыр ... ... мен ... саз ... ... ... ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
2005 жылы Оңтүстік Қазақстан облысында тұрақты әлеуметтік-экономикалық
даму тенденциясы ... ... ... ... 11,8 ... ... ... 4,3 пайызға өсті. 2005 жылғы шығарылған
өндіріс өнімі 142,5 млрд. теңгені құрайды, ал жалпы көлем ... 2004 ... ... 111,8%. ... ... 2006 ... ... жалпы жұмысшы саны 313,4 мың адамнан тұратын 115,4 мың ... ... өсуі ... және ... ... ... ... салдарынан ластауыш зат шығарындыларының артуына, өндіріс
және тұлыныс ... ... ... ... мен ... ... суларына қатысты экологиялық проблемаларды туындатады.
Табиғат қорғау шараларына бөлінетін қаржының жеткіліксіздігінен проблемалар
тереңдей түседі. Мәселен, 2005 жылы қоршаған ... ... ... ... млн. ... төлемдердің тек 45 миллионы немесе 11 ... ... ... ... бөлінген.
Іркінді суларды тазалау қондырғыларын ... ... ... ... ... қалаларда және аудан
орталықтарында халықтың көбейуінен туындайтын ... ... ... ... бұрынғысынша өзекті орында тұр. Бүгінгі таңда
Шымкент қаласының іркінді суларын залалсыздандыруға ... ... ... ... аумағында 2093 га жерге созылған суармалы
егістік жер ... ... ... ... жер қаланың тазалау
қондырғыларының технологиялық процесінің ажырамас бөлігі болып табылады.
Суармалы егістік жерді ... ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық дақылдарында улы заттар жинақталмауы керек.
Сөйте тұра, суармалы егістік жердің барлық ... ... ... олардың көпшілігі жер пайдалану қүқығының мемлекеттік актісін
алып үлгерген. Бүл жерлер көкөніс, жеміс-жидек, ... ... ... ... да , ... ... ... бөлінген. Жоғарыда
айтылғандай, Шымкент қаласының іркінді суларын толығымен залалсыздандыру
мэселесін шешу жэне ... ... ... ... егістік жердің және магистралдық жүйені бірыңғай технологиялық
процестердің соңғы сатысы ретінде бір қолға - ... су ... ... пайдалы. Аталмыш сұрақ бойынша ағымдағы жылдың маусым айында өткен
күн тәртібінде ... ірі ... ... суларды тазалау
тиімділігін арттыру жағдайы мен шаралары жөнінде" қоршаған орта сапасын
тұрақтандыру ... ... ... кезекті мәжілісіне
мәліметтер дайындалған.
Облыстағы кішігірім қалалардың су шығару мәселесі ... ... ... ... ... Кентау, Ленгір, Ақсу қалаларының тазалау
қондырғылары шүбәлі ... ... ... ... ... ... жеткіліксіздігіне байланысты жүзеге асырылмай қалып
отыр.
Іркінді су қабылдағыштарының жағдайын жақсартуда комплексті шаралар
қажет. Жаңа ... ... және ... су ... ... ... инвестициялық бағдарламаларды қарастыру сұрағы туындайды.
Осыған байланысты, ... ... ... және ... ... ... ... қамтамасыз ету мақсатында 90-шы жылдардың
"Қазақстанның іркінді ... ... ... және ... ... ... ... қайтадан жүзеге асыру керек деп
санаймыз. Облыста ... ... ... ... ... ... бойынша қызмет көрсету жақсы дамымаған,
қоқыстарды жинау және ... ... ... және ... ... ... ... емес, тұрмыстық қалдықтарды
залалсыздандыру ... ... ... ... мен ... ... дайындалмайды. Бұл бағытта жергілікті атқарушы органдармен
бірлескен іс-шаралар жүргізіліп отырады.
Сондай-ақ, фосфор және қорғасын ... ... ... ... ... жэне де ... Кентау қалаларындағы полиметалл кендерін байытуда
түзілген ... және ... ... оның ... сәуле шығару көздерін залалсыздандыру мэселелері орын алған.
Облыс аумағындағы радиациялық фон белгіленген норма шегінде- 14-17 мкр/сағ.
- Атмосфералық ... ... ... Қазақстан облысы бойынша 2004 ... ... ... сай ... ... 31 мың ... құрайды. Бұл 2005 жылмен
салыстырғанда 12 ... ... Яғни ... шығарындыларының жалпы
көлемі келесі тенденцияда өседі:
- ... ... ... - ... өңдеудің артуына байланысты;
1. Құрылыс материалдарын шығару бойынша – құрылыс индустриясының интенсивті
дамуына байланысты;
2. жылу энергетикасында, ... ... және жылу және ... ... ... ... және ... шикізатын
өңдеуде, өсімдік шикізатын өңдеумен айналысатын кэсіпорындардың көбеюіне
және шығарылатын өнім ... ... ... ... ... облысы
атмосфералық ауасының ең ірі ластауыштары Шымкент қаласында шоғырланған,
оларға келесі кәсіпорындар жатады:
"Петро ... Ойл ... ААҚ - 14254,4 ... немесе 45,8%;
"Энергоорталық-3" ААҚ - 1568,4 тонна немесе 5,04%;
1. "Южполиметалл" андірістік Корпорациясы" АҚ - 5761,7 ... 18,5 ... ... ААҚ - 1650,9 ... ... 5,3 %.
Стационарлық көздерден шығарылатын шығарындылардың құрамы
бойынша Шымкент қаласында ең ... ... ... ... (42,6 %)
мен күкірт қос тотығы (16,4 %) ... ... ... ең ... 3 жэне 4-ші ... ұлттылық
заттары құрайды.
Сәйкесінше, ірі кәсіпорындар қоршаған ортаны ластауыш ... ... ... ... үшін ... ... жылы кәсіпорындардың өз қаржыларының есебінен келесі табиғат
қорғау іс-шаралары ... ... Ойл ... ЖШС - ... ... ... ... АҚ - 44392 мың теңге;
"Казатомпром" ЖАҚ "Таукен компаниясы" ЖШС ... - 36028 ... ... ... ... ... келісілген. Атмосфералық
ауа, топырақ және жер қорларының мониторингі жүргізіледі.
- Тұрмыстық қалдықтар проблемасы.
Тұрмыстық қалдықтарға немесе аталмыш тұтыныс қалдықтарына
байланысты ... ... ... ... жоқ. ... ... ... халықтың өсуі және ірі мегополистердің туындауынан бүкіл әлемде
коммуналдық қалдықтардың түзілуінің артуы өзекті проблемаға айналды.
Нақты ... ... да ... бар. ... ... оның ішінде ұсақ және орта кәсіпкерлік саласы, қала халқының өсуі,
қалалық және ... елді ... ... ... ... ... ... қатысты саладағы қызмет көрсетудің төмен
деңгейі және бірінші кезекте, оларды жинауды және ... ... ... ... ... залалсыздандыру проблемасы
жылдан жылға өткірленіп келеді.
Кеңес Одағы кезінде мемлекеттік қаржы есебінен жұмыс жүргізетін қоқыс
жинау және ... ... ... ... дерлік тарқап
кеткен, жэне олардың орнына қазіргі уақыт талабына сай
коммуналдық кәсіпорындар құрылмаған.
Біздің облыс орталығын алсақ, ... ... ұсақ және ... даму ... ... саны мен қала аумағының өсуі ... ... ... қатарда шықты (Алматы мен Астана
қалаларын қоспағанда).
Мамандардың мәліметтеріне сүйенсек, Шымкент қаласы республика ... ЖШС - 3846 мың ... ... АҚ - 3047 мың ... ... АҚ - 28300 мың теңге.
- Экологиялық құқық бұзушылық анализі
Өткен жылы келесі кәсіпорындар тексерілді: "Южполиметалл" ... АҚ, ... ... Ойл ... ЖШС, ... ... АҚ, "Су ... ЖШС, "Шымкентцемент" ААҚ, "СП ... ... ЖШС, ... ... ... ... басынан бері кәсіпорындар мен нысандарда 2722 ... 997 заң ... ... ... және жеке тұлғаларға жалпы
сомасы 9035,879 мың теңгеге 671 ... ... ... ... ... ... 95 ... және талап жасалынған. Әкімшілік айыппұлдың
қайтарылымы 100 ... ... Бұл ... ... шығын деңгейіне алынған
сомамен салыстырғанда 136 пайызды құрайды.
2005 жылдың 1 ... ... саны 235 ... ... 218 ... фактілері анықталған. 229 нұсқама беріліп, оның 70% орындалған.
3478,43 мың теңге сомасында 195 әкімшілік айыппұл салынып, 121
әкімшілік айыппұлдан 1939,6 мың ... ... 19 ... ... мың теңге сомасында 12 нұсқама берілген. Сотқа 15929,987 мың
теңге сомасында 2 ... ... 4621,6 мың ... ... ... ... 6 жеке ... жұмысы
тоқтатылған.
Аса жиі анықталатын заң бұзу түрлері:
- атмосфералық ауаны қорғау және ... ... ... -
шаңгазтазалау қондырғыларын және аспирациялық ... ... ... ... ... ... ... жоғары
шығарындысы, мемлекеттік экологиялық сараптама қорытындысынсыз ... және ... ... ... ... рауалы шығарындының
белгіленген нормативтерін сақтау бойынша кәсіпорындағы ластауыш көздерінің
қүралдық қадағалауының, өндірістік мониторинг және ... ... ... ... су ... ... бөлігінде - нормаланбаған төгінділер,
қоршаған ортаны ластау ... ... ... ... ... ортаны
өз бетінше ластау, жер ... ... ... ... ... талаптарға қатысты және т.б.
жер қорларын қорғау бөлігінде - ... ... және ... ... заттар және материалдармен, іркінді сулармен
ластануы, бұзылуы, топырақтың сортаңдануы;
қалдықтарды ... жэне ... ... ... ... ... тұрмыстық және өндіріс
қалдықтарын арнайы бөлінбеген және жабдықталмаған жерлерде
орналастыру.
"Южполиметалл" өңдірістік Корпорациясы АҚ-да ... ... ... ... 989,73 мың ... 21 ... айыппұл салынып,
405,2 мың теңгеге 4 талап ... 2005 ... ... ... өңдірістік Корпорациясы АҚ жұмысшыларының ҚР Парламенті
Мәжілісінің депутаты ... ... ... Жұмыс барысында
металлургия зауытында экологиялық талаптардың ... ... ... ... ... ... ... тазалау цехының жұмысымен танысты. өндіріспен танысу
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... деп тапты.
2005 жылдың сәуір айында Оңтүстік ... ... ... ... ... "Петро Қазақстан Ойл Продактс" ЖШС-де жүргізілген
табиғат қорғау заңының сақталуын тексеру нәтижесінде ОҚО АҚОҚ ... ... ... қорғау заңын бұзудың келесі деректерін
анықтады:
Ж -6У қондырғысының ГФУ К-401 деэтанизаторын ... ... ... сараптама өткізілмей қайта
жүзеге асырылған;
Кәсіпорынның санитарлық қорғау зонасында ароматты
көмірсутектерді мониторингтік қадағалау қатардан шыққан "Цвет -
500" газ хроматографының ... ... ... ... 4116,4 тонна мұнай шламын өз бетінше
орналастыру анықталған. Аталмыш әрекет 2003 жылдың 27-
наурызындағы өткізілген тексеру нәтижесін қайталаған; облыс
прокуратурасы мен ОҚО АҚОҚ ... ... ... 23836,8 мың ... ... шығынды қайтару
мақсатында сотқа шағымданған. ҚР Жоғарғы Соты азаматтық істер
коллегиясының 2004 жылдың 23-ақпанындағы №Зн-261-04
қаулысымен шағым қанағаттандырылды, жэне шығын ... ... ... ... ... ... прокуратурасымен бірлесе отырып жүргізілген
тексеру нәтижесінде мұнай шламдарын өз ... ... үшін ... теңге шығын сомасын қайтару жөнінде сотқа шағым беріліп, аталмыш ... ... ... ... ... ... 315,56 мың ... 6 әкімшілік айып салынды.
2005 жылдың маусым айында табиғат қорғау заңы талаптарының сақталуына
өткізілген "Петро Казахстан Ойл ... ... ... ... ОҚО АҚОҚ ... ... ... 2005 жылға
алынған рұқсатта белгіленген табиғат пайдалану режимінің өзгеру фактісін,
шығарындының ескерілмеген көздерін анықтады.
Өткізілген ... ... ... ... ... лауазым
тұлғалары 9710 теңге және заңды ... 97100 ... ... айыппұл
төлеу арқылы әкімшілік жауапкершілікке тартылды. 10.02.2004ж.
№05/339 шекті рауалы шығарынды жобасы ... ... ... ... қайтарылып алынды, сондай-ақ
26.07.2005ж. қоршаған ортаны қорғау Министрлігіне "Петро Казахстан
Ойл Продактс" ЖШС-іне 2005 ж. табиғат пайдалануға берілген 15.04.2005
ж. МУ ... ... ... ... ... ... ... Экологиялық
талаптардың бұзылғаны үшін, яғни "Петро Казахстан Ойл Продактс" ЖШС-нің
висбрекинг бөліміндегі ... ... ... ... үшін заңды
тұлғаларға 135940 теңге мөлшерінде экімшілік айыппұл ... ... ... 2005 ... ... ... Сайрам ауданының тері өңдеу
кәсіпорындарында тексеру жүргізілді. Нәтижесінде, табиғат қорғау ... үшін ... ... ... ЖШС) ... ... (Сайрам
аудандық сотының шешімі). Атқару өндірісі қозғалтылды. Кэсіпорынға берілген
мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы қайтарылып, 2005 жылға
табиғат пайдалану ... күші ... ... кәсіпорынның технологиялық регламенті қарастырылмаған,
локалдық тазалау қондырғыларының регламенттік жұмысы қамтамасыз етілмеген.
Келтірілген заң бұзулар үшін ... ... ... 48550 теңге
сомасында әкімшілік айып салынды; мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң
қорытындысы қайтарылып, 2005 жылға ... ... ... ... ... Заң ... ... дейін тері өңдеу цехының қызметін
тоқтату үшін сотқа шағым жіберілген. Шағым Оңтүстік Қазақстан ауданаралық
сотының шешімімен ... 2005 ... ... ... ... ... компаниясының "Санде" ЖШС "Санде" филиалына тиесілі
іркінді сулардың апаттық тастандылары ... ... ... топырақ улы заттармен ластанған. Шекті мүмкіндік концентрация
(ШМК) хром ... 18 есе, ... ... 10,5 есе ... мәнді
көрсетті. Топырақтың фондық концентрациясымен салыстырғанда хлоридтер ... ... ... 17,46 есе артқан. Қоршаған ортаға келтірілген шығын
шамасы 339,804 мың теңгені құрайды. Сотқа шағым жіберіліп, ... ... ... ... ... қанағаттандырылған.
Жерді ластау бөлігінде "Санде" филиалының тері өңдеу цехына жалпы
сомасы 518,108 мың теңгеге сотқа 2 ... ... ... ... ... облыстық сотымен қанағаттандырылды, кәсіпорын жұмысы тоқтатылды.
Бақылау ... ... ... ... ... 2005 ... 997 заң ... келесі түрде бөлінетіні
анықталды, яғни агроөндіріс кешенінің үлесіне 126 заң ... ... ... қара және ... металлургия -111, құрылыс және құрылыс материалдары
өнеркэсібі - 84, мұнай өңдеу өнеркәсібі -13, электр жылу ... - ... ... - 50. Қоршаған ортаға аса зиянды әсер ететін
кәсіпорындарға жылу ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше ластау типтік заң бұзу мысалдарына жатады.
Қазығұрт ст. ауданында ... ... және ... ... тазаланбаған
канализация ағынын тастағаны үшін "Су ресурсы -Маркетинг" ЖШС-іне 2810 ... ... ... ... ... табиғат пайдалану рұқсатынсыз
Сырдария өзеніне коллекторлық дренаж суларын ... үшін ... ... " ... ... 901,301 мың ... ... салынды. "Тамшы" ЖШС-
іне іркінді сулардың апаттық тастандыларын тұрғылықты рельефке тастағаны
үшін 395,017 мың ... ... ... ... ... ... ... салу шағымдары сотпен қанағаттандырылған. Сүзу
алқаптарына белгіленген ... ... ... ... ... ... ... үшін "Кентауликвидрудник" филиалы "Кентау ... 583,576 мың ... ... ... ... сот шешімімен
қанағаттандырылды. 17.08.2005 ж. ... ... ... ... ж. №77-05 ОҚО ... ... ж. ... жолдаулары және ҚР ҚОҚ Министрлігінің табиғат қорғауды бақылау
Комитетінің төрағасының 19.09.2005 ж. № ... ... ... ... ... ... ... жоспардан тыс
тексеру барысында ОҚО АҚОҚ басқармасының мамандары табиғат қорғау заңының
талаптарын бұзу фактілерін ... ... ... 2005 жылдың
сәуір-мамыр айларында "цемент артып-түсіру цехының" №6 және 7 ... ... ... ... ... яғни ... ФРКИ - 360 ... салдарынан атмосфералық ауаға ластауыш заттардың шығарылуы орын
алған.
"Шымкентцемент" ... ... ... ... №6 және 7
силостарының ластауыш шығарындыларын тазалау және залалсыздандыру
қондырғыларын қолданудың белгіленген ... ... ... ... заттар тікелей шығарылып, шекті
рауалы шығарынды жобасының белгіленген шығарынды ... ... ... ... ... ... үшін кәсіпорынға 2689426
теңге сомасында сотқа шағым жасалынған.
Тексеріс көрсеткендей, шекті рауалы шығарынды жобасы бойынша
мемлекеттік экологиялық сараптаманың 20.12.2004 ж. № ... ... ... ... ... ... отын түрімен
жүмыс істеуге арналған: №3-көмір, №4-табиғи газ, №5-көмір және №6 пеш
-мазут. Осыған орай "Шымкентцемент" АҚ-ына 14.04.2005 ж. М ... 100128 2005 ж. ... ... ... Алайда, тексеріс
барысында №6 айналмалы пеш көмірмен жұмыс істейтіні анықталды.
Яғни, кәсіпорын 2005 жылы атмосфералық ауаға ластауыш ... ... ... ... ... арнайы уәкілеттік
органның рұқсатынсыз шығарған.
Есепке сәйкес, шығын 4621634,2 теңгені (төрт миллион алты жүз жиырма
бір мың алты жүз отыз төрт ... ... ... ... ... ... ... шығарылатын ластауыш заттардың
негізгі көзіне айналмалы №№ 3, 4, 5 жэне 6 ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген құралдық өлшемдер
арқылы бейорганикалық шаңның белгіленген нормадан 2 есе және одан да ... ... ... ... ... ... ... жобасымен
бекітілген нормативтердің сақталмауы қоршаған ортаның (атмосфералық ауаның)
жоғары нормативті ластануына жэне ҚР ... ... ... ... 14-ші бабында қарастырылған талаптардың бұзылуына әкелді.
Есептеу нәтижесіне сәйкес шығын мөлшері 2151261,97 (екі миллион жүз
елу бір мың екі жүз ... бір) ... ... ... сомасындағы шағым ОҚ мамандандырылған ауданаралық сотымен
қанағаттандырылды және шығын мөлшері толығымен ... ... ... теңге сомасындағы шығын соттың қарауымен мемлекет
бюджетіне түгелдей қайтарылды. 4631634,2 теңге сомасындағы шығынды қайтару
шағымы да ... ... ОҚО АҚОҚ ... ... ҚР ҚОҚ ... 2005 ... табиғат пайдалану рұқсатының
күшін жою жөнінде сұраныс жіберілді. Қарастыру ... ... ҚР ... "Шымкентцемент" АҚ-ына көрсетілген заңбұзуды жоюға бір ай
мерзім берілген. Сондай-ақ, 2 ... және ... ... ... ... ... ... жіберілген. Қалдықтарды орналастыру
бөлігінде "Южполиметалл" пК" АҚ-ынан жылу энергетика кэсіпорнының ... ... ... ... 505,056 мың ... ... және ... қалдықтарын өз бетінше орналастырғанына 141,600 мың
теңге сомасында айыппұл алынған. "З-Энергоорталықта" келесі ... ... ... анықталды:
1. өндіріс және тұтыныс қалдықтарын, мұнай өнімдерін өз ... яғни ... ... ... ... ... 273,5 тоннаны құрайды.
Аталған дерекке сай, кәсіпорынға қоршаған ортаға келтірілген шыіынды
қайтаруға 456120 ... ... ... ... 3 ... ... жолдары" ЖШС-ін тексеру барысында кәсіпорынның ... ... ... өз ... ... жүзеге асыратыны
анықталған.
Жер қойнауын қорғау саласындағы талаптарды бұзудан келтірілген шығын
мөлшері 1500820 ... ... ... өз ... қайтаруға жауапшы
қарсылығын білдірді. Басқарма экономикалық сотқа шағымданды. Соттың қарауы
кезінде жауапты жақ ... ... ... ... ... ... өзен арнасын туралау қажеттілігінен деп негіздеді.
Нақты жағдайда "Қазғұрт- жолдары" ЖШС Келес өзенінің маңынан ... ... жер ... ... ... және ... жағдайлар
туралы заңды бұза отырып жүргізді деген біздің пікірімізбен сот та ... ЖШС ... ... ... ... ... Келес өзенінің арнасын туралау тендерінің жеңімпазы емес, жүргізілген
жұмыстар заңға сәйкес бюджеттен қаржыландырылмаған. ОҚ ... ... соты ... ж. ... қайтару жөніндегі
шағымды қанағаттандыруға шешім шығарды.
2005 жылдың қыркүйек айында өткізілген тексеріс барысында уран кенін
өндіретін СП "Инкай" ЖШС-нің ... ... ... ... - ... АҚ филиалы 20 скважина бұрғыланған. Бұрғылау кезінде сэйкесінше өндірісте
қолдануға қажетті тұлыныстық қасиеттерін ... ... ... ... ... орындауда түзілген шикізаттар ... ... ... ... және ... нәтижесінде шлам
түзетіп бентонитті саз және судың ... ... ... ... ... ... ... 1-ші бабына сәйкес жоғарыда
айтылған бұрғылау шламы өндіріс қалдығы болып табылады. Тексеріс кезеңінде
уәкілетті органның ... өз ... ... ... ... ... 704 ... және 3 котлованда 420 тоннаны құрады.
Бұрғылау шлам қалдығының ... ... ... - 1124 (бір мың
бір жүз жиырма төрт) тонна өндірістік ... ... ... ... "Геологиялық барлау экспедициясы - 7" және СП ... ... ... ... өз ... ... арқылы қоршаған ортаға 1
432 410 (бір миллион төрт жүз отыз екі мың төрт жүз он) ... ... ... Аталған кәсіпорындарға қалдықтарды өз бетімен орналастыру
арқылы келтірген шығынды қайтару жөнінде ... ... және ... ... түрде төленді. ҚР ҚОҚ Министрлігінің 12.09.2005 ж. №10-01-4-
2/1002 хатымен жалпылама таралған пайдалы қазбаларды өндіру мен ... ... ... ... ... ... тағайындалды.
Шымкент қаласындағы "Ақ-Ниет" пк аумағында өткізілген ... ... 2005 ... 4 ... азамат Мамедовтің өз бетімен суглинка
өндірумен айналысқаны анықталды. Тексеріс материалдары Шымкент қаласының
Абай ... ішкі ... ... ... ... ... бойынша азамат
К.Мамедовке қатысты ҚР Қылмыстық Кодексінің 186 бабының 1 тармағына және
29.12.2005 ж. ҚР Қылмыстық Кодексінің 190 ... 1 ... ... ... ... ... ж. ... іс қозғалды. Нақты
кезеңде қылмыстық іс Шымкент қаласының Абай аудандық ішкі ... ... ... ... кешенді бақылау ... ... ... бекітілген экологиялық талаптардың сақталуы мен табиғат қорғау
заңдарының ... ... ... бөледі. 2005 жылдың 1-тоқсанында
тексерілген жылу энергетика кәсіпорындары ... ААҚ) мен ... ... ... ... ... (тастандылар) өндірістік
бақылауға алынған. ... ... ... ... қызметі
болмауына байланысты шығарындыларды (тастандыларды) бақылау ... сырт ... ... ... ... ... облыстағы келесі ірі кәсіпорындарда жұмыс
істейді: ... ... Ойл ... ... ... АҚ.
"З-Энергоорталық" ААҚ-ында 2005 жылға шығарынды көздеріндегі шекті
рауалы шығарынды (ШРШ) ... ... ... - ... жэне ... ... көздерін бақылау тоқсан сайын
жүргізіледі. Кәсіпорында ластауыш заттардың шығарындылары мен ... ... ... мониторинг жүргізу бағдарламасы дайындалып,
келісілген.
Атмосфералық ауа, топырақ және жер қорларының ... ... сырт ... жүргізіледі. "Петро Қазақстан Ойл Продакс" ... ... ... көздеріндегі шекті рауалы шығарынды (ШРШ)
нормативтерін бақылаудың ... - ... ... және ... ... ... ... сайын жүргізіледі. Кәсіпорында ластауыш
заттардың шығарындылары мен тастандыларын нормалау ... ... ... ... ... ... ... ауа,
топырақ және жер қорларының мониторингі жүргізіледі.
- Тұрмыстық қалдықтар проблемасы
Тұрмыстық қалдықтарға немесе аталмыш тұтыныс қалдықтарына
байланысты проблема жаңадан ... ... жоқ. ... қоғамның пайда
болуы, халықтың өсуі және ірі мегополистердің туындауынан бүкіл ... ... ... ... өзекті проблемаға айналды.
Нақты мәселеге Қазақстанның да қатысы бар. ... ... оның ... ұзақ және орта ... ... қала ... өсуі,
қалалық және ауылдық елді мекендердегі ... ... ... тұрмыстық қалдықтарға қатысты саладағы қызмет көрсетудің төмен
деңгейі жэне бірінші кезекте, ... ... және ... ... ... ... ... залалсыздандыру проблемасы
жылдан жылға өткірленіп келеді.
Кеңес Одағы кезінде мемлекеттік қаржы ... ... ... ... және ... ... ... түгелдей дерлік тарқап
кеткен, және олардың ... ... ... ... ... ... құрылмаған.
Біздің облыс орталығын алсақ, соңғы жылдары ұсақ және орта
кәсіпкерліктің даму қарқыны, халық саны мен қала ... өсуі ... ... алдыңғы қатарда шықты (Алматы мен Астана
қалаларын қоспағанда).
Мамандардың мәліметтеріне сүйенсек, Шымкент қаласы республика
бойынша атмосфералық ауасы аса ластанған алты ... ... ... ... ... негізгі үлесін автокөлік және ірі ... ... ... ... жағдайға қоса, соңғы жылдары ... ... ... ... және күл қоқыс орындарына тасымалдау проблемасы
тереңдеп келеді. Бұған қаланың әрбір тұрғыны куә, өйткені өз үйінің ... толы ... оның ... ... ... күз кезінде
түтіндеп жанған жапырақтарды, қоқыс ... ... ... мен
мысықтарды көруге болады. Көпқабатты ... ... мен ... ... ... ... мен канал жағаларына тасталынған
пакеттегі қоқыстарды көргенде жұрттың бәрі бірдей таңдана ... ... ... ... мен аула ... ... ғана
емес, сонымен қатар кейбір тұрғындардың қарапайым мәдениетінің болмауы
немесе ұятының және өз ... мен ... ... ... жоқтығы
тәрізді.
Қыс мерзіміне және қарға қарамастан облыс ... ... ... ... Шымкент қаласының аумағында ... ... ... ... ... ... ... құрамы
санитарлық-эпидемиялогиялық бақылау, полиция, қоршаған ортаны қорғау, өртке
қарсы қорғаныс ... және ... ... органдарының
мамандарынан тұратын арнайы штаб құрылды. ... ... ... 50 адам ғана жұмыс істейді; инспекциялық қызмет бүкіл облыс бойынша
29 адамнан ... және оның ... 14 ... ... аудандарында (әрбір
ауданда және Кентау қаласында ... ... ... ... ... негізінен облыстағы ірі өндіріс орындарында ... да ... ... және бағдарламалық нысандарда табиғатқорғау
заңының сақталуына бақылау жүргізу кіреді. Бақылау атмосфералық ауаны, су,
жер және биологиялық ... жер ... ... ... ... ... және ... қалдықтарын орналастыру
салаларында жүргізіледі.
Осыған қарамастан, біздің басқарманың қызметкерлері штаб ... ... ... ... ... ... ... жедел
топтар құрамында ( Абай - 10, Әл Фараби - 13, ... -12) ... ... ... қызмет және полиция органдарының
қызметкерлерімен бірлесе отырып ... ... ... ... ... Рейд барысында қоқыс орындарын залалсыздандыру
шаралары жүзеге асырылды, тұрмыстық қалдықтарды ... және ... ... және экологиялық талаптар мен нормаларды ... ... жеке ... ... тұрғындар және домкомдар әңгімеге тартылды.
Сондай-ақ басқарма мамандары ... ... ... қала ... штабпен бірге жүруге қатысты.
Рейдтік тексеріс барысында тек ... ... ... ... басқармасының өзімен заңды және жеке тұлғаларға 800 мың ... ... ... ... ... ... заң
бұзушылықты жоюға нұхқамалар беріліп ескертулер жасалған. Мәселен, рейдтік
тексеріс барысында келесі заңды тұлғаларға әкімшілік ... ... ... ережесін бұзғаны үшін "Сәрсен" ЖШС-гіне ("Нұрлан"
базары) 150380 теңге сомасында, "Альянс" ... ... 103000 ... ... ... ЖШС, ... ... базар аумағынан іркінді
суларды тастау ережесін бұзғаны үшін 103000 ... ... ... ... ("Евразия" базары) директорының орынбасарына контейнер алаңшасында
тұрмыстық қалдықтарды өртегені үшін 10300 ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау басқармасы
өзінің күнделікті бақылау инспекциялық қызметінде өндіріс және тұтыныс
қалдықтарына қатысты экологияық талаптардың сақталу ... ... ... ... тек ... ... ғана басқарманың мемлекеттік
инспекторлық қызметімен қалдықтарды экологиялық бақылауға қатысты ... 258 ... ... оның ... 117 ... ... қаласының
аумағында.
Қаладағы кәсіпорындар мен ұйымдардағы тексеріс ... ... ... ... 44 табиғат қорғау заңының талаптарының
бұзылуы анықталды. Атап ... ... ... ... ... ... сақталмауы, 2005 жылға табиғат пайдалану рұқсатының
болмауы, тұрмыстық қалдықтарды уақытша жинау орындарында ... ... және ... Анықталған заң бұзушылықтар бойынша әкімшілік
шаралар қолданылған - 139482 теңге ... 25 ... ... ... ... ... ережені бұзу және қалдықтарды өз бетінше
орналастыру нәтижесінде ... ... ... шығынға экономикалық
санкциялар қойылған - 8 шығын сомасы үшін 206172 теңге ... ... ... ... ... мемлекет бюджетіне алынған.
Бақылау қызметінің анализі кәсіпорындар мен мекемелердегі қатты
тұрмыстық ... ... ... ... ... себептерін
көрсетті. Оларға лауазым тұлғаларының немқұрайдылығы, қоқысты жинау және
тасымалдау бойынша ... ... ... ... және т. ... бір ғана әкімшілік жазалар қолдану арқылы қалдықтарға қатысты
проблема ... таба ... және қала ... және ... да ... ... ... жұмысын жақсарту, облыс орталығының аумағын санитарлық
тазалау және көркемдеу бойынша ұйымдық-техникалық ... ... аз ... ... ... ... ... талаптар мен
нормаларды, тазалық пен тәртіпті өз үйінде, ауласында ... ... ... ... ... тек өзі ғана сақтап қоймай, оны ... ... ету ... ... барлық тұрғындарына, ұйымдар мен кәсіпорындар
басшыларына, қала ... осы ... ... ... ортақ
үйімізді көркейту шараларын жүргізуге шақырамыз.
Шымкент қаласының экологиялық жағдайы жөнінде ақпарат
Жетекші ... ... лас" ... ... түсті
металлургия, химия, мұнай химиясы) тұратын ... ... ... қорғау құрылғыларының кемшіліктері ... ауа ... ... деңгейде ластануын туындатты.
Қоршаған орта жағдайын бағалау келесі ... ... ... ауа, жер үсті ... ... ... ... қалдықтарды орналастыру жөніндегі
статистикалық мәліметтер;
Қоршаған ортаны қорғаудың ... ... ... ... ... ... Министрлігінің тапсырысы бойынша өткізілген ғылыми-зерттеу
жұмыстарын жүргізу нәтижесінде алынған ... ... ... ... 4 пост ... бағаланады. Негізгі
көрсеткіші елдімекен ауасының құрамындағы ластауыш ... ... ... мәні ... ... ... концентрациясы 1,3 шекті мүмкіндік
концентрацияны (ШМК) құрады, ПДК, формальдегид - 4,7 шекті
мүмкіндік концентрация, азот қос тотығы - 1,3 шекті ... және ... -1,3 ... мүмкіндік концентрация.
Максималдық бірлік концентрациясының мәндері бойынша азот қос
тотығы Ордабасы алаңындағы №2 ластауыштарды қадағалау
пунктінде (ЛҚП) тіркелген және нормадан 3,4 есе ... ... ... ... ... ... 29,8 ... мүмкіндік
концентрация жоғары (аталмыш жағдай №1 ластауыштарды қадағалау пунктінде
(ЛҚП) шаңды боран ... ... және ... ... 2,4 ... концентрацияда.
Басқа қосылыстар шекті мүмкіндік нормада.
2005 жылдың 9 айында атмосфералық ауа ... ... ... ... мәіметтерге сай кәсіпорын шығарындылары-ның жалпы
көлемі келесі тенденцияда өседі:
Мұнай өңдеу бойынша - ... ... ... ... материалдарын шығару ... - ... ... ... ... жылу ... қаланың дамуына және жылу және электр
энергияларының қажеттілігі артуына байланысты және өсімдік шикізатын
өңдеуде, өсімдік шикізатын ... ... ... ... шығарылатын өнім көлемі артуына байланысты.
Оңтүстік Қазақстан облысы атмосфералық ауасының ең ірі ластауыштары
Шымкент қаласында ... ... ... ... ... ... Ойл Продактс" ААҚ - 14254,4 тонна немесе 45,8%,
- "Энергоорталық-3" ААҚ - 1568,4 тонна немесе 5,04%,
- "Южполиметалл" ... ... АҚ - 5761,7 ... 18,5%,
- "Шымкентцемент" ААҚ - 1650,9 тонна немесе 5,3 %,
Атап айтқанда, ... ... ... ластауыш заттардың
атмосфераға шығарындыларының динамикасы 2003 -2004 ж.ж. 2 ТП - ... ... ... сай, келесі түрде берілген (тоннамен):
"Южполиметалл" Өндірістік Корпорациясы" АҚ кәсіпорнында ... ... ... ... ... ... артуына байланысты (2003 ж. - 27,4 мың тн, 2004 ж. - 40,8 ... ... ... Ойл ... ... ... заттардың шығарынды
көлемі артуы жаңа жылу орталығының және ... ... ... ... ... қайта іске қосылуына сәйкес ... ... мен ... ету ... тазалау қондырғыларына жүктеменің артуына
байланысты орын алып отыр.
Шығарындылардың ... ... ... отынды жағу режимін
реттейтін және газ тәрізді заттардың ... ... азот ... тотығы) шығарындыларының азайуына әкелетін, ... ... ... ... ... автоматтандырылған ... ... ... ... ... және жылу ... өндірудің
артуына байланысты (электр энергиясын өндіру 2003 ж. -368592 мың квт. сағ.,
2004 ж.- 426315,2 мың квт. ... ... ... кезеңде "Интеркомшина" АҚ және "Шымкентфосфор" АҚ
сияқты ірі өндіріс орындарының тоқтап тұрғанын атап өту керек. Кәсіпорындар
банкроттық процедурасынан өтуде.
Құрамына ... ... ... стационарлық көздердің шығарындылары
келесі түрде таралады:
Ең үлкен үлесті ұшпалы органикалық қосылыстар (42,6 %) мен күкірт ... (16,4 %) ... ... ең ... үлесін 3 және 4-ші сыныпты уыттылық
заттары қүрайды.
Негізгі ластауыш заттардың шығарындылары жөніндегі мәліметтер ... (2ТП - ауа ... есеп ... ... ... жоғары ластану "Южполиметалл" ЖАҚ шығарындыларының
әсеріндегі аудандарда ... ... ... ... ... ... екі есе жоғары 0,0005 мг/мЗ құрайды. Жылдық орташа
концентрациялары бойынша кадмий, мыс, ... ... ... нормадан аспайды.
Алайда бірлік мәнінің максималды көрсеткіші бойынша мыс 2,5 шекті мүмкіндік
концентрацияны, никель 1,4 шекті мүмкіндік крнцентрацияны көрсетеді.
Атмосфераның ластану ... (АЛИ) ... ... ... ... ... ескеретін жылдық орташа концентрацияны көрсететіні
белгілі және ластанудың ... ... ... ... ресми мәліметтері бойынша Шымкент қаласының атмосферасының
ластану индексі 2003 жылы 13,6 мәнін қүраған. Бүл ҚР ... ең ... ... ... және ... ... әсер ету ... қарай
"қатты ластанған" деп анықталады.
Басқа да әдістер ... ... ... ... ... ... ... жоғары ластануын көрсетеді.
Шымкент атмосферасының автокөлікпен ластануына тоқтар ... ... ... ... ... ... ... 5-8 шекті мүмкіндік
концентрацияны құрайтынын атап өтуге болады.
Оның ... ҚР ... ... ... ... ортаны қорғаудың
Ұлттық жоспары мәліметтері бойынша (НПДООС/УС, 1997ж.) атмосфералық ауаның
жылжымалы қөздермен ластануы жағынан ... ... ... ... ... ... көңілді жайландырмайды. Ұсақ және ... ... ... ... ... ... ... та артатыны сөзсіз.
Салыстыру үшін: Алматы қаласында атмосфераның ластану индексі -11.3,
Атырау ... ... ... ... -1.2, ... ... ластану индексі - 9.
Шымкент қаласындағы атмосфераның ластану индексінің 13,6 ... ... Оның қала ... ... кері әсер ... ... ... қаласы және бүкіл облыс көлемінде ... ... ... ... ... ... етеді.
Осыған байланысты қала атмосферасын ластанудан қорғау жоспарының
қабылданатын перспективасы:
қала бойынша шекті мүмкіндік шығарындының ... ... ... ... ... көрсеткіштегі өндірістерге арналған, сондай-ақ
бұрын дайындалған шекті мүмкіндік шығарындының жинағының
жұмыс істеу ... ... ... үшін ... мүмкіндік
шығарынды жинағын өңдеу;
шаң-газ ... ... ... ... тиімді жұмыс ... ... ... ААҚ, ... ... Ойл Продакс" ААҚ,
"Южполиметалл" ААҚ-ның 1-ЖЭО және т.б. ), оларға қатысты
авариялық жағдайларды тез ... ... ... ... ... ... зона аумағында ... ... және жеке ... үшін ... ... ... ... асыру;
бірқатар кәсіпорындарды аз қалдықты өндіріске алмастыру
мүмкіндігі ... ... ... ... "Шымкент
қаласының табиғатын қорғаудың аумақтық комплексті схемасын"
дайындау;
қала айналасындағы транзиттік ... ... ... ... техникалық жағдайын, жол ... ... ... ... ... ... жетілдіру;
әртүрлі деңгейде автокөлік магистралдарын салу, жолаушыларды
электрлі қоғамдық көліктерде тасымалдауды ұйымдастыру, газ тәрізді
жанармайлар пайдалану және т.б.;
коммуналдық ... ... ... аудандарда
(Бакалейторг ... ... ... салу ... көп ... атмосфералық ауанының ластану төмендету;
қоршаған орта және Шымкент қаласы тұрғындарының денсаулығы
мониторингінің автоматтандырылған геоақпараттық жүйесін құру;
қолданымдағы ... ... ... заман талаптарына
сай техникалық жабдықтармен қамту және қосымша посттар
орнату;
жылжымалы қадағалау посттарын қалыптастыру;
автокөлік ... ... ... және ... ... ... ... ... ... әсерін төмендету және тазалау
әдістері арқылы ... ... ... жүйеленген
бақылауды ұйымдастыру;
ИСО 14001 сериялы халықаралық стандарт талаптарына сай
экологиялық менеджмент және ... ... ... ... енгізу.
Су қорларының жағдайы
Бадам өзені.
Өзен жағдайы 2 гидропост мәліметтері бойынша (Шымкент қаласы, ... ... ... ... ... ... заттарға сульфаттар,
нитриттер, мыс және магний жатады. Максималдық мәні бойынша ... ... ... ... (ШМК) жоғары, мыс шекті мүмкіндік нормадан
8 есе, нитриттер 1,9 есе және магний 2 ... ... ... ... ластану индексі - 1,65, яғни, қалыпты ластанған, 3-ші
сыныпты уыттылықты құрайды.
ІІІымкент қаласы шегінде жер үсті су ... ... ... ... ... аумағы арқылы Қошқарата және
Қарасу өзендері ... ал ... ... ... ... Шымкенттік және
Янгичек суару каналдары өтеді.
Нақты кезеңде аталған ағын сулар лайланған, қоқыстанған, жеке ... ... және су ... өсіп ... жағалаулары күл-
қоқыс орындарына айналған. Өзендердің суқорғау зоналарына және суару
каналдарының эксплуатациялық ... ... ... ... ... шаруашылық, өндірістік құрылыстар салынған. Өзендер мен
каналдардың жағалауларына фекалдық су ... ... ... ... ... ағындарды механикалық тазалауды жүзеге асыруға
мүмкіндік бермейді немесе каналдарды қолмен ... ... ... ... қиындықтар тудырады.
Қалада арнайы канализацияның ... ... ... ... мен ... ... ... одан сайын ластай түседі. Жаңбыр
жиі жауатын кезеңдерде немесе қар ... ... су ... толып тасиды
және маңайындағы ғимараттарды, қондырғыларды, көшелер мен басқа ... ... ... қаласының гидропост ауданында жер үсті суларымен тығыз
гидравликалық байланыстағы жер асты ... ... ... ... ... 0,64 км ... ... максималды мәні нормадан 8,1
есө жоғары болды.
Тазалау қондырғылары
Шымкент қаласының іркінді сулары жалпы ... ... ... және одан ары ... механикалық және жасанды биологиялық
тазалау қондырғыларына беріледі. Тазаланған ағым ... ... 25,8 ... ... су ... ... Шығарылатын іркінді сулар аралас,
коммуналды-тұрмыстық, өндірістік ... ... асты және жер үсті ... ... ... ... мұнай-химия, химиялық, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері жатады.
Негізгі ластауыш заттарға азоттық ... ... ... ... ... және т.б. жатады.
Қаланың едәуір бөлігін жер асты суларының басуы байқалған. Оның негізгі
көздеріне келесілер жатады:
-атмосфералық жауын-шашынды ... ... ... ... ... мен көлшіктердегі, сондай-ақ кішігірім егін
бөліктерінде/огородтарда/ фильтрациялық шығындар;
-сутасымалдаушы ... (су ... және ... ... ... ... ... 1360 га құрайды.
Тұрмыстық қалдықтардың жиналуы.
Тұрмыстық қалдықтардың қалалық күл-қоқыс орны қала сыртында, солтүстік-
шығыста орналасқан. Қалдықтар алып жатқан ... жер ... 500 га ... ... ... ... келесі құрамда болып келеді, %:
қағаз және картон - 37,
тағам қалдықтары -18,
әйнек -10,
металл-10,
полимерлер -8,
ағаш -4,
басқа қалдықтар -13. . ... ... ... ... ... мың ... |Кәсіпорынның аталуы |01.01.02 жалпы |2003ж. ... |
| | ... ... | ... | | ... |
|1 ... ЖАҚ - шлак - ... 54,395 |0,270 |
| ... арсенаты | | ... ... ААҚ ... ... |7,476 |0,115 ... ... ААҚ |0,09 |0,018 ... ... |0,058 |- |
|5 |АК "ОК Дыш ... ве ... |- |
| ... ОҚФ | | |
|6 |"Су ... |341,817 |2,216 |
| |ЖШС | | |
|7 ... -кус" АҚ | |0,310 |
|8 ... ААҚ |1017,7 2204,3 |- |
| ... сүт - |100,45 | |
| ... шлак - бос | | |
| ... | | ... аса ... экологиялық проблемалары
І.Шымкент қаласындағы автокөліктің қоршаған ортаға ... ... кері ... төмендету.
2."Шымкентфосфор" ААҚ жоғары улы ... ... ... ... дайындау.
3.Шымкент қаласында тұрғындар денсаулығы мен қоршаған орта
мониторингінің ... ... ... ... Атмосфералық
ауаның ластану жағдайы 4 пост бойынша бағаланады. Негізгі көрсеткіші
елдімекен ... ... ... ... ... ... мәні болып табылады.
Ластауыш қалдықтардың жылдық концентрациясы төмендегідей: шаңның ... ... ... ... ... ... (ШМК), азот қос тотығының шекті мүмкіндік концентрациясы-
1 (ШМК).
Максималдық бірлік концентрациясының мғндері: формальдегид - ... ... ... концентрациясы (ШМК) 1,03, цемент ... №3 ... ... ... ... азот қос ... ... (шекті мүмкіндік концентрациясы 3,4 (ШМК), Ордабасы алаңындағы №2
ластауыштарды ... ... ... ... ... 2,4 (ШМК)). Басқа қосылыстар шекті мүмкіндік
нормада.
Оңтүстік Қазақстан облысындағы гидрометерология орталығы "Атмосфера -
2" ... ... ... ... ... ... ... Ленгір, Сарыағаш, Жетісай және Шардараның атмосфералық ауа
жағдайына бақылау жүргізіледі.
Зиянды заттардың ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштеріне де бақылау
жүргізіледі.
Жоғарыда аталған қалаларды экспедициялық тексеруден алынған ауаның
ластану сипаттамасы төмендегідей:
Ленгір: Атмосфералық ауаны ... ... ... ... ... тамақ өңцірісі жғне жеке тұрғын секторлары жатады. Шаңның орташа
концентрациясы ... ... ... (ШМК) 4 есе ... - 4,3 есе, ... ... - 1,0 есе жғне азот қос тотығы -
1,3 есе. Басқа қосылыстар санитарлық норма шегінде.
Арыс: Ауаның ... ... ... ... ... депо жғне жеке ... ... ықпалын тигізеді. Қала ауасындағы
орташа тғуліктік концентрация мәндері төмендегідей: шаң шекті мүмкіндік
концентрациядан (ШМК) 4,7 есе ... ... - 4,3 есе, азот ... -1,3 есе. ... ... ... мүмкіндік нормада.
Сарыағаш: Ауаның ластануы ұсақ өндіріс, жылыту орталығы және жеке
тұрғын ... ... ... ... ... тәуліктік
концентрациясы шекті мүмкіндік концентрациясының (ШМК) нормасынан 4 есе
жоғары, формальдегид - 5,3 есе, азот қос ... -1 ... ... ... ... нормада және ластану деңгейі
өзгермеген.
Жетісай: Ауаның негізгі ластауыштарына мақта тазалау зауыты, ... ... ... және жеке ... ... жатады. Шаңның орташа
тәуліктік концентрациясы шекті ... ... (ШМК) 4,7 ... азот қос ... - 1,0 есе, ... - 5,3 есе, ... тотығы
- 1,3 есе жоғары жғне ластану деңгейі өзгермеген.
Шардара: Ауаның негізгі ластауыштарына су ... ... ... ... ... және жеке ... ... жатады. Шаңның
орташа тәуліктік концентрациясы шекті мүмкіндік концентрациядан (ШМК) 4 есе
жоғары, азот қос тотығы - 1,0 ... - 5,7 есе. ... ... ... ... ... Қазақстан облысының негізгі өндірістік потенциалы ... мен оның ... ... ... Оған ... ауаның
келесі негізгі ластауыштары кіреді: "Южполиметалл" Өндірістік Корпорациясы"
АҚ, "Петро ... Ойл ... ААҚ, ... ААҚ, ... ААҚ жғне ... жылғы статистикалық есеп мәліметтеріне сай жалпы шығарынды
Оңтүстік Қазақстан облысы ... 31 мың ... ... заттарды атмосфераға шығару динамикасы (стационарлық
көздерден) кестөде берілген (ОҚО облыстық статистика басқармасының
мғліметтері бойынша, тоннамен):
|Аталуы |2003 жыл |2004 жыл ... ... |27702,4 |31075,8 ... | | ... ... ... сай ... шығарындыларының жалпы
көлемі келесі тенденцияда өседі:
Мұнай өңдеу бойынша - мұнай өңдеудің артуына байланысты;
Құрылыс ... ... ... - ... ... ... байланысты;
жылу энергетикасында, қаланың дамуына жғне жылу және электр
энергияларының қажеттілігі артуына ... және ... ... өсімдік шикізатын өңдеумен айналысатын
кәсіпорындардың көбеюіне жғне шығарылатын өнім көлемі артуына
байланысты.
Оңтүстік Қазақстан облысы атмосфералық ауасының ең ірі ... ... ... ... ... кәсіпорындар жатады:
"Петро Казакстан Ойл Продактс" ААҚ - 14254,4 тонна немесе 45,8%,
- "Энергоорталық-3" ААҚ - 1568,4 тонна ... ... ... ... АҚ - 5761,7 ... ... 18,5
%,
- "Шымкентцемент" ААҚ - 1650,9 тонна немесе 5,3 %,

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан облысының агроландшафттарына физикалық - географиялық сипаттама32 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының агроландшафттарына физикалық-географиялық сипаттама41 бет
Оңтүстік Қазақстан облысына жылпы физикалық - географиялық сипаттама52 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының ауыл шаруашылық кешені98 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының климаттық - экологиялық жағдайы42 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аймақтарының географиясы мен оның рекрациялық маңызы85 бет
Қазақстанның Оңтүстік бөлігінің тарихи карталарын құрастыру негіздері82 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы топономиясының физикалық-географиялық астарлары65 бет
Windows-та виртуальді жадымен жұмыс істеу9 бет
Аймақ экономикасын мемлекеттік реттеу16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь