Қазақ ордасының мемлекеттік құрылымы

Кіріспе

1. Қазақ ордасының мемлекеттік құрылымы және Тәуке ханның билігі
1.1. XV .XVІІІ ғасырлардағы қазақ ордасының саяси құрылымының ерекшеліктері
1.2. Тәуке хан және оның билік құрған кезеңі

2. Қазақ ордасының заңдарына сипаттама
2.1.Қасым ханның қасқа жолы
2.2.“Есім ханның ескі жолы”
2.3. Тәуке ханның жеті жарғысы

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Қазақтың ежелгі ғасырлар бойы қалыптасқан, құқық дәрежесіне ие болған әдет-ғұрып қағидалары, солармен бітіскен хан-би ережелері талай дәуірді басынан кешірді. Соған қарамастан өзіндік алғашқы ішкі қасиеттері мен құрылымдарын сақтап қалды, жаңа дәуірге шейін жеткізді. Айнала дүние өзгеріп жатса да, дамыған көрші елдердің ықпалы күшейе түссе де қазақ құқық ережелерінің өмірі ұзақ болды.
Ертедегі тұғыры мен қасиеттерін сақтап қалған ата-баба заңдары қазақ қоғамы тарихының ажырамас бөлігі.
Көшпелі шаруашылық негізінде құрылған қоғамда кең тараған патриархальды-феодалдық қатынастар негізінде қалыптасып дамыған әдет-ғұрып құқық ережелері бірте-бірте тұрақты да жүйелі құбылысқа айналған болатын. Ресей патшасы қазақ жерін өзінің ішкі отарына айналдырған кезде де ол өміршеңдік қабілетін жоймай, өз тұғырынан таймағанды. Ресей әкімшілігі енгізген жаңа құқық ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ ата-баба ережелерін күштеп қоғамдық өмірдің кейбір салаларынан кейбір аймақтарда ығыстыра бастады немесе қабаттаса өмір сүрді. Дегенмен, орыс заңдарының және ислам шариат жүйесінің әсері жылдан-жылға арта түскеніне қарамастан, революцияға дейінгі қазақ даласында қоғамдық қатынастардың маңызды салаларын реттеуде ата-баба ережелерінің басымдылығы сақталған еді.
Белгілі бір жүйе есебінде қазақ әдет-ғұрып заңдарының сыртқы-ішкі өзгерістерге төтеп беріп, өз келбетін сақтап қалуының сыры неде еді? Ең әуелі, бұл өзгерістердің қоғамның әлеуметтік – экономикалық негіздеріне тигізген әсерінің аздығында еді. ХХ ғ. басына дейін ертедегі феодалдық қатынастар қазақ қоғамындағы басты әрі негізгі қатынастар боп қалды. Әрине, олар бәз-баяғы қалпында қалды деуден аулақпыз, бірақ бұл салада түбегейлі де түбірлі, революциялық өзгерістер болмағанды.
Адам қатынастарын, қоғамдық байланыстар мен тәртіптілікті реттеушісі ретінде әдет-ғұрыппен ұштасып жатқан құқық ережелері ең ежелгі, әрі тармақ-тамырлы, мейлінше қуатты және беделді күш боп саналады. Тапсыз қоғамда және одан таптық қоғамға өту дәуірінде жағдай осылай болатын. Әдет-ғұрып заңдарының мұндай күшке ие болуы олардың өзін қалыптастырған қоғамның табиғи туындысы әрі оның өмір сүруінің айнымас шарты және тынысы болуында еді. Ондай ережелер қоғам мүшелерінің психологиясына сіңіп, табиғи дәстүрге айналады. Енді одан арылу, оны басқа қондырма ережелермен ығыстыруы оңайға соқпайды.
Саяси билік тарапынан мойындалған, я бекітілген әдет-ғұрыптар заңдылық күші бар әдет-ғұрыптарға айналады. Олар әдет-ғұрыптық қасиеттерін сақтай отырып құқықтық ереже белгісіне ие болады, бірақ өздерінің нақтылығы, формальдығы және императивтік күші жағынан екеуінен де бөлек құбылыс боп шығады. Тарихта белгілі әдет-ғұрып ережелерінің кодекстері жасалынды қоғамдағы барлық әдет-ғұрып қағидаларының жиынтығы емес, әдетте, солардың ішіндегі ең маңызды өміршең әдет-ғұрыптарды қамтиды.
1. Зиманов С.З. “Политический строй Казахстана конца XVІІІ и первой половины XІX веков”. Алама-Ата. 1960.
2. Зиманов С., Өсеров Н. “Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариғаттың әсері” Алматы. Жеті жарғы. 1998. 128-б.
3. Зиманов С.З. и УсеровН. Несколько слов о “Жеты- Жаргы” // Изв. АН Каз.ССР.1975. (N 4 серия общественная).
4. Кенжалиев З.Ж. “Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет” – Алматы. жеті жарғы. 1997. 192-б.
5. Өсерұлы Н. “Жеті жарғы” – Алматы. Жеті жарғы. 1995. 80-б.
6. Өсерұлы Н. “Шариғат” Алматы. Қайнар. 1996. 352-б.
7. Өсерұлы Н. “Қазақтың үкім-кесімдері” – Алматы. Ана тілі. 1994. 104-б.
8. Ертедегі әдебиет нұсқалары, Алматы, «Мектеп” баспасы, 1967, 120 бет.
9. Салғараұлы Қ. “Қазақтың қилы тарихы” Алматы. Жалын. 1992. 304 б.
10. Культелеев Т.М. “Уголовное обычное право казахов” Алматы. 1955.
11. Созақбаев С. “Тәуке хан” жеті жарғы Алматы. санат. 1994. 48-б.
12. Адамбаев Б. Төле би шешен. “Жұлдыз”. 1972.N 1.208-бет.
13. Нәрікбаев М.С. “Ұлы билерімізден жоғарғы сотқа дейін” Алматы. Атамұра. 1999. 192-б.
14. А.И. Левшин. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей, СПб., 1832, ч.ІІІ., стр. 171.
15. Известия общества археологии, истории и этнографии, Казань, 1904, т. ХХ вып. 4 и 5, Я. И. Гурлянд «Степное законодательство с древнейших времен по XVІІ столетие”, стр. 29.
16. Әбутәлиев Н. Өттің дүние. Повесть.Алматы,1986,9-бет
17. Гродеков Н. Киргизы и кара –киргизы Сыр-Даринской области. Ташкент, 1869. Т.1. С.25.
18. Словохотов Л.А. Народный суд обычного права киргизов и Малой орды // Труды Оренбургской ученой архивной комиссии / Вып. XVO. Оренбург.С.
19. Толыбеков С.Е. : Кочевое общество в XVІІ – нач. XX века. Алма-Ата, 1971. С.343-344.
20. Александров И., Ахрамович Р. Государственный строй Афганистана. М., 1956. С. 7. 23.
21. Марғұлан Ә.Х. ҚСЭ. Т. 6.542-бет.
22. Материалы по истории русско-монгольских отношений (607-1636 гг.) Сборник документов. М., 1959. С. 103-113.
23. “Қазақстан тарихы”. Бес томдық. ІІ том. Алматы. Ата-мұра. 1998. 640 бет.
24. “Үш пайғамбар” Алматы., Дәуір. 1992. 184-б.
25. Әбуталиев Н. “Ордабасы Қожаберген” – Алматы. Жеті жарғы. 1995. 104-б
26. “Материалы по казахскому обычному праву” – Алматы. Жалын. 1998. 464-б
27. “История государства и права”. – Алматы. мектеп. 1982. часть 1.
28. Вяткин М. “Батыр Сырым” Алматы. Санат. 1998. 344-б.
29. Байжанов С. “Бізге жеткен Жеті жарғы” Зерде журналы. 30-31 б.
        
        Кіріспе
1. Қазақ ордасының мемлекеттік құрылымы және Тәуке ханның билігі
1.1. XV –XVІІІ ғасырлардағы қазақ ордасының ... ... ... ... хан және оның билік құрған кезеңі
2. Қазақ ордасының заңдарына сипаттама
2.1.Қасым ханның қасқа жолы
2.2.“Есім ханның ескі ... ... ... жеті ... әдебиеттер тізімі:
Кіріспе
Қазақтың ежелгі ғасырлар бойы қалыптасқан, құқық дәрежесіне ие ... ... ... ... ... ... ... дәуірді
басынан кешірді. Соған қарамастан ... ... ішкі ... ... сақтап қалды, жаңа дәуірге шейін жеткізді. Айнала ... ... да, ... ... ... ... күшейе түссе де қазақ құқық
ережелерінің өмірі ұзақ болды.
Ертедегі тұғыры мен ... ... ... ... ... қазақ
қоғамы тарихының ажырамас бөлігі.
Көшпелі шаруашылық ... ... ... кең ... қатынастар негізінде қалыптасып дамыған әдет-ғұрып
құқық ережелері бірте-бірте тұрақты да жүйелі құбылысқа айналған болатын.
Ресей ... ... ... ... ішкі ... ... ... де ол
өміршеңдік қабілетін жоймай, өз тұғырынан ... ... ... жаңа ... ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ ата-баба ережелерін
күштеп қоғамдық өмірдің кейбір ... ... ... ... немесе қабаттаса өмір сүрді. Дегенмен, орыс заңдарының және ислам
шариат жүйесінің әсері жылдан-жылға арта түскеніне ... ... ... ... ... ... ... салаларын реттеуде
ата-баба ережелерінің басымдылығы сақталған еді.
Белгілі бір жүйе есебінде қазақ әдет-ғұрып заңдарының сыртқы-ішкі
өзгерістерге төтеп ... өз ... ... ... сыры неде еді? ... бұл өзгерістердің қоғамның әлеуметтік – экономикалық негіздеріне
тигізген әсерінің ... еді. ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... басты әрі негізгі қатынастар боп қалды. ... ... ... ... деуден аулақпыз, бірақ бұл салада түбегейлі
де түбірлі, революциялық өзгерістер болмағанды.
Адам қатынастарын, қоғамдық байланыстар мен тәртіптілікті ... ... ... ... құқық ережелері ең ежелгі, әрі тармақ-
тамырлы, мейлінше қуатты және беделді күш боп саналады. Тапсыз қоғамда және
одан ... ... өту ... ... осылай болатын. Әдет-ғұрып
заңдарының мұндай күшке ие ... ... өзін ... қоғамның
табиғи туындысы әрі оның өмір сүруінің айнымас шарты және тынысы болуында
еді. Ондай ережелер қоғам мүшелерінің ... ... ... ... Енді одан арылу, оны басқа қондырма ережелермен ығыстыруы оңайға
соқпайды.
Саяси билік тарапынан мойындалған, я ... ... күші бар ... ... Олар әдет-ғұрыптық қасиеттерін
сақтай отырып құқықтық ереже белгісіне ие ... ... ... ... және императивтік күші жағынан екеуінен де бөлек
құбылыс боп шығады. Тарихта ... ... ... кодекстері
жасалынды қоғамдағы барлық әдет-ғұрып қағидаларының жиынтығы емес, әдетте,
солардың ... ең ... ... ... ... ... ... оларды әдет-ғұрып заңдары дәрежесіне
көтеру талабы Қазақстан тарихында да орын алғанды. XVІ ғасырдың ... ... хан, ... ... ... бойынша, би, батырлар мен дала
бекзадаларының үлкен ... ... ... ... ... ... топырағындағы алғашқы әдет-ғұрып заңдарының
жинағы дүниеге келген. Ол “Қасым ханның қасқа ... ... ... ... өнері шырқай дамыған көшпелі қазақ қоғамында кезінде бұл заң ... ... ... ... ... сақталғанына шүбә болмаса
керек. “Қасым ханның қасқа жолы” ұрпақтан-ұрпаққа асыл мұра ... ... Сол ... XVІ ғ. ... және XVІІ ғ. бірінші ширегінде
өмір сүрген Есім хан ... ... де ... ... бар. Ол – ... ханның
ескі жолы” деген атпен тарихқа белгілі. ... ... ел ... ... Дала ... ... ережелеріне хандар, билер
тарапынан өзгерістер енгізу салтқа айналғнды.
Дала қағидаларына, ережелеріне ортақ : ... ... ... салты” деген атаулар қолданылатын. Сонда да болса қоғам
өміріндегі ... баса ... үшін ... ... да ... ... “жарғы”, “жол”, “жоба”. Кейде бұл атаулар қосарланып “жол-
жора”, “жол-жоба” деп те айтылатын. Ал, ... ... осы ... ... ... “жарғы” деп мемлекеттегі ең жоғарғы билік органы
бекіткен немесе қабылдаған заң-ережелерді ... ... Не де ... ... барлық атаулар әдет-ғұрып заңдарына қатысты еді деп нық сеніммен
айтуға болады.
Бітіру жұмысының ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін біз мынандай
міндеттерді шешуді ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылымы және Тәуке ханның билігінің
ерекшеліктерін ... ... ... қасқа жолы;
- Есім ханның ескі жолы;
- Тәуке ... жеті ... ... ... ... ... ... құрылымы және Тәуке ханның билігі
1.1. XV –XVІІІ ғасырлардағы қазақ ордасының саяси құрылымының ... ... ... ... дала демократиясына сүйенген жеке
монархиялық мемлекеттігінің дәуірі басталғанын отандық ... ... Ол ... ... Азия ... ... ... саяси және
этноәлеуметтік процестердің көп ғасырлық ... ... ... мен ... ... ... 1465 жылы құрылған Қазақ ордасынан
басталды.
Жалпы, Қазақ ордасының саяси ... көз ... анық ... ... сол ... болған Заң түрлерін қарастыруымыз қажет.
Осы заңдардың ішіндегі демократиялық дәстүрдің жарқын бейнесін беретіні –
“Жеті жарғы”. Бұл Заң ... ... ... ... ... ... ... жасалған. Олардың қатарына “Қасым ханның қасқа жолы”
және “Есім ханның ескі жолын” атты қазақтың ... ... ... жатады.
Міне, осы заңдарда айтылғандай, мемлекеттегі жоғарғы билік иесі – Хан. Хан
- Елбасы мемлекеттің әскери қауіпсіздігін ... өлім ... ... ... жасау құқықтарына ие болды. Хан өзге ... ... ... пен ... ... ... Хан билігі
мұраға қалдырылмайды. Яғни қазақтардың саяси құқығы бар екендігінің маңызды
көрсеткіші хандарды сайлау институты ... ... ... ... ... ... ... ретінде танылған Шығыс төрелерінің билігін
бекітудің заңдылық іс-жосығы еді. Тарихтан белгілісі – ең ... ... Хан ... оны ақ ... ... ... жария ететін1.
Шын мәнінде қазақтардың ортағасырлық қоғамында сол кездің өзінде-ақ
билікті бөлудің өзіндік жүйесі қалыптасқан болатын. Хан ... ... ... ... ... ... ... сақтағанын
атап өттік.
Қазақ қоғамындағы биліктің ерекшелігі, билік иелерінің тағайындалуы
мен сайлануынан ... ... ... яғни ... ... ... құрметті атақ екендігінде еді. Сайланған Ханды ақ киізге
салып көтеру немесе билерге ... ... және ... ... ... ... беру салт ... тек халық таныған
жағдайда ғана жасалатынының куәсі. Бұл ерекшелік сондай-ақ қазіргі ... ... ... ірку мен қарсы әсер жүйесінде ұқсас билік өкілдігін
тежеу түрінде де байқалған. Хандар ақырғы шешімді қабылдауға заң ... ... ... ал іс ... ол Хан ... әр ... ... талқылау кезінде көпшілік пікірмен санасуға мәжбүр ... ... ... ... адамдардың мүддесін халық ортасынан шыққан билер
қолдап отырған. Биліктің жекелеме ... ... ... ... ... ... ресурстарының өзінен өзі ұдайы қайталанып
тұруы жүзеге асып отырды, ал бұл болса ... ... ... ... ... төзімділігін арттырды. Міне, осы фактілердің ... ... ... бір ... ... мен билік институттарын
қалыптастырды.
Демек, XV-XVІІІ ғасырлардағы Қазақ ... ... ... республиканың элементтерінен тұратын, дала
демократиясының дәстүрлерін бойына жинақтаған ... ... ... Жыл ... ... бірге жалпы мемлекеттік мәселелерді шешуге
ру ақсақалдары мен билері, батырлар қатысатын Құрылтай шақырылып ... ... ... ... Билер алқасын құрды. Мұнан басқа, жоғарғы
билік органы құрылымына аристократ-сұлтандар ... мен ... ... ... кеңес дара билік институты ретінде қызмет атқарған. Енді ... ... ... ... атап ... ... ... тоқталып өтейік.
Билер институты
Жалпы кеңесті үш жүзден халық сайлаған беделді билер тобы ... ... үш ... төбе ... басқарған. Төбе биді әр жүз өз ішінде
сайлап, жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... негізгі функциясы – мемлекеттегі сот билігі. Яғни, олардың
міндетіне ... ... ... ... шешу ... ... ... Заң шығару процесіне тікелей қатысы бар. ... ... ұлы ... төбе биі – Төле, орта ... төбе биі ... кіші ... төбе биі - Әйтеке билер құрастырған “Таңбалы тас
заңдар жинағы шын мәнінде қазақтың ... ... ... ... ... өз ... халық арасындағы беделін өзінің шешендігімен,
тапқырлығымен, көрегендігімен ... ... Ш. ... ... ... ... жазбасында: “Қырғыздар (қазақтарда) би атағын беру халық
тарапынан формалды түрде сайлаумен және халыққа билік ... ... ... ... ... емес. Қырғыздарға бұл құрметті
атақты тек шешендігімен жалғасып ... сот ... ... терең білім
ғана беретін… Бидің маңызды беделге негізделген және бұл сот ... ... ... ... - деп жазады. Жекебастық және ұжымдық
құқықты бұзуға ... ... ... дау-жанжалды шешудің тетігі сот
қызметін және, сонымен қатар, әкімшілік билікті ... ... ... еді.
Демек, Билер алқасының екі негізгі функциясы бар, олар: саяси қызмет және
әлеуметтік-құқықтық қызмет. Саяси қызметі: билік ... ... ... ... мен ... әр ... әлеуметтік топтарын үйлестіру.
Әлеуметтік-құқықтық қызметі: азаматтық, мүліктік, жер мәселесі, жайлау мен
көші-қон жолдарын, су ... бөлу ... ... ... және рулар арасындағы дауларды шешу. ... ... ... ... ... ... дәстүрлердің сақталуын
билеушілерден талап етіп отырғандығын тарих беттері көрсетеді1.
Аристократ-сұлтандар кеңесі
Биліктің бұл ... ... ... ... кіретін
лауазымдар. Кеңесті үш жүз сияқты ірі ... ... яғни Жүз ... ... Жүз ... әр жүз ... “ақ ... салып хан көтерген”. Жүз басшылары мен басқа да
сұлтандар Ұлы ханға, яғни ... ... ... ... ... - әрқайсысы өз құрылымында, өз ұлысында билік жүргізіп, ... заңы ... ... ... ... ... Жүз ... өз
құрылымдарының шеңберінде заң шығару функциясын ... ... ... ... ... құқы ... Бұл мәселелер
бойынша Жүз басшысына сол ... ... ... ... тобы мен ... ... ... болды. Құрылтайда бұл кеңес саяси институт
ретінде мынадай негізгі 3 мәселені қарастырған:
1. өз ... ... ел ... өзін өзі ... ... ... ... ынтымақты болу, Отанын, елдігін қорғау;
Батырлар кеңесі немесе Қорғаныс мәселелерін шешу ... ... ... ... қорғаныс стратегиясын құру, Қазақ
мемлекетінің соғыс жүргізу тактикасын дамыту, ... ... ... шешу. Кеңес мүшелерін бүкіл қазақ руларынан сайланған,
батырлығымен, ... ... ... ... ... ... ... құрған.
Кеңесті жалпы қарулы күштердің Бас қолбасшысы басқарған. Бұл лауазымға иісі
қазаққа ... ... ... дарынымен, ұйымдастырушылық
қабілетімен аты шыққан батыр сайланған. Айта ... бір ...... ... әр ұрыс ... әр ... ... беруден өткен
жаңа батырдың сайлану мүмкіндігі. Яғни, басқолбасшылық ... жеке ... ... ... Қазақ мемлекетінің әскері батырлардың қаруланған
қолынан құралды. Әрбір жүз, рудың әскери бөлімдерін сол ру ... ... ... ... ... өз ... ... мен әскери ұрандары
болды. Бірақ жалпы әскер ұрысқа аспан ... ту ... ... XVІ
ғасырдың XVІІІ бірінші жартысына дейінгі аралықта Сығанақ және ... ... ... ... ... ... Осы қалаларда ханның
тұрақты ордасы және халық кеңестері институттары орналасты. Сыр бойындағы
қалалар Қазақ мемлекетінің ... ... ғана ... ... қазақ
даласының кілті болды. Бұл қалалар Қазақ ... үшін ... бар ... ... ... Сондықтан хандық кеңес мемлекеттің бұл
шебінде үнемі тұрақты әскер ұстауға ... ... ... ... ... ... Қарулы күштері әр ... ... ... ... және олар ... ... қызметтерін
тоқтатып, таратылып отырған. Ал тұрақты әскер қызметін төлеңгіттер тобы,
яғни ұлттық ұлан ... ... ... ... ... ер-жүрек
жігіттерінен іріктелген жауынгерлер атқарды. Ұлттық ұлан – төлеңгіттер
жасағы ... ... ... болды.
Ханның кеңесшісі. Бұл қызметті қазақ мемлекетінің тарихында әдетте
импровизатор жыраулар атқарған. Жырау сонау көне ... ... ... ... ... ... ... ретінде танылған, ел арасында өте
беделді адам болған1. Жырау беделі жағына қара халық арасында ... ... ... көптеген тарихи деректер дәлелдейді. Бұл қызметтің ... ... ... ханның ордасында болуға тиісті де міндетті емес. Ол
өз өмірін ел арасында өткізіп, кез ... ... ... қонағы болып,
ел жағдайын біліп, оны Елбасыға жеткізіп ... ... ... ... тоқтау айтқан, ақыл-кеңес берген. Демес, жырау ордада
уәзір қызметін емес, тек кеңесші қызметін атқарған және ол хан ... ... емес еді. ... ... ... ... әр кезеңінде
Елбасшы кеңесшілері болған Асанқайғы, ... ... ... ... ... Тәтіқара, Бұқар сияқты ірі тарихи тұлғалар
өз тарихи миссияларын ... ... ... Ш. ... ... ... ... Асанқайғы Сәбитұлы Қазақ хандығының
негізін салушылардың бірі ... ... ... ... Осы ... ... ол мағынасы жағынан утопиялық болса да, мемлекеттің маңызы
бар “жерұйық” идеясын алға тартады. Яғни ол: ... ... ... жоқ, бәрі тең, ... ... ... өмір ... -
деп атап өткен. Бұл Карл Маркстің “коммунизм идеясына мақсаты жағынан өте
ұқсас екендігін көреміз. Яғни ... ... ... бірден-бір
идеолог қызметін қоса атқарған, жалпымемлекеттік идеологияны насихаттаумен
айналысқан. Соғыс жағдайында қара халықты жауға ... ... ... ... ... маңызы бар ұрандар тастаған.
Міне, көріп отырғанымыздай, ... тән ... ... болу
процесі мен Қазақстан Республикасы егемендігінің қалыптасуы әр кезеңдерде
әр алуан нысанда, өте күрделі және ... ... ... асса да,
ұлттық мемлекеттің дамуы тұрғысынан алғанда, біртұтас тарихи процесс болып
табылады. Қазақ ... ... ... ... ... ... тайпалық қауымға, ал сонан соң тайпалық одақтарға бірікті. Олардың
саяси дамуының ерекшеліктері нақты географиялық және ... ... ... ... тән өмір ... мен ... өндірістік әдістің табиғи
қажеттіліктерімен, сырттық ... ... ... ... ... ... тарихымен бірге жасап келе жатқан мұра ... ... Оның ... ... ... ... ... Сондықтан қазіргі мәдениет,
өркениет өрбуінің әрбір қадамы ескі мен жаңаның тарихи сабақтастық үйлесімі
арқылы ғана жарасамдылық табады. Осы ... ... ... ... сын
көзбен қарап, мәдениеттегі тарихи дәстүрден аулақтап қалмауымыз тиіс. Яғни
біз өзіміздің адамзат тарихында жеке ... ... ... ... өркениетіміздің болғандығын жария етуіміз қажет. Бұл,
бірінші кезекте, “қазақтарда ... ... ... ... ... ... пікірлерге тойтарыс беріп, ... өмір ... ... ... пайда болмағанын дәлелдеу. Яғни қазіргі Қазақстан
Республикасының, қазақ мемлекеттілігінің түбірі сонау ғасырлар ... ... ... ... ұлттық құштарлық пен
сүйіспеншілік сезімін егу, өз ... ... ... арттыра түсу.
Жастардың рухани-психологиялық қасиеттерінде ұлттық ... пен ... ... мемлекетінің тарихы ықпал етуге тиіс.
1.2. Тәуке хан және оның билік құрған ... ... көп ... ... ... тектес туыстас
халықтардан ажырап, “қара шаңыраққа” ие болып, жұртымыз өз ... ... ... ... ... жөнелгені хақ. Міне, содан бері қазақтар өз
ата-баба жолын ұстанып, әдет-ғұрпын, дәстүр-салтын және тілін таза ... ... ... бері ... ... ... деректерді жинап,
жеке бір кітап етіп жазу мақсатын ойымызда берік ұстағанмен, бұл ... ... ... ... ... мен ... ... еді. Оның үстіне, кеңес өкіметі мұндай жақсы ниетке ... да ... ... ... ... ... бұл ой үлкен мақсатқа, қасиетті
борышқа айналып, бізге ендігі жерде қолға қалам ұстамау зор күнә іспетті
көрінді.
Жәңгірдің ... ... хан 1680 жылы ... ... ... ... және сыртқы саяси жағдайлары мәз емес еді. феодал шонжарларының
арасында бақталастық пен ... ... ... әрбір сұлтан өз
иелігіндегі ұлыстарды жеке-дара билеп, дербестенуге ұмтылды. ... ... ... келе ... ... нашарлап, олар бір-
бірінен оқшаулана түсті. Үш жүз үшке ... сөз ... ... ... ... ... іс жүзінде өз алдына ... ... ... ... ... халқын біріктіріп, сыртқы шапқыншылықтан ... ... ... пен ... ... қақтығысқа белшесінен
батқан қазақтарға шығыстан, Арқадан төпеп ... ... ... ... түскен еді.
Осындай қиындық кезеңде хандық құрған Тәуке ... ... ... ... елдермен қарым-қатынасын түзей отырып, қазақ қоғамының
ішкі дау-жанжалды, барымтаны тежемей, уақ хандықтардың уақытша болса ... ... ... ... ... ... ... болмайтынын
түсінді.
Хандық билігін күшейтуге бағытталған ірі-ірі өзгерістер жасады. Тәуке
өзінің саясатын феодалдық билер мен ... ... ... ... ... мен “Билер кеңесін” тұрақты орган ретінде
қалыптастырып, олардың рөлін арттырды. Жыл ... ... бір ... үш ... ... қосқан жиын өткізіп тұрды1.
Тәуке ел бірлігі бұзылуының ... ... ... ... ... феодалдық құрылысты күшейтуге тырысты. Жүздер мен
ұлыстар арасындағы күрделі тартыстар билер кеңесінде, абыройлы да ... би, ... би, ... би, т.б. ... ... ... билікті өз қолына алды. Өзінің ... ... ... елге ... ... Оның ... ең ... хан қаракеті - көш-
қонысты белгілеп бөліп беру, алым-салық салу, сот ісі, ... күш, ... ... ... ... ... назарда ұстап, кәмелетке
толғандарға бес қарумен жүруді міндеттеген.
Сөйтіп ... ... ... ... хан көп ... ... Өйткені
билер кеңесі барлық румен тығыз байланыс орнатып, ел ... ... ... ... ... ... ... көш-қоныс, ел
тыныштығы, сыртқы ... ... т.б ... ... ... ... ... органына айналып, зор саяси маңызға ие болды.
Берекесі қашқан қазақ жұртының басын біріктіруде батыр, би, жыраулар
тынбай еңбек ... ... ... ... ... ... ... рудың
өзара тату-тәтті тұруын, мал-жан үшін, қоныс-қыстау үшін текке қырқыспауын
насихаттайды. Мұндай дау-жанжалды қоймаса, руаралық ... ... ... айырылатынын, басқаларға құл болатынын айтады. Мысалы, ... тай ... сай ... жанжал, ерегес…
…Маң-маң басып жүріңіз,
Байсалды үйге түсіңіз.
Айнала алмай - ат өлсін,
Айыра - алмай - жат ... ... ... бір ... ... ... Тәуке хан өз сыртқы саясатын бейбіт ... ... Ол ... ... де, Ресей мемлекетімен де тату, достық қарым-
қатынас ... ... ... үш ... – Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші ... ... не ... ... пайда бола қойған жоқ. Мұндай этникалық, аумақтық
бірлестіктің ... ... ... ... ... ... керек.
Жүз құрамына кірген тайпалардың шығу тегі, айналысқан кәсібі, тілі ... ... ... ... еді. Олардың ұзақ жылдар бойы бір
аймақта аралас-құралас өмір сүріп, ... ... ... дау жоқ. ... ортасында қазақ хандығы құрылған кезде міне, осы өзара ... ... ... бір ... ... ... ... қазақ жүздері өздерінің тарихи қалыптасқан көшіп-
қону рәсімін сақтады, бұл уақытта әр жүздің қажет ... ... ... ... ... ... құрылуына негіз болған нәрсе туыстас жеке рулар ... ... ... болды. Нәтижесінде үш ірі этногенездік
ұйытқылардан құралып, ол қазақ халқын аренаға шығарды.
Ұлы жүзді құраған ... ... ... ... албан, суан, сіргелі,
ысты, ошақты, шапырашты, сиқым, шыбыл, шымыр, шанышқылы, ботпай, ... ... ... ... ... Іле ... Шу, ... өзендерінің
өңірі мен Сырдария бойын қоныс етті.
Орта жүзге арғын, найман, қоңырат, қыпшақ, керей, уақ тайпалары еніп,
олар Алтай тауы мен ... ... ... ... ... Орталық
Қазақстанды ежелден бері мекендеп келеді. Тек қоңыраттар ғана ... мен ... ... ... қоныстанған.
Ал кіші жүзге әлімұлы, байұлы және жетіру ... ... аяғы мен Арал ... ... ... ... беткейін
жайлады.
Барлық үш жүз қазақтары ортақ бір ... ... ... ... мен мәдениеті, тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы бірыңғай ... ... ... жақын, яғни бір атадан тараған он шақты түтін-ауыл, жеті
атадан қосылатын бірнеше ауыл-бір ата, он-бес атадан ... ... ру ... ... ... рулар жиынтығы-тайпаға, бірнеше
тайпалас рулар-арыстарға бірігіп, ал арыстардан ұлыс ұйымдасты. ... ... ... Бұл ... ... жүздердің түбі бірлігін, сайып
келгенде, үш жүзді өзі бір атадан таралғанын мегзейді.
Осы үш жүздің хан ... Ол ... ... ... мен ... құқығынан бастап, отбасылық, әскери және әкімшілік тұтқаны ... ... ... еді. ... хандар (көбіне ханның өз
ұлдары, туыстары), ұлыстарды-сұлтандар, арыстарды-билер, ... ал ... жасы ... ... ... өз ақсақалы басқарды. Бұл
билеу тәртібі тым ертеден қалыптасып, бұлжымай келе жатқан тәртіп болатын.
Хандар мұрагерлік жолмен ... Хан ... ... ... ... ... болмаса, аға-інісі не олардың ұрпақтары билеп-төстеді. Бірақ хан
таққа отырар кезде ежелден келе жатқан дәстүр-“хан ... деп ... ... ... еді. Ондай сайлауға дүйім ел түгел жиналатын. Ақ
түйенің ... ... ... ... сонда көретін. Ханды ақ киізге
отырғызып, үш рет жоғары көтеріп, ... ... ... ... ... ... түрде заңды хан болып, оған ... ... ... ... Бұл ... келе жатқан салт. Шыңғыс хан
өктемдігі салдарынан қазақ ... хан тек ... ... ... ... ... Бұл қағида қазақтардың соңғы ханы жойылғанға
дейін сақталды.
Хан ордасында сұлтандар, тайпа ... ... ... ... ... терең ой иелері отырды. Олар өте маңызды саяси, әскери және
азаматтық ... ... ... Бұл ... ... сот ... заң шығару құқығы да болды. ... мен ... ... ... билік шығарды. Бізге белгілі “Қасым ханның қасқа жолы”, “Есім
ханның ескі ... және ... ... ... ... осы хан ... ... жарыққа шығып, елге таралған. Хан төлеңгіттері арқылы елден алым-
салық жинады. Хандық өкіметті қорғайтын ... ... де, ... да осы
төлеңгіттер еді.
Жаугершілік кезінде ұлыстар өз алдына ту тігіп, өз әскерлерін шығара
алды. Қарулы күштің басым көпшілігін ... ... ... Қазақтар о
бастан қарулы көшпелілер еді. ... ... ... ... ... ... ер азамат тайпа көсемдері мен батырларының
бастауымен ... ... ... ... тұратын. Әсіресе, ел басына қиын-
қыстау әкелетін соғыс қауіпі төнгенде, жас демей, кәрі демей, әйел ... ... ... жасады. Мұндай қазақ қосын жеңу көп дұшпанның қолынан келе
бермеген. Әлемді жаулаған Ескендір Зұлқарнайын да осы ... ... ... аңыз ... ғасырдың аяғында қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы
өте шиеленісе түсті. Халық басына да қилы заман ... ... ... ... ... Ал ... сұлтандар өздерінің иелігіндегі ұлыстарды
жеке – дара билеп, дербестенуге бой ... ... ... ... ... ... ... қарастыра бастады.
Осы дәуірде қабылданған ірі реформалардың бірі-тарихта “Жеті жарғы”
деп ... ... ... ... ... Осы заңдарға сүйенген
қазақ билері қоғам ішіндегі дау-жанжалдарды шешіп ... ... ел іші ... ... да ... жұрт бейбіт өмір сүрді;
адамдарға береке кірді. Хандық билік ... ... ... ... құқықта сөйлесуге мұрша берді. Жоңғарлықтардан басқа аңдыған жаудың
мысы қайтты. Ал еліріп алған жоңғарлықтар ... ... ... ... ... ... ол ... олар білмесе керек.
“Жеті жарғының” көптеген жол-жобалары мен қағидалары ХХ ғасырдың
басына ... ... ру ... ... ... ... ... Бұл
қағидаларға ұлы Абай да үлкен мән берген. “Жеті жарғы” заңдары ... ... ... сөздерден құралған. Мазмұны
жағынан оны үш бөлімнен тұрады деуге болады: ... ... ... ... қамтыған “Қасым ханның қасқа жолына” ... одан ... ... ... ... “Есім ханның ескі жолына”
негізделсе, үшіншіден, Тәуке ханның дәуіріне, саясатына сай ... хан ... ... әлсіреп бара жатқанын дер кезінде
көре біліп, билер мен батырларға сүйенді. Әсіресе билер ... ... сот ... бастап, ру басшысына дейінгі, қажет болса ... де ... ... Қаз ... ... ... ... т.б.
билердің елші болып қалмақтарға барғаны баршаға аян. Сондай-ақ ... ... ... ... қанжығалы Бөгенбай, қаракерей
Қабанбай, Шанышқылы Бердіқожа, найман Садыр, ... ... ... ... ... т.б ... батырлар айрықша үлес қосты.
Міне осыларға сүйенген Тәуке хан, сайып келгенде, бүкіл қара сүйек
бұхара халықты өз ... ... ... ... ... бірлік-берекесі
күшейіп, Тәуке ханның беделі мен абыройы халық арасында арта ... ... ... заң ... мен ... ... екі емес, сан жетпесе ұзақ дәуірлердің ішінде жинақталған, бірте-бірте
жазылмаған заңға айналған жол-жоба.
Қай халықты алыңыз, ... де ... ... ... ... ... географиялық табиғи жағдайлары, қоғамдық-әлеуметтік
өмірінің түрі, экономикалық хал-ахуалы, ... мен ... ... ... ... оның ... ... біте қайнасқан мінез-құлықтары мен
діни ... ... ... ... Міне, осылардың әсерінен құқықтық
көзқарасы пайда болып, ол қоғамның мақсат-мүддесін қорғауға, елдің елдігін
сақтауға, ... өз ... ... ... ... ... халықтың
осындай ерекше қасиеттері өздерінің әдет-ғұрпында толық көрініс табады. Бұл
әдет-ғұрып өз кезегінде мемлекеттік заң ... ... де әсер ... ... халқының әдет-ғұрып заңдары өте ... әрі ... ... ... ... демей, кіші демей, бай демей, кедей
демей бәрі бас иіп, ол заңдарды мүлтіксіз орындап ... Оның ... ... ру ... ... қадағалаған.
Ол замандағы заңгерлерді ешкім сайлап қоймаған. Билер билік айтуға
қаршадайынан әуестеніп, көп ізденген. Барлық дау-жанжалды ата-баба ... ... Қара ... қақ жарып билік айтпаса, өз халқының әдет-ғұрып
қағидаларын жетік білмесе, ел бірлігін ыдыратса, онда ол ... ... ... екі ауыз ... бітіріп, айтқанын оңай орындатқан билерді халық
қастерлеген. Ол замандағы басты қағида-сот түзелмей, мін түзелмейді.
Әрине, хан ел ... ірі, ... зор ... ... Ал ел
арасындағы қылмыстық және азаматтық құқық ... ... ... ... айту ... ... ... сөздің түп атасы Майқы биден
басталады. Билік атақ мирас қалмаған. Билікке ... адам ... ... айтуға икемделіп, ел жағдайын жақсы білетін ... ... Би - өз ... тірі ... ... көп білетін
заңгері болып қана қоймай, тілдің майын ағызатын суырып салма төкпе ақын,
халқымен біте ... ... ... ... болған саясаткерлер.
Мұндай билердің кесімі жерде ... ... ... ... ... екі жақтың қатысуымен ашық аспан астында,
жиналған ... ... ... ... даярлықсыз, қағаз-қаламсыз
бітістіреді екен. Көпшілік қауым олардың сыншысы болған. Әділетсіз билерді
халық құрметтемеген, ... ... ... ... ... ... алдына ешкім жүгінуге келмеген. Ондай би абыройдан жұрдай болған.
Керсінше, ... ... тура ... ... ... ... алып, жалпақ
жұртқа жайып отырған. Сондықтан мұндай билердің шешімі ... ... ... ... ... ғой! ... әділ би болу ... қолынан келе
бермеген. “Жүзден-жүйрік” дегендей, мыңнан біреуі ғана шығып, елді ... ... хан ... ... Төле би, Қаз ... ... би, алшын
Әйтеке би, қырғыздан Сәмеке би, қарақалпақтан ... би ... ... ... тайпалары VІІІ ғасырдың өзінде-ақ “ақсақалдар ережесі”, “ата-
баба жолы”, “жөн-жосықтар” деп аталатын заң ... ... ... ... ... кеңесіп, қоғамға зәру заң ... ... ... ханның тұсында осындай бір кеңесте қазақты үш жүзге
бөлген деген аңыз бар.
Бізге ... ... ... ... ... өмір ... ислам діні тарамай тұрған кезде-ақ өзінің ерекше тарихи-әлеуметтік
және саяси-экономикалық жағдайына орай ... деп ... ... ел ... сіңірген. Бұл халыққа түсінікті заң еді.
Қазақ ордасының заңдарының негізі мен түп төркіні туралы кесіп ... тым ... ... де, оны есте жоқ ескі ... сол дәуірде өмір
сүрген түркі тектес ата-баба дәстүрлерінен, олар ... ... ... ... ... заң ... бастауын сол бабалар
дәуіріне тән әдеттік құқықтан бастаған жөн сияқты. Көптеген ғалым ... ... ... ... ... Енді ... ... үш қайнаса
да сорпасы қосылмайды, саф таза қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... бабаларымыздың, туысқан түркі халықтарының
әдеттік құқықтарының жемісі, кейін әр дәуірдің өз ... ... ... ... ... ережесі”, “Билер шешімі”, “Жөн-
жосықтар”, сол ... ... ... “Жаса” заңына негізделген “Қасым
ханның ... ... ... ... ескі ... секілді жол-жоба жоралғыларының
тікелей әсер етуінен туындаған ірі заңдар кодексі болса керек.1
Жарғы сөзі қазақша әділдік, шешім деген ... ... ... ... ... ... бір жағына аудармай, дәл де әділ айырудан
шыққан. Дауды әділ, тура шешкен ... ... ... ... қақ ... ... Ол ... бас кетсе де әділ сөйлеген.
Кезінде Орыс хан, Хақназар, Қасым хан, Есім хан ... ... ірі ... ... ... бұл ... бізге тұтас
күйінде келіп жетпеген.
Қасым хан 1445 жыл шамасында туып, 1518 жыл ... ... ... ... бойынша 1523 жылы, 70 жас шамасында ... ... ... ... ... батыста Сырдарияның оңтүстік жағалауынан басталып,
оңтүстік-батысы Түркістан ... ... ... ... ... ... ... мен алқаптарды қамтыса, солтүстік-
шығыста ... ... мен ... ... ... Ал ... өзені алабына дейін созылып жатты.
“Қасым ханның ... ... ел ... ... ежелгі әдет-ғұрып
үрдісіне сүйенген. Ал Жошы ханның екінші ... ... Орыс ... атасы кейінге қалдырып кеткен әдет-ғұрып жол-жоба жоралғыларына ... сай ... ... ... ... мәлім.
2. Қазақ ордасының заңдарына сипаттама
2.1.Қасым ханның қасқа жолы
“Өткеніңді білмейінше, болашағың бұлыңғыр” дегендей мен бұл мақаламда
қазақтың ұлы хандарының бірі – ... дара ... ... ... ... Биыл Қасым ханның туғанына 550 жыл толып отыр. Әрине, оны ... біле ... Ал ... ... ... ролі ең ... ... хандығының
территориясын кеңейтумен, мемлекетіміздің гүлденуімен, халқымыздың саны
жағынан көбеюімен Европа, Азия елдеріне XVІ ... ... ... ... ... бар болғаны, қазақ деген іргелі ел екендігін мойындата
білді деп сеніммен айта аламыз.
Сонау XVІ ғасырда қазақ ... ... ... он ... ханның ішінде
ең ұлы деп атақты баға беруге тұратын бірнешеуі болса, ... бірі ... хан. Оның орны ... ... ... қасқа жолы” деген сөздің бүгінгі күнге
дейін жетуі Қасым ханның халық арасында, ... ... ... орын ... ... ... ... ғой. Қасым ханның жеке ... ... ... тек қана оның ... ... хандық еткен
кездегі қысқаша мәліметтер ортағасырлық ... ... ... ең ... ... ... Жалайырдың, Мұхаммед Хайдар
Дулатидың, Бабырдың, Рузбеханның, тағы ... ... ... ... бар. ... хан ... орыс жылнамашыларының
еңбектері де жарық көрген. ... ... ... ... хан Шыңғыс ханның Жошы ұлдарынан тараған деген екі ... ... ... бойынша Жошы үлкен Орда Еженнен тарайды, одан Рашид-Ад-д-ин,
одан әрі Сартақай, одан Қоныша, Қонышадан Байан, одан Сасы ... ... мен ... ... Орыс хан ... ... - ... деректері бойынша онда қазақ хандары Жошының
ең кенже ұлы ... ... ... ... ханның ата-бабалары әр
уақытта Дешті Қыпшақта хан ... ... Т. ... ... ... ж. шамасында дүниеге келген деп жазады. XV ғасырдың 70 жылдарында
қазақ қалалары үшін ... ... ... ... ... ... ... “Шайбанинама” авторы Мұхаммед Хайдар Дулати Қасым хан туралы
Бұрындық хан әскері ішіндегі атақты қолбасшы, ... ... ... ... ... жастық шағы қазақ хандығының құрылып, күшею дәуірінде
яғни Сыр бойындағы жерлер үшін ... ... ... ... ... ... Қасым хан белсене атсалысқан, араласып
үлкен рөль атқарған. Күрестің ... ... яғни XV ... ... ... ... қазақ әскеріне қолбасшы болып, Бұрындық ханның
бұйрықтарын орындайды. Қасым сұлтанның ... ... өсуі ... басында, яғни Мауереннахр билеушісі Шайбани ханның қазақ хандығына
қарсы жасаған жорықтары кезінде көрінген ... жылы қыс ... ... ... хан ... ... ... Бұл жылдары Шайбани ханның соңғы жорығы болған еді.
Бір жарым ғасырдай Орта Азияны ... ... ... ұрпақтарынан саяси
билікті тартып алған Шайбани хан Моғолстанды, Хорасанды жеңіліске ұшыратып,
бүкіл әскерімен 1510 жылы қыс ... ... ... ... жасайды. Қасым
хан Мауереннахр әскерлерін бір рет, Сырдария бойында екінші рет ... ... ... ... хан ... ... Самарқантқа қашады. 1511 жылы
Қасым хан өмірінде хандық дәуірі басталған еді. Қасымның 1510 жылы ... ... ... ... бәрі ... ... ... Қасым ханмен билікке таласатын ... ... ... хан ... ... ... қазақ хандығының оңтүстік-
шығыс, оңтүстік-батыстағы шекараларын нығайтады. Мұхаммед Хайдар ... өз ... ... хан ... көп әскермен Ташкентке аттанды деп
жазады1.
Қасым ханның Ташкентке ... ... ... бар ... Ол алдымен
Ташкентті алу арқылы бірнеше мақсат ... ... ... ... ... ... аймақтарына мойындату, екіншіден, қайтадан
күшейіп келе жатқан өзбек хандықтарының күшін әлсірету, үшіншіден Ташкентті
иелену арқылы Сырдария ... ... ... ... ... ... жолы бойындағы керуен жолдарына ие болып, сауда-саттықты көрші
елдермен дамыту.
Орта ғасырларда ... ... ... мал шаруашылығымен
айналысты, ішінара егіншілік Сыр ... ... ... Ал ... ... мекен еткен өзбектер егін, бау-бақша шаруашылығымен,
қолөнермен айналысты. Мақтадан мата тоқу Мауереннахр қалаларында дамыған
еді. ... ... мал ... ... ... ... қолөнер
бұйымдарын, аса зәру заттарды айырбастап ... ... Ұлы ... жолы мен
Ташкент басқа шаһарлар Иран, Үнді, Араб, Европа, Азия ... ... ... ... ... өзбектере қазақ саудагерлерімен
сауда жасауға тиым салынды. Қасым ... ... ... ... аттанысы
сәтсіздікке ұшырап, Сайрамға қайтып оралған. Екінші жорығында ... ... кеп, бір күн ... Ташкент түбін тонап, заттарды кейін алып
қайтқан.
Қалай дегенде ... хан ... ... ... ... хандығы гүлденген
мемлекет болып, халқының саны 1 млн. асып, 300 ... ... ... ... ... осы ... Орта Азия мен ... Қыпшақта бірден бір күшті
мемлекет болды.
XV ғасырдың аяғы мен XVІ ... ... он ... ... хан ... ... ... қазақ халқын құрайтын негізгі этникалық топтар
мемлекеттік бірлестікке бірігуі жеделдетілген еді. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... әскери қуаты
артты. XVІ ғасырда Қасым хан феодал ... ... ... XVІ ... екінші он жылдығында ұлан-байтақ территорияны
өзінің қол астына қаратты.
Қасым хан қазақ ... ... ... ... ... қарым-қатынастарға қол жеткізді. Қазақ хандығы өз кезінде
өмір сүрген Орта Азия ... Еділ ... ... Батыс Сібір
хандығымен және орыс мемлекетімен сауда-саттық, дипломатиялық қарым-қатынас
орнатты. ... хан ... ... ... ... заңдарын билермен
кеңесін құрып, қазақтың қуатты мемлекеттік қалыптастырды. Халық Қасымханның
сол заңын Қасымханның қасқа жолы деп атап ... ... ... ... заңы (мал, жер ... ... заңы ... өлтіру, ел шабу, мал шабу, мал талау қылмыстарына
жаза қолдану”.
Әскери заң (қол құру).
Халықаралық қатынастар заңы ... ... ... ... ... ... қасқа жолы жарғы заңдарына бір ғасырдан соң тиісті
толықтыру енгізілді. Яғни Есім ... ... ... Есім ... ... ... аңызына қарағанда “Қасым хан салған қасқа жол”, “Есім хан салған
ескі жол” деп аталған. Онда ... ... ... ... заң ... ... ... болсын, жорық жолы мақұл болсын”, “абыз болсын, абыз ... ... би ... би ... үй болсын” деген ережелер енген. Бұл
заңдар қазақ хандығы ... ... ... ... ... жөніндегі негізгі заң екені байқалады. Қасқа жол, ескі жол заңдары
XVІІ ғасырда ... жаңа ... ... ... хан ... ж.) ... ... кеңес өткізіп, қасқа жолдың бес тарауына екі
тарау қосып, жеті жарғы ... заң ... Жеті ... заңы үш ... ... Төле би, ... би, ... билердің қатысуымен хан қасындағы билер
кеңесі өткен еді.
Әйгілі тарихшы Мұхаммед Хайдар ... ... ... атты ... ... ... арқасында Қасым хандай құдыретті ешкім болған
емес” дейді. Әсіресе ... ... ... ... ... ... соғысы Москва мемлекетіне дейін, тіпті Европа елдеріне дейін естіліп
жатты. Қазақ халқы дербес халық ... ... ... ... ... болды.
Австрия дипломаты Сигизмунд Герберштейн өзінің жазбаларында бұл жайтты
баяндайды. Қазақ хандығы нығайтуға ... ... ... жұмсаған
Қасым хан 1523 жылы 70-тен асқан шағында қайтыс болады.
Халқымыздың “Ел үмітін ер ... ел ... ер ... дегендей,
тарихи типтегі ұлы адамдарды, елім деп ... ... ... ... ... ... ... жеткізу маңызды
іс. Үлкен ұлт болып ұйып, халық болып ... ... ... ділмәр
шешендер мен көреген көсемдер, ел қамы үшін, түн ... төрт ... ат, ... ... ... ... аз ... жоқ. Біздің тарихымыз
ерлікке бай. Олар бостандық үшін ... ... ... қалу ... ... ... Әр ... өз батыры, өз ханы, өз көсемі болды. ... ... хан, Есім хан, ... билеріміз Әйтеке, Қаз дауысты
Қазыбек, Төле ... ... ... көсемдеріміз, батырларымыз Қара Керей
Қабанбай, Қанжығалы ... ... ... ... ... ... ... шариғатты алмай, ежелден қалыптасқан билер заңы –
Жарғыны жаңадан көтергенін қатты ұнатып, оны ... ... ... ... ... ... Бұл ... енген ережелер: 1) Мүлік заңы (жер дауы, мал, ... ... заңы ... кісі ... ... ... 3) ... заң (аламан
міндеті, қосын ... ... ... ... ... ат). 4) ... ... шешендік, халықаралық ... ... 5) ... заңы (шүлен тарту, ас той мереке ... ... ... ... 17 ... ... Есімнің кезінде (1598-
1645) “Есім салған ескі жол” (Есім ханның ескі жолы”) деп ... ... ... ... бұл заң әлі де ... ... боялмай
ежелгі билер жасаған қалпын жақсы сақтайды. Құба - қалмақ жортуылымен
байланысты тарихи-саяси жағдайдың аса ... қиын кезі ... ... саңлақ ойлы билер (Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би) ... бес ... тағы да екі ... ... ... ... ... хақиқат) деп
атаған. Тәукенің кезінде қосқан екі тарау: 6) ... ... 7) Құн ... ... ... кісі ... көп болған соң, құн дауын қылмыс заңынан
жекелеп, өз алдына заң етіп ... ... ... ... Жарғының үзінділері халық аузында
қысқа-қысқа мәтел сөздерде сақталған. ... ... ... қақ ... ... екі ауыз ... шешу”, “Түгел сөздің түбі бір, түп атасы ... би”, ... биде ... ... т.б. ... ертеректе жазылған бір
нұсқасы “Қазақ ханларының рәсмилері” ... ... ... ... кітапханасында сақталып қойылған. Жарғының негізгі ережелерін 18-
19 ғасырда ел басқарған сұлтандар, билер жақсы ... ... ... ... Құнанбай, Мұса т. б.) Олардың айтуынан ... ... А.И. ... А. ... И. Н. ... В.А. ... Д' Андре,
Бонч-Осмоловский, А.И. Добромыслов жазып алған. Бұл заңдарды 19 ғасырдың
басында жақсы ... ... ... ... ... ... т.б. ... мәжілісіне қатынасып “Сібір қазақтары туралы заң” (1822)
жасауға араласқан. Қасым хан мен ... ... ... ... ... ... Халиулла Өскембаев. Ол өлген соң оның достары бұл заңдарды
Сібірде шығатын газеттерде жариялаған. Демек, ... ... ... ... ... ... із ... тарихи ескерткіштердің бірі болып
саналады. Ал, жалпы алғанда ... ... ... ... ел басқару ісінде
прогрессивтік ролі ... де түп ... хан, би, ... ... ... көздеді.1
2.2.“Есім ханның ескі жолы”
Тарихымызда “Қасым ханның қасқа жолы”, “Есім ханның ескі жолы”, Тәуке
ханның “Жеті Жарғысы” атты қазақтың әдет-ғұрып ... ... ... аян. Алайда, осы күнге дейін бұл заңдардың түбі, мазмұны мен
қамтитын мәселелері ... ... ... болып келген. Ешкім, ешуақытта
бұл мәселені арнайы зерттемеген. Сөз жоқ, осы ... ... ... ... беру ... болмасын қасиетті парызы. Өйткені, бұл
заңдар қазақ қоғамының сол ... ... ... ... ғана
болып табылмайды. Сонымен бірге қазақ қоғамының ... ... ... ... ... бері ... зерттеулер жүргізуіміз нәтижесінде біз қазақ
халқының әдет-ғұрып ереже- заң нормалары жайлы ... ... ... ... ... бірі ХХ ғасырдың басында өмір
сүрген, бүкіл Орта жүзге аты әйгілі Саққұлақ бидің ... ... ... ... деректерге сүйене отырып, оны баласы ... ... ... бізге тапсырған. “Есім ханның ескі жолы” заңдары
жайлы көпшілік ... ... өз ... ... ... хан ... ... жылдары хан болған. Ол өзінен бұрынғы
Орыс хан, Қасым хан жасаған әдет-ғұрып заң ... ... ... өз
дәуіріне ылайықты етіп түзеген. Өзінің мазмұнына қарай құн дауы, жер дауы,
жесір дауы, мал дауы ... ... ... ... ... ... күрделі даулардың бірі-кісі өлімі. Кісі
өлімі үшін құн ... Есім хан ... ... заң ... өлген кісіге
өлтіруші жақ құн төлеуге міндетті. “Ер адамның құнына жүз жылқы, алты жақсы
/6 түйе/” кесілген. Ол ... ... үшін бай, ... жас, ... ... ... сол дәуірде бұл алынған негізгі құн өлшеуінен артық
құнның мынадай түрі болған.
1. Өнер құны. Оған ... ... ... ... құны ... ... деп, ... белгілі ақындар мен топқа түсіп бәйге алған
балуандар есептеледі, олардың құны үшін екі ... құны ... 12 ... кесілуі керек.
2. Сүйек құны. Оған өлген кісінің сүйегі үшін төленетін құн жатады.
Мысалы өлген адамның ... ... ... ... ... кетсе, ол үшін екі адамның құнын төлеулері керек1.
Бұл екі түрлі құнды, үстеме құн деп атаған. Кісі өліміне құн ... ... ... ойымызды бізге келіп жеткен “Есім ханның көкаласы бір-
ақ бесті” деген қағида толық дәлел бола ... Ұры ... ... Есім ... ... аты ... ... жүйрік жылқы болғанымен ас пен тойға қосылып
бәйге алған мал емес ... ... ... төлеу алғанда төлеуге бір-ақ
бесті кесіпті. Біз мұнан жұрт ... ... ... ... ... ... ол дәуірде құл мен күңге құн төленбегенін біз Есім ханның
замандасы әрі әскербасы ... бірі ... ... ... ... ер ... атты толғауында:
“…Мен өлсем құнсыз кетер деме сен
Кешегі өзің ұрып өлтірген
Тілеуберді құлындай!…” – дегенінен аңғара аламыз.
Ал, Тәуке хан тұсында ... ... ... ... үшін 1000 қой,
ақсүйекті өлтіргендер қарапайым кісі құнынан жеті есе ... ... ... кісі ... үшін ... құн ... көп болған.
Әйел адамның құны “Есім ханның ескі заңы” бойынша қалың малдың шамасы
бойынша өлшенген.
Өлген ... ... ... ... қалың малы қандай болса, сондай
мал төлеуге тиісті, болмаса қыз орнына ... жақ ... қыз ... ... ... ... ... адамның құнынан айырма әйел адамның
құнының әртүрлілігінде. Бұл қыз әкесінің әл-ауқатына қарай, ... ... ... ... кісі ... ... өтеді. Қылмыс істеген
адамды - қанды қол, құн сұрауға келген адамдарды ... деп ... ... талапкерлерді ел болып күтіп алып, оларға ... ... ... ... ... керек. Дауда сөйлеуге екі жақтың да белгіленген ... ... Олар ... ... ... ... айтып, қағысады.
Ақырында екі жақтан бітімші /би/ ... ... олар ... ... ... ... хан дәуіріндегі “Жеті Жарғы” бойынша мұндай ... ... ғана ... шешімдері үшін билік ақы алған.
Қазақ қоғамындағы екінші бір үлкен дау- жесір дауы. Жесір деген сөз
әйел ... ... бос ... ... тән ... Демек, қалың беріп
атастырып қойған, ... ... қыз ... ері ... онда қалың
мал төлеген елдің жесірі болып ... ... ері ... ... елінің жесірі болады. “Ерден кетсе де елден кетпейді” деген қағиданы
берік тұтынуы, әйел тек ... ғана ... ... ... ... болғанын
айғақтайды. Дегенмен, Есім ханның заңы бойынша жесірге сол рудан адам
таңдауына рұхсат ... ... ... ... бас ... онда ... босап, қалың малы қайтарылады. Ал, Тәуке хан ... ... ... ... бақа ... еркек артық” деген, қағиданың тозығы ... ... ... ... дауы да ... орын ... Қазақ үшін
байлық-мал. Малдың еті, сүті-тамақта, жүні, терісі-киім, мал қазаққа көшсе-
көлігі, мінсе жүйрігі, яғни ... ... жоқ. ... ... қазақ қоғамында қай көшпендінің болмасын арманының,
асқарларының бірі-мал. Әрі ... ... ... ... ... ... ... құлып салмастан ашық қалдырулары себепті ұрлық
істеушілер сонау Шыңғыс ханның “Жаса” заңынан ... ... ... Есім ... ... ... ... хақ.
Ұрланған аяқты мал үшін ұрыдан ол малдың көзі қайтарылады, көзі ... ... оның ... ... ... ... оның үстіне: бір қара
ұрлағанның айыбына “ауыздықсыз ат, астарсыз шапан”, он қараға дейін-қосымша
“ат-тон” ... ... ... ұрлаған ұрыдан- “мойнына қосақ, артына тіркеу”
дейтін екі қара айып алынады. Орта жүз ... ... ... жүз ... ... ... ... ұрылары алады. Мал иелері артынан қуып ... ... ... биі ... ... ... ... қайырмайды.
Сонда қуғыншыларға ілесіп барған 12 жасар Досбол:
Қысырында бермесең,
Буазында берерсің.
Арығында бермесең,
Семізінде берерсің.
Өз алдында бермесең,
Өнерімді ... деп ... ... ... Сонда Көкшолақ: мына
бала түбі құтқармас, мойнына қосақ, құйрығына тіркеу қосып ... ... ... ... билік шешім Есім хан заңымен ... ... ... ... ... ... Жарғысында” ұрыдан үш тоғыз есе артық ... ... бұл айып ... ... хан ... ... көбіне жеңісті, сәтті болып
отырғанмен де аса тынымсыз, елдің тынышын кетірген ауыр заман еді. ... да қиын ... ... тұлпар, қаса жүйрік жылқы ер жігіттің ... ең ... досы ... ... Бұны ... батырлар жырларынан
мысалға алуға болады. “Есім ханның ескі ... ... мен ... алып
жүрген жұрт көзіне түскен жүйріктің кесімді құны алып жүрген бәйгесінің
және жорықта келтірген ... ... ... өлшеп-шешкен. Әрине жылқы
малының жүйрігін ... ... ... ханның “Жаса” заңыда бар1.
Бір қызығы сол, Тәуке шығарған “Жеті Жарғы заңында ұры ұрлық ... ... ... әрі оған құн ... ал Есім ... ... ұрлаған ұрылардың ұрлық үстінде қолға ... ... ... ... алған, қорлықпен байлап, сабап берген ақірет-
азалары жоқталмайды. Егерде ұрының ... бір ... ... көзі ... қолы ... ... кесілсе, сақалы жұлынса т.б. ол
кезде зәбір беруші жағы ... ... ... ... ... ... Тәуке хан дәуірінде Қазақстанда феодалдық қарым-қатынастың ... ... жеке ... қол сұғуды қатаң шектегеніне куә бола
аламыз.
Есім ханның шығарған заңында ... ... ... ... ... тұратын күрделі дау-жанжалдарды шешуге белгіленген
заңның жол-жобалары бар. Жер-су, жайылым, ата-қоныс мекеніне иелік ету ... ... ... заңдарының түрлі шартты сұрақтары мен
қажетті белгілері ... ... ... ата-анасының салынған
қабірі, қойылған құлып тасы, қазылған арық, егілген егіннің атыз жаптары,
құрылған ... ... ... қырманның ізі, соғылған бөгеттің қалдығы,
қазылған құдықтың орыны, малдың қысқы көңі, ... ... ... ... ... ... белгі, тігілген ағаш, егілген бақша,
салынған там, соғылған ... ... ... ... ... ошақтың орыны
т.б.
Есім хан дәуірінен бұрын-ақ қазақтардың қыс қыстауы, қалалары болып,
егіншілікпен айналысқанын архив, қазба деректер ... ... ... Есім ... Бөрі ханы ... қасы ... қалаға қалған,
Сұлтандар суға салған,
Қаз мойынды ханыша
Қалада тұрып жылаған.
Тал шарбаққа мал сақтап,
Тас қалаға жан сақтап…”- деп толғағаны осы ... ... ... ... ... бірі ... да талапкердің
әкесінің, болмаса бабасының, яки туысқан-туғанының біреуінің еңбегімен
істеліп, бір ... оның ... ... ... ол ... талап етуші кейінгі иеленушіден сөзсіз қайтарып алады. Ол ... ... алып кете ... ... ... ... ... жайларының тұрарлық бағасы бейтарап үш кісінің кесімі бойынша
істеушіге төленген.
Егерде жерді ... ... ... ... ... ... салынған жайлар, тігілген ағаштар, егілген бау-бақшалар болса,
онда даулы жердің шатағы басылмай тұрғанын біле тұра ... ... ... ... ... ол ... ешнәрсе төленбейді.
Есім хан заңында мұрагерлік, мирасқорлық мал мөлшері анық айтылған.
Мирасқорлыққа бөлінетін мал-мүліктердің бөліну мөлшері: туған ... ... ... ... ... - ... ... – бір еседен, өгей
балаларына-жарты еседен, есігінде еншілес болып жүрген құлы яки күңі ... ... ... ... ... ... ескі жолындағы” қызға төленетін қалың малдың кесімді
мөлшері бес түрлі ... ... ... ... қалыңы”- жүз қой, қырық қара деген кесім ... ... ... ... ... ... қалыңы”- жүз қой, жиырма қара ... ... ... ... ... ... “Қырық жетінің қалыңы”-жеті қара, қырық қой ... ... ... ... үстіне” алатын кедейлердің қыздарына
төленетін қалыңы /.
4. “Он екі қара”- “ ... ... ... ... ... ... ... қалыңы/.
5. “Сегіз қара” /жарлы-кедейлердің бір-бірімен құда болып қызын
айттырғанда ... ... құны да осы ... орай ... ... Біз ... ханның ескі
жолында” қазақ қоғамының ішіндегі басты ... ... ... сөз ... Тәуке ханның жеті жарғысы
Тәуке ханның “Жеті жарғысы” қазақ ата ... ... ... ... ... ... табылады. Өйткені XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен
XVІІІ ... басы ... үшін қилы да қиын ... болды. Ру-ру, ұлыс –
жүз болып бөлініп, ... пен ... ... ... ... ... шығыстан, Арқадан төпеп берген жоңғар қалмақтарының
шабуылдарына кесе ... тұра ... ... ... ... берді, қатты
күйзелді.
Осындай қиын кезеңде хандық құрған Тәуке хан (1680 – 1718) ... және және ... ... ... ... ... отырып,
қазақ қоғамының ішкі жағдайын нығайтуға күш салады. Тәуке хан ... ... ... халқының басын қосып дау-жанжалды, барымтаны тежемей,
уақ хандықтардың уақытша ... да ... ... ... ... батыл күресуге болмайтынын түсінді. Осы мақсатпен ... ... ... ... ... ... ірі-ірі реформалар енгізді. Бұл
реформалар қазақ қоғамының басын біріктіріп, ... ... ... ... ... күйзелген халық шаруашылығын жөнге келтіруде елеулі
роль атқарғанын айта ... жөн. ... ... ... XX ... дейін ауыл, ру, ұлыс ... ... ... ... ... ... Үкіметі дәуірінде “Жеті Жарғы” туралы арнайы зерттеулер
жасалмағанымен, 70-ші жылдардан бастап бұл ... ... ... бой ... ... ... ішінде біздің де азды-көпті ... ... ... “Жеті Жарғы” туралы маңызы бар кейбір қосымша
мағлұматтармен бірге оның ... ... ... жобалары мен вариантарына
кездескен сияқтымыз. Бұлар жаңа тұжырым,жаңа көзқарасты керек етеді. Тәуке
ханның әдет-ғұрып, право ... ... ... мен ... ... себін тигізеді. “Жеті Жарғы” нормаларының жүйесін біркелкі
құрастыруға, осы арада бүгінге ... ... ... ... ... ... туралы сөз бола қалғанда ең алдымен Қ.Шүкірәлиевтің
(1804), Я,Гавердовскийдің (1806), А.Левшиннің ( 1832) ... ... ... ... ... ... Олар кезінде қазақ даласындағы
кейбір атақты билермен кездесіп, ... ... ... ... ... өзгерістерін айтқан пікірлерінен үзінділер жазып
қалдырған. ... ... ... ... ... ... ... нақтылы нормалары, ата заңдарына енгізген өзгерістері мен жаңалықтары
туралы ... ... ... ... ... қоғам өмірінде өріс алған, кең
тараған нормалардың тізбегі берілген. Бұл “Жеті Жарғының” өзіне тән жаңалық
заңдарын құрастыруда ... ... ... дейін шешілмей келген
мәселенің түпкір сыры осында. Соңғы ... ... ... ... бұл тарапта қолымыз жеткен соңғы тұжырымдарымызды
ортаға салуды жөн көрдік.
Жазушы Нәбиден ... ... ... ... ... ... мынадай пікірді кездестірдік: “Араб, парсы тілін ... ... ... ... ... ... ... оған арнап “Жеті
Жарғы” дастанын шығарған.
“Шығайдан соң орнына Тәуке ... ... деп атақ ... Төле ... ақылшы боп
Дейтұғын “Жеті Жарғы” заң шығарды”, -
деген жыр осы Қожабергендікі”1
Бұл жолдардан кейін жазушының өзімен сұқбаттасқанды мақсат ... ... 1987 жылы ... ... Алматы түбіндегі “Алатау”
санаториясында ... ... ... көп ... ... болып,
Қожаберген ақынның дастаны, оның жазылу тарихы, мазмұны туралы бірқатар
хабар ... ... ...... ... туралы ел аузында
сақталған материалдаарды жинау үстінде Қожабергеннің ... ... ... ... ... бойынша, бұл шығарма кезінде 10 мың жолдан
тұрған. Әзірше ... 300 ... ... ... Оның ... Нәбиден
Әбутәлиевтің жазба қорында сақтаулы.
Тағы бір “Жеті ... ... ... ... ... бастығы кейін пенсионер, бүгінде марқұм Байжанов Сапардан
естідік. Демалыс кезіндегі бір кездесуде (1987 жылы көктемде) ... ... ... ... ... фрагменттері туралы баян етті. Қол
астында істейтін ... ... ... ... ... ... аралап жүріп, сарайдың ішкі жарында жазылған “Жеті ... ... ... Бұны ... ... сол
қызметкеріне командировка беріп, Түркістанға жібереді. Ал ... ... ... ... ... боялып кеткен бе, табылмайды. Сонымен
“Жеті Жарғының” жарға жазылған көне нұсқасының фотокөшірмесін алу ... Оның ... ... сол нұсқадан қойын дәптеріне жазылып
алынған ... ... ... ... ... ... ... Байжанов
мақала жазды.
Біздің қолымызда жоғарыда айтылған соны материалдардан басқа 1960 –
1980 ... ... ... ... бар. Оның ішінде атақты әрі
шешен, әділ би атанған ... ... ... (XІX ... қолжазба
мұрасынан “Жеті Жарғы” туралы үзінділер ... Бұны оның ... ... ... етті.
Қазақ Совет Энциклопедиясының көп томдық сериясы мен қысқаша түрінің
басылуымен байланысты “Қасым ханның қасқа жолы”, “Есім ... ескі ... ... ... ... ... ... салынды, жазылды. Оған атақты
ғалым Әлікей Марғұлан да қатысқан.
“Жеті ... ... оның ... ... табу ... де
маңызды іс. Бұл жөнінде ашылмаған сырлар әлі де көп. ... ... ... ... ... ханның заманы, оның реформалары туралы
білімімізді бірте-бірте толықтырады.
Біз әуелі Тәуке хан жинағының ... ... деп ... ... ... әлі ... “Жеті Жарғыны” этимологиялық тұрғыдан түсіндіру
шешілмей келеді. Әрбір зерттеуші “Жеті Жарғы” деген сөзге өздерінше ... ... ... ... ... ... ... – жеті бидің туындысы ,жеті бидің қатысуымен
қабылданған қазақ заңы деп тұжырымдау әжептеуір орын ... ... хан ... 7 би, яғни ... ... немесе “Жеті Жарғы”, 7 іс
бітірген қызметкер жиналған” дейді.1 Л.А. Словохотов та ... ... 7 би ... – деп ... ... бір қатар ғылымдарымыз ... ... А.П. ... ... ... – “Жетеудің жариялауы”
–деп көрсетеді. Кейде “Жеті Жарғыны” , “Жеті Жорға”, - яғни ... ... ... ... ... де ... шешен, жорға секілді төрт аяқтарын тең басқан,
сондықтан да Тәуке ханның “Жеті Жорғасы” немесе “Жеті ... деп ... ... ... ... ... – жеті жарғыш, қара қылды қақ
жарған жарғыш деп атауды ұнататын-ды. Бұл ... ... ... ... бар. ... ... ... себепкер ханның аты сыртта қалып (
мәселен, “Қасым ханның қасқа ... Есім ... ескі ... т.б. ) оның ... ... ... реті ... секілді. Тарихта, соның ішінде көшпелі
Орта азия халықтарының тарихында күрделі ... заң ... адам ... атау тіпті сирек кездесетін құбылыс. Егер расында ... би ... ... ... ... бұл ... солардың санымен аталған
болса, олардың есімдері халық жадында сақталаған болар еді. ... ... ... хан ... ... ... би жинап, кеңесіп отырған.
7 би емес, міне осы ... би ... ... ... ... ... үш жүзден ең беделді, ең басты үш ... олар Ұлы ...... ... - ... Кіші жүзден - Әйтеке, кейде Қара жігіт деп те атала
береді) аты ғана халық жадында ... . ... ... ... ... дегенге қосылу қиын1.
Енді бір зерттеушілер “Жеті Жарғыны” былайша түсіндіреді. “Жеті”
қазақтарда санды білдіреді. Бұл сан ... ... ... ... ... ... ұқтырады. Мысалы, “Жеті Қазына”, “Жеті
қабат жер, жеті қабат көк”, “Жеті атасы жарымаған”, ... ... Ал, ... ... ... ... немесе монғол тілінде “Дзар” – яғни
жар шақыру, хабарлау, ... ... ... Л. А. ... Бұлай
десек, қазақ тілінде 7 саны мен бірге 8 де ( “Сегіз қырлы бір ... ... … ) , 4 те ( ... ... ... ... төрт бұрышы”, “төртеу түгел
болса, төбедегі келеді” …) , 40 та ( ... ... ... ... ... ... жамау” …) толықтылық,жетілгендік мағынада қолданыла береді. Оның
үстіне, феодалдық дәуірде, әдет-ғұрып, заң ... ... ... заң ... ... яки ... “жетілген” деп еш уақытта ... ... ... ... ... мүмкін де емес. “Жеті –Жарғыны”
жүйелеушілер оны “толық” заң деп атаулары ретке ... ... ... ... не ... ... тек ... мағынаны білдіруі ықтимал. Бұл пікірді Қазақ ... ... ... ... ... ... да қолдады.
“Жарғы” сөзі көне түркі тілінде – “иарлығ” - қазақша “жарлық” – ... ... ... заң, ... мағынасын береді. “Кодекс Куманиксте”, “Жарғы”
сөзі дау, айтыс, тартыс, өмір, процесс,әдет-ғұрып заңы, билік шешім ... ... ... ... Орда тарихының ... “ ( М. 1969) ... сөзі ... тілінде : қатар, жол, топ;
“йаргу” сөзі монғол-түрік тілінде ... ... мен ... заңы
бойынша билік шешім деп жазады.
“Жарғы” сөзі ежелгі түріктердің сөзі болып, сол дәуірлерден бастап-
ақ ... ... ... ... ... Конституциясында “Үлкен Жырға” (Лойа Жырға)
Ауғанстанның жоғарғы өкілдік органы болып табылады. ... ... ... ... ұғым. Ауғандар тайпаластарын шақырып, ... ... ... онда ...... ең ... де
маңызды мәселелерін шешеді.1
“Жарғы”, “Жырға” сөздерінің түп төркіні бір, ... ... ... Жарғы”, “Жеті Жарлық”, “Жеті дау”, “ Жеті шешім” деген
ұғымды береді. Оларға жер дауы, құн дауы,барымта , ... ... ... ... Жарғының” бір үлкен бөлшегін ел қонысы, жер дауы деп топшылауға
болады. Онда қазақ ... ... ... ... ... ... ... анықтап, белгілеп беру реттері айтылған. Өйткені сол ... көп ... ... алуы ... ... ... ... хан жер , су, қоныстарды қайтадан реттеп, тамғаларын көрсетіп
бергені ақиқат. Сөз жоқ, “Жер – ана, мал – ... деп ... ... , ... көзі – мал мен ... ... ең шұрайлы, ең
шүйгін, суы мол жерлерді “күштілердің” басып иеленуі салдарынан ... ... ... ... ... ... болуына апарып соқты. “Жеті
Жарғы” нормалары осыларды тежеп, рулар арасындағы ... ... ... ... жер ... ... рулар үшін ғана емес, отырықшы,
жартылай отырықшы қауымдар үшінде қажет болды.
Тәуке хан тұсында қазақ қоғамында шала ... болу ... ... ... айта ... ... Кейбір тарихи деректерде: “Тәуке
ханда бидай , арпа және тары көп ... деп ... ... ... Қарсақты, Сарысу,Арыс өзендері, Балхаш көлі, ... ... ... айналысу кәсіпке айнала бастайды. Сол
секілді Сырдарияның ... құяр ... ...... ... ... да егіншілік дамыған.
Тәуке хан тұсындағы жер-су, жайлау ... ... ... ... ... күрделі дау-жанжалдарды шешуде ұстанатын белгілі заң,
жол-жобалары болған. ... ... ... ... ету ... ... салт-сана заңдарының түрлі шартты сұрақтары мен
қажетті ... ... , ... ... ... талапкердің пайдасына
шешілуі үшін ... биді ... ... ... ... болуы шарт.
Ата-бабасының салынған қабірі, қойылған құлпы тасы, қазылған арық,
егілген егіннің аңыз жаптары,құрылған шығырдың орны , ... ... ... ... ... құдықтың орны, малдың қысқы көні, қойдың күзгі
түнегі, тұрғызылған қарақшы, үйілген омақа белгі, тігілген ағаш, ... ... там, ... азбар қора, салынған шеген, қазылған ошақтың
орны т.б.
Осы аталған белгі мұралардың қайсы бірі ... да, ... ия ... ... яки ... ... ... еңбегімен
істелініп,бір кездерде оның қоныстанып, мекен еткені анықталса, ол ... ... ... кейінгі иеленушіден сөзсіз қайтарып алған.
Ол жерден соңғы мекендеушінің алып кете ... ... т.б.) ... күрделі жайларының құны бейтарап үш кісінің
кесімі бойынша істі тілеуші ... ... ... ... алған иесінің даулаған кезінен кейінгі
уақыттарда салынған жайлар, тігілген ағаштар , ... ... ... ... ... ... ... тұрғанда біле тұра әдейі істелінген нәрсе
деп тауып , жауапкердің ол еңбегіне ... ... ... ... екі ... да куә ... тең ... еңбек, салынған белгілер екі жағында да бар екен деп ... ... ... ... еңбек еткені анықталмай, күмәнді болса,
әдет -ғұрып заңы бойынша, билік ... ... ... ... ... ... екінші жағы жерден шығып қалады. Егер де ... ... ... бас ... , онда ... айырылады.
“Жеті жарғы” заңы бойынша – ант алып, ант беру көпшілік ... құны , ... ... ... дауы сияқты күрделі дау-жанжалдарда
қолданылатын дәстүрлі заң.
Зәбір иесі ... ... ... ... болды деп біреуден
көріп,құн талап етіп, сарапшының төрелігіне ... ... ... жағы
мойындамай, ол да тиісті дәлелдерімен өзін ақтаған кезде, төреші ... ... ... ... алып ... ... ... аламайды, жауапкерден
“ант” алуына билік етеді. Егер де ... ... ... ... ... ... бас ... онда құн төлейді.
Ант алу шарты – ... ... ... ... ... ... аттарын атап, солардың бірінің антын алса, құн ... ... ... хабарлайды.
Ант талап етушінің кісілерінің ішінен жауапкер тарапының өздері
біреуін шығарып, антын ... ... бар. Ал ... ... өздері
таңдап атаған екі -үш кісілерінің ішінен біреуінің антын алса жеткілікті.
Ант беру ... ... ... ... ... ақ кигізіп, дәрет
алдырып ,құран , нан дайындап, кейде ... ... ... ... ант ... кісіні алып келеді. Ол: тағылған кінәдан ақтығы үшін
алланың атынан ант етемін. “Оллахи-билахи” деп құран теуіп, нан ... ... құн қуу, құн ... мәселелеріне көп көңіл бөлінген.
Тайпа, ру араларының бүлінуіне “ құн ... ... ... ... Ескі ... ... кісі өлімі “қанға-қан”, “жанға –жанмен” жуылатын немесе құн
үшін орасан зор көп ... ... ... Бұл ... ... ... баюына , әлсіздердің күйреуіне әкелуші еді. Осындай “ұр да жық”
принципінің соңы бітпес дауға ... ... ... ... ... ұрлауды” яғни барымтаны тежеуге кірісті. Бір кездерде ... ... ... ... ... ұшыраған әлсіз рулар күшті
рулар шабуылынан бас сауғалап, қорғаныш іздеп өз ... ... ... астына кірді. Мысалы, Алшындардан тепкі көрген, ... ... ... ( Кіші жүз) Тәуке ханның қол астына бағынады. Тәуке осындай
әлсіз руларды өзіне қосып алумен күшейіп, соңынан ... де ... ... ... руға ... ... ... ( бұрын ірі ... ғана ... ... ... ... мал ... , басқаның
малына ие болуды тежеу мақсаты еді. Бұл туралы “Жеті Жарғыда” барлық тайпа
мен руларға және ... ... жеке ... ... әрі ... мал-мүліктің кімге тиесілігін ажырату үшін мал-мүліктеріне басылу
жазылған.1 Бұл шара, сонымен бірге ... жеке ... одан ... түсті.
“Барымта-сарымта” туралы заң төмендегіше: Барымтаның мәнісі біреудің
малын ықтиярсыз сырттан ... ... ... ... Екі жақтың
дауы біткен кезде алынған барымтаның білгендері ... ... ... ... ... ... ... сіңіп қалынады. Сол себепті “білсе
–барымта, білмесе – ... ... ... сөз халық аузында содан қалған.
Барымталаушының сан алуан түрлі себептері бар: біреудің ақ ... яки ... ... ... ... кісі ... кісі өлтірген жағы
тиісті құнын төлеп ... ... ... ... малы ... қыс ... ,жаз жайлауына біреулер рұқсатсыз қонса; ортаға
түскен олжадан тиісті төлем ... ... ... ... , елеусіз
қалдырса; арнап келіп түскен қонаққа тиісті қонақасы бермесе т.б. ... әдет ... ... ... барымталаушы ісі заңды деп саналады.
Әсіресе, кісі өлімі үстінде ... құны ... ... мал ... да ерсі ... ... ... жария түрде істелінеді. Қазақтың
ежелгі “Қанға-қан,жанға ... ... ... ... ... Оның әлі де ... ... ретсіз қолданылуына Тәуке бірталай тыйым
салды. Әдет ... ... ... төлеу” институтын нығайтты. “Құн” мөлшері
қарапайым ерлер үшін 1000 қой ... ... ... ... ... ... ... көрсетілді. Әрі “құн” төлеген жақпен “құн”
алған құныкер жағын ... ... ... ... ... ... ... Кісі өлімін құнмен алмастыру, ру болып
“құн” төлеу, рулық туысқандар арасын тығыз топтастыруға өздерін ... ... ... ... Сондай-ақ өздері арасынан кісі өлтірушілер
болмауын күшейтті.
Оның үстіне қай рудың болмасын ... ... бір ... ... тек кісі ... ғана ... бүкіл руына қара күйе ... ... ... ... , ... ... ... ел, қылымыскер
ел есебінде қараған. Ондай рулар “қанды қолдығын” ... ... ... біз Тәуке хан амал тауып, құн дауын үзілді-
кесілді тоқтатты деген ұғым ... Ол ел ... ... ... ... ... ... бірлестігін күшейтуге әрекет жасады дегіміз
келеді.
“Құн-мін”, “айып-қиып” туралы заң ... ... заңы ... , ... ... құнының мөлшері: 100 түйе
немесе 2000 сом ( алтын –күміс) ақша , яки 1000 қой. ... құны ... ... тең жартысы. Оның себебі: ислам дінінің шариғаты әйелді
ерден екі есе кем санағанына сүйенгендіктен дейміз. ( Бұдан әйел құны ... ... ... – авторлар).
Төре мен Қожаның “құны” қара қазақтың құнының ... екі есе ... ... мен ... хан алдында абырой беделі күшті екенін, қоғам
ішіндегі теңсіздікті –ақсүйекті өлтіргендер қарапайым кісі құнынан жеті есе
артық ... ... ... Әрі ... сол ... сұлтандарға
қарапайым халық қастандығы жиілегенін мегзейді.
Кісі өлімін құнмен ... ... тап ...... ... да бар. ... кісі өлтірген рудың бай феодалдары құн
мөлшерін кедей туысқандары үшін төлеп, оның ... үшін ... ... ... ... ... жұмысын істетіп отырған. Байлар мұндай
тәсілдермен, біріншіден, “қайырымды” деген атақ алса ( өйткені, ... ... ... , ... үшін айып ... төле ... ... бай туысқаны
үшін мал берген) , екіншіден, кедей “туыстарына” сөзі үстем болып, ... ... ... ... “құн” мөлшерін орасан көп белгілеу ел ... ... ... тежеуге септігі тигенін айта кеткеніміз жөн.
“Жеті Жарғы” бойынша, кісі өліміне ... ... ... кей ... етілген. Әрине, “қанды-кекті” күшті рулар мен тайпалар еш уақытта да
“қанды ... ... ... ... келгенде, Тәуке хан “қанға ... ... ... тек үстем тап өкілдеріне ... ... ... ... ... айта ... бір дәстүр бар. Егер ханның өлімі өз қол
астындағы тумаластарының ... ... онда ... ... “құнсыз” болған.
Себебі, ханды өлтіруші де халықты басқару өкілеттігіне ие ... ... заңы ... ... ... ... мал-мүліктерін
қарауындағы халықтарының қолы талап алушылық- жолды заң деп ... ... ... ... деп ... Бұл да ханға қастандық жасатпаудың айла-
шарғысы.
Рулардың өз арасында болған “ қара ... ... мал ... ... жағы ... ... қыз береді. Зор атаның ұлы, билер, ... төрт ... ... ал аз ... ұлына ,кедейлерге ,келімсектерге “құн”
үшін бір қыз ... дене ... ... ... үшін “Жеті Жарғыда”
төмендегіше “құн” ... бір ... ... ... төрттен бірі, екі көзін шығарса
–жарты “құн” төленеді.
Бір құлағы кесілсе, оның айыбына бір қыз ... ... ... ... малы төленеді.
Бір қолы сындырылса – бес қара, бір аяғы сындырылса – алты ... ... бір ... кесілсе немесе “күрек тісі” сындырылса, құнының”
төрттен бірін төлейді. Ал, егер екі “бұрымы” болмаса, мұрыны ... ... ... ... ... ... ... ауылдан адасып аштан өлсе, яки ... , ... ... өлсе, болмаса суыққа тоңып, ыстыққа шөлдеп өлсе, болмаса суға кетіп
, отқа күйіп өлсе, оның ... ... ... ешкімнің қастықпен зорлық еткен
себептері сезілмесе, сонда да болса, ол өлген ... сол ... оның ... ... ... ... түйе ... асау көлікті мініп келген біреу, кірген үйінің
“белдеуіне” байласа, сол үйге ... ... ... ол көліктің тепкісі тиіп
өлсе, белдеуге байлаушыдан алынатын “құн”:
“босағаға” байланса ... ... ...... ... ... байланса – “ат-тон” айыппен құтқаратын болған “Жеті
Жарғы” заңы бойынша.
Малай, күні бітпей ... бір ... ... ... жазым болса;
Мал ұрлаушы сол ұрлық үстінде болған “ұрыс -қағыстан” өлсе, олардың
жоқтаушы талапкер жағы дәріпті , зор ... ... ... ... ... “үш тоғыз” “құн” емес, “мін” деген айып алатын болған.
Талапкер тарапы аз атаның ұлы (кедей) болса, жауапкер жағы тек ... ... ... жағадан алғанда, бөрі етектен алады” дегендей, ол дәуірде “ұрлық-
қарлық” ел тыныштығын бұзды. Тәуке, қазақ қоғамының сыртқы , ішкі ... қиын ... ең ... ел тыныштығын сақтау үшін “ұрлық-қарлық
жасаушыларға “айып –жаза” мөлшерін өте қатаң белгілеуі де сондықтан.
Ол төмендегіше:
ұрланған ... ... ... жеті есе ... ... ... ... қара ұрлағанның айыбы – “ауыздықсыз ат пен астарсыз шапан”;
он қараға дейін үйірлеп ұрлағандардан “қосымша” “ат-тон” айып;
он қараның үстінде ... ... ... айып “ мойнына -қосақ,
көтіне –тіркеу” дейтін екі қара айып алынған.
Мал ... ... кісі ... ... да ... ... Ал егер
ұрыларды жұмсайтын “дарға басы” болса, онда зәбір иесі мал ... ... ... ... тек ... “дарғабасынан” талап етіп, содан
өндірген.
Мал, дүние ұрлаған ұрылардың ұрлық үстінде қолға түскендеріне киімін
тонап, көлігін аударып ... ... ... ... , ... ... жоқталмаған.
Ата –анасынан тиісті еншісін алып, бөлек шыққан баласы, “қара
орында” ... ... ата ... жасырып, рұқсатсыз ұрлап алса, онда
ұрлық іспетті саналған. Жасы балағатқа толмаған балалардың істеген ... ... ... ... “Жиендік” ету үш ретке дейін
айыпталмаған.
“Жеті Жарғыда” “жесір дауына” ерекше көңіл бөлінгені белгілі. ... ... ... ... зорлап алып кетсе, ол адам өлім жазасына
кесіледі”, немесе “ері әйелінің ойнас ... ... ... ... ... оның ... де ... алады” делінген “Жеті Жарғыда”. Біз ... әйел ... ... ... жеке меншігінде болғандығын әрі жеке
меншікттікке кім де кім қарсы шығып, қолын ... ... ... Жарғыда” мұсылмандардың заңы- шариғаттың әсері де ... ... ... ... өлтіргендер бөлек жерленеді, болмаса діннен
безгендерге жеті адам куә ... ... ... ... боран” етіп
өлтіріледі” деген “Жеті Жарғы” заңдарының шариғаттан алынғанын екінің бірі
біледі. Сол секілді ... ... , ... ... ( оның ... құран ұстау,
мола басында аруақты айтып алла атымен қарғану), “талақ ... ... ашу ... басындағы ескерткіштерді қирату т.б. қарсы қолданылатын амалдар
шариғатта да бар. Бұл ... ... ... ... ... көзі
болғанын айта кеткен жөн.
“Жеті Жарғыда” мұрагерлік, мирасқорлық заңы да ерекше орын алады.
Мал, мүлік ,дүние иесі опат ... оның ... ... еншілес,
бірге туысқан, бір үйде басқарушысы болмаса, ол ... ... ... заңы қолданылады.
Өлген кісінің енші алып кеткен ұлдары мен ұзатылып кеткен қыздарынан
басқа қолында бала болмаса, яғни ... ... кіші ... бала ... онда ... ... жылы ... соң, “асын” береді де, ағайын –
туғандары жиналып, қалған мал-мүліктерін енші алып ... ... ... оң ... ... ... өгей ... бөледі. Ол мынадай
мөлшерде: туған ұлдарына – екі ... ... ... баласыз әйелдеріне
– бір еседен, өгей балаларына – жарты еседен, ... ... ... құлы немесе күңі болса, оларға ширек еседен сыбаға тиісті.
Өлген мал-мүлік иесінің орнында жас ... ... әрі ... ... ... онда ... ... қалған мал-мүліктерді мирасқа бөлшектеуге
ешкімнің хақы болмаған.
Біз шағын мақалада “Жеті Жарғы” қамтыған қазақ ... ... ... бар ... ... қамтып, түгел айтып, оның сан
алуан салаларын әңгіме ете алмаймыз. Тәуке хан болса да ескі әдет ... ... ... ... ... түзді. Бұл заңдар мазмұны
жағынан негізінен ... Орыс хан, ... ... хан, қала ... ... заңы ... құралған. Тек қана Тәуке өз ... ... ... ... ... жақтарына ғана реформа
жасады. Билер үстемдігін ... ... ... ... ... ... ... мен қайнар көзі туралы кесіп пікір айту тым
қиын. Дегенмен де “Жеті Жарғының” қайнар көзін ... ... ... өмір ... ... ... ... дәстүрлерінен іздеуіміз керек.
Қазақ заң нормаларының қайнар көзінің негізгі бастамасын яғни бастау көзін
сол бабалар ... ... ... ... ... ... іздегеніміз
жөн сияқты. Көптеген ғалымдарымыз “Жеті Жарғы” негіздерін Шыңғыс ... ... ... Енді ... “Жеті Жарғыны” “Жаса” заңына үш
қайнаса сорпасы да қосылмайды, саф таза қазақ ... ... ... “Жеті Жарғының” түп бастауы ежелгі бабаларымыздың, туысқан
түркі халықтарының әдеттік правосының жемісі, кейін әр дәуірдің өз ... ... ... ... “Қасым ханның қасқа жолы”, ... ескі ... ... ... ... тікелей әсер етуінен
туындаған ірі заң кодексі. “Жеті Жарғының” негізіне біз ... ... ... ... ... ... кеңесінің ережелерін, жол-жоба
ретінде қоғам өміріне сіңген нормаларын жатқызамыз.
Қазақ тайпаларында ... ... ... (съезі) болып, бірақ
Тәуке ханға дейін тұрақты орган болып қалыптаспаған еді. Осындай ... ... ... өз ... ... шешімін табуға
тиісті күрделілерін шешіп отырған. Мұндай шешімдерде “Жеті ... ... көзі бола ... ... ... ... ... Урус хан, Хақ-Назар, Қасым хан,
Есім хан тұсында әдет-ғұрыпқа ірі ... ... ... ... бізге тұтас күйінде келіп жетпеген.
Қасым хан 1445 жылдар шамасында туып, 1518 жыл шамасында өлген.
Кейбір ... ... 1523 жылы 70 жас ... ... ... ... ... Қасым қазақ жерінде хан болған. Оның хандық территориясы
батыста ... ... ... ... оңтүстік-батысты
Түркістан қалаларына дейін жетіп, ... ... ... таулар мен алқаптарды ... ... ... мен ... ... ... ал солтүстік-бастыста Жайық өзені
алабына дейін созылып жатты.
“Қасым ханның қасқа жолы” атанған, әрі ел басқару ісінде ... ... ... ... ... ... сүйенген. Жошы
ханның екінші баласының тұқымы Урус хан өзінен жоғары бесінші ата жердегі
бабасы – Жошы ... ... ... ... ... “әдет-
ғұрып” жол-жораларына, дәуіріне сай кейбір өзгерістер енгізгені әдебиеттен
мәлім.
Белгілі ірі ғалым Ә.Х. Марғұлан “Қасым ханның ... ... ... түсіндіреді: “Қасым ханның қасқа жолының” негізі Орта ғасырларда
Қыпшақ, Шағатай ұлыстары қолданған ... ... ... ... ... ... ... ұғымды білдіреді. Түпкі мәні жарудан, нәрсенің салмағын ... ... дәл, әділ ... ... Дауды әділ, тура шешкен билерді
халық бұқарасы ардақтап “Қара қылды қақ жарған” деп ... ... ... бұл ... түбегейлі идеясы ежелгі әскері-демократия
арнасына барып тіреледі. XV ғасырдың сонында, XVІ ғасырдың басында Бұхардың
ишан-қазылары кезіп ... ... ... діни үгіт ... ... ... қалдырыңдар, ол көкке табынатын дінсіздіктің ісі, оның орнына ... ... ант ... “көк соқсын” деп айтпаңдар, құран соқсын
деп, құранды бастарыңа көтеріңдер” деп ... ... ... ... ... ... көп заман шариғат қағидасына ойыса қоймайды. Уақыттың
көбін мал бағумен өткізген халық бұқарасына шариғаттың қағидалары өте ... ... ... ... ... ... ... хан, саяси жағдайының
шиеленіскен кезінде, халық бұқарасының, билер тобының көптен ... ... ... ... ... бірігіп, шариғатты бүтіндей қалдырып, халықтың
тілегіне ... әрі ерте ... ... ... ежелгі “Жарғы” заңын
жаңадан күшейтеді. Халықтың қалың бұқарасы ... ... ... ... ... заңы – ... жаңадан көтергенін қатты ұнатып,
оны “Қасым ханның қасқа жолы” деп атап кетті,1 – ... ... деп Ә.Х. ... ... ... ... ... “Жарғы”
сөзіне кезінде мерзімді баспасөзде біз ... ... ... ... ... ... тимеді деген пікірде зерттеуді керек
етеді. Оның әсері болған, бірақ та ежелгі әдет-ғұрып ақиқат жобалары мүлдем
басым ... ... ... ескі ... деп аталған заң жобаларын Қасым ханмен
туысқан Жәдік ... ... ... ханның баласы Есім хан заманында
қабылдаған. Жошы хан ... 40 ... ... ... тақта отырып, өмір
сүрген қазақтың ханы – тек Есім хан болған деседі. Бұл факті әлі де ... ... ... ... ... Есім ... 47 жыл ... құрды
десе, Қазақ ССР тарихында (1598-1628) 30 жыл хандық құрған деп ... хан ... 40 ... ... хандық етіп тұрған кезінде, өзінен
бұрын ... ... ... атасы Қасым ханның қалдырған “әдет-ғұрып, салт-
сана” заңдарына сүйеніп, көптеген “жол-жоба, ... ... ... ... қазақты билеген хандардың кезінде қолданғаны
“Есімнен қалған ескі жол-жоба” болғандықтан, кейінгілер “Есім ... ... ... хан өз ... ... және солтүстік-шығыс шептерінде ойрат
феодалдары агрессиясына қарсы тойтарыс беру үшін көбіне жорықтарда жүрді.1
Сол себепті де Есім хан ... хан ... ... жолына” көп өзгерістер
енгізбесе керек. Бізге келіп жеткен деректер бойынша Есім хан ... ... ... алты ... (6 ... кесім көрсеткен. Ол барлық еркектер үшін бай-
кедей демей, жас-кәрі ... ... ... ... ... Одан ... өнер
құны, сүйек құны, ар құны деген үстеме құн ... Әйел құны ... малы ... ... ... ... ... негізгі маңызды ескерткіші – “Жеті
Жарғының” қайнар көзіне “бидің билігі” яғни олардың шешкен ... ... ... Қоғамдағы түрлі дау-жанжалдарды әрбір рудың өз ішінен ... ... ... ... ... ... ... даулары, шешкен
шешімдері халық жадында сақталып, бізге жетіп отыр. Сол ... ... ... ... шығарып, олардың аттары бізге мәлім. Олар: ұлы
жүзден – Төле би, Орта ... - ... би, Кіші ... - ... ... - Қоқым би, Қара Шырын би, қарақалпақтан – ... ... ... - Әнет би, ...... би, сол секілді ... ... Есет ... ... ... көп әңгіме болары – Төле, Қазыбек және Әйтеке.
Өйткені, бұл үшеуі де Тәуке ханның “Жеті Жарғысын” түзуге басты ... ... ... ... ... ... деректер жоқ. Төле бидің
Әлібек, Ұлы жүз - Үйсіннен. Сол ... де ... ... (көшпелі елдерде
– ру атымен, отырықшы елдерде –туған қаласымен бірге атау) “Үйсін Төле би”
аталынған. Төле ... ... ... Төле 93 ... ... ... Әнет ... бата алған деген аңыз бар. Ал, Әнет баба туралы
шежіреде мынадай дерек ... ... ... қара ағашынан (Орынбор
облысы) осы жерге бастап келген Мамай ... еді. ... ... екі бала – ... ... ... екі бала: Әнет,
Әйтек. “Әнет баба” атанып “Жеті Жарғыны” ... ... ... ... және ...... Сырдан ауғанда 97 жасында жүре ... осы ... ... ... би 1660 жылы туып, 1750 жылдары шамасында қайтыс ... ... ... ... ұлы – руы ... Арғын тайпасынан. Ол 1667 жылы
туып, 1764 жылы ұзақ жасап, 97 жасында қайтыс болған.3 Ал, Қазақ ССР ... ... ... фондында сақтаулы қолжазбада “Қаз дауысты
Қазыбек өлгенде қызы Маңқаның жоқтағаны” деген ... ... 1661 ... 1758 жылы 97 ... ... ... ... бар. Ералы Саққұлақ ұлы
жазбасында Қазыбек 1673 ж. туып, 1770 жылы ...... ... қызы
Маңқаның жоқтаған жоқтаудағы белгі дұрысырақ.
Алшын Әйтеке туралы, оның ... ... ... ... оның ... өлген жылдары дәл белгілі емес. Көптің
зерттеуінше Әйтеке би жас жағынан Төледен де, ... де ... ... осы ... ... ... билер арасынан суырылып алға шыққан.
Кейін келе-келе (өз ... ... ... ... ... ... өздері осындай атақты билердің шешкен үлгі-өнегесі мен дауларды
шешіп отырғаны хақ. Осындай билік шешімдер “Жеті Жарғының” таптырмас ... ... хан ... ... қазақ ата, заң нормаларының ... көз ... ... ... ой ... ... Қайта сол қайнар көздерге
сүйене отырып “Жеті Жарғыны” түзді. Тек ... өз ... ... ... тездететін, әлсірететін жақтарына ғана реформа жасады, ... ... ... ... ... ... біріктіретін
шараларды енгізді. Біз бұл мақалада тек осыларды ... ... ... ... көзі өте ... ... ескертіп өтуді ғана мақсат
еттік.
Ислам дінінің, шариғат нормаларының да “Жеті Жарғыға” аз да ... ... ... қазақ елінде исламның терең тамыр жібермегені, оның
нормаларының сирек ... ... ... жүр. Бұл ... діні ... дейінгі Қазақстанның қазіргі территориясында
тұрушы әртүрлі тайпалар көбінесе тас ... ... ... ... көк ... деп ... ... болса күнді, отты құдай
тұтты. Ата-баба аруағына сыйынып әрі ... ... ... ... ... Неке және ... ... қалыптасқан кәде-қаумет,
жол-жоралары қолданылады. Ежелгі мәжәусилік шаманизм нанымдары мен соған
сүйенген әдет-ғұрыптар ұзақ мезгіл өзінің ... ... осы ... ... ... ... отқа май құю, ... ақса, жұлдызым жоғары деп
айту, “жаңа айда жарылқа, ескі айда есірке” деп ... айға ... ... т.б.) ... ... ... сол ... қалыптасқан түркі
халықтарының яғни біздің ата-бабаларымыздың әдет-ғұрпы ... ... бір ... көзі ... ... Жарғы” мазмұны жағынан үш құрамнан тұрған деуге болады.
Біріншіден, қазақтың ... ... ... – “Қасым ханның қасқа
жолына” негізделген; екіншіден, одан ... ... ... ... ... Есім ... ескі ... деп аталатын нормаларын қамтыған;
үшіншіден, Тәуке ханның ... ... ... ... ... және кейбір жаңалықтар енгізілген.
"Жеті жарғының" негізгі ... ... ... ... ... ... ... әперуге арналған. Сондай-ақ күрделі де ... шешу ... ... ... Біз Абай Құнанбаевтың: "Бұл
билік деген біздің қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан ... ... ... ... қасқа жолын", "Есім ханның ескі ... ... ... ... білмек керек" деуді Ресей патшалығының қазақ
жұртына таңған жолы дұрыс еместігін, ... еш ... ... қоюға
болмайтындығын көрсетеді. Әрі ол кезде де "Жеті жарғымен" зиялылардың жақсы
таныс екендігін білдіреді.
"Жеті жарғы" ... А.И. ... Д. ... А. ... ... И.А. ... Г. Шангиннің, Я.И. Гурляндтың, ... Д.Я. ... Л.А. ... Н.И. ... ... түрде болса да берілген. Дегенмен, олардың қамти
алмаған мәселелері де болуы ғажап емес. Осы ... біз ... ... ... ... ... келіп жеткен деректерді де зор мән
бере отырып ... ... ... бір ... талдап көрейік:
Бұл нұсқаның негізгі сақтаушылары – ... ... ... ақын, шешен, 1846 жылы туып, 1927 жылы ... ... ... ... ... 1844 жылы ... 1916 жылы ... және
Орманұлы Тоқтаболат, 1865 жылы туып, 1931 жылы дүниеден өткен. Осылардың
деректерін жинап, бізге жеткізген ... ... ... ... ... ... ... Жәңгір ханның ұлы Тәуке "Қасым ханның қасқа
жолын", "Есім ханның ескі ... өз ... сай ... сондағы ережелердің
жеті түріне күрделі өзгеріс енгізгендіктен, ол өзгерістер ... ... ... ... ... аталып кеткен делінеді.
Бірінші жарлығы: "Халықтың ханы, сұлтаны, пірі-әзіреті қастан
өлтірілсе, олардың ... үшін жеті ... құны ... ... Левшин: "Кімде-кім сұлтан не қожаны өлтірсе, өлген ... ... жағы жеті ... ... ... тиіс" десе, Д.Я.
Самоквасов та: "Егер кімде-кім қожаны өлтірсе, онда ... ... жеті ... жай ... ... ... төлеуі қажет,
төлемеген жағдайда қылмыскердің өзін қоса жақын ... жеті ... ... ... ... Ал П.В. ... "Сұлтан үшін жеті қарапайым
құн" деп көрсетеді. Құнды құныкердің өзі ғана ... ... руы ... ... ... ... ... бізге келіп жеткен бұл дерек
растап отыр. Қарапайым ер адамның құны 1000 қой ... 100 ... я ... ... ... сұлтан мен қожаның құны – әлбетте, олар ... ... ... ... ғана – 7000 қой, ... 700 түйе, немесе 1400
жылқыға тең. Бұл жөнінде Л. Баллюзектің: "Ханның құны жеті ... ... тең. ... хан жеті руға не ... ... етеді" деген дерегінің
жаны бар.
Екінші жарлығы: "Төрелер мен қожалардың жай ... ... ... ... ... пірдің тұқымы деп) екі кісінің
құны төленуі тиіс".
Төрелер мен ... жай ... ... үшін құн ... ... ... А.И. ... де, К. Шүкірәлиев те, Г. Шангин де, Я.
Гавердовский де, т.б. ашып ... де ... Ал орыс ... ... ... ... мен төрелердің қолындағы тізгін
әлсіреген, хандық ... ... ... ... өз ... ... тырысып жатқан шақ еді. Тек Л. Баллюзек пен А. Рязанов: "Сұлтан
тұқымдарының ері мен ... құны жай ... екі есе ... , ... ... ... ... адам үйге кірерде мініп келген атын
босағаға байлағандықтан біреуді теуіп өлтірсе ... құн", ... ... ат теуіп өлтірсе "жарты құн", ал үйдің артына байлаған ат теуіп
өлтірсе тек "ат-тон" айып ... ... те дәл осы ... ... "тек үйдің артына байланған
ат теуіп өлтірсе, ешқандай айып төлемейді, ... ... адам ... ... ... атты байқап, онан сақтануға мұршасы келеді" дейді.
Қазақ қоғамында ат мініс көлігі болғандықтан, біреуді ат теуіп ... ... ... ... – машина секілді) жиі ұшырасқандықтан Тәуке
хан бұл ... ... ... ... ... ... атын белдеуге
байлайды.
Төртінші жарлығы: ... ... ... ... ... ... онда ол ... ата-анасы өлтіремін десе де ерікті, сұраусыз
болады".
А.И. Левшин де осы ... ... ... ... ... ... үшін жазаланбайды" дейді. Д.Я. Самоквасов пен поручик
А. Аитов та бұл ... ... Ал П.Е. ... ... ... өлтіре
алуға құқық беретін ... ... заңы ... ... ... ... ұлын ұрып ... үйінен қууға және үш ретке дейін
жалшылыққа беруге ... ... ... ... "Кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына тіл
тигізіп сөккені үшін (қол ... – қара ... ... қара есекке теріс
мінгізіп, мойнына құрым іліп, бүкіл ауылды айналдыру керек".
Ал А.И. ... ... тіл ... ... онда оны қара ... ... мойнына құрым іліп, ауылды айналдырады әрі ... ... ... - ... Д.Я. ... та осы пікірді қолдайды.
Бұл жерде А.И. Левшин де, Д.Я. Самоквасов та "ата-анасын ұрса" деген сөзді
қосып отыр. ... қол ... ... ... өте ауыр ... ... ... да біз осы нұсқадағы дұрыс деп санаймыз. Отбасына
қатысты осы ... неге ... ... ... Ауыл ... ел ... тәртіпті мығым ұстансаң несі айып? Халықтың бәрі мұндай тәртіпті ... ... ... түсіп, құйрық-бауыр жескеннен соң–ақ баталы
жесір басқаға кетсе, оған берілген қалың мал жесір иесіне түгел ... ... ... қыз ... бір қыздың қалың малы төленсін".
А.И. Левшин: "Егер біреудің әйелін, әйелдің келісімінсіз ... ... өлім ... ... немесе құн төлейді. Егер әйел
келіскен болса, ... ... ... мал төлеп, оның үстіне қалыңсыз бір қыз
береді", - ... ... заңы ... "ақ ... ... және "ақ ... деп ... Тәуке ханның алтыншы жарлығы "ақ баталы жесір" жайлы
болса, ал А.И. Левшин "ақ некелі жесір" жайлы ... ... ... да ... ... ... "ақ ... жесірдің" айыбынан әлдеқайда ауыр.
Өйткені айыпкер біреудің отбасына қол сұғып, ... ... ... ... жарлығы: "Ұрыдан айыр түйеге – нар, атқа – аруана, тайлаққа –
атан, тайға – ат, қойға – тана ... Оның ... үш ... айып ... ... ұры үш ... (27) айып ... тиіс екенін А.И.
Левшин жазады. Бірақ ол ұрыны өлім ... ... ... ескертеді.
Басқа зерттеушілер де осындай деректер қалдырған. Біз қазақ қоғамы ұрлыққа,
оны ... ... ... ... ... Ұрыны ұрлық үстінде
өлтірсе, құн төлемеген. Ұрының атын алу, ұрып-соғу ... ... ... десек те, қазақ қоғамында ол заманда үй мүлкін ... ... Ал мал ... ... те болсын кездесіп отырғаны хақ. Мал-мүлік
дауын арнайы сөз ететіндіктен арада егжей-тегжей әңгіме етпедік.
"Жеті ... ... "Ана ... ... ... "Қазақ әдебиеті", т.б.
мерзімді баспасөздерде ауық-ауық сөз етіліп, игі жұмыстар жүргізілуде. Ата-
бабаларымыздың қағида-ережелерін жинауда, оқушыларға таныстыруда ... ... ... орасан зор. Жарияланған барлық деректер Тәуке
хан жеті мәселе жайлы ... ... ... ... ... қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және
құқықтық мәдениеттің алтын қорынан ... ... ... Бұл ... ... және жазба деректерді қарастыра отырып қазақ ... ... пен ... ... үйлестіретін негізгі заң
қағидаларының жиынтығы немесе мемлекеттік ... ... ғана ... ... ... ... айшықты айнасы, халық рухының қамқоры, ұлттық
мүдденің жаршысы екенін аңғарамыз. Жер ... ... да бір ... ... де, ... де ... және ұлттық тәуелсіздігі, осы ұлы
түсініктер “Қасым ханның ... ... ... ханның ескі жолы”, “Жеті
жарғының” ел құрметіне бөленіп, ел ... ... ... ... ... ... бар ... қарастыра отырып қазақ ордасының заңдары
туралы мәліметтер негізінен ауызша ... ... ... аңыз-
хикаялары, өлең-жырлары арқылы сақталған деп ... ... ... түп ... ... көшпелілерінің бірнеше мың жылдар бұрын
қалыптасқан ... ... ... ... қауым арасындағы
саяси билік бірде күшейіп, бірде әлсіреп замана әсеріне, ... ... ... ... ... ... ... Саяси билік белгілі
дәрежеде не сырттан қауіп төнгенде, не сыртқа бағытталған ... ... ... ... ал ... ... ... нығайғанда әлсіреп отырады.
Қазақ ордасының негізгі құқықтық нысандарының қатарына біз сөз ... ... ... ... ... ... ... ханның ескі жолы”, Тәуке
ханның “Жеті Жарғысы” жататындығын біз жақсы білеміз. Қазақ ордасындағы бұл
заңдар ... ... ... ... ... рөл атқарған
белгілі құқықтық мұралардың бірі.
Қазақ ордасындағы заң түзу ісі қазақ хандығын бой ... ... ... Есім және ... хан тұстарында қазақ құқығының үлкен
кодекстеріне айналған болатын. ... ... ... ... бұл ... ... ... жете қойған жоқ. Аталған заңдардың ішінде Тәуке
ханның Жеті жарғысы туралы ғана қанағаттанарлық мәліметтерді табуға ... ... ... ... С.З. “Политический строй Казахстана конца XVІІІ и первой
половины XІX веков”. Алама-Ата. 1960.
2. Зиманов С., Өсеров Н. ... ... ... ... ... Жеті ... 1998. ... Зиманов С.З. и УсеровН. Несколько слов о “Жеты- Жаргы” // Изв. АН
Каз.ССР.1975. (N 4 ... ... ... З.Ж. ... ... қоғамындағы дәстүрлі құқықтық
мәдениет” – Алматы. жеті жарғы. 1997. ... ... Н. ... ...... Жеті ... 1995. 80-б.
6. Өсерұлы Н. “Шариғат” Алматы. Қайнар. 1996. 352-б.
7. ... Н. ... ...... Ана ... 1994. ... Ертедегі әдебиет нұсқалары, Алматы, «Мектеп” баспасы, 1967, ... ... Қ. ... қилы ... ... ... 1992. 304 б.
10. Культелеев Т.М. “Уголовное обычное право казахов” Алматы. 1955.
11. Созақбаев С. “Тәуке хан” жеті жарғы Алматы. санат. 1994. ... ... Б. Төле би ... ... 1972.N ... Нәрікбаев М.С. “Ұлы билерімізден жоғарғы ... ... ... 1999. ... А.И. ... ... ... или киргиз-кайсацких орд и
степей, СПб., 1832, ... стр. ... ... общества археологии, истории и этнографии, Казань, 1904,
т. ХХ вып. 4 и 5, Я. И. ... ... ... ... ... по XVІІ ... стр. 29.
16. Әбутәлиев Н. Өттің дүние. Повесть.Алматы,1986,9-бет
17. ... Н. ... и кара ... ... ... 1869. Т.1. С.25.
18. Словохотов Л.А. Народный суд обычного права киргизов и Малой орды
// Труды Оренбургской ... ... ... / Вып. ... ... С.Е. : Кочевое общество в XVІІ – нач. XX ... ... 1971. ... ... И., ... Р. Государственный строй Афганистана.
М., 1956. С. 7. ... ... Ә.Х. ҚСЭ. Т. ... Материалы по истории русско-монгольских отношений (607-1636 ... ... М., 1959. С. ... ... ... Бес ... ІІ том. ... Ата-мұра. 1998.
640 бет.
24. “Үш пайғамбар” Алматы., Дәуір. 1992. 184-б.
25. Әбуталиев Н. “Ордабасы Қожаберген” – Алматы. Жеті ... 1995. ... ... по ... обычному праву” – Алматы. Жалын. 1998.
464-б
27. “История государства и права”. – Алматы. мектеп. 1982. часть ... ... М. ... ... ... ... 1998. 344-б.
29. Байжанов С. “Бізге жеткен Жеті жарғы” Зерде журналы. 30-31 б.
1 “²àçàºñòàí òàðèõû”. Áåñ òîìäûº. II òîì. Àëìàòû. ... 1998. 80 ... ... Ñ.Å. : ... ... â XVII – íà÷. XX ... Àëìà-Àòà, 1971.
Ñ.321.
1 ͸ðiêáàåâ Ì.Ñ. “µëû áèëåðiìiçäåí æî¹àð¹û ñîòºà ... ... ... ... ´ñåð½ëû Í. “Øàðè¹àò” Àëìàòû. ²àéíàð. 1996. 61-á.
1 ´ñåð½ëû Í. “²àçàºòû» ¾êiì-êåñiìäåði” – Àëìàòû. Àíà òiëi. 1994. ... ... ... ... ... «Ìåêòåï” áàñïàñû, 1967, 34 áåò.
1 Çèìàíîâ Ñ., ´ñåðîâ Í. “²àçຠ¸äåò-¹½ðûï çà»äàðûíà øàðè¹àòòû» ¸ñåði”
Àëìàòû. Æåòi æàð¹û. 1998. 91-á.
1 ... ïî ... ... ... ... ãã.) Ñáîðíèê
äîêóìåíòîâ. Ì., 1959. Ñ. 72.
1 Ìàð¹½ëàí °.Õ. ²ÑÝ. Ò. 6.542-áåò.
1 Ñîíäà.
1 À.È. Ëåâøèí. Îïèñàíèå êèðãèç-êàçà÷üèõ èëè ... îðä è ... 1832, ÷.III., ñòð. ... ... îáùåñòâà àðõåîëîãèè, èñòîðèè è ýòíîãðàôèè, Êàçàíü, 1904, ò. ÕÕ
âûï. 4 è 5, ß. È. Ãóðëÿíä «Ñòåïíîå çàêîíîäàòåëüñòâî ñ ... ... ... ... ... ´ñåð½ëû Í. “Æåòi æàð¹û” – Àëìàòû. Æåòi æàð¹û. 1995. 70-á.
1 °áóò¸ëèåâ Í. ... ... ... ... Í. ... è êàðà –êèðãèçû Ñûð-Äàðèíñêîé îáëàñòè. Òàøêåíò, 1869.
Ò.1. Ñ.25.
2 Ñëîâîõîòîâ Ë.À. Íàðîäíûé ñóä îáû÷íîãî ïðàâà ... è ... îðäû ... ... ó÷åíîé àðõèâíîé êîìèññèè / Âûï. XVO. Îðåíáóðã.Ñ.
3 Ìûñàëû, Òîëûáåêîâ Ñ.Å. : “Ïåðâûé ñâîä íàðîäíûõ îáû÷àåâ ïîä íàçâ. ... ... ... ... ... ... – äåï æàçäû.
( Êî÷åâîå îáùåñòâî â XVII – íà÷. XX âåêà. Àëìà-Àòà, 1971. Ñ.343-344).
1 ... Ñ. ... ... Æåòi æàð¹û Àëìàòû. Ñàíàò. 1994. 48-á.
1 Àëåêñàíäðîâ È., ... Ð. ... ... ... Ì., ... 7.,23.
1 Ëåâøèí À.È. Îïèñàíèå êèðãèç-êàçà÷üèõ èëè êèðãèç-êàéñàöêèõ îðä è ñòåïåé.
ÑÏá., 1832. Ò.3. Ñ. 177-178.
2 Àº ... ... äåï ... ... ... àë ຠ... ¸éåë ... ºèûï ºîñûë¹àí ¸éåëäi àòàéäû. Àº áàòàëû æåñiðäi» ຠíåêåëi ¸éåë äàóû
ñàëìàºòû. Õàëûº “Æåñiði êåòêåí - ¼øòi, ... ... ... äåï ñîë ... ... À.È. ... 171-á.
1 Êóëüòåëååâ Ò.Ì. “Óãîëîâíîå îáû÷íîå ïðàâî êàçàõîâ” Àëìàòû. 1955. Ñ.78.
1 Ìàð¹½ëàí °.Õ. ²ÑÝ. Ò. 6.542-áåò.
2 Çèìàíîâ Ñ.Ç. è ÓñåðîâÍ. ... ñëîâ î ... ... // Èçâ. ... 4 ... îáùåñòâåííàÿ)
1 Ìàòåðèàëû ïî èñòîðèè ðóññêî-ìîíãîëüñêèõ îòíîøåíèé (607-1636 ãã.) Ñáîðíèê
äîêóìåíòîâ. Ì., 1959. Ñ. 103-113.
2 Àäàìáàåâ Á. Ò¼ëå áè øåøåí. “ƽëäûç”. 1972.N ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай хан өмірі21 бет
Бөкей Ордасы 4 бет
Бөкей ордасы және Жәңгір хан80 бет
Бөкей ордасындағы білім беру ісі жайында3 бет
Бөкей ордасының тарихи сипаттамалары26 бет
Бөкей ордасының қазақтары67 бет
Жәңгір Хан және қазан университеті16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь