Қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. Шоқан Уәлиханов өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
2. Шоқанның саяси көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
3. Үлкен талант иесінің қоғамдық және ғылыми қызметі ... ... 9
4. Шоқан 1858.1859 жылдары Қашқарияға саяхаты ... ... ... ...10
5. Сот реформасы туралы жазбалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
Қазақтың тұңғыш ғалымы, ағартушы-демократы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов өмірі мен қызметі халқымыздың қоғамдық өрісі мен мәдениеті және әдебиеті дамуында бейне бір сілкініс болды. Қыр сахнасында қоғамдық ой-пікірдің жүйелі ғылыми негізде қалыптасып дамуына мүмкіндік те, жағдай да жоқ кезде Шоқанның ғылымның алуан түрлі саласымен шұғылданатын жан-жақты ғалым болуына тура келді. Ол тарих, этнография, археология, социология, экономика, филология ғылымдары саласында жемісті еңбек етті, жазушы, публицист, аудармашы, суретші болды. Ғұлама ғалым соншалықты қысқа ғұмырында кейінгі ұрпаққа аса бай, бағалы мұра қалдырды. Ш.Ш.Уәлихановтың алуан арналы бай мұрасын, ондағы қисапсыз мол ой толқындарын толық игеру, ғылымның әр саласына қосқан үлесіне бойлау әрі зерттеу жылдар өткен сайын маңыздала бермек.
Шоқанның ғылымға деген құштарлығы, оның ішінде қоғамдық ғылымдарға, ынта-ықыласы, бейімділігі ерте, оның Сібір кадет корпусында оқыған жылдарынан басталды. Омбы кадет корпусы Сібір оқу орындарының ішіндегі ең көрнектісі еді. Бұл арнаулы әскери жабық оқу орны өз шәкірттеріне негізінен жалпы білім беру бағытын ұстады. Мәселен, онда жалпы география, Россия географиясы, жалпы тарих пен Россия тарихы, орыс және Батыс Еуропа әдебиеттері, философия негіздері, орыс және француз тілдері, бірнеше шығыс тілдері оқытылды. Шоқанның аса зеректігі әсіресе осы пәндерді оқып-үйрену, игеру тұсында айқын көрініп, жұрт назарын аударды. Оның мектептес досы Г.Н.Потанин былай деп жазды: «Шоқан тез кемелденді, өзінің орыс жолдастарын басып озды.Оған көп адам ден қойып, зер салды... Корпустың оқытушылары Шоқанды болашақ зерттеуші, тіпті ғалым болуы да ықтимал деп жүрген кезде Шоқан небәрі 14 – 15 жаста ғана болатын, ол кезде өте-мөте көп оқитын. Бұл оның бойындағы сыншылық қабілетті жетілдіре түсті. Адамгершілік мәселесі және кейіннен өзінің мамандығы болып кеткен Шығыс филологиясы саласындағы оның ой-пікірлеріне біз қайран қалатынбыз.»
1. Қазақстан тарихы кітабы. Алматы «Қайнарң 2002 жыл
2. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Р.С.Тұрысбек, Қ.Қ.Мәдібай, Алматы «Қазақ университетің 2001 жыл
        
        ЖОСПАР:
Кіріспе…………………………………………………………………………3
1. ... ... ... ... ... Үлкен талант иесінің қоғамдық және ғылыми қызметі ……..9
4. Шоқан ... ... ... ... Сот ... туралы жазбалар……………………………….14
Қорытынды...................................................................
..................................18
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
........19
Кіріспе
Қазақтың тұңғыш ғалымы, ағартушы-демократы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов
өмірі мен қызметі халқымыздың ... ... мен ... және әдебиеті
дамуында бейне бір сілкініс болды. Қыр сахнасында қоғамдық ой-пікірдің
жүйелі ғылыми негізде ... ... ... те, ... да жоқ ... ғылымның алуан түрлі саласымен шұғылданатын жан-жақты ғалым
болуына тура келді. Ол ... ... ... ... ... ғылымдары саласында жемісті еңбек етті, жазушы,
публицист, аудармашы, суретші ... ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа аса бай, бағалы мұра қалдырды. Ш.Ш.Уәлихановтың
алуан арналы бай мұрасын, ондағы ... мол ой ... ... ... әр ... ... ... бойлау әрі зерттеу жылдар өткен сайын
маңыздала бермек.
Шоқанның ғылымға деген ... оның ... ... ... ... ерте, оның Сібір кадет корпусында оқыған
жылдарынан басталды. Омбы кадет корпусы Сібір оқу ... ... ... еді. Бұл ... әскери жабық оқу орны өз шәкірттеріне негізінен
жалпы білім беру ... ... ... онда ... ... ... жалпы тарих пен Россия тарихы, орыс және Батыс Еуропа
әдебиеттері, ... ... орыс және ... ... ... ... ... Шоқанның аса зеректігі әсіресе осы пәндерді оқып-үйрену,
игеру ... ... ... жұрт назарын аударды. Оның мектептес досы
Г.Н.Потанин ... деп ... ... тез ... өзінің орыс жолдастарын
басып озды.Оған көп адам ден қойып, зер ... ... ... ... зерттеуші, тіпті ғалым болуы да ықтимал деп жүрген кезде
Шоқан небәрі 14 – 15 ... ғана ... ол ... ... көп оқитын. Бұл
оның бойындағы сыншылық қабілетті жетілдіре түсті. Адамгершілік мәселесі
және кейіннен өзінің мамандығы ... ... ... ... саласындағы
оның ой-пікірлеріне біз қайран қалатынбыз.»
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835 – 1865)
1. Шоқан Уәлиханов ... ... ...... ... ... ғалымы,
батыл саяхатшысы. Ол қазақтың тарихын, этнографиясын және ... ... ... ... пен қырғыздың әдебиет теориясы мен ... ... рет ... ... ... ... еңбектер жазған әдебиетші.
Сондықтан Шоқан қазақтың ... ... ... Н.Г. ... ... ... негіздеуші, публицист жазушы. Қазақтың
әдебиеті мен мәдениетін орыс жұртшылығына алғаш танытушы. Бұл істе ... ... жоқ. ... ... ... орыс ... да ... әдебиеті
мен туралы пікірлер айтып, қазақ ауыз әдебиетінің кейбір үлгілерін баспаға
да ... ... ... ... Потанин, Березин, Радлов, Алекторов т.б
еңбектері ерекше ескерерлік.
Шоқан 1835 жылы ... ... ... ... бекінісінде тұған.
Шоқанның шыққан ортасы -- ... ірі ... ... ... ... Омск ... училищесін бітірген, орысша сауатты, офицерлі чині бар
(полковник болған) адам. Ол -- ... ... ... ... ... Ал Шыңғыстың әкесі Уәли мен шешесі ... да ... ... Арғы ... тарихқа белгілі – Абылай хан.
Шоқан осындай белді семьядан шыққан жас. Бұл оған ... ... ... ... ... ... ... ескіше хат таниды. Он жасқа
ьолғанда, әкесі оны Омскідегі кадет корпусына ... ... ... ... ол орыс ... білмейтін, ауыл салтындағы бала ретінде келіп
түседі де, бір жыл ішінде орыс тілін ... ... ... талапты, зерек
болып өседі. Ол корпус оқушыларының алды болып бірден көзге үседі. Шоқан
талабын оқытушылары ерекше ... ... ... ... ... өте
жақсы үлгіріммен бітіріп шығады. Ең жетік оқушылардың бірі болып ... ... ... ... ... естелігінде : Шоқанның санасы тез өсіп
өз қатарластарынан өте озық ... еді. ... ... және ... ... мол адам ... - ... кадет корпусын бітіріп шығысымен “1853 жылы генерал –
губернатор оны өзіне жәрдемші етіп ... Ол ... және оның ... ... ... қала чиновниктері мен интеллигенция арасында талай әңгімелер
тарайды. Ал генерал – губернаторға ... ... ... ... Шоқанды талай адаммен кездестіріп, әкімшілік ортаның ішкі сыр –
сипатын әбден тануға ... Әр ... ... ... жататын
бұйрықтар, құпия хаттар Шоқанның да да қолына түседі, бұл отаршыл үкіметтің
жүргізіп отырған саясатын жан – ... ... үшін ... ... ... ... ... патшаның ниетін, миссионерлік ... ... ... ... ... түсінеді. Халқының тағдырын ойлауға бұл жай
да сөзсіз әсер ... ...... кеңсесінде болу арқылы Шоқан
орыстың дворяндық ортасын, офицерлерін мен чиновниктерін көп көріп, олардың
мақсаты мен ... ... ... ... ...... ... талай өлкені, қалаларды аралады. Ресейлік ірі қалаларды көреді. Дүние
кезіп, көптеген білімді ... ... ...... ... ... ... не ұсталып айыпталып жүретіе патша үкіметіне сенімсіз
адамдар, не ... ... не ...... ... сан мыңдап
Шоқанның көз алдынан отіп жатты. Сезімтал, түйінді, ... жас ... ... салып ойламай, оған өз тұжырымын жасамай өте шықпады.
Үкімет тарапынан жүргізіліп ... ... ... ... - ... істер Шоқанның жас жүрегіне дақ салмай ... Ол ... ... ... оның көп ... ... құпия істерін,
жасырын саясаттарын тани алатын халге жетеді. Бұны ол даладағы ... ашық ... ... ауыр ... ... Ер жетіп, ойын салмақтай келе Шоқан бұл жайларды жақсы
түсінеді. Енді бұл ... қала ... ...... ... Біреудің
жетегінде жүре беруге болмайтынын сезеді. Халқы, елі үшін ... ... ... аз да ... өз ... ... ойлайды. Бұл жолдың
оңай жол екеніне ... жас ... әлі де ... іздене береді. Осы
генерал маңында, қала жанында жүрген кезінде ол бір минутын босқа ... ... ... ... ... ақыл ... Осылайша, өз
бетімен ізденіп, білімін молайтады.
Шоқан ендігі жерде кейбір ... ... ... ... бастайды.
Өз ойын білдіріп, ел мақсатын көздейді. Ресей ... ... ... ... ... игі ... ... қазақ қоғамын билеу ісіне байланысты өкімет
тарапынан жүргізіліп жатқан жаңа ... ... ... араласады. Орта
Азияны, Қырғыз өлкесін зерттеу жұмысымен әуестеніп, 1856 жыл ... ... ... ... - қазақ жерінің географиялық
картасын ... Оның ... мен жер ... ... ... зерттейді. Кейін осы сапардағы жиған материалдары
негізінде ... ... ... Бұл ... ... ... ... танытады.
Елін, халқын шын жүрегінен сүйтін жас өзі жеткен еуропалық мәдениетке
елін ... ... ... ... ... дұрыс жолға бұру міндетін
арқалады. Ол қазақтың мәдениетті ел ... ... ... үшін ... ... ... ... Шоқан заманның ең қажет адамы -- қоғам қайраткері
болып шықты.
Шоқан ... ... сол ... ... ... өз еркімен
қосылуын өте орынды және заңды құбылыс деп дұрыс бағалады, өзінің бойындағы
бар күш-жігерін сол ұлы ... ... ... үшін жұмсады, халқымыздың
туысқандық достық қатынасын нығайтуды ... ... ... ... Ол ... тарихи жағынан да тіпті қан араласу жағынан да ... деп орыс пен ... ... ... ... ... ... дұрыс ескертті. Сонымен бірге, орыс халқының да қазақты өз туысындай
бауырына тартып, шын достық ниет көрсетуі керек, себебі қазақтай өз ... ... ... үміті күшті халықтың, отандық жағынан
орыспен туысқан ... одан да ... ... адал ниет ... ... мол
болуға тиіс. Міне, Шоқан қазақ халқының шын досы, туысы орыс ... ... соз деп, ... ... бар ... қасиеттерді қабылдауды керек қылды.
Білім негізін үйрететін дүниелік ... ... ... Шоқанның саяси көзқарасы
Шоқанның саяси көзқарасы айқын. Ол ... ... ...... Оның ... ... -- өз елін ... мәдениетіне жетелеу және сол арқылы халық санасын ояту, өзінің туған
елін ... ... ... ... Еуропа мәдениетін жедел меңгеру жолын
ұсынып, қазақ балалары үшін ... ... ... етіп, кезіндегі кертартпа,
өмірге жанасымсыз мұсылмандық оқуды және одан туған кеселдерді ... елін дін ... алып ... мәдениетке жететін жаңа ... ... ... ... ... ... жетуі сияқты, біздің
қазаққа да ... ... ... ... қаупі туып тұр. Қазақ халқының
тоттанбаған таза ойы татар оқуынан ақыл мен ... ... ... не ... ... ... біздің де аттап өтуіміз керек, бұл жолда
өкімет бізге жәрдемдесуге тиіс. Бұл – суға ... бара ... ... ... ... Ол үшін ... молдаларын қолдауды өкімет қоюы керек те,
татар мектептерінің ... орыс ... ашу ... - деп ол ... ... жолында программалық пікірлер ұсынды. Амал не, ол кезде
патша өкіметі тарапынан айтарлықтай көмек бола қойған ... ... ... екі ... ... да көре білген ойшыл. Ол
Петербургта болған күндерінен бастап бұқарашыл Ресейдің СОВРЕМЕННИК журналы
айналасындағы, университет аудиториясы мен ... ... ... ... өз ... ... адамдар қуаымын тауып қосылды. Бұған дейін ол
Омбының ұлықтарын көріп, олардан түңіліп, бойын аулақ ... ... мен ... үміт артса, оның ендігі көрген адамдары мүлде ... ... ... петрашевшілдер көбірек әсер
етті. Олардың ішінде С.Ф. Дуровпен жақын дос болды. Ол – Шоқанға ... ... көп ... ... ... С.Ф. Дуров арқылы Шоқан ... ... ... ... ... ... ... жастың саяси
көзін ашуға Дуров тікелей әсер етіп отырды.
Шоқанның ... ... және және ... ... ... да
тапқыр адам болғанын замандас достары әр ... ... ... ... ... ... халық көтерілістерін жақтайтын пікірлері да айқын
еді деп ескертеді. Орыс шаруаларының ... ... ... ... ... көп оқып, кейде керек жерінде, оның атын қорықпай атап отырды
деп, Потанин көзі ... бір ... де ... ... ... да, Орта Азия халықтары туралы ... ... мен дін ... туралы да Шоқан өз пікірін ашық айтқан. Орта Азияның
ел билеушілері, -- дейді ол, -- ... күн ... ... ... ... ... шұлғып молдалармен әңгімелеседі. Шоқан осыны атап көрсете
келіп, олардың елі, халқы үшін істеп жүрген ... ... жоқ ... ... Орта ... ... ... қоғамдық, елдік сипаты төмендеп,
шаруашылығы нашарлап бара ... ... ... ... деген
еңбегіндеде Шоқан -- өзінің қазіргі қоғамдық құрылысы жағынан Орта Азия тым
мүшкіл ... ... ... Ол ... дамудың патологиялық дағдарысына
ұшырауда,- деп көрсетеді.
3. Үлкен талант иесінің қоғамдық және ғылыми қызметі
1850 жылдың бас ... ол ... ... ... Бұл ... ... И.Н.Березинге хат», «Профессор И.Н.Березиннің «Хан жарлықтары»
кітабы белгілі Шығыс зерттеушісі, тюрколог, ... ... ... ... ... Осы ... еңбектерінің өзінде-ақ
ертедегі жазба ескерткіштерді зерттеуге, Орта Азия халықтарының тарихына,
әдебиетке жас ... ... ... Ол ... ... ... ... әрі тұжырымды жауап берді.
Орталық Қазақстанда, Жетісу мен Тарбағатайда, ... ... ... ... және ... ... ... әдет-ғұрпы мен ескі
нанымдары туралы материалдар жинап қайтты, ... ... ... ... ол ... ... ... саяхатшы- ғалымы П.П.Семенов-Тянь-
Шанскиймен бірге болды.
Орыс ғалымы талантты жастың ерекше қабілеттігін, білімдарлығын аса
жоғары бағалап, былай деп ... ... мені ... ... адам –
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов ... ... ... ... ... ... ... зор табыспен бітіріп шықты...Петербургте
жүргенініде менің ықпалыммен университеттте лекция тыңдап, француз және
неміс тілдерін ... ... ... сонша, Шығыс тарихының, әсіресе қазақ
тектес халықтар тарихының терең білігірі болып шықты.»
Ыстықкөлге барып қайтқан ... ... ... 1856 жылы үш ай ... ... ... ... сапарында ұйғырлардың, ... ... ... ... ... Қазақ
даласына, Ыстықкөлге және Құлжаға ... сол ... ... тарихы, географиясы, этнографиясы, сөз өнері мен тіл туралы
жинап қайтқан материалдары мен зерттеулері ... ... ... ... 1845 жылы ... ... ... императорлық
географиялық қоғамының бағытына жас саяхатшы-ғалымның зерттеушілік
ізденістері сайма-сай келді. ... ... ... ... ... бірі – «Қазақ шежіресі» еңбегі оқылды. 1857 жылғы 27 февральда
қазақтың жас ғалымы Орыс география қоғамының толық мүшесі ... ... ... аяқ ... ... қырғыз еліне тағы да сапар шекті. Бұл
жолы ол ... ... ... ауыз әдебиетіме жете танысты. «Мен
үйсіндер мен қырғыздардың халық әдебиеті ескерткіштерін, тарихи ... ... ... ... ... ... етіп
жазып алдым»,-деп жазды Шқан. Ол өткен сапарында ... ... ... ... ... бере алмай кеткен болса, бұл жолы оның ... ... ... тарихи-әдеби талдау жасады. «Манастың» тамаша бір
тарауын – «Көкетай ханның асы» деген бөлімін орыс ... ... ... ... ... ... ... жылға дейін бұл өлкеге баруға, оны зерттеуге ... бәрі ... ... ... ... ... ... жол бұрын осы өлкеге барған немістің белгілі географ-ғалымы Адольф
Шлагинвейттің қайғылы тағдыры, дарға асып ... ... ... ... да ала ... Ол ... ... саяси жағдайы шиелініскен, талас-
тартыстар мен көтеріліс толқуларға ... ... ... ... ... аяусыз жазалау асқынған кезде оған бару ... үшін ... ... еді. Сондықтан өзінің ежелгі мәдениеті
мен тарихы бар, әрі ғылым үшін ... ... ... бұл ... ... ... ... жасырын атпен баруына тура келді.
Қашқарияда жарты жылға таяу созылған ... ол осы ... ... ... ... зерттеді, экономикасы мен
саяси құрылымы туралы көптеген ... ... ... ... ... сол материалдар негізінде Шоқан ... ... ... яғни ... ... ... Шығыстағы алты қаласының жай-
күйі» деген атақты еңбегін жазды. Еуропаға беймәлім дерлік осы ... ... ... ... жергілікті
халықтарының тарихына арналған бұл еңбек ғылымға баға жетпес үлес болып
қосылды.
Нәтижесі «нағыз географиялық ... ... ... ... ... ерлік деп саналған Қашқарияға атақты сапарынан кейін Шоқан бір
жарым жылдай Петербургте ... ... өзі ... ... жете ... білімін тереңдетуіне мүмкіндік берді. Сол уақытта,
Шоқан барған тұста Петербург 1861 жылғы реформаның қарсаңында еді, ... ... ... ... ... ұлғайып, Н.Г.Чернышевский бастаған
революциялық-демократиялық бағыт шаруалар мұқтажын, ой-тілегін білдірді.
«Современник» ... ... ... өміріне арналған, халық мүддесін
қорғаған мақалалар жиі жарияланып тұрды. ... ... орыс ... ... оның жаңаруын бақылап отырды. Ол
таңдаулы журналдарды үзбей оқыды»,-деп жазды. Петербургте ... ... ... ... ... қатысып, университеттте
лекциялар тыңдап, шетел тілдерін терең үйрене жүріп, Шоқан ... ... ... ... кездесті және
көптеген көрнекті ... ... ... кейбірімен достасып
кетті.
Ғұлама ғалымның 1860 ... ... ... ... Петербургтегі ... ... ... тағы ... ... ... оның ... қызметтерінің әр
алуан қыры, саяси мақсаты, әлеуметтік, ... және ... ... ... ... ... жетістіктері, озық ой-тұжырымдары биігінде
болған, әрі оған сүйенген Шоқан көбіне-көп салыстырмалы әдісті қолданды ... ... да ... ... ... өзінің жүріп өткен ізденіс
жолы болғанын саралап, ғылыми терең ой-пікірлер түйді.
Шоқан Уәлихановтың мол ғылым ... ең ... бір ... ... ғылымдардың басқа салаларымен қатар Шоқан
әдебиет пен тіл туралы да алғаш байсалды зерттеу ... ... Сөз ... ... ... ынта-ықыласы, қызығуы ғалымның бала
кезінде басталғаны, оған өзінің дәулетті әулеті Шоқан ... ... ... ... ... әжесі Айғанымның аңыз, ертегілерді шебер
әңгімелеуі, ел аузынан сөз ... ... ... ... бір ... ... ... ақындар айтысы, шешендік тапқырлық, біліктілік
сайыстарын көріп, тамашалауы оның кейін ғылым ... мол ... ... ауыз ... нұсқаларына назар аударуы ертерек, ауылда да,
кадет корпусында оқып жүрген кезінде де басталғанымен, сөз өнерін зерттеуші
ретінде қалыптасуы - ... ... ... ... ... ... мен
алпысыншы жылдардың бас кезі.
Бұл кезде ол дүниетанымы, әлеуметтік –саяси көзқарасы қалыптасқан,
білім-ғылым ... ... әр ... да ... үлес қосқан озық ойлы
ағартушы, ғалым саяхатшы ретінде көзге түсті. ... ол ... ... теориясы туралы да байсалды пікірлер ... ... сөз ... ... ... ... ... Уәлихановтың көзқарастары
адамзат көркем қазынасының бұрын – ... ... ... ... әдебиеттану ғылымы мен сынының жетістіктеріне арқа сүйейді, көбіне
олармен ... ... ... ... ... ... ... халықтарының әдебиеттерінен кең
салыстырулар, параллельдер жиі ұшырасады. Бұл оның ... ... ... ... Шығыс халықтарының, сондай-ақ біраз Батыс
халықтарының тілін жақсы ... ... ... терең білген зерделі
ғалым туған ... сөз ... ... ... ... мен ... қоя, салыстыра отырып, зерттеуге тырысты, кейбір ... ... ... ... ... сындарлы пікір айтты.
Шоқан Уәлихановтың ғылыми еңбектерінің бірсыпырасы өткен ғасырдың
орта кезінен бастап ... ... Оның ... ... мен ... «Алты шахардың немесе Қытайдың Нан-Лу провинциясының шығыстағы
алты қаласының хал-жайы». «Уәлихан төре ... ... ... ... ... географиялық қоғамы жазбаларының» 1861
жылғы кітаптарында жарияланды. Шоқан Уәлихановтың «Абылай» атты ... ... және ... ... ... сөздікте»
басылды. Біраз мақалалары ... ... ... ... ... ... 1865 жылы ... ағылшын
тілінде басылды. Шоқан Уәлихановтың басты-басты еңбектерінің жинағы 1904
жылы Н.И.Веселовскийдің ... ... ... ... Бұл
жинаққа ғалымның ғылыми еңбектері мен мақалаларының көпшілігі және қазақ,
қырғыз халықтарының ауыз әдебиетінің ол ... ... ... ... ... ... ... өмірбаянын жасауда, оның жарқын
өмірі мен ғылыми қызметін, асқан адамгершілік, озық азаматтық ... ... ... ... ... бұл кітаптың мән-маңызы зор.
Шоқан Уәлихановтың өмірі мен қызметін, ... ... ... ісі
де өткен ғасырдың 60 жылдарынан ... ... ... ... ... ... мен ... материалдары мен
есептерінде, некрологтарда және мақалаларда бағалы мағлұматтар, деректер,
сипаттамалар бар. Оларда ғалымның ... мен ... ... ... ... көзқарастарының әр қыры мен сыр-сипаты
қамтылған.
Шоқан – күллі Орта Азия елдері үшін аты ... ұлы ... ... ... ... ... жасаған тарихта, әдебиет пен ғылымда
қалдырған еңбектері баршамыз үшін ... ... да ... Сот реформасы туралы жазбалар
(Хаттан үзінді )
Бұл реформалардың бірсыпырасы, мәселен сот ... ... ... ... ... ... жөніндегі қайта құру істері,
тегінде біздің облысымыздың бұрынғы әкімшілік ... ... ... болар; сөйтіп, орыс үкіметі үшін де, қазақ үшін де күрделі
ауыртпалық ... ... ... былықтың орнына округтерде неғұрлым
пайдалы және өзін-өзі басқаруға негізделген басқару орындары құрылатындығы
даусыз шығар, ... ... ... ... ... ... және
қалалық қауымдары үшін қабыл алынып отыр ғой...
Заң шығарушылар мен реформа жасаушылардың бәрінің де қоғам пайдасын
ойлағандығына және соны ... ... жоқ, ... қоғамның дамуына не
пайдалы, не зиянды деген ұғым әр ... әр ... ... ... де, ... ... ... аңыздарға әдеттенгендіктің салдарынан
бірсыпыра жұрт сөзсіз ақиқат деп сеніп жүрген тағылық болжаулар көп, ... ... ... және ... ... дәлелдегенде де олар
соны істеп отыр.
Біздің заманымызда халықтың мұң-мұқтаждарына тікелей қатысы бар
экономикалық және ... ... ... үшін ең ... және оған ... ... деп ... ал саяси реформалар ... ... ... ... ретінде ғана қолданылады, өйткені әрбір жеке
адам болсын, өзінің даму жолында ... бір ... ... тұрмыс
жағдайын жақсартуды көздейді біздің прогресс дейтініміздің өзі де ... ... ... ... тұрмыс жағдайын жақсартуға себеп
болатын реформалар ғана пайдалы да, ал осы ... ... бір ... ... ... ... ... қазақтарының арасындағы сот жұмысына реформа жасау жайындағы
мәселені шешу үшін, облыстық басқарманың ... ... ... ... ... қортындысын тек халық пікіріне, онда да
сұлтандардың, билердің және атақты ... ... ... ... ғылыми фактілерді ескермегені былай тұрсын, оның үстіне біздің
ғасырымыздың жалпы тенденциялары мен ... ... ... ... мәселесі, - үлкен сақтықты және терең ... ... ... ... халықтың «не өмір, не өлімң деген мәселесі осыған
байланысты...
Өзін-өзі ойдағыдай ... ... және әлі де ... ... ... болатын әр түрлі енжарлықтың барлығы бастықтардың
бізге ерекше көңіл бөліп, мәселеге өте мұқият қарауын керек қылады.
Айта кету керек, бізге, ... ... ... ... ... ... ... қараушылықтың салдарынан ғана облыстық басқарманың
жанындағы комитет өз жұмыстарының басты ... ... ... ... билердің және басқа да қазақ шонжарларының пікірлерін алып
отыр және сол әбден сүйекке сіңген, ... ... ... ғана
өзінің жобасында ол қазақ ... ... ... табы ... ... ал ... ... яки қазақ аристократтары «қара ... ... ... халқы керексіз тауып отырған, көпшілік үшін керексіз және
зиянды қайта құру ... мен ... ... ... хатта мен облыстық басқарма мен округтік приказдардың істерінен
алынған фактілерге және өзімнің жүргізген ... ... ... облыстарымыздағы сот реформасы туралы мәселені түсіндіріп, тексеріп
көруге бел байлап отырмын.Орыс чиновнигінің ... ... ... тек
жаманшылық деп, өздерінің еркіндігіне және алып отырған жеңілдігіне тек қол
сұғушылық деп қарайды. Бұл, бір жағынан, өте түсінікті де, ... ... ... ... ... заседательдердің істеріне қарай
бағалайды.
Қырқыншы жылдарда бұрынғы шекаралық басқарма чиновнигінің ... ... заң ... аңыздары мен билік айту жайындағы
ғұрыптары ... ... ... ... ... ... ... өздерінің пікірлерін білдіріп отырды, бірақ бұл пікірлер ... ... ... ... ... яғни қосу не алу ғана ... ... сақта деп өздері сұраған билер сотын турадан-тура құртып,
жойып жіберді. ... ... ұзақ ... ... ... ... ... шешуге құқық берілуін және шығарылған үкімді орындауға
қатынасуға құқығы болуын талап етті; ... ... бір ... ... ... ... ... қылды, қысқасы, қазақ соттарының
корпорациясы қазақ биін,сот ісінде ... бар ... ... ... ... айналдыруға тырысты. Болыстар өзін-өзі қорғау сезімімен билерге
қызу түрде қарсы шықты, қазір өздерінің ... ... ... ... турадан-тура қол сұғып отыр деп білді. Аға сұлтандардың
араға түсуі ... екі жағы да ... ... ... мынадай келісімге
келді: билер болыстарға, болыстар билерге, ал ... мен ... ... ... ... Чиновник емес құрметті қазақтар мұның
бәріне де қосыла берді, өйткені оларға, болашақта осы ... ... ... ... ... халықты қанауға қазақ әкімдерінің
біріне-бірі кедергі жасамауы үшін, оларға керегінің өзі де осы болды.
Сібір ... ... сот ... ... ... жүргізген
жұмысымыздың жоғарыда баяндалған очеркінен мынаны ... ... ... ... бұқарасы, билер сотын ертеден келе жатқан халықтық түрінде
қалдыруды қалады, ал чиновник, атақ-дәрежесі бар және бай ... ... оның ... ... ... ... өзгертуде болды.Қазақ
даласында жүргізілетін сот реформасы туралы мәселені бұдан әрі ... бұл ... ... ... ... ... етеді және оның үстіне,
бұл – бай және ... ... ... ... және құрметсіз
туған-туысқандарына қаншалық ожар қарайтындығы жөнінде ... ... ... ... ... ... ... ожар
қарайтындығының айқын бір үлгісін мен Қарқаралыда көрдім. Онда билер ... ... ... ... ... ... ... берді,
оның үстіне, олар бұл округте билердің үстінен қарайтын төрт аға ... ... ... Бұл ... ... ... бола ... да, хат-
қағазға түсірілді, ал оны приказда көшіріп жазып жатқан кезде, менің жатқан
үйімді топ-тобымен келген атты-жаяу қазақтар ... ... ... ... ... ... сайлау туралың, тармақты жой, - деп талап етті және
осы талабы орындалғанша, олар тарамай тұрып алды. Мұның мәні ... ... ... ... ...... би, екіншісі – болыс, халықтың тілегі
бойынша, жемқорлық еткені үшін қызметтерінен босатылады, ал енді ... ... ... ... болған бұл адамдарға жаны ашығандықтан
және халыққа өктем қарағандықтан болу ... – әлгі ... ... ... аға ... ... ... ойлап табады, сөйтіп, қарапайым
халықтың наразылығын тудырады.
Қорытынды
Қорыта келгенде Шоқан - жан-жақты ... Ол – ... ... ... бұл ... ... да Шоқан туралы бағалы еңбектер
жазып жүр. Бұл зерттеулердің бәрі Шоқан қалдырған мұралардың ... ... ... ... ... ол ... ғылыми мен публицистиканың дамуы
үшін ерекше еңбек еткен адам. Орыс ... ... да, ... мен ... ... ... тарихынан елеулі орын
алуға тиіс. Оның әдебиет тарихындағы орны да осындай еңбектерімен маңызды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазақстан тарихы ... ... ... 2002 ... ... ... ... тарихы. Р.С.Тұрысбек, Қ.Қ.Мәдібай, Алматы
«Қазақ университетің 2001 жыл

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқан уәлиханов жайлы8 бет
Шоқан уәлиханов туралы7 бет
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899-1964)7 бет
Шоқан Уәлиханов Шығарма5 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі18 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
«қазақтың спорт комметаторлары»17 бет
«үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь