1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси жағдайы

1 тарау. 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық.саяси жағдайы
1.1. Ақпан төңкерісі және Қазақстан
Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының таратылуы және оған деген Шығыс Қазақстан қоғамының көзқарасы
1.2. Шығыс Қазақстандағы қоғамдық.саяси үрдістер
1.3. Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының шақырылу себептері және оның Қазақстандағы көрінісі
2 тарау. Шығыс Қазақстандағы Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы науқаны
2.1. Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы науқаны және оның Қазақстанның Шығыс өңіріндегі жүзеге асырылу барысы
2.2.Бүкілресейлік Құрылтай жиналысында қарастырылатын мәселелердің Қазақстан өңірлерінде түйінделуі
Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының таратылуы және оған деген Шығыс Қазақстан қоғамының көзқарасы
1917 жылғы Ақпан төңкерісі патшалық Ресей империясының даму жолына түбірлі өзгеріс әкелген маңызды оқиға болды. Отаршыл патша билігінің құлатылуы және оның орнына келген Уақытша үкіметтің демократиялық ұстанымдарға негізделген саясаты қазақ халқының алдымен зор мүмкіндіктер ашты. Қазақ қоғамы қысқа сәтке болса да елінің даму жолын таңдау мүмкіндігіне ие болғандығын анық сезінді.
Ақпан революцясының қазақ жұрты үшін маңызды тарихи оқиға екені Семей облыстық қазақ съезіндегі кіріспе сөзінде Г.ММәрсетов: «Біздің еркіндікке жетуімізге, құлдықтан босануымызға және үмітті болашағымыз үшін ең бірінші Ұлы орыс (Ақпан) революциясына міндеттіміз» - деп бағалаған болатын. (Шаяхм.33б)
Қазақстан халқының қалың топтары Ресей патшасы ІІ Николайдың құлатылуын, Ақпан революциясын ірі саяси және экономикалық өзгерістерге деген үмітпен қабылдап, өздерінің ғасырлар бойғы тілектерінің орындалу мен толғағы жеткен ұлттық және әлеуметтік проблемалардың шешілуін сонымен байланыстырды.
Жақсылық хабарды естіген А.Байтұрсынов сол кездегі көңіл күйді былайша білдірген болатын: «Қазақстарға ақпан төңкерісі қанша түсінікті болса, қазан төңкерісі соншалықты түсініксіз көрінді. Олар алғашқы төңкерісті қандай қуанышпен қарсы алса, тура сондай үреймен екіншісін қарсы алуға тура келді. Алғашқы қазақтар тура түсініп, қуанышпен қарсы алса, ол, біріншіден, бұл төңкеріс оларды патша үкіметінің қанауы мен зорлығынан құтқаруында, екіншіден, олардың өзімізді өзіміз басқарсақ деген ескі үмітін нығайта түсінуінде еді». (А.С.41б)
Түрлі басылым беттерінде елде орын алған саяси өзгерістер жөнінде, оған деген халықтың пікірі турасында мақалалар жарияланды. Мәселен, «Қазақ» газеті: ...Бұл жақсылық, қуаныш жалғыз ғана орыстардікі емес, отаны Ресей болған жұрттың бәріне тегіс жақсылық, бәріне тегіс қуаныш. Бұрын Россияның өгей ұлындай болып жүрген бұратаналар енді Россия ұлы болып амалсыз теңеледі. Ескі үкіметтің неше түрлі қиянатын, зорлық, қорлығын басынан кешірген біздің қазақ сияқты жұрттарға мұнан қуанышты уақиға өңі түгіл түсіне де енбейді», - деп жазған болатын. (Қазақ газеті 367б)
«Қазақ» газеті 1917 жылғы 223-санында Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, М.Есболов, Т.Жаманмұрынов бастаған барлығы он бес қазақ интелегентігінің Қазақстанның барлық негізгі орталықтарына (25 адрес) жолдаған жеделхат мәтінін жариялайды.
        
        1 тарау. 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси
жағдайы
1. Ақпан төңкерісі және Қазақстан
Ақпан төңкерісі және Қазақстан
1917 ... ... ... патшалық Ресей империясының даму жолына
түбірлі өзгеріс әкелген маңызды оқиға ... ... ... ... және оның орнына келген Уақытша ... ... ... ... ... халқының алдымен зор мүмкіндіктер
ашты. Қазақ қоғамы қысқа сәтке ... да ... даму ... ... ие ... анық ... ... қазақ жұрты үшін маңызды тарихи оқиға екені Семей
облыстық қазақ ... ... ... Г.ММәрсетов: «Біздің еркіндікке
жетуімізге, құлдықтан босануымызға және үмітті болашағымыз үшін ең бірінші
Ұлы орыс ... ... ... - деп бағалаған болатын.
(Шаяхм.33б)
Қазақстан ... ... ... ... ... ІІ ... ... революциясын ірі саяси және экономикалық өзгерістерге
деген үмітпен қабылдап, ... ... ... ... ... ... жеткен ұлттық және әлеуметтік проблемалардың шешілуін ... ... ... ... сол кездегі көңіл күйді былайша
білдірген болатын: ... ... ... ... ... ... төңкерісі соншалықты түсініксіз көрінді. Олар ... ... ... ... ... тура ... үреймен екіншісін қарсы алуға тура
келді. Алғашқы қазақтар тура түсініп, қуанышпен қарсы алса, ол, біріншіден,
бұл төңкеріс оларды патша ... ... мен ... ... олардың өзімізді өзіміз басқарсақ деген ескі үмітін ... ... ... ... ... елде орын алған саяси өзгерістер жөнінде, оған
деген халықтың пікірі турасында ... ... ... ... ... ... ... жалғыз ғана орыстардікі емес, отаны ... ... ... ... ... ... ... қуаныш. Бұрын Россияның
өгей ұлындай болып жүрген бұратаналар енді ... ұлы ... ... Ескі ... неше ... қиянатын, зорлық, қорлығын басынан
кешірген біздің қазақ сияқты жұрттарға мұнан ... ... өңі ... де енбейді», - деп жазған болатын. (Қазақ газеті 367б)
«Қазақ» газеті 1917 жылғы 223-санында ... ... ... ... ... он бес қазақ интелегентігінің
Қазақстанның барлық ... ... (25 ... ... ... ... ... барша халыққа ағайындық, теңдік, бостандық күні
туды. Жаңа құрылған үкімет дүкенін сүйеу үшін ... ... ... ... ел бағу дүкенін нығайту үшін тегі басқа ... ... ... керек. Учредительное Собрание сайлауларына қазақ болып қамдану
керек. Жарамды жақсы адамдарын ауызға ала беру ... Енді ... ... ... ... партиялық сыйыспауларды тастау ... ...... ... ... Жер мселесін де қозғап, ... ала ... Біз ... ... түрі – ... яғни мал ... егін ... жерге ие боларолық түрі».
Бұл келтірілген жеделхаттан қазақ зиялыларының саяси айқындамасын анық
көруімізге болады. Ал ол ... ... ... жаңа билікке толық
қолдау көрсетуге шақыру болса, екіншіден, сол билікті қолдау арқылы соның
шеңберінде ұлт тағдырына ... ... зәру ... ... ... еді. ... ... мұндай бағытты ұстануы, белгілі дәрежеде, сол
кезеңдегі қазақ қоғамының қоғамдық-саяси даму деңгейіне, ... ... ... болғандығын ұмытпаған жөн. Ал сол тарихи кезеңде
қазақ қоғамы үшін бірінші кезекте тұрған нәрсе, әрине, ... ... ... өз ... алу еді. ... демократиялық интеллегенциясы
бұл мақсатқа толық болмаса да, алғашқы ... ... яғни ... ... ... ... демократиялық күштермен
біріге отырып, қол жеткізуге болады деп түсінді. Ресейден бірден ... ... етіп ... ... ... әзір емес деп ... ... – Ресей империясының барлық саяси жүйесіне тән
дағдарыстың заңды нәтижесі, ... ... ... елде ... тұрғыдан
жаңа саяси жүйе құруға мүмкіндіктер туғызады. Империяда бұрыннан орын алып
келген «Біртұтас және ... ... ... мен ... ... ... ... түсе бастайды. Ақпан төңкерісінен ... ... ... ... және ... көп жағдайда бір-біріне қарсы
болған ...... ... ... ... ... алаңына шығады.
(к.н.74б)
Ақпан революциясынан кейінгі жағдайдың ... ... ... ... ... помещиктердің органы – Петроград жұмысшы және
солдат депутаттарының Кеңесі түріндегі қос үкімет болып табылады. (ІІІ ... ... ... ... ... ... төңкерісінің ішкі
қайшылықтарын бейнеледі. Елдің қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ұзаққа бармайтын еді: ерте ме, кеш ... ... ... ... ... ... мен оның
одақтастарының мүддесін қорғайтын Уақытша үкіметтің немесе әлеуметтік және
ұлттық езгінің ауыртпалығын көтерген ... ... ... ... мен ... ...... өкімет органы
болған кеңестердің қолына көшуге тиіс еді. ... ... ... ... ... және ... Кеңесңмен ынтымақтасып, 28 ақпанда Уақытша үкімет сайлауды
Жаңа үкімет басында халық билеуге – министрлікке ... ... ... яғни ... ... ... һәм ішкі істер министрі князь
Львов, әскер һәм орлот министрі Гучков, ... іс ... ... ... ... ... қаржы министрі Терещенко, жер министрі
Шингарев, ... ... ... ... ... ... ... газеті 367б)
Уақытша сайланған үкімет Россияның мемлекеттік басқару формасын
анықтайтын, әр ел өкілдерінің ...... ... ... ел
билеу ісін өз қолына алды және Құрылтай жиналысы ... ... ... 8 ... ... уақытша заң шығарған болатын:
1. Барша саяси, діни айыпкерлер: бұрынғы ... ... ... ... үшін, қару-жарақ жұмсап жауласқаны үшін, жер
туралы жанжал шығарғаны үшін айыпкер болған һәм ... ... ... ... ... ... жазықты болған
адамдардың кінәларына кешірім жасау;
2. Ауыз сөз, баспа сөз, қауымдасу, жиылыс жасау ... ... ... ... тектің басқалығы жүзінде ... ... ... жоғалту;
4. Кешікпей учредительное Собраниеге өкілдер шақыруға даярлану;
5. Полицияны жоғалтып, халықтың өзінен милиция (бақылаушы) қою,
милиция батығын халық ... ... һәм сол ... ... Сайлау негізі баршаға бірдей, тең, төте һәм қалау жағы құпия
болу;
7. Өзгеріс ісіне ... ... ... ... ... тастатпау һәм Петроградтан басқа жерге алып кетпеу;
8. Әскерлік жүзіндегі тәртіптерді нық ... ... ... ... басқа мен қатар солдаттарға да беру;
(қ.г.368б)
Бұл бағдарлама елді ... және ... даму ... ... алғышарттай болды.
Ресей империясының құрамындағы барлық отар елдер сияқты қазақ халқы да
Уақытша үкіметке ... ... 1917 ... 5 ... ... үкіметтің
жергілікті өкімет органдарын құру туралы қаулысына сәйкес наурыз айында
Қазақстанның барлық ... ... ... ... ... Революциядан кейін қалың бұқараның өсе түскен саяси белсенділігі
әртүрлі комитеттердің (қоғамдық, ... ... ... ... т.б.) құрылуына әкеп соқты, осы комите,ттер арқылы
бұқара халық ... ... ... істерді басқаруға қатысуға
ұмтылды.
4 наурызда Петрапавлда Уақытша қоғамдық қауіпсіздік комитеті құрылып,
кейіннен Атқару комитеті етіп қайта ... 1917 ... 5 ... ... ... ... комитетінің, көпестердің, офицерлердің,
шенеуліктермен басқалардың өкілдері Семейде қоғамдық ұйымдармен армияның
Облыстық атқару комитетін құрды. Көкшетауда – ... ... ...... Атқару комитеті етіп қайта ... ... ... ...... ... ...
азаматтық комитет, Орал мен Верныйда уақытша атқару комитеті және басқалар
пайда болды.(ІІІтом 659б.)
Сонымен Уақытша ... ... ... ... ... құруына
қалалық думалар, әр түрлі одақтар, ұйымдар, комитеттер, ... ... ... Әр ұлт, әр ... әр ұйымнан өкілдер кіретін қоғамдық
ұйымдардың құрама комитеті жергілікті өкімет билігін жүзеге асырды.
Елдің орталығы мен ... да ... ... ... ... ... да Уақытша үкіметтің жергілікті органдарымен қатар
жұмысшы, солдат және шаруа кеңестері пайда бола бастады.
Атап ... ... ... ... ... ... 1917 ... 12-де жұмысшы дапутаттары кеңесінің алғашқы мәжілісі болып, онда
кеңестік атқару комитеті сайланды. Сол жылдың ... ... 11-де ... ... ... ... 32 адам қатынасқан ұйымдастыру
мәжілісі болып өтті, наурызда Қызылжар (Петрапавл) қаласында жұмысшы ... ... ... ... ... ... болды. Оған
жұмысшылардан 40 депутат және солдаттардан 64 ... ... ... ... және ... депутаттарының кеңестері Павлодар мен Өскеменде,
Қостанай мен Ақмолада, Перовскіде (Қызылордада) мен Қазалыда, Әулиеатада
(Жамбыл) мен Черняевта ұйымдасты. ... және ... ... Кеңестерінен кейін көп кешікпей
шаруа депутаттарының Кеңестері ... ... ... ұйымдастыруда
Орынбор, Омбы және Ташкент Кеңестері үлкен рөл ... ... ... ... тұратын Х.Ибрагимов басқарған, 1917 жылғы наурыздың ... ... ... ... ... ... Кеңесінің
алғашқыларының бірі болды. 1917 жылдың ... мен ... Орал ... ... ... ... және басқаларының уездік Кеңестері,
Семей облыстық шаруа және ... ... ... ... ... стан ... ... әр түрлі әлеуметтік, этникалық және діни ... осы ... бәрі өз ... бас ... ... және соғыстың жеңіске жеткенге дейін жалғастырылуын қолдағанымен де,
өздерін сайлаған халықтың қалың топтарының мүдделерін қорғады.
Қалалық ... ... ... ... ... басқару жүйесі
қалыптасты: губерндік (облыстық), қалалық, уездік, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... – губерндік, уездік
басқармалар (управа), солдат және жұмысшы депутаттары Кеңестері, уақытша
үкіметтің өкілдері – комиссарлар. (Каз МУ хаб 1995 №2 ... ... ... ... және оған ... ... қоғамының көзқарасы
Жиналыста Құрылтай жиналысын қорғау одағының комиссиясы дайындаған
Петрограттағы Құрылтай жиналысын қорғау ... ... ... ... Оның ... ... «Семей қалалық басқармасының
шақыруымен жиналған Семей қаласының қоғамдық, ... және ... ... ... ... еркін білдірушілерге қолдау көрсетеді
және Құрылтай жиналысын таратуға, оның мүшелерін тұтқындауға әрекет еткен
большивиктердің ісін сынға ... ... ... ... тек ... ... ... ғана мойындайды. (Св. Речь. 10.12.1917. №110)
Жиналыс жеделхаттың мәтінін ... оны ... ... атына,
Қалалар Одағы мен Земстволарға, Петроград және Мәскеу қалалық думаларына,
демократиялық басылымдардың редакцияларына ... ... ... ... ... ... қорғау жөніндегі комитет құру туралы Клепацкий
жолдастың ұсынысы да ... ... мүше ... жеті ... ... Коротя, Лиханов, Бичевина, Гордасевич, Лейков және ... бес ... ... Лаптев, Клепацкий, Вайсер мен Герасимов енді.
1917 жылы 12 қарашада Ресей ... 68 ... (4 ... ... ... емес) Құрылтай сайлауы өткізіліп, 44. 443 адам сайлауға
қатысты. ... ... 10.649 адам ... 24 ... ... мен ... ... партиялардың депутаттарына 26.374 дауыс
немесе 59 ... ... мен оның оң ... ... ... ... ... немесе 17 пайыз дауыс берілген. Құрылтай жиналысына сайланған ... 229-ы ... 168-і ... 39-ы ... ... ... ... эсерлермен біріккен жағдайдың өзінде большевиктердің
депутаттық мандаты социалист-революционерлерден аз еді. ... ... ... ... Құрылтай жиналысы арқылы кеңестер ... ... ... ... ... ... ... қалды. Осыдан кейін
Большевиктерді ... ... ... ... ... ... – 28 ... кейінге қалдырды. Уақытша үкіметтің
бұрынғы министрлерінің ... ... 28 ... (11 желтоқсан) күні
шақырмақ болған әрекеті сәтсіз аяқталды. (А.К.Соколов курс С.И. ... ... ... газетінің 13(26) желтоқсанындағы санында «Құрылтай
жиналысы туралы тезис» ... ... ... ... ... қысқаша
түсініктеме беріп, «Буржуазиялық республикада Құрылтай жиналысы
демократизмнің ... ... ... ... ... ... революцияға дейінгі бағдарламаларында ... ... ... ... ... ... Дегенмен, Ақпан революциясынан
кейін «революциялық ... ... ... ... ... социолизмге еш қиындықсыз өтуді
қамтамасыз ететін жалғыз мемлекеттік құрылыс деп ... Бұл ... ... күштердің» қайта топтасуы әсер етеді, яғни ... ... ... ... ... тарауда. Екіншіден, Украинадағы
(ішінара Финляндия, Белоруссия мен Кавказда) ... ... мен ... ... ... ... кетуі; үшіншіден, Каледин мен кадеттердің
28 қараша күні Құрылтай жиналысын шақырмақ болған контрреволюциялық әрекеті
«аса маңызды мәселелерді ресми-демократиялық жолмен» шешу ... ... ... тезистің» жарық көруінің екі негізгі солдары
болды: біріншіден ол революцияны әлі де буржуазиялық сатысында деп ... ... ... ... ... Қазақстандағы қоғамдық-саяси үрдістер
Ақпан революциясынан кейінгі уақыт Қазақстан үшін аса ... ... ғана ... ... ... ... ... өсу сәті де болды. Себебі
қазақ қоғамы қысқа сәтке болса да елінің даму ... ... ... ... ... еді.
Еліміздің шығыс өңірі де қоғамдық-саяси өзгерістерді бастан кешірді.
Семей облысы көлемінде ел ішінде орын ... ... ... мәселелерді шешуді өз міндет-мақсаттарына, бағыт-бағдарламаларына
арқау еткен қоғамдық-саяси ұйымдар, комитеттер құрыла бастады. 1917 жылы ... ... ... ... мен ... ... ... сайлау өткізіледі. Уақытша билік ретінде облысытық атқару
комитеті өтпелі кезеңнің ... ... ... шешуге тырысты.
Орталық Үкіметтің 1917 жылғы 6-наурыздағы декларациясына сәйкес ... ... ... ... міндеттері:
- Облыстың халқына революцияның, елімізде орнаған жаңа саяси жүйенің мәні
мен ағымдағы міндеттерін түсіндіру;
- Қалалық және ... ... ... ... ... сайланбалы
негізде қайта құру;
- Халықтың тыныштығын, азаматтардың жеке басы мен ... ... ... ... ... ... ... азық тапшылығына ұшырамас үшін
егістік ... ... жол ... ... бұқараға өз мүдделерін қорғайтын ұйымдар құруға мүмкіндік жасау;
- Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлаудың еркін әрі ашық ... ... ету; ... ... ... ... ... басқарманың
жұмыстарын қабылдауға кірісті. Комитеттің құзырына губернатордың ... мен ... ... ... ... ... ... төрағасы кінәз Львовке мынадай мазмұндағы жеделхат
жолдады: «Бүгін барлық ұйымдардың өкілдері Атқару ... ... ... ... ... және ... ... істеуге келісім
берді» /2/.
Атқару комитеті барлық қоғамдық ... ... ... ... Олар ... шешімдері мен жиналыстарының журналының көшірмесін
атқару комитетіне жіберіп отырды.
Атқару комитеттері облыс ... ... ... Өскемендегі атқару
комситетінің төрағасы Герь-Пагасянец болды. Көкпектіде құрылған жергілікті
құрама комитет те ... ... ... ... етті. (Бюл.
9.03.1917 3)
Атқару комитеті қоғамдық өмірдің түрлі салаларына қатысты мәселелерді
шешуге ... 1917 ... 15 ... атқару комитетінің мәжілісінде
Семей жұмысшы және солдат депутаттарының ... ... ... ... бірдей, тең әрі құпия ... ... ... ... ... ұйымдарын құру;
-Осындай негізде азық-түлік ... ... мен ... ... ... ... көлемін арттыруісіне тарту;
-Барлық сауда-өнеркәсіп орындарында, фабрика-зауыттарда 8 сағаттық
жұмыс күнін енгізу;
-Түрлі ... ... ... аралас комиссияға жалақының
минимум деңгейін анықтауды тапсыру;
-Барлық кәсіпорындарға санитарлық бақылау ... ... ... енгізу;
-Өнеркәсіп орындарында жұмысшыларға меддициналық және құқықтық көмек
көрсетуді ұйымдастыру;
Атқару комитеті ... ... ... ... ... кәсіби бірлестіктері), сауда-өнеркәсіптік ұйымдардың, мәдени-
ағартушылық қоғамдардың, жергілікті әскери бөлімшелердің өкілдерінен тұрды.
Сол себепті қоғамдық ұйымдардың ... ... шет қалу ... ... ... басқару құқығынан айрылу деген сөз еді. Осы жағдайды
жақсы түсінген Семей ... ұлт ... 7 ... ... ... Сеей
облыстық Қазақ комитетін құрды. Қазақ комитеттерінің ... ... ... айқындайды:» Қазақ комитетінің көздеген мақсаты- әмір
жүргізіп, билік құру емес еді, мәселен: жаңа тәртіпті жұртқа ... ... ... ... учредительный собранияға қамдану, қазақ пен орыс
арасын жайластыру, билік құрмаған әкімдердің үстінен күзетші болу һәм ... ... ... мәселелерге кірісу.» Ұлт намысын қорғаған ұйымның
басқармасына мүше болып кіргендер: Ә.Ермеков, С.Дүйсенбин, ... ... ... С.Қияқов, С.Молдабаев, Д.Құлжанов,
С.Торайғыров, С.Сабатаев ... ... ... ... ... серіктері), А.Молдабаев(қазынашы) және
Ә.Ермековтен(хатшы) тұрды ... ... ... ... 27 ... 7 ... аралығында
Семей қаласында съезд өтті. Бұл съезге 200 өкіл қатысты. ... ... ... ... ... ... Бағдарлама қазақ қоғамы үшін
заңды да жауапты ... ... ... ... ... ... ... басқару, жалпықазақ съезі, ... ... ... сот,
қоғамдық қазына, 1916 жылғы 25 маусым жарлығына байланысты ... ... ... ... еді. ... бұл ... бір ... /4/.
Облыстық қазақ комиеті енді уездік комитеттер құру үшін жан-жаққа ... ... ... ... ... уездік, болыстық ұйымдары
ашылды.
Заречная Слободка (Жаңа ... ... 28 ... ... жиналыс
өткізіп, қазақ комитетін құрады. ... ... ... К.Кебеков, А.Аңдамасов, Б.Құлғарин т.б. азаматтар кірген бұл
ұйымның төрағалық қызметі Жаңғали Аллаоңғаровқа табысталады.
Нұрманбет Орманбетов басқарған Қарқаралы ... ... ... де ... құрылып, оның құрамына Е.Бөкейханов, Ж.Шоқбаев тағы басқа ... ... ... бұл ұйымдарға Семей облыстық қазақ комитеті
басшылық жасап отырады.
Семей облыстық құрама атқару комитеті қазақ ісін алып кете ... ... да, ... де ... ... ... салып отырады. Қазақ
ісінің көбі қазақ комитетіне қарай ағылғаннан кейін атқару ... ... ... алу және өз ... ... ісін ... бір
бөлім ашу мәселесі қойылады.Бірақ атқару комитетінің көңіл бөлмеуі
салдарынан бұл ... 1917 жылы 27 ... мен 7 ... аралығында өткен Семей
облыстық қазақ съезінің күн тәртібіне қойылады.
Облыстық қазақ комитеті қазақ халқының ең ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқына тиісті
әкімшілік және ... ... ... деп ... қаулысы
бекікендей, енді комитет тек ұйымдастырушылық қызмет қана ... ... ... де ... ... комитетінің алдына Уақытша укіметтің атқару комитетімен
арақатынасты шешуде екі жолдың бірін таңдауды: не орыстармен қол ... ... ... жиналысына идейін бірге жүре тұру, не рыспен араны
ашып, ат құйрығын кесу. Екі комитет қатар шапса, оның аяғы ... ... ... ... ... ... ... салмақтап, ойлана келіп,
Уақытша қазақ комитетінің құрамын бекітіп, жиырма кісіні атқару комитетіне
мүше қылып кіргізеді. ... ... ... ... ... ... Мәрсеков сайланады.
Облыстық атқару комитеті мен қазақ ... 17 ... бас ... төңірегінде қызу айтысқа түседі. Сарыарқа газеті бұл ... ... ... ... ... соң екі жақ бірігуге бата
қылысты,-деп ... ... ... ... ... мен атқару комитеті ... ... ... Ә.Ермеков пен Х.Ғаббасов ... ... ... Б.Сәрсенов хатшысы, Р.Мәрсеков пен А.Қозыбағаров
төралқа мүшелері болып бекітіледі.
Осылайша облыстық қазақ комитеті мен ... ... ... ... ... ... дер ... шеше білді. Қазақ халқы
облыстағы ресми билік органына өз өкілдерін ... ... ие ... облыстық қазақ комитеті облыс көлеміндегі оқу-ағарту, азық-түлік,
жер дауы, орыс пен ... ... ... салығыне жинау тәрізді
қазаққа ... ... ... ... , ... ... ... ұлт болашағы үшін қызмет етуге ұмтылды.
Уақытша үкімет 1917 жылы 21 ... Жек ... құру ... ... ... заң ... жер жұмыстарын уақытша басқара тұру жер
комитеттеріне тапсырылды. Маусым айының ... ... ... ... көп ... ... жер ... құру туралы шешім
қабылданады. Оның құрамына ашық ... беру ... бес адам ... және солдат депутаттары Кеңесінен ... ... ... пен ... ... және казак депутаттары Кеңесінен Андреев және
Голяшев. (В.Н. 24.06,1917 16)
Жер комитеттеріне өз өкілдерін қатыстыра отырып, ... ... ... ... ... ... жер ... туралы мәліметтер жинауға,
жер дауына байланысты татуластырушы комиссияға қатынасады. .
Семей облыстық ... ... ... ... барысында біртіндеп
өзгерістерге ұшырап, толығып ... ... ... ... ... ... еніп, облыстағы егінші халықтың тірегі болған Шаруа
және казак депутаттары Кеңесі құрылғаннан ... ... ... ... өз ... ... ... өкілдерінің қолына тапсыру туралы
шешімге келді.
1917 жылы 11 маусымда шақырылған атқару ... ... ... ... ... ... және казак депутаттары кеңесінің және
облыстық қазақ комитетінің бірлескен мәжілісінде атқару ... ... ... ... ... атқару билігін тең принциптер негізінде
«Делегаттық Кеңес» формасында құру ... ... ... ... ... үш ұйымның негізінде (15-тен) 45 ... ... ... ... ... ... Боштаев, Ғаббасов, Дүйсенбин,
Ермеков, Ибрагимов, Құлжанов, ... ... ... Молдабаев,
Оразалин, Сәббатаев, Сәрсенов, Жарабаев; ... және ... ... Андреев, Бичевинь, Возмитель, Голяшев, Давиденко, Дерулов,
Карпич, Ляшкевич, Лютов, Рагозин, Федозубов, ... ... ... ... және ... ... кеңесінен; Артюшкин, Боровик,
Воронов-Воробьев, Кораблев, Леонтьнв, Попов, Полковников, Салов, Соловьев,
Самаргин, Сайдашев, Тряпкин, Устинов, ... ... ... Жиналыстың
құрамына енді.
15 маусымда Семей қаласында жаңа ... ... ... ісі
аяқталды. Делегаттық жиналыс өз арасында 9 адамнан тұратын ... Оған ... және ... ... ... – Ляшкевич, Троицкий
және Голяков; Қазақ комитетінен – Ғаббасов, Сәрсенов пен Ермеков; Жұмысшы
және ... ... ...... ... ... енді.
Комиссариаттың төрағалығына Ляшкевич сайланды. Делегаттық Кеңес бекіткен
комиссариат ... ... ... ақпарат құралы «Известия
Делегатского Собрания» газетінде жарияланып тұрды /5/.
Қазақстанның ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... бар, халықтың өзін басқару органы земстволар екені сөзсіз.
Земстволық мекемелердің ашылуы Ресейге қарағанда Қазақстанда өте кеш
басталды. Оның ... ... ... ... басқарудағы барлық
дербестікке, соның ішінде ... ... ... белсенділікті
арттыратын барлық қызмет түріне жан-тәнімен қарсы болды. ... ... ... ... ... ... талаптары басқарудың неғұрдым
икемді нолрмаларын талап етті. Сөйтіп, земстиво қызметінсіз үкімет ... ... ... ... ... тиым ... ... земствоның Ресейдегі орыстарға
беріп отырған пайдасын алдымен ұғынып, оны өз ... үшін де іске ... ... ... ... 1905 жылы-ақ 14500 адам қол қойған Қарқаралы
петициясында ... жер, ... ... ... ... ... ... еді.
Қазақ зиялыларының земствоның қазақ үшін ... ... ... ... ойлағандығын А.Байтұрсыновтың 1913 жылы ... ... ... ... жазған Земство деп аталатын
мақаласынан аңғаруға болады. Земствоның заманның жайсыз ... де ... ... өзге ... не үшін земство сұрап ... ... ... келіп, автор: земствоға берген тиыннан жұрт сұмдық пайда
көреді. Земство жоқ жерде де земский сбор ... ақша ... ... ... ақша ... ... басқалар көреді. Мысалы, Торғай облысының
қазағынан жиылған земский ақша қазақ баласыфна беріле ме ... ... ... ... стипендия жоқ, учительский школада стипендияға қазақ
баласы алынбай, Полтава губерниясынан ... орыс ... ... ... кету деген осы болады,-дей келіп,-земство жайынан жазғандағы
мақсат-...қазаққа да ... ... ... ... ... салмақ,-
деп түйіндейді. (Қаз МУ 48б.)
Бүкіл ел үлкен үміт артып отырған Құрылтай жиналысына өкілдер сайлау
ісінің бәрі ... ... өту ... болатын. 1917 жылы 21 тамыздағы
нөмірінде «Қазақ» газеті бұл ... ... ... білдіреді:
«Учредительный Собрание сай лауы үш айға кешіктірілді, үш ай көп ... ... ... қазақ халқына, үш ... бер ... ... ... алсақ, құдайға мың мәртебе шүкірлік айтуымызға лайық…
Сайлаудың кешігу себебі ... ... жоқ ... ... ... деп
көрсетіп отыр».
Земство құру ісі уақытша үкіметтің 17 ... ... ... ... ... ... қаулысына сәйкес жүзеге асты.
Земствоның не әкендігін Ә Бөкейханов былайша көрсетеді: «Земство жұрт ... ... ... мееме, жұрттың көзі, жан ашары, күзетшісі, ... ...... ... беретін іс болмайды. ... ... үш ... болады: болыстық, уездік, һәм облыстық. Бұлар біріне-
бірі қол. Әрқайсысында іс атқаратын жұрт ... ... ... ... ... управа. Бұл іс атқаратын мекеменің сыртынан бағып ... ... деп іс ... мәжіліс, яғни гласнойлардың жиналысы болады».
Қазақ даласында земство мекемелерін ашу, мүшелерін сайлау ... ... ... ... ... бойынша аталған комитеттер
әрбір уезде ашылды. Олардың құрамы төмендегідей еді:
1. Семей уездік земство ... ... ... ... ... Д.Давиденко,
С.Дүйсембин, И.Әлімбеков, Қ.Мұздыбаев, П.Кистяковский,
Ф.Трейеров, П.Старожилов, А.Жолнерович, ... ... ... ... ... уездік земство кіргізу ... ... ... ... ... И.Дусин,
Т.Касьяненко, Г.Оспанов, Ф.Бармин, А.Седельников, Н.Антонов,
Г.Железняк, Т.Кромаренко, П.Лебедев, И.Свирин, Ф.Сайфутдинов.
3. Павлодар уездік земство кіргізу ... ... ... Е.Данченко, П.Косогор, М.Сахнов, Д.Беспалов,
Г.Пустыльняк, П.Белый, Н.Бұрнашев, М.Стайновская, Д.Светашев,
А.Ушков, А.Мелихов, Ш.Баязитов, И.Беляев.
4. Зайсан уездік земство ... ... ... ... ... П.Чуманенко, В.Анваров,
С.Златоустов, К.Ощенков, Б.Өскембаев, А.Чегиров, М.Рябошапко,
В.Барминь, Г.Бурыкин, ... ... ... ... ... ... комитеті: Төрағасы-Курочкин,
мүшелері-Райымбеков, Выскребцов, Бражников, Матвеев, Бектыбаев,
Сүгірәлин, Санақов, Садовничий, Баиров, Чегиров, ... ... ... облысы бойынша земство сайлауына қатысты мәселелерді шешу ... ... ... ... ... ... П.Ф.Кистяковский енген арнайы комиссияны құрды.
(С.Р. №24 25.08.1917)
Семей облысы бойынша уездердің саны бесеу еді. Олар: ... ... ... және Қарқаралы уездері. Уездік земстволарға гласнойларды
сайлау бірінші ... ... және ... ... ... айында
өткізілді. Ал облыстың қалған уездерінде қазан ... ... ... ... ... ... ... халықтың қолында болса,
облыстық земствоға гласнойларды сайлау уездік земство жиналысының ... Заң ... ... ... облысындағы гласнойлардың саны – 48.
Оның ішінде Семей уезінде 7 орын, Зайсан уезінде - 6, ... ... ... ... уезінде – 14 және Өскемен уезіне 9 орын берілді. ... ... ... ... ... сайлады (о 1 д1 16 п)
Ендігі жерде ... ... ... ... ... мен ... ағарту министрлігінің иатқарған міндеттері облыстық
земствоға жүктелді.
Облыстық гласнойлардың сайлдауы уездік земство ... ... ... ... ... ... гласнойлар Семей қаласына келіп, бірінші
облыстық земство жиналысы өткізіледі. ... ... ... ... ... ... ... болды. Облыстық земство
жиналысының қызметі Заң мен ... ... ... ... орындауға салтанатты түрде ант берумен басталды. Осыдан кейін
гласнойлвр өз ... бір жыл ... ... земство жиналысының төрағасы
мен орынбасарын сайлайды. ... ... ... ... ... ... мен мүшелерін де сайлады. Басқармаға жиналыс
тапсырған істерді атқару жүктелді. Облыстық ... ... ... ... ... 15 ... ... бірнеше аптаға немесе бірнеше
күнге шақырылатын болып ... Тек аса ... ... ... ғана өзге ... бас ... Заң бойынша құқығы шектелмеген кез
келген азамат, гласной ... ... да ... земствоның басқармасына
мүшелікке сайлануға өз кандидатурасын ұсына алды. ... ... ... өзге ... ... ... болмады. Сондай-ақ бір уақытта
земствода да қызмет етіп және оның ... да ... ... ... ... 17 ... ... атқарушы органы ендігі кезекте бұрынғы облыстық
басқармадан шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... көшті. Себебі, типографияның іс-қағаздарды
жүргізуге қажеттілігі зор және мекеменің ісін дұрыс жолға ... ... ... ... Облыстық земство жиналысы Семей облысы бойынша жиналатын
земстволық салық көлемімен танысып, земство капиталдарын өз қарауына алды.
Облыстың бір ... ... ... көлемі төмендегідей болды:
1. Завод, фабрика, мемлекеттік жерлер мекн орман алқаптарынан, ... ... ... түсетін алымдар-22000 р.
2. Кәсіпшіліктерден мемлекеттік қазынаға түсетін салық-80000 р.
3. Отырықшы халықтың жерінен жиналатын салық-36000 р.
4. Көшпелі ... ... ... ... р.
5. Өзге алымдар-40000 р.
Барлығы-547 000 р.
Дала өлкесіндегі земство туралы Заң ... ... ... ... Енді земстволардың қаржы жағдайының күшейтілуі үш түрлі
жолмен жүзеге ... ... ... ... салықты ақшалай салық
пен алмастырды.
Екіншіден, ... ... ... ... ... пен ... ... заводтарға салынатын салықтың мөлшерін арттырды. Бұл салық
прогрессивті-пропорционалды түрде болды, яғни табыс көбейген ... ... де ... ... ... халыққа қажетті және ірі табыс
әкелетін кәсіпорындар мен мекемелерді аша ... ... ... ... түсетін табыс көбейіп, земство шығындарының көп бөлігін
жаба алса, халықтан алынатын земстволық салықтың мөлшерінің ... ... ... еді.
Жоғарыда көрсетілген жыл сайынғы кірістермен қатар земствоның ... ... ... ... да ... ... қоры. Қалалық сақтандыру қорының ... ... ... ... Бұл қордан табиғи апаттан (өрт, жер
сілкінісі т.б.) ... ... ... тұрғындарына көмек берілген.
2. Қазақтардың қарыз кассадағы қоры. ... р. Бұл ... ... және ... да ... ... ... тек көшпелі халқына ғана
берілді.
3. Отырықшы (279 рубль) және көшпелі (25 мың ... ... азық ... ... Осы ... облыстық астық шықпаған, аштыққа мекендеріне қаржы
түрінде ... ... ... ... ... алынбай, жиналмай қалған земство салығы,
көлемі 265 мың рубль.
Халықтан ... ... ... өте баяу ... Оған ... ... ... бұзылуы, саяси тұрақсыздық, сондай-ақ халықтың басым
бөлігінің бұл қаржының өз игілігіне ... әсер ... ... ... ... ... мемлекет жүктеген және жергілікті
халықтың қажеттілігінен туындаған земстволық міндеттерді атқаруға жұмсалды.
Заң бұл міндеткерліктерді төртке бөлді. ... жол ... ... ... ... ... қалыпты жағдайда ұстау. Екінші
міндеткерлік, жергілікті азаматтық басқаруға қатысты болды яғни мемлекеттік
қызметкерлердің жалақысы ... ... сот ... Үшіншісі,
дәрігерлік, ветеренарлық қызмет көрсету, земстволық почта, сақтандыру,
ағарту ісі, ... және тағы ... ... ... ... және демалыстағы солдаттарды перевозка жасау т.б. Семей облысы
бойынша земствоға жүктелетін тағы бір ... ... ... және өзге де мемлекеттік құрылыстарды қамқорлығына алу. Семей
облысында земствоға қарайтын екі тракт бар. Олар ... он ... ... Шар және ... қарағай трактры. Сонымен қатар қаламен облыстық
өзгеде елді мекендерде он бір ... ... ... ... ... паромдық өткел бар. Облыстағы бірнеше көпірлердің ішіндегі ең ірісі
Семейдегі ... ... ... Шар ... ... уезіндегі
Карповкада, Қалжа өзенінде көпірлер салу жоспарда бар. Смета бойынша
олардың ... 20 мың ... ... ... ... жергілікті
азаматтық басқару істерінде кететін шығын 39 мың рубльді ... ... 15 мың ... ... ... іс-қағаздарын дайындауға,
мемлекеттік қазынаны, бақылаушы палатаны қамқорлықта ұстауға, 3500 рубль
зейнет ақыға, 11 мың ... ... ... ... ... ... етуге бөлінді. Денсаулық сақтау ... ... ... ... Семей қаласының Заречная-Слободкада,
Павладардағы, Зайсанда, Қарқаралыда, Баянауылда, Песчаныйда орналасқан алты
аурухана мен ... ... ... Өскемен қаласында жаңа аурухананың
құрысы аяқталды. Семей қаласында жүйке ауруына ... ... ... ... ... ... 22 дәрігермен алпыс Вельчер қызмет
көрсетті. Медециналық қызмет көрсету ісіне 266 мың руб, яғни ... ... ... ... (01.д1 20п)
Халықағарту саласында атқарылып жатқан істерде қомақты. Облыста 45
орыс, қазақ-орыс, 16 ауылдық метептер бар. Қол өнер ... саны ... ... ... ... ... ... уезіндегі Тройцка және
Самар селосында Павлодар уезіндегі Феодоров және Ертіс селоларында Зайсан
уезінде Успенск селосында орналасты. ... ... ... ... пен бірге университет пен түрлі оқу орындарында білім алуда ... ... ... жайы әрі ... жағдайы көп қазақ
отбасыларының оқуға бала беруіне қол байлау болғандығын ескерсек, ... ... оқу үшін ... ... ... еді. Осы ... ... оқытушылар семинариясында оқыған қазақтың әйгілі ғұламалары
Ж.Аймауытов пен М.Әуезівте алып тұрған. ... ... ... ... земство степендия бергенде өз мамандарын шығаруға көздеді. Әрі
шәкірт ... ... неше жыл ... ... ғып сол ... ... ... болған. (Каз МУ 52б)
Мемлекеттік басқару ісіме,н шаруашылықтың милиция мен азық-түлік сияқты
аса маңызды екі саласы да ... ... ... ... Земство
шаруашылықтың бар саласынан да халықтың пайдасын көздеп түрлі бөлімдер
ашты. Мекн жай ... мал ... ... ... ... ... ... толып жатқан жұмыстарды ұйымдастырды. (01 д1 21п)
1918 жылы 27 маусымда іске ... ... ... ... ... сайланды. Семей облыстық қазақ ... ... ... біз айтып жүрген земство алдына келді. Басқарып кете
алсақ жат-жанынан түнілер, басқара алмасақ мазақтар шетінен, ... ... ... заман келді. Қазағым! - деп жазады. Земство мекмелерінің
қайндай бөлімдерінен ... ... ... земствосының мына құрамынан
көрінеді: Областнаой ... ... ... ... атқаруға кірісті.
Басшылық Р.Мәрсеков та Ә.Сатпаев, ҒХ.Ғаббасов, секротарият, ... ... ... ақша жағы бугалтерия Ляшкевичте, шаруа кәсіп
Д.Троицкіде, оқу ісі Қ.Сәтпаевта (қ.т.2000 41б)
1917 ... 9 ... ... ... Семей уездік земство жиналысы
өтті. Осы жиналыста Уездік земство басқармасының ... ... ... ... ... ... Никанер Воровев, мүшелікке
Айтмұхамет Болатов, Сыдық Дүйсенбин, Иван Багатырев және ... (01д1 ... ... ... ... ақша ... таралуы, заттай айырбастың
біртіндеп ығыстырылып шығарылуы, «қазақ-қырғыз ... ... ... берілуі өлкеде банк ісінің жандануына алып ... ... ... және ... ... қанағаттандыру үшін
қаражат беруді мақсат еткен земство банкі құрылған болатын оның ... 15 мың ... ... ... ... ... Н.А.Керн тағайындалды.
Земство халықтың материалдық-мәдени ... ... ... ... органы болды. Оның ең кіші бірлігі болыстық земстволар
еді. Болыстық ... ... ... 1917 жылы 5 ... ... ... және ... съезінде талқыланған болатын. Нәтижесінде съезд бұл
туралы төмендегідей қаулы қабылдады:
1. Болыстық земстволардың шекаралары анықталғаннан кейін ... ... ... тұрғындар қай болыстық земствоның
құрамына ентінін өздері шешсін
2. ... ... ... осы ... ... ... азаматтар (қазақтар, орыстар және өзге ұлт өкілдері) ... ... ... да, атқарылатын земстволық
міндеткерліктері де бірдей (Воля н. 1917 ... №4 ... ... ... земство жиналысы 1918 жылы 13 қазандағы
отырысында, облыс көлемінде болыстық земствоны енгізу аса ... деп, ... ... саны ... мәлімет жинауға болыстық земстволардың жобасын
тапсыруға тапсырма берді. Болыстық земстволарды құрғанда халықтың ... және ... ... ... ... (01 д7 17п)
Уақытша өкіметтің Ақмола, Семей, Жетісу, Торғай және Орал ... ... ... ... ... ішкі істер министрлігіне болыстық
земствоны енгізу мерзімімен тәртібін анықтау жүктелді. ... ... ... ... ... болыстық земстволарға
бөлініп, предварительный жоспарлар жасалды. Сосын ол ... ... ... ... ... ішкі ... министрлігіне бекітілуге
жіберілді. (01 д7 38п)
Семей уезі әкімшілік жағынан алты ... 22 ... ... және 4
жеке селолық қауымдардан тұрды. Болыстарды болыстық және ... ... ... басқарды. 29 уездегі халықтың жалпы саны 149.782 адам
орташа есеппен бір болыста 5165 адамнан өмір ... ... 148 ... ... ... ескерсек, болыстарждың әрқайсысы халқының санына қарай
20-50 аралығында ... ... еді. (01 д7 ... ... ... және болыстық земстволардың қабылдаған
шешімдерді іс жүзіне асырды және ... ... ... ... өз ... ... ... қабылдай алды. Халықтан
жиналған салықтың саны негізінде көрсетілген бөлігін ғана уездік облыстық
земстволарға беріп, қалған ... бұл ... ... үшін ... н. 1917 20 ... №61 1с)
Сонымен ескі шенеуліктік басқаруға қарағанда земстволық басқару жүйесін
бірқатар артықшылықтары ... ... ... ... ... халық
өздері сайлап қойған гласнойлар арқылы шешті. Екіншіден, гласнойлар тек
сайлаушылар мен ... ... ғана ... ... жылы 6 ... ... ... думасына сайлау өткізілді.
Қалалық Дума гласнойлығына жеті тізім ұсынылды. Алғашында мұсылмандар мен
Халық еркіндігі партиясы ... бір ... ... деп ... ... блок құру ... кадет партиясының комитеті тиімсіз деп тауып, 11
шілдеде кадет партиясының ... ... ... өз ... ... ... ... қабылдайды. Сонымен мұсылмандар өз алдына жеке ... ... ... топтарының №2 тізімі таза ұлттық ... ... ... партиялық емес топтар, №4 тізімді Халық еркіндігі партиясы ұсынды.
Социалистік блоктың, яғни ... мен ... ... ... №5, үй иелері, кәсіпкерлер, үкіметтік
және қоғамдық мекемелердің қызметкерлері мен ... ... ... №6 ... №7 ... ... ... (Св. Речь №13 5.08.1917.)
Дума гласнойлығына үміткер саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар халық
арасында үгіт-насихат жұмысын ... ... ... блок ұсынған тізімдегі 30 кандидат социалист-
революционер, 29-ы ... ... ... ... ... социалистер:
-азық-түлікті, тұрмысқа қажет бұйымдарды бөлуді әділ жүзеге асыруды;
-саудаға бақылау жасауды;
-өнеркәсіп орындарын муниципализациялауды;
-8 сағаттық жұмыс күнін енгізуді, жұмыссыздықтың деңгейін азайту ... ... ... ... ... енгізуді;
-мемелекеттік қызметкерлерді сайлап қоюды және оларға жалақы төлеуді
жүзеге асыруды ұсынды. (В.Н. 29.06.1917. №20)
Халық еркіндігі партиясы ... ... ... тиіс ... ... ... мәселесін шешу;
-Жұмыссыздықты реттеу;
-еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
-халықтың әл-ауқаты төмен топтарына ... ... және ... ... бірдей тегін білім беруді енгізу;
-прогрессивті кіріс салығын енгізу;
-қалада жердің сатылуына тиым салу.
Бұл екі ... қала ... осы ... қарай қордаланып,
шешімі табылмаған әлеуметтік-экономикалық мәселелері кеңінен ... ... мен ... ... ... бағдарламаларының мазмұны да
олармен үндес болды. (Св. Речь №4 ... ... да ... ... ... Павлодар думасына гласныйлар
сайлауы 9 шілдеде өтті. Оған 5 тізім бойынша осы ... ... ... ... ... ... Сайлау қорытындысы бойынша №3 тізіммен
түскен мещан, солдат, жұмысшы және мұғалімдер одағы 12 орынға, №5 ... ... 5 ... №2 ... ... блок(халық еркіндігі
партиясы бастаған) 3 орынға, №1 тізімдегі Павлодар йелдер одағы мен ... ... ... бір-бір орынға ие болды. Жиыны 22 гласный
сайланды. ... ... ... ғана ... Ал ... ... Павлодар қаласы халқының саны 18 мыңнан астам ... ... 7965 ... ... күні ... 6741 келді.
Ал Заречная Слободкада сайлауға небәрі 164 адам қатысқан. Оның ... ... ... өз ... жеке Дума ... деген ниетімен
түсіндіруге болады. Сайлау қорытындысы ... ... ... ... мен ... 21 ... ... кәсіпкерлер т.т. 8 орынға, кадеттер 4 орынға, ... 2 ... және ... мен ... ... ... ... ие
болды. Думаға сайланған гласнойлардың жалпы саны 60 адам ... ... ... ... ... ... ішінде Шығыс
Қазақстан өңірінде қоғамдық-саяси және ... ... ... ... ... ... болады. Делегаттар Кеңесінің
құрылуы, алғаш рет демократиялық негізде қалалық дума ... ... ... ... ... ... ... комитетінің құрылуы сияқты саяси шаралар - қазақ ... ... ... сан ... бойы ... тәуелсіз мемлекет құруға
жасалынған алғашқы сәтті қадам болғаны сөзсіз.
1.3. Бүкілресейлік Құрылтай ... ... ... және ... ... халқы Ақпан революциясын елдің саяси өміріне зор өзгерістер әкеледі,
толғағы жеткен ұлттық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... Осы кезеңде Ресей империясы құрамындағы ... ... ... азаттық алуға деген ұмтылыс тенденциясы өте күшті
болды. Сол себепті Уақытша үкімет отар ... ... ... ... жиналысына қалдырды.
Құрылтай жиналысы немесе Конституанта- өкілдік, парламенттік мекеменің бір
түрі, елдің негізгі заңы-конституциясын ... ... ... ... депутаттардың жиналысы. Құрылтай жиналысы идеясы 18
ғасырдағы француз ағартушыларының "халықтық ... ... ... ... ... еді. Ал Француз революциясы
жылдарындағы Ұлттық жиналыс Құрылтай жиналысының ... ... ... Құрылтай жиналысы идеясы 20 ғасырдың басында ғана саяси мәнге ... ... ... ... ... ... өрлеу кезеңінде
В.И.Ленин қарулы көтеріліске шығып, Құрылтай жиналысы ... ... ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысын шақыру қажеттігі жөніндегі талапты
эсерлер 1904 жылы, либералдар 1905 жылы ... ... ... ... ... ... яғни монархтың
елісімінің негізінде шақыру керек деген пікірде болды. (Диалог 74б.)
Құрылтай жиналысы ... ... ... ие болуы 1917 жылғы Ақпан
буржуазиялық-демократиялық революциясымен байланысты еді. Бұл ... ... ... ресейлік зерттеуші Л.Г.Протасов 1917 жылғы 2 ... ... ... ... ... мен ... ... атқару
комитетінің арасындағы тығыз пікірсайыстан кейін Құрылтай жиналысының ... ... ... ... ... Онда үш ... ... жалпыға бірдей, ерікті түрде дауыс беру арқылы өтетіндігі;
2.мемлекеттің ең ... ... ... ... ... билік
түрін айқындау тек Құрылтай жиналысының құзырында ... ... ... ... мен ... ... өзі ғана анықтайтындығы. (Автореферат) /1;3/
Бүкілресейлік Құрылтай жиналасы бүкілхалықтық дауыс беру негізінде өмірге
келетін сайланбалы орган ... Оның ... ... ... ... құрылым түрін анықтау, жер мәселесін ... ... ... ... ... бір ... ... дін мен мемлекеттің
арақатынасын анықтау, оқу-ағарту ісін жетілдіру ... тағы ... ... ... ... салу ... Речь №2 2 июль ... жылдың мамыр айында құрылған Ерекше Кеңес Құрылтай жиналысы сайлауының
жарғысының жобасын жасауға кірісті. Кеңестің ... ... ... ... ... ... ... т.б.) өкілдері
де енді. Сайлауға дайындық істеріне және сайлаудың өткізілу барысына 1917
жылдың тамыз айының басында ... ... ... істері жөніндегі
Бүкілресейлік комиссия (Всевыборы) басшылық жасады. Оның ... ... ... ... 75б)
Құрылтай сайлауына қатысты заңнамалық құжаттар ... ... ... ... ... Всероссиского по делам о ... ... ... комиссии атты басылымында жарияланып отырды. (Св.
речь №46 23 ... ... ... мен оны ... мерзімін белгілеу аса күрделі
мәселелердің бірі ... Бұл ... ... ... ... ... ... қызу
тартыс басталып, түрлі саяси күштер бірнеше ай бойы сайлауға дайындық
жұмыстарын жүргізу ... еді. ... ... елде орын алған саяси
дағдарыстан кейін және Барлық билік Кеңестерге ұранының күшейтілуіне орай
Уақытша ... ... ... ... 17 ... ал ... 30
қыркүйекке белгіледі. Дегенмен, Уақытша үкімет сайлауға дайындық жұмыстарын
Кеңестерге немесе сол кезде құрылып, өмір сүрген ұйымдар мен ... ... Сол ... ... ... сайлауға дайындық істерін
атқаруды қыркүйек айында сайланатын Қалалық думалар мен ... ... ... ... келді және 9 тамызда шығарған қаулысына
сәйкес Құрылтай жиналысы сайлауы мен шақырылуының жаңа ... 12 ... ... белгіледі. (Диал75-76)
Құрылтай жиналысына сайлау бұрынғы Ресей империясы аумағындағы ең алғашқы
демократиялық сайлау еді. Сайлау төрт қырлы формула негізінде, яғни ... тең, төте және ... ... ... ... ... сайлау заңына
сәйкес әрбір кәмелеттік жасқа толған азамат жынысына қарамай дауыс беру
құқығына ие болды. ... ... үшін ... ... ... ... иесі ... отырықшы өмір сүру талап ... Яғни ... ... шет аймақтарындағы ұлтардың көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс
кешетінін ескерген.
Мемлекеттік қызметтегі шенеуніктер, дінбасылар мен ... ... ... ... ие ... Сайлаудың бүкілхалықтық сипаты оған ... ... ... ... ... көрсеткенімен дауыс беру
құқығынан айрылған адамдардың категориясы да болған. Біріншіден, азаматтық
құқығын іс жүзіне ... ... ақыл есі кем ... бұл ... және заң бойынша тек біреудің ... ... есту ... ... ... азаматтар ғана сайлауға қатыса алмады. Егер де өз
бетінше шешім қабылдай алса, сайлау құқығын пайдалану мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... ... азаматтығын
қабылдағаннан кейін шетелдіктер де бұл құқыққа ие болған. Үшіншіден,
қылмыскерлер жазасын ... ... де ... ... ... ... Жазасының ауырлығына қарай қылмыскерлерді ... ... үш ... ... ... Жер ... ... өтегеннен кейін 10 жыл бойына ... ... ... ... түзеу мекемелерінде жазасын өтеу үшін қамауда
болғандар қылмысын өтегеннен кейін 5 жыл ... ... ... ... ... жасаған қылмыстары (ұрлық, алаяқтық, біреудің
мүлкін ... ... ... ... ... ... ... жазаланғандар жазаны өтегеннен кейін 3 жыл ... ... ... ... Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 26 мамырдағы қаулысына ... ... ... ... ... ... ... жиналысысайлауына
қатысу құқығынан айрылады. Бесіншіден, ... ... ... ... отырғандар дауыс бере алмайды. Алтыншыдан,
Ерекше Кеңес мүшелерінің басым көпшілігі патша туыстарын ... ... ... ... Уақытша үкімет азшылықтың пікірін қолдап, Ресейде
билік еткен Романовтар әулетін дауыс беру құқығынан айырды. (Св. речь ... ... ... ... жүйе ... ... Бұл жүйенің мәні: әрбір
партия немесе адамдардың тобы ... ... ... және алдыңғы
қатарға партияның беделді, ... ... ... Сайлау нәтижесі
бойынша әрбір тізімнен сайланған депутаттардың саны мынадай ... ... ... ... саны ... бір ... қанша
тұрғынның сайлайтынын анықтау үшін осы санды сайлануға тиісті депутаттардың
санына бөлген. Мәселен 60 өкілді сайлау қажет. ... ... 19263 ... Осы 19263-ті 60-қа бөлгенде 321,5 шығады. 321,5- бұл жеке немесе
атаулы сайлау коэффициенті. Енді әрбір тізімнің ... ... ие ... үшін әр ... ... бергендердің санын сайлау коэффициентіне
бөлеміз. Мысалы, сайлауға үш тізім ұсынылды делік. №1 ... 9953 ... Э3-3437 ... ... ... Э1 тізім бойынша: 9953:321,5 30 адам
(қалдық 0,95), Э2-5873 :321,5 18 адам ... 0,08), №3 ... ... 10 адам ... 0,6). Осы үш ... ... кандидаттардың
саны 58. Қалған екеуін қалдық саны көбірек екі ... (№1 және ... (Во. нар. 21 июль №37 ... жылы ... ... ... көлемінде Мемлекеттік Думаның шешімімен
Уақытша үкімет пен оның жергілікті жерлердегі билік орындары құрылып, олар
өздерінің басты ... елді ... ... ... жеткізу
болатындығын мәлімдеді. Сонымен қатар Ресейдегі үкімет ... ... ... ... ... жұмысшы және солдат депутаттарының
кеңесі де Бүкілхалықтық Құрылтай жиналысын ... ... ... ... өзара келісім мен ынтымақтастықты сақтауға шақырды. ... ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысына
әзірлік 1917 ... ... ... ... жүре ... ... Уақытша үкіметтің Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы сайлауы істері
жөніндегі ережесінесәйкес алты округтік ... ... Олар ... ... губерниясына қоныс тепкен көшпелі Ішкі Орда қазақтары
енетін Орда, Орал (Закаспий облысы, Маңғышлақ уезін қоса, бірақ ... ... ... ... ... ... Торғай, құрамына
Ақмола және Семей облыстары енетін Дала, Сырдария (Амудария ... ... ... ... еді. Сайлаудың әділ түрде өтуіне өлкедегі
барлық қоғамдық ұйымдар мен саяси ... ... ... ... ... ... комиссияларының құрамына енгізілді. Сайлау алты
округтің бесеуінде пропорционалды, ал Орда округінде ... ... ... ... ... жасау болыстық, уездік және
қалалық жергілікті өзін-өзі басқару органдарына жүктелді. (А. 14;20б.б.)
Уақытша үкімет Құрылтай жиналысына ұлт ... қоса ... ... ... ... жөніндегі Арнайы кеңестің ұсынысын бекітеді.
Құрылтай жиналысына сайланатын депутаттардың саны халықтың ... ... ... ... бойынша орташа есеппен екі жүз мың ... ... ... ... ... ... бөліктерінде халықтың сирек
қоныстанғанын ескеріп, бір ... 200 ... ... 140 мың ... шешті. Ал Камчаткада бұл көрсеткіш 40 мың тұрғынды құрады. (Св.
речь 31 авг. №28 1917 ... ... яғни ... империясының бірінші ... ... ... ... екі ... ... халқының саны 4 147,7
мың адамнан 5045,2 мың ... яғни 25,7 ... ... Бірақ осы
онжылдықта Ресей империясындағы қазақтар саны күрт құбылып отырды: ... ... ... саны 3881,8 мың ... 4753,6 мың ... ... 22,4 пайызға өссе, 1917 жылы олар небәрі 4061,3 мың адам болды, ... ... ... ... саны 22,3 ... ... ... Ресей халқының құрамындағы қазақтардың үлес салмағы 1897 ... ... 1915 ... 2,69 пайызға дейін және 1917 жылы 2,3 пайызға
дейін кеміп кеткен және ... ... ... ... ... бұл ... айқын көрінді: 1897 жылы өлкеде қазақтар 3384 мың,
1915 жылы-4205,2 мың, ал 1917 жылы-3615,7 мың адам ... ( 3 т. ... осы ... ... ала ... Қазақстаннан Құрылтай жиналысына
баратын депутаттардың есебі жасалынды. Сол ... ... ... ... |Бүкіл ... ... ... ... ... |халық саны|округтен |қанша |халқының ... | ... ... ... |ры ... ... |1,157,200 |5-6 |73 |845,756 |4 |8 ... ... |8 |36,6 |582,306 |3 |12 ... |977,300 |5 |58,7 |573,655 |3 |7 ... |1,051,900 |5-6 |56,9 |656,579 |3-4 |7 ... |88,616 | | | | | ... ... |6-7 |65,7 |857,982 |4 |9 ... ... |10 |62,3 ... |15 ... |238,913 |1 | |238,913 |1 |3 ... ... |11 |19,1 |418,328 |2 |15 ... |1,145,500 |5-6 |10,2 |116,841 |0-1 |1 ... |307,284 |2 |100 |307,284 |1-2 |3 ... ... жеңісі халыққа бұрын болмаған көптеген демократиялың
бостандықтар берді: саяси партиялар құру, сөз ... ... ... ... ... мен манифистациялар бостандығы.
Ресейдегі буржуазиялық, социал-демократиялық партиялар Қазақстанда ... ... өз ... жүзеге асыра бастаса, жергілікті халықтар
Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы сайлауына ... ... ... ... құрып, бағдарламаларын жариялады.
Белгілі тарихшы ғалым Кеңес Нұрпейісов Қазақстандағы саяси күштердің
жіктелуіне қатысты өз ... ... ... ... ... күштердің топтасуы мен жіктелуінің орталық аудандармен салыстырғанда
айтарлықтай ерекшеліктері ... Ол ... ең ... өлкенің
империяның отарлық аймағы ... және оның ... ... ... ... еді. ... саяси күштердің оң
қанаты мен аралық(центристік) топтарының құрамы құбылмалы ... ... ... ара ... ... қиынға түсетін еді. Оң қанатты негізінен
Уақытша үкіметтің ... ... ... облыстық, уездік атқару
комитеттер, облыстық және уездік үкімет комиссарлары ... Оның ... ... ... ... ұйымдары мен топтарынан, Орал,
Орынбор, Сібір және Жетісу казачестволарының ... ... ... ... партиясының жергілікті
комитеттерінен тұрды.
Аралық(центристік) лагерь 1917 ... ... мен ... ... ... ... басқарған эсерлерден тұрды. Оларға өлкедегі
меньшевиктер одақтас болды, алайда олар үлкен белсенділік көрсете ... ... ... жігер-күші большевиктермен күреске жұмсалды.
Саяси күштердің солшыл қанаты ақпан ... ... ... ... ... ... ... қарсы күреске шақырған Лениннің
"Апрель тезистері" баспасөзде жарияланғаннан кейін большевиктер ... ... ... қиындай түсті. Саяси күштердің оң және аралық
топтары большевиктерді ... ... ... ... ... ... ... жылғы шілде айынан бастап Алаш партиясы сол ... ... ... ... белсене араласа бастады. Бұл күрестің түпкі мақсаты
қазақ халқын ... ... ... мен буржуазиялық үлгідегі оның
мемлекеттілігіне қол жеткізу болды. Басқа сөзбен айтқанда, Алаш көсемдері
сан ... бойы ... ... ... болып келген Қазақстанды
жалпыұлттық мақсат-мүдделер негізінде ... ел ... ... (124б)
Алғашында Алаш партиясы өкілдері халықты бірлікке шақырып, алдағы келе
жатқан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы сайлауына ... ұлты ... бір ... ... және сол тізім құрамына тек жалпықазақ съезінде көрсетілген
зиялыларды ғана енгізуді уағыздайды.
Әр ... ... һәм ... кандидаттыққа лайықталған адамдар
ретімен мыналар:
Ақмола облысынан: 1.А.Тұрлыбаев; 2.А.Сеитов; ... 4. ... 6. ... 7. ... ... 9.С.Мешінбаев;
10.С.Көсемісов; 11.Х.Болғанбаев; 12. С.Сейфуллин.
Семей облысынан: ... ... ... 4.Х.Ғаббасов;
5.М.Боштаев; 6. Ж.Ақпаев; 7.Б.Сарсенов; 8.А.Қозбағаров.
Торғай облысынан: 1.А.Байтұрсынов; 2. М.Дулатов; 3. ... ... ... ... облысынан: 1.Х.Досмұхамедов; 2.Ж.Досмұхамедов; 3.Н.Ипмағамбетов;
4.С.Қаратлеуов; 5.Ғ.Әлібеков; 6.Ғ.Бердиев; 7.О.Есенғұлов.
Жетісу ... ... ... 3.Ғ.Сыдықов; 4.О.Әлжанов;
5.Б.Сәлметов; 6.М.Төлебаев; 7.Т.Есенғұлов; 8.С.Аманжолов; 9.Д.Сауранбаев;
10.С.Жанқарашев; 11.С.Келгенбаев.
Сырдария ... ... 2. ... ... 5.Ә.Көтібаров; 6.Х.Ибраһимов; 7.З.Сейдалин; 8.И.Қасымов;
9.П.Болатханов; 10.С.Айзұнов; 11.И.Табынбаев; 12.С.Қожанов; ... ... ... ... ... ... 6.В.Шайкин; 7.Т.Нарботабеков; 8.Ғ.Төре; 9.Н.Төреқұлов;
10.Ш.Қапсаламов; ... ... ... ... ... ... бөлімінен: 1.М.Шоқаев; 2.Ғ.Мамбеев; 3.И.Қашқымбаев.
Бөкейліктен: 1.Б.Құлманов; 2.У.Танашев; 3.Б.Ниязов.
Бірақ, Дала округінде ойламаған жерден тағы да бір ... ... ... ... Бұл ... ... ... "Үш жүз" партиясының тізімі
еді. Партияның құрылу мақсаты жөнінде М.Әйтпенов пен Ы.Кабеков ... ... ... өзге газеттер басқармаларына жіберген телеграммасында
: "Белгілі кадет Бөкейханов жасаған Алаш ... ... ... ... Үш жүз деген социалист партиясын жасадық Мақсаты федерацияны қорғау
һәм ... ... ... ... ... жеке ... Тұрағы Омбы,"- деп баяндайды. (17б Авт.)
Саясат сахнасында өз ... ... оны ... ... ... ... пен оның пікірлестері өз жақтастарының бір тобын Құрылтай
жиналысы депутаттығына кандидаттар етіп ... ... ... ... ... ... үш мүшесі: Х.Бекқожин, Қ.Торсанов,
Б.Әділов; Омбы уездік қазақ ... ... ... және Петропавл
уездік қазақ комитетінің төрағасы Ғ.Қуанышев ... ... ... ... ... ... Советінің атқару комитетінің
мүшесі ретінде орын алды. Жоғарыда ... тыс ... ... ... ... М.Уәлиханов, Ш.Әлжанов, С.Аблаев және
Ы.Төлебаев болды. "Үш жүз" тізімі бойынша Құрылтай жиналысы ... ... ... 13 адам ... сол ... ... үш саяси
партияға: эсерлерге, ұлттық социалистерге және социал-демократтарға іш
тартты. )К.Н. ... ... ... ... ... ... Үш Жүз
кандидаттары өз еріктерімен ... ... шыға ... Олардың
кейбіреулері өздерін тізімге ... яғни ... ... ... алынғандығын ескертеді. (Ав. 17б.)
Ұлттық идеяны насихаттауда қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық даму
дәрежесіне сәйкес ... ... ... ең ... құралы-баспасөз
болғандықтан, ең біріншіден газет-журналдардың саны көбейтіліп, елге ... ... ... ... ... ... айтқанда, "газет-
халықтың көзі, құлағы һәм тіліне" айналды. (Қазақ газ. 326б.)
Үгіт-насихат жұмысын жандандыру мақсатында ұлт зиялылары ... ... (1917 жылы ... ... 1919 ... ... ... дейін шығып
тұрған, алғашқы редакторы-И.Әлімбеков), Қызылжарда ... ... ... қазанынан бастап шығарыла бастаған, шығарушысы
Р.Дүйсенбиев, кейін С.Сейфулиннің ықпалымен ... ... ... "Абай" журналы(1918 ж. 15 қаңта-1918 ж. қараша ... 12 ... ... пен ... ... "Жас ... ж. 30 шілдесінен бастап аптасына бір рет шыққан, 1919 ж. 8
ақпанға ... 22 ... ... ... ... ... аймақтарда ұлттық идеяны насихаттаудың жүйесін қалыптастырды. Отарлық
жүйеде қазақтың маңдайына біткен "Айқап" журналы мен ... ... ... және ... ... ... ... өз ойларын ашық жеткізе
алмағанын ескерсек, Ақпан революциясынан кейін Қазақстанның солтүстік-шығыс
аймағында ғана осыншама ... ... және ... ... ашық ... маңызды қоғамдық құбылыс болып
табылады. (Шаях. 48б.)
Өлкедегі ... ... мен ... ... ... ... "Туркестанские ведомости"(Ташкент), "Наша газета"(Ташкент), "Знамя
свободы"(Ташкент), ... ... ... ... "Свободная речь"(Семей), ... ... ... ... ... ... Құрылтай
жиналысының сол тарихи кезеңдегі алатын орнын түсіндіріп, Құрылтайдың күн
тәртібіне қойылатын саяси-экономикалық проблемалар ... ... ... ... ... барысында насихат жұмысын жүргізудің қыр-
сырын терең меңгерген еді. Бұл жөнінде ... ... ... елде жаңа сипат, жаңа өрлеу ала ... ... ... ... ... беру ... қарастырды. Осы бағытта газет
шығару, күреске шақыратын кітаптар бастырып тарату, көкейкесті қоғамдақ-
саяси ... ... ... ... ... ... ... тарихында
болмаған саяси күрес ... ... ... ... ойын
білдірген болатын.
Жалпықазақ съезі қарсаңында "Қазақ" газетінде ... ... ... ... Е.Омаров, Е.Тұрмұхамедов және
Н.Бегімбетов қол қойған "Қазақ халқына (есеп алу тақырыпты) " атты ... Бұл ... ... ... ... тұрған ауыл шаруашылығы
есебінің мән-жайы мен ... ... үшін ... ... ... 18б.)
"Құрылтай жиылысының сайлауына байланысты қазақ зиялыларының Алашқа" атты
үндеуінде халыққа мынадай жалынды ... ... той, ... ... Собрание сайлауы таянды, 12 ноябрьде болады, бұған ... ... ... осы бір ... бағымыздың байлауы, ырысымыздың қазығы,
тіршілігіміздің тіреуі, еліміздің тілеуі, көгеруі үшін ... ... ... бір ай. Қазақтың баласы! Қолына қағаз алып, сайлау
сандығына саларда дүниеден өшпесіңе, ... зар ... ... ... ие ... салып тұрған қағазың ... ... ... ... ... сайлау науқанына түрлі саяси ... ... ... және діни ... ... ... өз ... бағдарламалар түзіп атсалысты. Ендігі жерде Бүкілресейлік Құрылтайға
депутаттар сайлау мерзімі де ... ... ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысына депутаттар сайлау
басталып кетті. ... ... ... ... қарашаның 12,26
жұлдыздарында, Ішкі Орда округінде 26-28 ... ... ... 27 ... мен 3 ... ... Оралда қараша айының
ішінде, Дала ... ... 26-31 ... ... болып өтті.
Ал Сырдария облысында дайындық өз уақытында жүргізілмегендіктен, сайлау да
өтпей қалды.
Жекелеген ... мен ... ... ... ... ... ... облысы бойынша: Қостанай уезінде Алаш-72745 дауыс,
эсерлер-51245, РСЖЖП-меньшевиктер-3465; Ырғыз уезінде ... ... ... Ақтөбе уезінде Алаш-28202, эсерлер-210, РСДЖП-
меньшевиктер-41 дауыс алды. Нәтижесінде Торғай облысы бойынша Құрылтай
жиналысының ... ... бес ... үшеуіне Алаш партиясы,
екеуіне эсерлер партиясы ие болды.
Семей облысының осы ... ... Алаш ... үшін 59331 ... ... эсерлер-3375, казактар(казак-орыстар)-1910, ал қалған 10 партиялар
мен ұйымдар небәрі 1300 дауыс алды.
Орал облысының Ілбішін ... ... ... казактар-19571,солшыл
эсерлер-1325, эсерлер-125 дауысқа ие болды. Тек Орал қаласы бойынша ғана
казактар 7248 ... алға ... ... ... ... 2737 дауыс алса,
үшінші орынды иемденген Алаш партиясы 976 дауыс алды. (К.Н.138б.)
Бүкілресейлік Құрылтай ... ... ... ... ... ... ... О.Әлімжанов, Ішкі
Ордадан У.Танашев пен Б.Құлманов, Торғай ... ... ... ... ... Орал ... Ж.Досмұхамедов, Н.Есмағанбетов, Ғ.Әлімбеков және казактар
мен шаруалардан 2 депутат сайланды. Дала округінің сайлау ... ... ... ... ... қарағанда ресми түрде берілген 14
орынның 70-80 ... Алаш ... ... Олай ... Алаш ... 9-10 кандидат, атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... Ж.Ақбаев,
С.Жанайдаров, Р.Мәрсеков сайлануы мүмкін. (Автор. ... ... ... ... ... ... ... науқаны
жоғары деңгейде өткізілді. Сайлау алды бағдарламаларында ел ... ... ... ... ... ... ... азаматтарына саналы түрде
дауыс беріп, өз таңдауларын жасады.
2 тарау. Шығыс ... ... ... ... ... ... ... жиналысы науқаны және оның Қазақстанның Шығыс
өңіріндегі жүзеге асырылу барысы
Ақпан төңкерісінен кейін ... ... ... де жаңа ... сай зор ... ... ... Далалық генерал-
губернаторлыққа қараған Семей облысының жұртшылығы да Құрылтай ... ... ... науқаннан тыс қала алмады.
Уақытша үкіметтің Семей облысы көлеміндегі билік органы болған, 1917
жылдың 5 наурызда ... ... ... ... ... ... бірі - Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлаудың еркін әрі
ашық түрде өтуін қамтамасыз ету ... ... №11 ... ... ... Дала ... құрамына енген
Ақмола және Семей облыстарын бір сайлау округіне енгізді. Дегенмен мұндай
шешіммен келіспеушілік те болған. Омбы ... ... ... ... ... жиналысы сайлауын ұйымдастыру мәселесін талқылап, екі
облысты бір ... ... ... деп ... және ... ... мен Ішкі ... министріне мынадай мазмұндағы ... ... ... ... Ақмола және Семей облыстарын бір
сайлау округіне біріктіруге ... ... ... ... ... ... ... Дала генерал-губернаторлығының таратылуы, ... жүйе ... ... ... ... әр ... жеткілікті орын алуына мүмкіндіктерінің болуы, сайлауға дайындықтың
шұғыл ... ... ... және округ территориясының ауқымдылығы
жағдайында ... ... ... іс-қимыл жүргізуінің қиынға
түсетіні екі жеке сайлау округтерін ... ... ... (Св. речь №15
31.06.1917.)
Алайда Үкімет Омбы коалициялық комитетінің бұл ұсынысын қолдамады және
“Сайлау істері ... ... ... ... сайлау округтерінің еш
өзгеріссіз қалатынын мәлімдеді.
Қазақ өлкесіндегі алты округтік комиссияның бірі Омбы ... Дала ... ... еді Оның ... Омбы сот ... сайланды. Құрамы: Омбы Семей округтік соттарының бір-бір ... және ... ... басқармасының екі мүшесінен, Сібір казак әскери
басқармасы сайлаған бір ... және ... мен ... облыстық Қазақ
комитеттерінің бір-бір мүшесінен тұрды. ... ... ... ... ... ісі бойынша құрылған Семей облыстық
комиссиясының құрамы: төрағасы – ... ... ... Киниц,
Тарабаев, Ермеков, Әлімбеков, Малдыбаев және Никитиннен тұрды. /5;4/
Сондай-ақ Ақмола облыстық Құрылтай ... ... ... ... Комиссияның төрағасы: Омбы округтік соты, құрамы: бір бітістіруші
соттан, Омбы ... ... екі ... ... ... қазақ
комитетінің екі мүшесінен және әскери басқарманың бір ... ... ... ... ... ... комиссиясы 1917 жылы 2 қазанда
өз қызметіне кіріскен болатын. Оның төрағасы: ... ... ... ... ... төраға жолдасы - Семей ... ... соты – ... және мүшелері: Семей уезіндегі
үшінші учаскісінің бітістіруші соты – И.П.Лукась, ... ... ... заңының І бөлімінің 52 бабында көрсетілген мерзімде округтік
және облыстық комиссиялардың ... ... ... ... ... бір ... енетін болады. )Св. речь №32 5.09.1917.)
Облыстың қоғамдық-саяси өмірінде сәуірдің 27-сі мен мамырдың ... ... ... ... ... ... ... орны ерекше. Съезге
облыстың бес ... 200-ге жуық ... және ... өлкесіндегі Бийск
уезінің екі өлкілі (қазақтар) қатынасты. Делегаттардың ішінде жеті ... ... ... ... съезге өзінің бағдарламаын ұсынды. Бағдарлама
қазақ қоғамы үшін жанды да жауапты Құрылтай ... ... ... автономия және жергілікті басқару, жалпықазақ съезі, ... ... сот, ... ... 1916 ... 25 маусым жарлығына байланысты
шығындарды өтеу сияқты мәселелерден құрылған еді. Көпшілік бұл ... ... ... ... өз жұмысын 6 секцияда жүргізді. Оның ... ... ... Торғай съезінің қарарларын қайталады. Осыған қарамасытан
Семей съезінің өзіне тән басты ерекшелігі онда ... ... ... ... автономиясы туралы мәселелер бойынша қабылдаған шешімдер
болды. Ол бойынша қабылдаған съезд ... ... ... ... ... ... оны мекендейтін халықтардың
ерекшеліктерін олардың мәдени дәрежесінің әртүрлілігін ескере отырып, съезд
федеративтік ... ... ... ... «Тұңғыш
Россиялық Құрылтай жиналысында, - ұлы ... ... ... ... және ... ... ... құқықтары
бекітілуі тиіс, әрбір халық өзінің ұлттық, тұрмыстық, ететін құқықтары
бекітілуі тиіс, әрбір ... ... ... тұрмыстық, мәдени экономикалық,
тарихи-жағрапиялық ерекшеліктеріне сәйкес саяси өмірін құру керек. Қазақ
халқының тұрмыс-тіршілігінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... етеді; съезд автономияны жақтайды, ал ол мәселені түпкілікті
шешуді жалпықазақ съезінің үлесіне қалдырады» /8;105-106/
Ақпан төңкерісінен кейін Қазақстанның шығыс бөлігінде де ... ... ... ... ... ... ... күшейе түсті. 1917 жылы
18-наурызда кадеттерді жақтаушылардың ... ... ... ... туралы шешім қабылдады, 20 ... оның ... ... ... ... Құрылтай сайлауына ... қызу ... ... Үкіметтік партия болған кадет партиясы
сауда-өнеркәсіптік топпен бірлесіп №6 тізімді ұсынды. Оған 14 ... ... ... В.А., 2. ... А.А., 3. ... А.А., 4. Буяновский
Н.Д., 5. Кошко А.В., 6. Каргалов Д.С., 7. Станкевич Ф.К., 8. ... 9. ... А.К., 10. ... С.Ч., 11. ... Н.П., 12. ... 13. ... В.В. т.б. ( Св. речь №88 ... эсер ұйымының қатарында 1917 жылдың наурыз-сәуір айларында
300 адам болды. Семей облыстық атқару комитеті ... ... ... ... ... ... ... қолдайтындарын жеткізеді.
Эсерлер Семейдегі жұмысшы және солдат депутаттарының, шаруа және казак
депутаттарының ... ... ... 1917 жылы ... ... және казак депутаттары Кеңесінің съезі өтіп, талқыланған
мәселелердің бірі-Құрылтай ... ... ... ... ұсыну
болды. Бірінші болып тізімге социалист-революционерлер партиясының мүшелері-
И.С.Юдин, ... ... ... ... П.П.Косогор
енгізілді. (Вол. Нар. №80 14.09.1917.)
Жалпы ... ... ... және ... ... ... және Семей облыстық шаруа депутаттары кеңестерімен, Омбы
әскери округінің солдат-шаруа ... ... ... ... ... еді.
Социал-демократтардың 1917 жылғы 4-қыркүйектегі мәжілісінде Құрылтай
жиналысына ... ... алты ... ұсыну туралы шешім қабылданды.
Сондай-ақ Омбыдан төрт, Петропавл, Көкшетау, ... ... ... ... (Св. речь №58 8.10.1917.)
Сонымен социал-демократиялық жұмысшы партиясы (интернационалистер) Омбы
ұйымының тізімінде кандидаттар төмендегідей ретпен берілді:
1. К.А.Попов, 2. К.Д.Ляшкевич, 3. ... 4. ... ... 6. ... 7. С.Г.Вележев, 8. В.А.Турамжин, 9.
М.И.Белкин, 10. В.П.Короблев, 11. ... 12. ... ... 14. ... (Св. р. №79 2.11.1917.)
Сібір казак әскерінің екінші ... ... ... ... ... ... 14 ... ұсынды. Олардың қатарында И.П.Лаптев,
Е.Я.Глебов, В.А.Власов, А.Н.Седельников, Е.П.Березовский болды. (Св. р. ... ... ... ... 1917 ... ... айынан қалыптаса
бастады. Бөкейхановтың ұйымдастыруымен және ... ... ... алдымен Семейде, кейін Омбыда партияның облыстық ұйымдары
құрылды. Семей ... ... ... төрағасы болып Х.Ғаббасов
сайланды. “Алаш” , ... “Үш ... ... ... тізімі
жоғарыда жарияланса, өзге кандидаттар тізіміне қатысты мәліметтер өте аз.
Негізінен Дала округі бойынша саяси партиялар, қоғамдық, әскери, ... ... ұлт ... ... 14 ... ... ... Олар:
№1.Сібір казак әскерінің екінші әскери округінің тізімі (11 кандидат)
№2. Дін қызметкерлері мен тұрғындардың Орталық комитеті ... ... ... ... ... ... Омбы
комитеті (4)
№4. Ресей социал-демократиялық ... ... Омбы ... ... «Алаш» партиясы (19)
№6. «Халық бостандығы» партиясы мен сауда өнеркәсіптік топтардың блогы
(14)
№7.Мұсылман-социалистер (3)
№8. ... және ... ... ... ... ... ... шаруа депутаттарының Кеңестері, Омбы әскери
округінің солдат-шаруа Кеңестерінің бірлескен тізімі.(19)
№9. ... ... ... ... ... ... ... топтардың блогы (социалист-революционерлер, социал-
демократтар-меньшевиктер, социал-демократтардың «Бірлік» тобы, Еңбекші
халықтық социалистік ... ... ... ... «Үш жүз» ... ... ... ұлтының Омбы топтары (4)
№13. Татардың демократиялық топтары (1)
№14. Петропавл қаласының православ азаматтарының тобы (7)
Семей облыстық шаруа және ... ... ... және ... ... ... жиналысына әзірлік барысында атқарған
істері мол. 1917 жылдың 5-ші сәуірінде Семей ... және ... ... пленарлық мәжілісі өтеді. Онда сол уақыттағы
қалыптасқан саяси ... ... ... ... ... ... Уақытша Үкіметке қолдау көрсету және Құрылтай жиналысын өткізуді
қамтамасыз ету мәселесінде ... ... және ... ... ... ... іс-қимылдарын бірлесе шешу керектігін айтады
/9;47/
1917 жылдың 1-10 маусым аралығында ... ... және ... ... Съездің төрағалығына П.П.Косогор ( ... ... ... ... ... етіп ... ... жұмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің төрағасы) мен
Н.И.Черкасов ( Зайсан уезінің шаруасы) сайланады. ... ... ... ... ... қатыстыру мәселесі көтеріліп, төмендегідей
ұйымдардың өкілдеріне шешуші ... ... беру ... ... ... Қазақ комитетінен 3 өкілге, жұмысшы және ... ... 5 ... ... құқығын саяси партиялардың әрқайсысынан 3
адамға берді. Олар: социалист-революционерлер, социал-демократтар және
«Халық ... ... ... ... ... құқығы Облыстық
атқару комитетінің, ... ... ... барлық мүшелеріне
берілді.
Съездің қызметі барысында 12 түрлі мәселені талқылап, тиісті шешімдер
қабылдау ... ... ... ... ... жиналысы сайлауы
мәселесі қарастырылып, Ф.Г.Бичевинь жолдас ... ... ... ... Қызу ... ... мынадай қарар қабылданды:
1. Халықтың еркін білдіретін жоғарғы ... ... ... ... ... алды үгіт-насихат жұмысын өрістетіп, Құрылтай жиналысына еңбекші
бұқараның мүддесін қорғайтын депутаттар жіберу;
3. Сайлаудың жалпыға бірдей, тең, құпия түрде ... ... ... ... ... енетін ұлттарға өз блашағын айқындау мүмкіндігін беру.
Құрылтай жиналысы сайлауына мұсылман және казак қозғалыс өкілдері де
үлкен жауапкершілікпен әзірленді.
Семей ... осы ... ... ... ... ... ... қоғамдық негізде құрылды. Комитет ... ... ... ... ... пен ... хатшылары болып
В.Сайдашев пен С.Аубакиров, қазынашылыққа Х.Сайдуков сайланды. Бұл ... ... ... және ... ... ... саяси өмірдің
барлық ағымдық бағыттыры бойынша ... ... ... жылы ... Поповтың төрағалығымен өткен Семей гарнизоны
офицерлерінің мәжілісінде ... ... ... ... ... ... ... алып қызмет етуді көздеді:
- Құрылтай жиналысы шақырылғанға дейін Уақытша Үкіметке қолдау көрсету;
- Демократиялық ... ... ... және ... ... ... ... кеңінен насихаттау;
- Соғысты жеңіске жеткенге дейін жалғастыру, қай ... ... ... ... күресу;
- Офицерлердің солдаттармен, әскердің халықпен бірлесе әрекет етуі;
Комитеттің 5 адамнан және 2 ... ... ... сайланды.
Президиумның құрамына Попов, Благовещенский, ... ... ... Ал Смирнов пен Ожинский кандидаттар болды. Президиумге солдат және
жұмысшы депутаттары Кеңесімен бірлесіп қызмет ету жүктелді.
Құрылтай ... ... ... ең ... ... ... қыр-сырын түсіндіру мақсатында үгіт-насихат жұмыстарын
ұйымдастыру болып табылады.
Несиешілер Одағы ... ... ... ... бірге ауылды
жерлерде үгіт-насихат жұмысын жүргіземін деушілерге арнапМәскеу ... ... ... ... Бұл ... ... (социалист-
революционер) азық-түлік мәселесі, ... ... ... ... ... ... формасы, салық туралы,
Обухов (социалист-революционер( аграрлық мәселе төңірегінде дәріс ... ... мен ... ... ... ... ... тәжірибесімен бөлісті, Засорина Құрылтай жиналысының маңызына
тоқталса, Назарова сайлаушылар туралы ... ... ... ... ... 22.06. 14)
Несиешілдер одағы облыстағы шаруа ... ... ... ретінде ауылдар мен селоларда насихат жұмысын жүргізу, ... ... ету ... өз ... алды. Семей облысының түрлі
аудандарына Мәскеудегі ... ... ... ... ... ... басқаруымен үгітшілердің алғашқұы тобы аттанды. Олар ... ... ... ... ... дейінгі аралықтағы
және Қарқаралы уезіндегі жұртшылыққа Құқрылтай ... ... ... ... орын алып ... ... мәнін түсіндірді,
Малокрасноярскі, Трушниково, ... ... ... ... ... кішігірім кітапханалар ашты. Несиешілдер одағы
жергілікті ... ... ... ... ... ... Жоғарғы
бастауыш Қыздар училищесінде Құрылтай жиналысын насихаттайтын нұсқаушыларды
дайындау үшін күн ... ... ... 5-тен ... ... ... (В.Н. №2 8(1) ... таянған сайын қарбалас күшейе түсті. Бұл жөнінде М.Дулатов:
Тойдың болғанынан боладысы қызық. ... ең ... ... ... ... ... бір кісінің, иә бір рудың аты емес, ... ... аты- ... ... ... ... үшін осы бастан елге комитеттер кісі
шығаруы ... ... ... М.Дулатовтың бұл ой-түрткісі өз шешімін
тадбады. Семей облыстық қазақ комитеті Өскемен, ... ... жеті ... (Автор. 18)
Құрылтай жиналысының атқаратын қызметі және оған лайықты өкілдер сайлау
мәселесі жөнінде жергілікті басылым ... ... ... ... туралы мағлұмат беріліп отырған. Семейдегі мемлекеттік
басқаруға ұмтылған түрлі саяси ... ... ... ... ... ... ... жүргізген.
1917 жылы 5-наурызда құрылған қоғамдық ұйымдар мен армияның Семей
облыстық атқару комитеті 1917 жылдың ... ... ... ... комитетінің бюллетенін және сәуір айында осы Бюллетень орнына Семей
облыстық атқару комитетінің хабарлары сынды саяси ... ... ... Известияның орнына қоғамдық-әдеби Дело газеті басылады. Семейдегі
билеуші партиялардың біріне айналған ... Дело ... ... ... ... мен идеяларын жеткізуге тырысады. Эсерлердің ... ... ... ... 1917 жылы ... Воля ... деген атпен
дүниеге келеді. Эсерлер ... ең ... жер ... жер ... іске асыру үшін Воля народа газетіне қосымша
ретінде 1917 жылдың шілде ... ... ... ... ... газетін шығарады. (М.Ы. 55)
Облыс орталығында азық-түлік комитеті де ... Бұл ұйым ... мен ... ... ... ... неделя басылымын бастырады.
Халық бостандығы партиясының Свободная речь газеті саяси, қоғамдық,
әдеби және экономикалық салаларды қамтитын ... ... 1917 ... ... ... шығарыла бастады.
1917 жылдың 24 маусымында Мусиннің редакторлығымен татар тілінде Халық
сюзи газетінің бірінші саны ... ... ... ... қалалық дума
сайлауына, Құрылтай жиналысына қатысты мақалалар жарияланып ... ... ... ... ... ... Абай журналы мен Сарыарқа газеті ел
өміріндегі өзекжарды ... ... ... қоғамдық-саяси өмірінде
өзіндік із қалдырды.
Сонымен қатар орталықта жарық көрген Русское ... ... ... ... ... және тағы ... басылымдар облыс тұрғындарының үлкен
сұранысына ие болды. (В.Н. 76 8.09.1917.)
1917 жылы маусымында Семей облысындағы билік жүйесінің ... ... ... ... ... комитет тең принциптер негізінде
«Делегаттық кеңес» формасында ... ... Оған ... және ... ... ... және ... Депутат кеңесі, Облыстық Қазақ Комитетінің
әрқайсысынан 15-тей мүшелер енді. ... ... ... қызметі
барысында саяси маңызы бар мәселелерді көтерді және оған байланысты тиісті
шешімдер қабылдап отырды. Делегаттар жиналысының 1917 ... 12 ... төрт ... мәселе қаралды. Соның ішінде Құрылтай жиналысына
сайлау жөніндегі ... де ... ... ... ... бір ... комиссия құру және комиссия Құрылтай жиналысына сайлауға дайындық
жұмыстарын жүргізуге тиісті деп көрсетілді. /15;2/
Семей облысы қазақтарының ... ... 12 ... ... ... Оған әр ... ... шақырылды. Съезде қарайтын мәселелер: 1.
Учредительное собрание сайлауы; 2. Земство құру ісі; 3. Жер комитеттері; ... ... құру ... кеңес; 5. Облыстық Қазақ комитетінің есебі
және т.б. Осы съезге өкілдердің аз келгеніне байланысты бұл жиылыс Облыстық
Кеңес ... ... деп ... Кеңес төрағасы Р.Мәрсеков, орынбасары
Ж.Ақпаев, хатшылары И.Әлімбеков пен М.Малдыбаев болды. Кеңесте Х.Ғаббасов
ұсынған 7 мәселе ... ... ... ... есебі, милиция мәселесі,
жер комитеттерін сайлау, земство құру, азық-түлік мәселесі, ... ... ... және әр ... ... жай ... бойынша
жұмыс істелінді.
1917 жылы 4 қазанда Құрылтай жиналысы сайлау істері жөніндегі Семей
уездік комиссиясының мәжілісі өтіп, уезд ... ... ... ... ... құру ... ... Нәтижесінде уездік
сайлау комиссиясы земствоны енгізу комитеті жасаған сайлау учаскілерінің
тізіміне Белағаш болысының енбей қалу себебін ... ... ... мен
жер комитетіне жүктеді. Қазақ және шаруа болыстары енген уездің ... 104 ... ... бөлінді. 8 қазанда өткен уездік
комиссияның мәжілісі Белағаш болысын Томск ... ... ... ... ... келді. (Св.Р. №56 6.10.1917.)
1917 жылдың 11 қазанында Семей облыстық сайлау комиссиясының мәжілісі
өтіп, Семей қаласын сайлау ... бөлу ... ... ... жобасын бекітті. Семей қаласы төрт сайлау учаскісіне бөлінді.
(Св.Р. №66 18.10.1917.)
Дала округіндегі сайлаудың алғашқы күні 25 ... ... күні ... ... ... тізімі 15 қарашадан бастап мына
мекен-жайлар бойынша ... ... ... ... сайлау учаскісінде «Модерн» театрында;
Екінші сайлау учаскісінде Гоголь кітапханасында;
Үшінші сайлау учаскісінде Клуб-театрда;
Төртінші ... ... ... Депо ... ... ... қалалық басқарма 25 қарашаға дейін қабылдап,
толықтырылған, түзетілген сайлаушылардың тізімін ... ... ... ... да 1917 ... 25 қарашасында тоқтатылған.
(Св. р. №91 ... ... ... ... сайлау істері жөніндегі»
қаулысына сәйкес Құрылтай жиналысына сайланатын депутаттардың саны халықтың
санына байланысты ... Екі жүз мың ... бір ... ... ... халықтың саны 1.157.200 адам, ал Ақмола облысында
1.591.000. Сйкесінше ... ... 6, ... ... 8 депутат сайлау
көзделді. Қазақтар Семей облысындағы халықтың 73 пайызын(845,756), Ақмола
облысындағы халықтың 36,6 пайызын(582,306) ... Яғни ... ... ... қазақ кандидаттары 8, Ақмола ... ... 3, ... ... 12 адам ... тиіс ... ... өңірінде құрылтай жиналысы ... қызу ... ... ... ... ... Түрлі саяси
партиялар, қоғамдық бірлестіктер, сондай-ақ ... ұлт ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысы сайлауының қорытындысы
төмендегідей:
№1 тізім-195 дауыс, №8 ... ... 156, №9 ... ... тізім- 1032, №10 ... ... ... 362, №11 ... ... ... 3304, №12 ... 9,
№6 тізім- 1872, №13 ... ... ... 1565, №14 ... ... ... ... “Алаш” партиясы (3304 дауыс), екінші орында
“Халық еркіндігі партиясы (1872 дауыс), ... ... ... мұсылман-
социалистер тізімі(1565 дауыс).
Құрылтай сайлауы науқаны Алаш қаласы бойынша 1917 ... ... ... ... 26-30 ... ... сағат таңертеңгі 9-
дан кешкі 9-ға ... ал 31 ... күні ... 9-дан ... ... 1-
ге дейін өткізілген.
1). Алаш қаласы бойынша халықтың жалпы аны-8156 адам ... оның ... ер ... 3560-ы әйел адам; соның ішінде ... беру ... ... ... жоғары): 1484- ер адам, 1353-әйел адам, барлығы-2887 адам.
2). Сайлауға қатысқандар саны: 2106 адам, оның ішінде-1213-і ер ... әйел ... ... ... ... Сайлауға қатысқандар саны: 780
адам, оның ішінде 271-і ер адам, 509-ы әйел ... ... ... ... дауыстар былай бөлінді: №1
тізімге-5 дауыс, №2 тізімге- 21 дауыс, №3 тізімге- 52 дауыс, №4 ... №5 ... 1801 ... №6 тізімге- 67 дауыс, №7 тізімге- 81 дауыс,
№8 тізімге- 33 дауыс, №9 тізімге- 4 ... №10 ... 7 ... ... 1 ... ... Сайлау қорытындысында №5 тізімді Алаш партиясы
үлкен басымдықпен жеңіске жеткен: 1801 дауыс. (С.Е.Е. 66б.)
2.2.Бүкілресейлік Құрылтай ... ... ... ... ... ... саяси жағдайда қазақ қоғамы үшін аса маңызды іс ... ... ... ... ... ... ... талқыға салып,
олар бойынша қабылданған тұжырымдарды Бүкілресейлік Құрылтай арқылы
өткізуге ... ... Өз ... олар осы ... жол ... деп ... жөнінде "Бірлік туы" газеті:"Учредительное Собрание-Бүкіл Русиадағы
халықтардың түгел сайланған ... ... Онда ... талқыланатын
мәселелер-мемлекеттің ең іргелі мәселелері. Бүкіл Русиадағы неше түрлі ұсақ
жұрттардың түп іргесі сол ... ғана ... ашып ... ... орын ... ... саяси мәселелердің жан-
жақты талқыланған жері облыстық, жалпықазақ съездері екені белгілі. Бұл
жөнінде "Қазақ" ... ... ... ... Россиядағы қазіргі болған
зор уақиғалар һәм өзгерістердің мақсат һәм мағынасына тез ... ... ... Ол ... ... ... ... соң"учредительное
собраниеге" лайық адамдар жіберу мәнісіне түсініп қану үшін қазақтар съез
жасау керек".(Қ.газ 366б.)
Соның нәтижесінде ... ... ... ... 1917 жылдың 2-8 сәуір
аралығында Орынбор қаласында, Жетісу облыстық қазақ съезі сәуірдің 12-сі
мен 13-і ... ... ... ... Қазақстандық)
облыстық қазақ съезі сәуірдің 19-22-сі аралығында Орал ... ... ... 7-сіне дейін Омбы қаласында Ақмола облыстық съезі, 27
сәуір мен 7 ... ... ... ... ... съезі өткізілді.
Облыстық қазақ съездеріне дайындық барысында "Қазақ" газеті бұл
жиындарды ... ... мен ... ... бірнеше мақалалар жариялап,
белгілі дәрежеде оларға бағыт-бағдар көрсетуге тырысады. М.Дулатов ... ... ... ... ... жұрт бұл күнде өз қамын
ойлап жатыр… Уақыт өткізбелік. Өкініп жүрмелік. Қазіргі бір күн бұрынғы ... ... ... талпын, жұрт, қамдан, жұрт!" деген үндеу тастап,
өткелі тұрған съездердің нәтижелі, пайдалы ... ... ... ... ... ... егер ... адамның әрқайсысы неге
келгенін білсе, халыққа шын жаны ашитын таза ... ... ... ... жетік болса, тіршілік-шаруа істеріне таныс болса, ... ... ... ... ... ... мынау алған бостандыққа
ғұмырлық ие болу үшін халықтың мұң-мұқтажын кеңесіп, мынау пайдалы ... ... ... ... дегеннен халықты құтқаруға қам қылса, съезде
жасалған қаулыларды елге қайтқанда әркім ... ... ... ... ... деп, сол ... кезеңде пайдалы ойға көңіл
аударады. (М.Қ. 221-222б.б.)
Оралда, Орынборда, Ақтөбеде, Ташкентте өткен ... ... және ... ... баса ... аударылса, А.Тұрлыбаев,
Е.Итбаев және М.Дулатовтың басшылығымен Омбыда өткен қазақ ... ... ... ... дін, әйелдер теңдігі мен
земство қызметі ... ... ... ... ... Х.Ғаббасов жетекшілік еткен Семей облыстық қазақ съезінде
әлеуметтік-саяси мәселелер сөзге тиек ... Осы ... ... ... ... ... ... ой-толғамдары тыңдаушыларға
күшті әсер етті. (К.Н. 92б.)
Облыстық съездерде өзекті мәселелердің бірі ... ... ... және ... ... белгілеу мәселесі талқыланады.
Ал, лайықты кандидаттарды жинақтап, халық назарына ... ... ... ... қалдырылады.
Отарлық езгі кезінде азаттықты аңсап, өзімізді-өзіміз басқарсақ деген
Ресей мұсылмандарының мүддесін қорғау, қоғамдық-саяси белсенділігін арттыру
мәселелерін ... ... ... ... 4 ... думадағы
мұсылман фракциясы мен оның жанындағы бюро мүшелері қолға алды. Олар Ақпан
төңкерісінен кейінгі өзгерістер Ресей мұсылмандарының ... ... ... ... яғни ... ... жер мәселесін
мұсылман халықтарының мүддесі тұрғысынан шешуге, мәдениетті өркендетуге
және басқа міндеттерді ... жол ... деп ... Осы ... ... 1-11 ... аралығында жалпыресейлік мұсылман съезі өтті. (Автор.
14б.)
Алаш ... ... ... Ж.Жәнібеков,
М.Дулатов, С.Кәдірбаев, Е.Ғұмыров, И.Әлімбеков, Н.Бегімбетовтер қол қойған
"Шорай ... атты ... ... Онда былай делінген:"Май басында
Мәскеуде жалпы мұсылман съезі болып өтті. …Бірақ ... ... ... саны барлық Ресей мұсылмандарының төрттен үші бола тұрып, қазақ
өкілдері 20-30-дан артпағаны ... ... ... ... 800-900 ... аз, ... көп болғанда, қазақ өкілдері 200-ден артық болуға тиіс
еді…. (М.Қ-М. 150 ... Алаш ... ... ... арасында қазақтың беделін
жоғары ұстауды, сондай-ақ қазақ халқының проблемаларын өзге ... ... ... шешу ... ... көреміз.
Қазақ жеріндегі мұсылман қозғалысы ... ... ... ... күш ... ... құру идеясын ұстанды. Мемлекеттік
құрылым, ... және ... ... ... ... ... және казак өкілдерінің пікірлерімен үндесіп отырды. Ал,
жер ... діни ... ... ... ... ... ... бұрынғы отар аймақтардағы шиеленісті мәселелерді қозғады.
Бұл бағытта ұлы орыстық шовинизм идеясындағы саяси ... ... да орын ... Бірақ, мұсылмандық қозғалыс ... ... және ... ... пен тыныштықты сақтап отырып, халықты
Бүкілресейлік Құрылтайға жеткізуді өздеріне ... ... деп ... 15-16 б.б.)
Құрылтай сайлауына әзірлік барысында шаруа және ... ... ... ... ... ... талданып,
сұрыпталды.Қазақстанда құрылған Кеңестердің ішінде бірақ кеңесті-Черняев
(Шымкент) ... ... ... ... Петропавл кеңесін меньшевик-
интернационалист А.Повольцкий басқарды. Ал ... ... ... ... ... эсер партияларының өкілдері жетекшілік жасады
(мәселен, Семейде-Л.Юдин, Верныйда-Домашев, Қазалыда-Н.Эйдельман т.т.).
(К.Н. ... ... де ... ... қаралатын мәселелерге қатысты
қабылдаған қаулылары социалист-революционерлер және социал-демократтар
партиясының пікірлерімен үндес ... ... ... ... партиялар бағдарламаларында Құрылтай
жиналысында бекітілуі тиіс түрлі ... ... өз ... ... Қазақстандағы либерал-демократиялық қозғалыстың өкілдері кадеттер
мен "Алаш" партиясы еді.
Кадеттердің ұйымдары 1917 жылдың наурыз-сәуір айларында ... ... ... Орал мен ... пайда болды және
негізінен өнеркәсіпшілерден, жер ... ... мен ... ... ... ... кадеттер Уақытша үкіметті, соғыстың жеңіске
жеткенге ... ... жан сала ... ... жеке меншіктің
орнауын, Ресейдің бірыңғай-унитарлы мемлекеттік құрылысының сақталуын
жақтады, кадеттер қазақ халқы мен ... ... ... ... ... казактарға артықшылық берді. (3т. 665б.)
Қазақтың топырағында дүниеге келген тұңғыш ұлттық саяси партия-"Алаш"
париясы еді. Оның ... ... 1917 ... 21-26 ... ... ... бірінші жалпықазақ съезінде жасалынды. Бірінші жалпықазақ
съезінің шешімдеріне сәйкес Ә.Бөкейханов, ... ... ... ... дайындаған партия бағдарламасының
жобасы 10 баптан тұрады. Олардың маңыздылары мыналар:
"1. Мемлекет қалпы. ... ... ... ... ... ... мемлекетті жұрт билеуі. Федерация мағынасы-
құрдас мемлекеттер. Федеративный ... һәр ... ... ... бір ... һәр ... өз ... өзі алып жүреді…"
"2. Жергілікті бостандық. Қазақ жүрген облыстардың бәрі байланып, ... ... ... Россия федерациясының бір ағзасы болу. Реті келсе,
қазақ автономиясы сыбайлас жұрттармен әзірге ... ... реті ... өз ... жеке ... ... ... республикасында дінге, қанға қарамай, еркек,
әйел демей адам баласы тең ... ... ... ... ... жария
сөйлеуге, газет шығаруға, кітап бастыруға ... ... ... ... қылмаушылық…"
4.Дін ісі. Дін ісі мемлекет ісінен айырылулы болуы. Дін біткенге тең
құқық. Дін ұстауға ерік, кіру, шығу жағынан ... ... ... ... болу ... Билік және сот. Һәр жұрттың билік пен соты тұрмыс ... ... Би һәм ... ... ... ... ... Қазақ көп жерде ... ... тілі ... Ел ... Ел ... үшін әскер осы күнгі ... ... ... ... ... жерінде үйретіліп, жерінде қызмет ету;…
Әскерлік міндетін қазақ атты ... ... ... ... Хал-ауқат, табысқа қарай: байға-байша, кедейге-кедейше
ғаділ жолмен таратылу."
"8. Жұмысшылар. Жұмысшылар закон панасында болу. (Қазақ жерінде завод-
фабрика аз, ... ... ... да аз."Алаш" партиясы жұмысшылар
турасында социал-демократтардың меньшевик тобының программасын жақтайды)."
"9.Ғылым білім үйрету. Оқу орындарының есігі кімге де болса ашық ... ... ... ... ана ... ... қазақ өз тілінде орта
мектеп, университет ашуы; …хүкімет оқу ісінде ... ... ... ... ... ел ішінде кітапханалар ашылуы."
"10.Жер мәселесі. Учредительное собрание негізгі закон жасағанда жер
сыбағасы алдымен жергілікті жұртқа берілсін деуі; қазақ жер ... ... ... жеріне ауған мұжық келмеуі; бұрын алынған жерлердің
мұжық отырмағандары қазаққа қайтуы; қазаққа тиетін жер ... ... ... ... ... жер сату деген болмау, һәр кім ... ... ... жер ... ... ... ... кені,
астығы, байлығы қазынанікі болып, билігі ... ... ... ... б.б.)
Қазақстанда өлке және облыс орталықтарынан бастап уездерге, болыстар
мен селоларға ... ... ... мен топтпрдың желісі өріс
алды.Эсерлердің патша өкіметін Орта Азияның байырғы ... ... деп ... шаруалар съездеріндегі село еңбеккерлерінің
мүддделерін қорғау қажеттігі туралы сөйлеген ... ... ... ықпалын күшейтті.Эсерлер Ресей –Демократиялық ... ... ... ... ... өз ... мемлекет құрып, Ресей
республикасының құрамына одақтық мүше ретінде енуі қажет деп санады.Жерге
жеке меншіктің орнауына ... ... ... оны ... ... беру
керек деген ұстанымда болды. Алайда социалист-революционерлердің ... ... ... ... ... 8 сағаттық жұмыс күнін
енгізуге және жұмысшылардың, солдаттар мен шаруалардың басқа да ... ... ... ... де, ... қалың бұқарасы арасындағы да
ықпалының бірте-бірте төмендеуіне әкеп соқты.
1917 жылдың наурыз айынан бастап жергілікті социал-демократтар астыртын
жағдайдан ... ашық ... ... Алғашқы айларда большевиктердің
позициясы әлсіз болды. Әсіресе Уақытша Үкіметке қарсы ... ... ... ... баспасөзде жарияланғаннан кейін большевиктер
басқарған солшыл лагердің жағдайы қиындай түсті. Саяси ... оң ... ... ... ... ... саяси айыптар тақта. Дегенмен
«жер-шаруаларға, заводтар мен ... ... ... ... ... ... ... социал-демократтардың халық
арасындағы беделінің шамалы түрде өскенін Құрылтай жиналысының сайлау
нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің
түрлі салалары бойынша қабылданған аса маңызды шешімдер бірінші жалпықазақ
съезінде ... ... ... ... ... ретінде
жүктелді.
Бірінші жалпықазақ съезіне Ақмола, Семей, Торғай, Орал, ... ... мен ... ... ... ... Ферғана облысының
қазақтар мекендеген аудандарының өкілдері қатынасты. Съездің күн тәртібіне
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси ... ... бар 14 ... енгізілді. Олар мыналар: "1). Мемлекет билеу түрі;
2).Қазақ облыстарында автономия; ... ... ... ... 6).Оқу мәселесі; 7).Сот мәселесі; 8).Дін мәселесі; 9).Әйел
мәселесі; 10).Учредительное собрание ... ... һәм ... депутаттар; 11).Бүкіл Россия мұсылмандарыныңкеңесі (Шорай
ислам); 12).Қазақ ... ... ... ... уақиғасы; 14).Киев
шаһарында болатын бүкіл Россия ... ... һәм ... оқу комиссиясына қазақтан өкіл жіберу." (К. газ. 405б.)
Осы мәселелердің ішінде өздерінің басты ... ... ... ... ... ... және ... саяси партиясын құру проблемаларына
аударды.
Монархиялық жүйе ... ... ... ... ... ... ел еркі ... тиді… Қалай бірігемін десе де
енді ел еркі өзінде",-дей келіп, қазақ та өзге ... ... ... ел ... көз жіберіп, өзінің мемлекеттік даму жолын таңдауға
кірісуіне шақырады. Осы орайда "Қазақ" газеті арқылы мемлекеттік басқарудың
жай-жапсарын анықтап, қазақ үшін ... ... ... ... ... "Тағы да жалпы қазақ съезі" атты мақаласында:"Қазаққа
мемлекеттік автономия ма, яки ... ... ... ... ... ... ... болса, өз Г. думасы болмақ;
өзіне керек закондарды сол думасы шығармақ; ақшасын өзі ... ... ... ісі, ... жол, почта, телеграф сияқты істерінің бәрі де
өзінде болмақ. Жер ... ... де ... ... Өз ... ... ұстамақ,
қысқасы, мемлекетке керек жабдықтарын өзі жайғастырып, өз қамын өзі жемек.
Жалғыз-ақ шет ... ... ... ... жалпы мемлекет арқылы
істелмек. Жалпы мемлекеттің мемлекеттік автономияда уәкілі ғана ... ... бас ... ... жері осылар ғана.
Уалаяттық автономия болса, оның өз алдына ақшасы, темір жолы, почта,
телеграфы, әскері болмайды, ... ... Г. ... ... Өз ... сол ... Мемлекет думасында шыққан ... ... ... шығаруға ықтиярлы болады, жер-судың билігі ... ... ... ... ... ... де автономия болған жерде толық тәуелсіздік болмайды.
Себебі, "автономия-өзін-өзі басқару, конституция ... ... бір ... мемлекеттік билік пен басқарудың кейбір функцияларын
өз бетінше атқару құқығы."
Жалпықазақ съезінің жер мәселесіне байланысты қабылдаған 14 ... ... Алаш ... ... шешімдермен үндес болды және
жер хақында қазақ өз алдына жер жобасын жасасын ... ... ... ... ... және ... ... партиясын құру мәселелері
жоғарыда талқыланған болатын.
Жалпы ... ... ... ... тиіс ел тағдыры үшін
өзекті: мемлекеттік басқару түрі, жер, дін, ... ... ... ... ... саяси партиялар, мұсылман, казак және ... ... ... ... т.б. өз ... анық көрсетті және бұл мәселелер жөнінде түрлі саяси
күштер арасында ... ... орын ... анық ... ... ... ... және оған деген Шығыс
Қазақстан қоғамының көзқарасы
Жиналыста Құрылтай жиналысын қорғау одағының комиссиясы дайындаған
Петрограттағы Құрылтай ... ... ... ... ... ... Оның ... мазмұны: «Семей қалалық басқармасының
шақыруымен жиналған Семей қаласының қоғамдық, үкіметтік және ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді
және Құрылтай жиналысын таратуға, оның мүшелерін тұтқындауға ... ... ісін ... ... ... ... тұрғындары тек Құрылтай
жиналысы бекітетін Үкіметті ғана ... (Св. ... ... ... ... мәтінін қабылдап, оны Құрылтай жиналысының ... ... мен ... ... және ... қалалық думаларына,
демократиялық басылымдардың редакцияларына жолдау туралы шешімге келді.
Сондай-ақ Құрылтай жиналысын ... ... ... құру ... ... ... да ... Комитетке мүше ретінде жеті адам: Пучков,
Сергеев, ... ... ... Гордасевич, Лейков және кондидат
ретінде бес ... ... ... ... ... мен ... енді.
1917 жылы 12 қарашада Ресей аумағындағы 68 округте (4 округ бойынша
мәлімет толық емес) Құрылтай ... ... 44. 443 адам ... ... ... 10.649 адам немес 24 пайыз эсерлер,
меньшевиктер мен түрлі ұлттық ... ... 26.374 ... 59 ... кадеттер мен оның оң қанатында тұрған партиялар ... ... ... 17 ... ... берілген. Құрылтай жиналысына сайланған 703
депутаттың 229-ы эсерлер, 168-і большевиктер, 39-ы ... ... ... солшыл эсерлермен біріккен жағдайдың өзінде ... ... ... аз еді. ... ... 1992
№2 5б.)
Сонымен Құрылтай жиналысы арқылы кеңестер Билікті заңды ... ... ... ... ақталмай қалды. Осыдан кейін
Большевиктерді декреттері арқылы ... ... ... ... – 28 қарашадан кейінге қалдырды. ... ... ... Құрылтай жиналысын 28 қараша (11 желтоқсан) күні
шақырмақ болған әрекеті сәтсіз ... ... курс С.И. ... ... «Правда» газетінің 13(26) желтоқсанындағы санында «Құрылтай
жиналысы туралы тезис» ... ... ... Қазан революциясына қысқаша
түсініктеме беріп, «Буржуазиялық республикада ... ... ... ... ... ... сондықтан партиялардың
Буржуазиялық революцияға дейінгі бағдарламаларында Құрылтай жиналысының
шақырылуының талап етілуі «толығымен ... ... ... революциясынан
кейін «революциялық социал-демократия» ... ... ... ... ... еш қиындықсыз өтуді
қамтамасыз ... ... ... ... деп ... Бұл процесске,
біріншіден, «таптық күштердің» қайта топтасуы әсер етеді, яғни ... ... ... ... кеңінен тарауда. Екіншіден, Украинадағы
(ішінара ... ... мен ... ... билігі мен буржуазиялық
режим арасында күрсетің басталып кетуі; үшіншіден, Каледин мен ... ... күні ... ... ... ... ... әрекеті
«аса маңызды мәселелерді ресми-демократиялық жолмен» шешу мүмкіндіктерінен
айырды.
«Құрылтай жиналысы туралы тезистің» жарық көруінің екі ... ... ... ол ... әлі де ... ... деп санаған
социалистік партиялар(солшыл эсерлерден ... мен ... ... ендігі кезекте революцияның пролетарлық сипат алатыны
шешілгеннен ... ... ... ... партиялар
контрреволюционерлерге айналды. Екіншіден, бұл ... ... шыңы ... Құрылтай жиналысының тағдырын ... ... ... ... елде орын ... ... мен
буржуазиялық демократия органдары арасындағы күрес аяқталды. Сонымен
Құрылтай жиналысына Кеңестердің қолына өз ... ... ... ... қарсыласу жолын таңдау ғана қалды. Халық ... ... ... 20 ... (1918 ж. 2 ... ... ... Құрылтай
жиналысын 400 адам көлеміндегі кворум жиналған жағдайда 1918 ... ... ... рұқсат берді.Алайда БОАК-нің 1918 жылғы ... ... ... жиналысында бекітілуі үшін құрастырылған
Россия ... ... ... ... ... жиналысына қандай мақсатпен барғанын анық айқындап ... ... ... ... ... ... және шаруа депутаттары
кеңестерінің республикасы деп жарияланады.
Орталықтағы және жергілікті жерлердегі бар ... ... ... ... ... ... ... ұлттардың ерікті
одағы, Яғни Кеңестік ұлттық республикалардың
федерациясы ретінде құрылады. (Карр. 106-109)
5(18) қаңтарда ... ... сөз ... ... жолдас Құрылтай
жиналысының мәжілісін ашты. Ол Француз революциясы қабылдаған Адам ... ... орыс ... да ... халықтарының құқықтары туралы
өз декларациясын қабылдауы тиіс,- дей келіп, екі күн ... БОАК ... ... оқып ... ... оны бекітуді ұсынды. Декларация
мәтінін талқылау ісі 12 сағатқа ... ... түн ... ... 237 ... 138-інің қарсы дауыс беруі арқылы
қабылданбай қалды. Ақыры ... ... ... ... ... ... ... таратылды. Яғни 6 қаңтар күні таңғы 5-те
жиналыстың төрағасы ... ... ... қарауыл бастығы матрос
Железняков келіп, қарауылдың шаршағаны себепті ... ... ... ... ... жеткізді. БОАК 6 қаңтар күні ... ... ... ... ... ... 12 ... созылған мәжілісінен
кейін Құрылтай жиналысы өмір сүруін тоқтатты.
Бүкілресейлік Құрылтай жиналысын қайта шақыру мәселесі күн ... ... бірі ... ... ... ... ... саяси және әскери күштер бұл мәселені ұран ретінде көтереді.
Бүкілресейлік Құрылтапй ... ... ... ... барлық Ресей
халықтарына өздері қалаған жиналыстың қайда жиналып, қай орында болатынын
уақытыменен бірге хабар қыламыз деп жариялайды.
Көп ... ... ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазан төңкерісі қарсаңында Оңтүстік Қазақстандағы саяси - қоғамдық ұйымдар54 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
1917 жылғы ақпан төңкерісі7 бет
Ақпан революциясы6 бет
Ақпан төңкерісі. саяси партиялар мен ағымдар22 бет
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
1848-1849 жылдардан кейінгі германия18 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь