Киіз үй туралы

1. Қазақтың баспанасы киіз үй
Оның сүйегі және әбзелдері

2. Киіз үйдің тігілуі және түрлері

3. Киіз үй жиһаздары және ыдыс.аяқтары

4. Пайдаланған әдебиеттер
Көшпелі халықтардың қысы-жазы отыратын баспанасы киіз үй болған. Ол тез жығып, түйеге артып жүруге, шапшаң тігуге ыңғайлы, көшіп – қонуға лайықтап жасалған. Киіз үй біздің заманымыздың VII ғасырында кеңінен пайдаланып, киіз басу белгілі бір еңбек кәсібіне айналған. Еуразия далаларындағы көшпелі және жартылай көшпелі, отырықшы халықтардың арасында да кеңінен тараған. Қазір біз көріп жүрген киіз үй бірден дәл осы қалпында пайда бола қойған жоқ. Ол, негізінен адамзат дамуының әр кезең, сатыларындағы тұрғын үйдің қарапайым түрлерін жетілдірудің нәтижесі болып табылады.
Киіз үйдің көшіп-қонуға ыңғайлығымен қоса жазда ауасы таза, салқын болған. Қыста керегесін екі қабат киізбен қаптап, ошақ жағып. Жазға дейін отыра беруге болады. Киіз үй - өзіндік баға жетпес өнер туындысы, қазақ халқы үшін өмір салты мен әдет-ғұрпының, дүние танымының, сан ғасырлық мәдениетінің жарқын айғағы. Көшпелілердің кіші әлеміне айналған киіз үй олардың өмірінің көп бөлігі өтетін дәстүрлі тұрақты мекені.
Қазақтың киіз үйі сыртқы жабысына қарай: «үзікті», «көтерме туырлықты», сүйегінің (ағашының) уақ – ірілігіне қарай: 4-қанат, 6-қанат, 8-қанат, 12-қанат, 18 қанат, ал салтанатына қарай: «ар орда», «ақ отау», «алтын орда», «хан орда», «қараша үй», «қара лашық», «абылайша» тағы басда да түрлерге бөлінеді.
Киіз үйдің сүйегі дегеніміз, ол – кереге, сықырлауық, уық, шаңырақ. Киіз үйдің сүйегі арнайы дайындалған ағаштан жасалады. Соның бірі кереге – киз үйдің шеңбер қабырғасын құрайды. Кереге жасау үшін шыбыл талды кептіріп, оны қоламтаға төсеп балқытып, арнаулы үлгімен ырғақта қатырады. Үлгіге келген талды жонып, жұмырлап, жылғалап, жосамен бояйды. Жосалған «үй ағашты» дақтау кезінде керегені жел көз (көзі кең) немесе торкөз (көзі тар) жасау жағы ескеріледі.
1. Шаңырақ үй – тұрмыс энциклопедиясы

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері
С.Қалиев, М. Оразаев, М.Смайылова
3. Қазақ халқының қол өнері
Х.Арғынбаев
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АЛМАТЫ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ СТАТИСТИКА ...... ... пәнінен
Тақырыбы: Киіз үй
Тексерген: Абишева Г.К.
Орындаған: Мади Айнур
сырттай оқу
бөлімі
04211 ... ... ... ... киіз ... сүйегі және әбзелдері
2. Киіз үйдің тігілуі және түрлері
3. Киіз үй жиһаздары және ыдыс-аяқтары
4. Пайдаланған әдебиеттер
Казақтың ... – киіз ... ... қысы-жазы отыратын баспанасы киіз үй болған. Ол тез
жығып, түйеге артып жүруге, шапшаң тігуге ыңғайлы, көшіп – ... ... Киіз үй ... ... VII ... кеңінен пайдаланып,
киіз басу белгілі бір ... ... ... Еуразия далаларындағы
көшпелі және жартылай көшпелі, отырықшы ... ... да ... ... біз көріп жүрген киіз үй бірден дәл осы қалпында пайда бола
қойған жоқ. Ол, ... ... ... әр кезең, сатыларындағы тұрғын
үйдің қарапайым түрлерін жетілдірудің нәтижесі болып табылады.
Киіз үйдің көшіп-қонуға ыңғайлығымен қоса ... ... ... ... ... керегесін екі қабат киізбен қаптап, ошақ жағып. Жазға ... ... ... Киіз үй - ... баға ... өнер туындысы, қазақ
халқы үшін өмір салты мен әдет-ғұрпының, дүние ... сан ... ... айғағы. Көшпелілердің кіші әлеміне айналған киіз ... ... көп ... ... ... тұрақты мекені.
Қазақтың киіз үйі сыртқы жабысына қарай: «үзікті», «көтерме туырлықты»,
сүйегінің (ағашының) уақ – ... ... ... ... 8-қанат, 12-
қанат, 18 қанат, ал салтанатына қарай: «ар орда», «ақ отау», «алтын орда»,
«хан орда», «қараша үй», ... ... ... тағы ... да ... ... ... дегеніміз, ол – кереге, сықырлауық, уық, шаңырақ.
Киіз ... ... ... ... ... ... ... бірі кереге –
киз үйдің шеңбер қабырғасын құрайды. Кереге жасау үшін ... ... оны ... ... балқытып, арнаулы үлгімен ырғақта қатырады.
Үлгіге келген талды жонып, ... ... ... ... ... «үй
ағашты» дақтау кезінде керегені жел көз (көзі кең) немесе торкөз (көзі тар)
жасау жағы ескеріледі. Кең көзді кереге түйеге ... ... ... ... ... ал тар ... кереге тиеуге ауыр болғанымен, желге
берік болып келеді. Керегенің аяғы, басы, ... ... ... жері ... ... ... жері) болады.
Уық – шаңырақ пен керегені байланыстыратын бөлшек. Уық та керегеге
ұқсас ... ... ... ... ... «иіні», ал шаңыраққа
байланысар бөлігін «қары» дейді. Төрт қырлы ұшын «қаламы» деп атайды. Қалам
шаңырақ ... ... ... ... ... ... ... бау өткізіледі, оны уық бау немесе балақ бау деп атайды.
Шаңырақ – киіз үйдің күмбезді төбесін құрайтын ең ... ... ... ... қасиетті санаған. Шаңырақты сом қайыңнан иіп,
қоспаларын қиыстырып, шегемен ұстатады. Шаңырақтың ... ... ... атайды. Оған уық сұғатын төрт ... көз – ... ... өн бойын өректермен, оюлармен өрнектейді және безендіреді. Киіз
үйге күмбезді түр ... ... ... тұру үшін шаңырақты кере жарты ай
бейнелес шыбықтарды иіп әкеп, айқастырып, ... ... ... деп ... Күлдіреуіш арқылы үйге жарық түседі, түтін шығады.
Сықырлауық (жарма есік) кереге шеңберіне ... ... ... ... ... Есік табалдырық пен маңдашадан, қос босағадан, жарма
беттен тұрады. Есіктің қос ... мен ... беті ... ... ... ... ... киіз үйдің бөлшегі – босаға.
«босағаны ... ... оң ... ... - деп ырымдап жатуында үлкен
мән-мағана бар. ... ... ... деп ... ... ... сыртқы әбзелдері (туырлық, үзік, түндік) күн сәулесі мен
тамшы өткізбеу, жылу ... ... ... Олар ... ақ ... ою-өрнекті жіппен жиектеу, мақпал немесе шұғадан дөдегеге ою бастыру
мен жел баулары да әшекейлі ... ... ... – түсті жіптен
тоқылады, бұл киіз үйге ... ... ... үйді тіккенде үй сүйегі бір-бірімен бау-басқұрлар (басқұр, құр,
таңғыш, ... ... бау) ... ... ... Оның ... ... киіз әбзелдер (туырлық, үзік, түндік, киіз есік) жабылады.
Туырлық – кереге іргесінен уықтың ортасына дейінгі жерді, үзік – кереге
басынан шаңырақ шеңберіне ... ... ... - ... киіз ... жауып тұрады. Киіз есіктің сырты киіз,ортасы ши, астары жарғақ
теріден жасалады. Шиыршықтап түріп қоюға ыңғалы. Көбінесе, жел ... ... ... ... үй ... бір ... ұстастыру, сыртқы киіздерін бастырып тұру
мақсатында бау-басқұрлар ... Олар ... құр, ... ... үзік және түндік баулар, балақбау, иық бау, жел бау, т.б.
Таңғыш – екі ... ... ... ... ... жіңішке
құр. Бас арқан – керегенің басын сыртынан бастыра орап таңатын қыл ...... ... ... жатуы және оны жел көтеріп кетпеуі ... ... ... қыл арқан. Шалма – уықтарды ығып ... ... ... құр. Уық ... ... иық бау деп те атайды. Желбау -
өрнекті, төгілме шашақты құр. Шыңыраққа үш жерден байланып, кереге ... үйге ... ... сипат береді. Оның негізгі міндеті жел тұрған
кезде ... ... ... ... Басқұр – киіз үйдің ішін безендіру
үшін, әрі туырлықтың кереге басына ... үшін уық пен ... ... ... ... таңатын өрнекті жалпақ құр. Туырлық бау –
туырлықты ұстап тұратын, әрі әсемдік үшін түр салынған жалпақ ... ... бау – ... екі ... екі ... үш ... ... уықтың
үстіне айқастыра тартып керегеге байлайтын бау. Бақан – бір ұшын (жоғарғы)
екі аша етіп ... ұзын ... ... майыспайтын. Мықты түзу ... Ол киіз үйді ... ... ... ... ... арналған.
Кереге мен туырлық арасынан айналдыра тұтылатын шилер туырлықты кереге
көгінің жыртуынан қорғап, киіз ... сырт ... ... ... ... ... қой ... шиге орау арқылы геометриялық өрнекпен тоқылған
шиді «шым ши» деп ... Ши ... ... ... да ... Бай
жиһаздалған киіз үйлерде, қазан-аяқ жаққа болмаса, ши ұстамайды.
Киіз үйдің тігілуі және ... үйді тігу ... ... ... келе ... ... ... киіз үй бір жағына қисайып немесе уығы ... ... Киіз ... ең ... ... жайып, оның сағанақтарын таңғыштармен біріктіре
таңады, есігін орнатады. Басқұр таңғыштармен мықтылап ... ... ... ... шаңырақ көтеріп, оған уық шаншады. 12-18 қанат
үйлер өте биік болғандықтан, атты кісі шаңырақты ... ... өзге ... уықты шаншатын болған.
Жалпы киіз үйдің үлкен-кішілігін санына қарай белгілейді. Киіз ... үш ... ... он екі, он ... отыз қанатқа дейін жететін
түрлері болған. Киіз үй ... басы 70 – ... 360-қа ... ... ... киіз ... 8 қанаттан бастап 30 қанатқа дейін баратын
үлкен және өте бай ... ... ... ... киіз үйі ... ... ... жағдайына
байланысты, негізінен үш түрге бөлінген:
1) жаздыгүні ... ... киіз ... ... ... ... қадірлі қонақты күтіп алатын киіз үй;
3) жорық кезінде тігетін киіз ... ... ... ... ... асханаға, қоймаға, сарайға арналған да
киіз үйдің ... ... мен ... ... ... абылайша, ақ қос, қос,
қаңқа (арбаның үстіне тігілетін үй), жорық үй деп атаған. ... ... ... шиден-қақыра, доғара, аран, қалқа, тошала сияқты киіз
үйлер тектес үйшіктер мен күркелер де ... ... ... ... ... ... үйлер көбінесе жаугершілікте, майдан шебінднгі далаға
жауын-шашыннан қорғану үшін тігілген.
Ақ боз үйдің өзімен қатар тігілетін қосалқысы-қараша үй деп ... ... ... ... Ақ боз ... ... көлемі кішілеу,
төрт қанатты, уығы ... ... ... бойы ... ... ... киізбен жабылатындықтан, қара үй немесе қараша үй ... киіз ... ... ... ... ... ... жайдың аса сыйымды түрін орда деп атайды. Бұл ел билеген хан
мен сұлтандар үшін ... ... ... ... ... ... ... мен құрметті қонақ қабылдауға, келіссөздер
жүргізуге, шартқа қол ... ... 12 ... одан да көп ... үй - ... халқының өзімен бірге жасасып, тарих ... ... ... үй ... және ... киіз ... ... жасалған үй жиһаздары болған. ... ... ағаш ... жастық ағаш, жүк аяқ, түс киіз, адалбақан,
асадал, тағы басқа. Енді ... ... ... ... сырмақ,
тулақ, құрақ көрпеше, жер жастық. Тұтынатын заттар: аяқ қап, кесе ... ... ... ... ... ... ... қасық, ағаш аяқ
(астау), ожау, елеуіш, ... ... ... қол ... саба тағы ... оң ... ағаш ... қойып, үстіне көрпе – жастық жинайды. Оның
тұсына түскиіз ұстап, шымылдық құрады. Төрге жүкаяқ ... ... ... ... сол жағына ыдыс-аяқ салатын аяққап, тамақ салатын кебеже, саба
сияқты ыдыстар қойылады да бетін шым ... ... ... – үй ... ... бір ... яғни киім-кешек немесе басқа
да бағалы бұйымдарды сақтайтын сандық. Абдыраны жеңіл әрі мықты ағаштың
тегістеп, ... ... ... Ою-өрнектермен әшекейлейді. Екі
жағына тұтқа орнатады.
Ағаш төсек – адамның жатып тынығуына арналған үй ... Ағаш ... ... түрі – ... бас ... Жастық ағаш – екі басы қайқы,
ағаш төсектің ең алғаш пайда болған түрі. Оны ағаш ... ... ... ... ... ... ... ағаштың және ағаш төсектің
беткі жағын ... ... ... – киім және үй ... ... ... ... көбінесе бұтағы көп қайыңнан ... ... ...... пен ... ... арналған кебеже
тектес ыдыс. Асадал мықты және жеңіл ағаштан жасалады. Оның суырмасы және
екі ... ... ... ... оның бет ... әшекейлейді. Кебеже –
көшіп-қонып жүргенде сүр ет, ... ... ағаш ... ... өрнектеген сандықша ыдыс. Ертеде қазақтар көшіп қонып
жүргенде ... ... ... жас ... ... ... ... бір түрі сырмақ. Сырмақ ... ... және ... тән ... Оның ... ... ... ақ, қара немесе қызыл
және көкпен боялған, ... ... ... ... ақ ... ою
бастырып жасалған сырмақ. Сырмаққа арналған ақ, қара киіздер ... Олар жұқа және ... ... ... Сырмақтың оюларын
құрастырып, оны ... ... ... және ақ ... ... ақ ... қара
киіздің үстін қара жіппен жөрмеп тігеді. Осы әдіспен тігілген сырмақ қатты,
шымыр ... ... ... өнерінде «қошқар мүйіз» ою-өрнегі көп
қолданылады. Түскиіз – сәндік үшін төсектің ... ... ... ... ... ... ойып, әр түрлі жіппен кестелеп, зерлеп тігеді.
Халық арасында зерлеп тігілген түскиізді жоғары бағалаған.
Ертедегі көшпелі қазақтар ас ... ... ... мал терісінен
жасаған. Ондай ыдыстың ең үлкені – саба. Саба-молшылық, байлықтың белгісі.
Ешкі терісінен жасалған қымыз немесе ... ... ыдыс ... деп аталады.
Торсықты жолаушылар, малшылар қанжығасына байлап жүретін болғандықтан
жанторсық деп те атайды. Келі – ... ... ... ... ... ... екі ... келі болған. Біріншісі тақта келі, екіншісі шұңғыл
келі. Келінің бұл түрлерінің ерекшеліктері түбінің ... ... ... ... Күбі – ... ... май ... қымыз, шұбат пісуге
арналған піспек ыдыс. Күбінің ауыз жағы ... ... де, ... ... ... өткізетін тесік жасалынады. Қазақтар піспекті
қайыңнан, еменнен және тағы басқа ағаштардан ... Кесе қап – ... ... ... Бұл ... ... ... жасалған. Әр қалтаға кесе
салып, сынбайтындай етіп жасалынады. Бұл қалталардың сыртынан ... ... ... ... жүретін болғандықтан, үй жиһаздарын
осыған ыңғайластырып жасаған. Бұл жиһаздардың кейбір ... ... ... Шеберлер әр бұйымды асқан шеберлікпен жасаған. Оларды
сүйектермен және алтын, күміс шегелермен әшекейлеген.
Қазіргі кезде киіз үй ... да ... ... қойылған, онымен
арнаулы кәсіпорындар айналысады.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Шаңырақ үй – тұрмыс энциклопедиясы
2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері
С.Қалиев, М. Оразаев, М.Смайылова
3. ... ... қол ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Киiз туырлықты, ағаш уықты4 бет
Киіз бұйымдарын жасау11 бет
Киіз үй3 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет
Қазақ киіз үйі30 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Айша Ғарифқызы Ғалымбаева5 бет
Академик Қ.И.Сәтбаевтың өмірі мен қызметінің негізгі кезендері9 бет
Аңызға айналған мекен - Маңғыстау !2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь