Құрлықтар мен мұхиттардың физикалық географиясы

Географиялық қабық өзі ең Ірі (планетарлық) табиғат комплексі бола отырып, көптеген салыстырмалы дербес, қарапайым және күрделі, Ірі және ұсақ табиғат (физикалық-географиялық) комплекстерден тұрады. Географиялық қабықты планетарлық табиғат комплексі ретінде тұтас оның зат құрамының ең жалпы ерекшеліктерін,географиялық құрылымы мен дамуын –физикалық география зерттейді.
Жерді планета ретінде қарастыратын ғылымдардың жиынтық атауы. Ғарыштық жертану деп те аталады. Ғарыштық жертану географиялық қабықтың ландшафттарын ғарыштан суретке түсіру және бақылау жолдарымен танып білуді мақсат етеді. Бұл зерттеулер жердің тұңғыш жасанды серіктері ұшырылған кезден бастап (20 ғ-дың 60-жылдарынан) дами бастады. Жер серіктерінен және ғарыш аппараттарынан 250 — 300 км-ден 100 мың км-ге дейінгі биіктік аралығындағы көптеген табиғи құбылыстардың даму жағдайын зерттеуге мүмкіндік туды. Ғарыштан түсірілген суреттер Жер бетінің орасан аумағын қамтиды және табиғаттың құрамдас бөліктерінің арасындағы байланыстарды айқын көрсетеді. Ғарыштық түсірулердің нәтижесінде жалпы географиялық және тақырыптық карталар жасалды.
        
        Құрлықтар мен мұхиттардың физикалық географиясы
1. Жердің географиялық қабығының пайда болуы мен дамуындағы планетарлы
космостық факторларды қарастырыңыз.
Географиялық қабық өзі ең Ірі ... ... ... ... көптеген салыстырмалы дербес, қарапайым және күрделі,
Ірі және ұсақ ... ... ... ... ... ... ... комплексі ретінде тұтас
оның зат ... ең ... ... құрылымы мен
дамуын –физикалық география зерттейді.
Жерді планета ретінде ... ... ... деп те ... Ғарыштық жертану географиялық
қабықтың ландшафттарын ғарыштан суретке түсіру және бақылау ... ... ... ... Бұл ... жердің тұңғыш жасанды серіктері
ұшырылған кезден ... (20 ... ... дами ... ... және ... аппараттарынан 250 — 300 км-ден 100 мың ... ... ... ... ... құбылыстардың даму жағдайын
зерттеуге мүмкіндік туды. Ғарыштан түсірілген суреттер Жер бетінің орасан
аумағын ... және ... ... ... ... ... ... Ғарыштық түсірулердің нәтижесінде ... және ... ... ... Қабық, ландшафттық қабық, эпигеосфера — атмосфера, литосфера,
гидросфера және биосфера қабаттарының бір-бірімен тығыз байланыста болатын
ортасы, яғни ... ... ... Жердің беткі (жоғарғы) қабығы.
Географиялық Қабықтың негізгі ерекшелігі — мұнда заттар үш агрегаттық күйде
(қатты, сұйықжәне газ) болады. Екінші ...... ... ... ... ... орталығында (ядросында) органик. өмір
пайда болуы. ... ... өмір ... әр ... ... арқылы
литосфераның бірнеше жүздеген метрінен бастап, 4 — 5 км тереңдікке дейін
(гипергенез қабатына ... және ауа ... ... ... ... ... ... дейін таралады. Құрлықтағы
Географиялық Қабықтың төм. шекарасы жер бетінен 30 — 40 км ... ... ... 70 — 80 км ... ... ... Қабықтың төм. шекарасы 5—8 км тереңдікте, яғни жер бетіне
жақын орналасқан. Географиялық қабықты түзуші компоненттерге ... ... ауа ... ... ... су көзі және ... ... мұздықтар жатады; негізгі энергет. құраушыларына
гравитациялық энергия, планетаның ішкі (эндогенді) жылуы, ... ... ... және ғарыштық энергия жатады. Географиялық Қабықтың
негізгі ерекшелігі — оның ... ... ... бөліктері
арасында үнемі зат пен энергияайналымы болатындықтан, біреуінің ... ... ... да ... ... Екінші ерекшелігі — зат
және ... ... ... айналымы, табиғи ... ... ... ... ... айналымдардың күрделілігі әрқалай:
бірі мех. қозғалыстар (атмосфера циркуляциясы, теңіз ағындары), екіншісі,
заттың агрегаттық ... ... ... ... ... ... ... (биол. айналым). Айналымдар нәтижесінде Жер бетінде жыл
мезгілдері қайталанып отырады. Айналымдарды негізінен астрон. және ... ... ... ... эндогендік және экзогендік
күштердің нәтижесінде Географиялық Қабық үнемі дамуда болады. ... жер беті мен ... ... түбі ... ... ұшырайды.
Құрлықтағы жіктелудің салдарынан геогр. белдемдер пайда болады. ... ... ... ... мен ... ... ... ұғымын алғаш рет 1910 ж. орыс метеорологы П.И. Броунов,
ал Г. қ. терминін 1932 ж. орыс ... ... А.А. ... ... ... және құрылысы жағынан ең күрделі бөлігі – оның географиялық
қабығы. Ол атмосфераның төменгі қабатын, литосфераның беткі қабатын, бүкіл
гидросфера мен ... ... ... ... зат және ... ... жүріп жатады. Географиялық қабықтың қалыңдығы ... ғана ... онда ... ... орасан кеңістіктік
дифференциясы байқалады. Олар арктикалық және антарктикалық ... ... ... ... және ... ... ормандар, орманды далалар,
далалар, шөлейттер, шөлдер, субтропиктік жерортатеңіздік ... ... ... т.б. ... Таулы жерлерде
ландшафт түрлері биіктік белдеулік бойынша таралады. Жер бетінің 30%-ын
ормандар, 20%-ға ... ... мен ... ... 20%-ға жуығын шөлдер
мен шөлейттер, 10%-дан астамын мұздықтар және 10%-ға ... әр ... ... ... 10%-ын ... ... мен урбандалған аумақтар алып
жатыр.
Адамның пайда болуымен байланысты ... ... ... ... адамзат табиғаттың барлық
құраушылары мен ландшафттарына антропогендік қысым түсіре ... ... т.б. ... жылдан-
жылға ұлғайып, жаһандық сипат алуда.
Ядро шекарасында бойлық сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы 13,6
км/с-тен 8,1 ... ... ... ... шегіне таяу 11,2 км/с-ке дейін
артады. Субядродағы сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы тұрақты.
Жердің физикалық қасиеттері мен ... ... ... ... ... ... ... қозғалыста болады және өзгеріп отырады,
бұл процесс, әсір
2. Құрлықтар мен мұхиттар құрылысының жалпы ерекшеліктерін ... мен ... ... ... ... баға беріңіз.
Алғаш рет география ғылымына физгеорафиялық аудандастыру терминін енгізген
Г.И.Танфильев еді. «Физикогеографические области Европейской России» 1897/.
Ол ... ... ... ... жіктеудің негізі деп
түсінді. Осы кезеңнен бастап аудандастырудың теориялық және практикалық
мәселелеріне арналған ғылыми жұмыстар кеңінен өріс ... ... ... ... ортақ ерекшеліктері көп болса да ... ... ... ... ... ... кезінде
табиғи ортада объективті түрде өмір сүретін табиғи кешендерді тани ... және ... ... ... ... ... яғни ... ұқсастық және айырмашылық ... ... ... ... ... ... ... кейбір
ғалымдар топтастыруды, картографиялық бейнелеуді, табиғи ресурстарды және
территориясының жіктелуіндегі айырмашылықтың себептерін де есепке ... ... ... ... т.б. Ал ... ... аудандастыруды табиғи ортаның әр алуандығын
танып білудегі әдңс деп түсінеді /А.Д.Арманд, Т.П.Куприянова/.
Дегенмен, физгеографиялық ... ... ... ... мәселелерді қамтитыны анық. ... ... ... ... түрде өмір сүретін табиғи және өзгерген
географиялық кешендерді анықтау, картаға түсіру, жіктеу, ... ... ... ... және ... ... әсер ... танысу. Нақтылы айтқанда аудандастырудың негізгі объектісі –
алып жатқан территориясы мен ... ... ... ... ... ... және топологиялық /В.Б.Сочава бойынша/.
Кейбір, ғылыми әдебиеттерде «табиғи ... ... ... ... синонимі ретінде қолданады, бірақ
бұл екі түсініктің ортасына теңдік белгісін қоюға ... ... ... ... кең мағынада қолданылады, ... ... ... түрін: жеклеген компоненттерді де, физгеографиялық
кешендерді де қамтиды. Ал физгеографиялық аудандастыру, шын ... ... бір ... ... да жеке ... ... деп
есептеледі. Өйткені ол табиғи ортаның жеке компонеттерімен емес ... ... ... ... ... ... бар: геоморфологиялық,
климаттық, геоботаникалық, зоогеографиялық т.б. Ал ландшафтану ғылымының
негізгі танып-білу объектісі комплекстік физгеографиялық немесе ландшафтық
аудандастыру, яғни ... ... ... ... ... аймақтар.
1. Зоналық принцип. Бұл принциптің негізін қалайтын географиялық қабаттағы
ең маңызды заңдылық – ... ... Осы ... ... ... ... ... аудандардың зоналық кешендерін –
зоналарды, ал тауларда биіктік белдеулерді ажыратады.
2. Азоналдық ... ... ... дамуы мен жіктелуіндегі басқа
ерекшеліктерді ескереді, яғни физгеорафиялық кешендердің Жер ... кез ... ... ... ... ... Физгеографиялық аудандастыру карталарында регионалдық
бірліктер - ... ... ... ... ал зоналық
бірліктер берілмейді.
3. Генетикалық принцип. Алғаш рет бүкіл территорияның және оның ... ... даму ... ... ... қолданылатын
генетикалық принципті Н.А.Солцев пен И.В.Васильева ұсынды.
4. Зоналық-азональдық принцип нақтылы территориялардағы ... ... ... ... А.Г.Исаченко,
Н.И.Михайлов, А.В.Чигаркин т.б.). Бұл принциптің негізі - ... ... ... пайда болуы мен жіктелуіне бірдей
уақытта зоналық және азональдық заңдылықтар әсерін тигізеді.
Комплекстік принцип. Бұл принципті алғаш рет Н.А.Гвоздецкий ... ... ... ... ... кеңінен қолданылады.
Принциптің маңызы: ... ... ... шығу тегі,
физгеографиялық бірліктердің бөліну себептері, жағдайы /генетикалық әдіс/
есепке алынады.
3. Құрлықтар мен ... ... ... ... ... және провинциалық ерекшеліктерін қарастырыңыз.
Физгеографиялық аудандастыру дегеніміз объективті түрде өмір сүретін табиғи
және өзгерген географиялық кешендерді анықтау, ... ... ... ... құрамымен, құрылымымен, байланысымен және ... әсер ... ... ... ... ... ... объектісі – алып жатқан территориясы ... ... ... ... ... ... регионалдақ
және топологиялық /В.Б.Сочава бойынша/.
Кейбір, ғылыми ... ... ... ... ... терминінің синонимі ретінде қолданады, бірақ
бұл екі түсініктің ортасына теңдік белгісін қоюға болмайды. /А.Е.Федина/
«Табиғи ... ... кең ... ... ... ... барлық түрін: жеклеген компоненттерді де, физгеографиялық
кешендерді де қамтиды. Ал физгеографиялық аудандастыру, шын ... ... бір ... ... да жеке ... ... деп
есептеледі. Өйткені ол табиғи ортаның жеке ... емес ... ... ... ... ... ... бар: геоморфологиялық,
климаттық, геоботаникалық, зоогеографиялық т.б. Ал ландшафтану ... ... ... комплекстік физгеографиялық немесе ландшафтық
аудандастыру, яғни регионалдық деңгейдегі нақтылы геосистемалар немесе
физгеографиялық аймақтар. ... ... ... ... ... ... ... өмір сүретін жекелеген физгеорафиялық кешендерді
анықау;
2. Оларды картаға түсіріп, физгеографиялық аудандастырудың ... ... ... құрамымен танысу;
4. Кешендердің пайда болуы мен жіктелуіндегі физгеографиялық процестер
мен факторларды анықтау;
5. ... ... бір ... ... Компоненттер мен кешендердің арасындағы система құрушы байланыстармен
танысып, оларды ажырата білу;
7. Кешендердің құрылымымен танысып, олардың ... ... ... ... мен адам ... кешендердің өзгеру деңгейін
көрсете білу;
9. Физгеографиялық аудандастыруда ... ... ... атап ... ... кез ... ... ізденістердің
объектісі бола алады.
Сонымен, аудандастыруды ландшафтар ... бір түрі деп ... ... ... ол ... ұқсас. Олай дейтініміз бірінші және
екінші жағдайда да әңгіме топтастыру туралы болып отыр. Бірақ ландшафтарды
типологиялық ... біз ... ... ... жақын
орналасқанына, араларында территориялық байланыс бар ма, жоқ па ... ... ... ... ... ... ... Ал, регионалдық
топтастыруда керісінше сапалық ұқсастығы емес, олардың территориясының
ортақтығына, генетикалық біртектілігіне ... ... ... ... ... бір ... беріліп, тұтас территорияны
қамтиды да өзіне сәйкес атау алады. Ал, жіктеуде бір ... (тип, ... ... ... ... орналасқан ландшафтар енеді де олардың
контурлары үзіліп ... ... ... ... ... жекелеген ерекшеліктеріне емес ортақ белгілеріне көңіл
бөлінеді, ал ... ... ... ... ... – оның ауқымды көлемі мен Солтүстік
жартышардағы ... ... ... ... ... жатуын
анықтаңыз.
Еуразия жерінің жартысына жуығын алып ... ... ... ... тән ... Таудың ең төменгі белдеуі тау ... ... ... келеді. Биіктеген сайын ылғалдың артуына қарамастан, ... ... ... ... ... ... Сондықтан тау
ормандарындағы ағаштар онша биік болмайды, ал топырақ ... ... ... биік ... қатал табиғат жағдайына бейімделген ірі
жыртқыштар мен тұяқты жануарлар сақталған. Олардың қатарына Тибет пен Памир
тауларын мекендейтін қодасты, Тянь Шань ... қар ... мен ... - ... ... биік тауларында тіршілік ететін аюлар мен арқарларды
жатқызуға болады. Биіктік белдеулер Гималай мен Альпі тауларының ... ... ... ... өте мол түсетін
Гималайдың оңтүстік беткейіндегі ең төменгі белдеу ... - өте ... ... бамбук, павльмалар мен майлы ағаш, лианалардан тұратын қалың
ну орманда буйволдар, жабайы пілдер мен ... ... ... ... ... ... ... белдеулер ауысып отырады да,
4500-5000 м биіктікте мәңгі қар мен мұз ... ... ... аса ... ... ... оның ... биіктік белдеулердің құрылымы
бір біріне мүлдем ұқсамайды.
5. Еуропа территориясының қалыптасу ерекшеліктері мен жер бедеріне ... ... ... мен оның ... ... ... мен
плитасының қалыптасуын сипаттаңыз.
Континентті Еуразия плитасының құрылымы мен жыныстарының литологиялық
құрамының әртүрлігінен пайдалы ... да ... ... Еуразия құрлығының ядросында пайдалы қазбалардың көп қоры
шоғырланған: архей мен протерозой тау ... ... ... ... ... ... мен ... мен кейбір түрлі-түсті және сирек
кездесетін металдар (мыс, кобальт) жеткілікті. Үндістан платформасының
қойнауында ... ... және ... ... көп. Көне ... ядроның
кейбір жыныстарын әшекей заттар жасау үшін пайдаланады, ... ... ... ... ... ... аймақтар, әсіресе шетелдік
Еуразия түрлі-түсті және сирек кездесетін рудаларға өте бай (мысалы, мырыш,
қорғасын, сынап, уран, ... ... ... ... мен газ, ал
Үндістан платформасында Гондвана сериясымен тас көмірдің кен орындары
байланысты. Ірі тас ... кен ... ... да ... Силез, Рур
және шетелдік Еуропаның басқа да көмір бассейндерінің, ... кен ... ... ... палеозойлық тау алды иіндерімен
байланысты.
Еуразияның солтүстік-шығыс, оңтүстік-шығыс және ... ... мен ... ... тау ... мен ... үрдістерінен өткен
жас құрлықты- мұхиттық жапсарлы белдеуге ... ... ... мен оған ... ... ... қыртыстарының құрылымы
күрделілігімен және рельефінің алуандығымен ерекшеленеді.
Тибет тау ... мен ... ... да ... ... ... түзілу үрдістері көрініс тапқан. Бұл таулар Биік Азия деп аталатын Жер
бетіндегі ең биік таулардың қатарына ... ... ... әртүрлі
жастағы қатпарлы кездеседі. Таулар антропоген кезінде және ... ... ... ... ... эрасында қатпарланып көтерілген Үндіқытайдың
солтүстігі мен шығысы, Малакка түбегі ... жас ... ... орнында биіктігі орташа қатпарлы-жақпарлы таулар пайда болған.
Мезозой жыныстары тараған аймақтар бүкіл Еуразия ... ... ... ... ... ... дейін созылып
жатқан Альпі-Гималай қатпарлы белдеуімен қосылып кетеді.
6. ... ... ... ... ... ... жыл ... массаларының циркуляциясы, ... ... ... ... баға ... ... ... қоңыржай белдеуде орналасқан. Сондықтан ... ... ... ... ... олар Солтүстік Атлантикадағы
Исландия циклоны мен Азор антициклонының әсерінен пайда болады. Атлант ау
массалары Батыс Европаның үстімен жиі ... жылы және ... ... ықпалын тигізеді. Оңтүстіктегі түбектер субтропикалық белдеуде
жатыр, жазда олар циркуляцияның тропиктік ... ... ... ... солтүстігіне суық жыл мезгілінде арктикалық ауа массалары
келеді. Негізгі ылғалды ... ауа ... ... ... ... ... ... Европа климатының негізгі
ерекшеліктері: қыста – ... ... жылы ... ... ... әсер ... ... циркуляциясында полярлық жоғарғы қысымды облысы
салқын арктикалық ауаны оңтүстікке апарып кей мезгілдерде олар ... ... ... ... ... ... төмен. Мұхит беті ... ... ... ... ... ... ... атмосфералық қысым
орнайды. Солтүстік Атлантиканың шығыс ... бұл ... ... себебі мұнда Гольфстрим мен Солтүстік Атлант жылы ағыстарының
нәтижесінде Солтүстік Атлантиканың үстінде тұрақты және өте терең Исландия
депрессиясы ... Азор ... ... оңтүстікке жылжып Европаның
климатына қыста үлкен әсер ете алмайды.
Суық материк үстіндегі ауа тығызданып, ... ... ... жер ... ... ... қабатында жоғарғы қысым облысы, ал
жоғарғы қабаттарда төменгі қысым облысы пайда болады. ... және ... ауа ... мен ... суық ауа ... ... ... фронты пайда болады. Оның траекториясы ... ... ... ... ... өтеді. Осы циклондар Европаға негізгі жылы
ауа массалары мен көп жауын-шашын алып келеді.
Жазда Исландия минимумы әлсіреп, ... ... ... ... ... да, Азор максимумы мен оңтүстік тропиктік ауа массаларының
әсері ... ... ... ... жер ... ... және ... және жер бетіндегі мезо- және микро климаттың қалыптасуына негіз
болады. Шамадан тыс ылғалдылықтың мол болу ... (2000 мм/ж ... ... ... ... ... ... тау сілемдерінде орманды ландшафт типтерінің қалыптасуына жағдай
туғызады. Шілде айының орташа ... ... ... ал ... ... ... тең. ... қалған
бөлігінде шілде изотермалары +17ᵒС(орталық Европаның солтүстігі)
+20ᵒС(Францияның оңтүстігі) және ... ... ... ... ... Европаның ең жылы аумағы – Жерорта теңіз жағалаулары. Шілде айының
орташа температурасы +23+26ᵒС. Жауын-шашынның ... ... ... ... қыс мезгілінде түседі, ал ... бұл ... ... ... ... көп ... ... тауларының батыс макробеткейлері
мен Шотланд қыраты алады. Британь аралдарында жылдық жауын-шашынның мөлшері
жел жақ ... ... ... ... желге қарсы беткейінде 500-
700мм түседі. Орталық аудандарында жылдық жауын-шашынның мөлшері ... ... ... жер ... ... ... жазығында 550-750мм, Орталық орташа ... ... ... бойы ... ... мөлшері 5000мм жетсе,
төменгі Дунай жазығының шығысында 300мм-ге жетеді.
Оңтүстік Апенинде жауын-шашын мөлшері 1500-2000мм, Динар ... ... ... ... ал ... ... беткейінде 4000мм-ге
дейін. Жазда Жерорта теңізі аймағында 1айдан 5айға ... ... ... ... ... климат түрлерінің дамуына: а) аумақтың
орографиясы, яғни ... ... ... ауа ... ағынының жолында
тау тосқауылдарының жоқтығы(Скандинавия тауларынан басқа) теңіз ауасының
материк ішіне терең енуіне мүмкіндік береді; б) ... ... ... ... ... еніп тұрған шығанақтар мен теңіздердің әсерінен
күшейеді. Ең ... ... ... ... ... ... Ал ... құрғақ далалы табиғи кешендері ылғалдылықтың
жетіспеуімен (300 мм/ж) ... үсті және жер асты ... ... ... ... ... қалыптасуына жер бедері мен климаттың әсері. Су шаруашылық балансы
табиғи кешен ... ... ... ... ... Шетелдік Европаның су қорының сапасы мен саны ... ... ... типтері. Климаттық белдеулердің шекаралары рельефке байланысты анық
білінбейді.
Арктикалық белдеуде(Шпицберген архиппелагы) жыл бойы суық ... ... ... ... ... температурасы өте төмен.
Исландия мен Скандинавияның қиыр солтүстігі субарктикалық белдеуде
орналасқан.
Мұхит ауа массаларының басым ... ... бұл ... ... жылы және өте ... жазда салқын және ылғалды болады.
Қоңыржай белдеуде Европаның негізгі бөлігі орналасқан.
Қоңыржай белдеу екі бөліктен құралған:
1. Солтүстік бореальді(жазы салқын, қысы қатал)
2. ... ... ... қысы ... ылғалдану дәрежесінің әртүрлілігі әр ... ... ... ауыспалы және континенталды климат типтерін бөлуге
мүмкіндік береді.
Субтропикалық белдеуде Жерорта ... ... ... ... мезгіл бойынша ауысуы байқалады, қыста мұнда қоңыржай ауаның
батыс желі басым, ал жазда тропиктік антициклон ... ... ... ... ... құрғақ және ыстық, жазы жылы және өте ылғалды қыс
болады. Теңіздік және континенталды климат ... ... ... ... жергілікті жердің батыс циклондық ауа ... ... ... ... ... ... жер ... мен климаттың әсерін
сипаттаңыз. Су ресурстары. Су ... ... ... ... ... ... ... жауын-шашынның жаңбыр түріндегі
мөлшеріне және олардың ... ... ... ... ... аудандар мен қиыр оңтүстік-батысқа ғана жауын–шашынның біркелкі
түсуіне байланысты бірқалыпты режим тән.Оңтүстік Американың жер ... сан ... ... және ең ... ... жазықтар биік тау
жоталарымен іргелес жату тән ... Бұл ірі, әрі ... өзен ... ... жағдай жасайды.Кейбір өзен салалары, батпақты
жыныстарды шайып, өте лайлы сулы ... ... ... ... ... ал ... ... ерітінділері күңгүрт түсті («қараң
өзендер) ... ... ... 4 көзі бар: ... , қор, ... жер ... ... қоректенуді көзінің рольі олардың ... ... ... ... ... ... климат жағдайларына тәуелді. Мысалы:
ыстық климатты жерлерде қормен қоректену ... ... ... ... ... қоректендірмейді, қоректенудің бір ден -бір
көзі жаңбыр суы. Суық ... ... ... ... ... ... , ал ... жер асты суларының маңызы зор. Қоңыржай климатта
қоректенудің әр түрлі көздері ұштасып келеді.Қоректенуге ... ... ... ... ... Бұл өзгерістер өзен деңгейінің ауытқуларынан
байқалады. Қоректенуде ері ген қар суы маңызды роль қоңыр жай – суық ... ... інде 4 фаза ... гидрологиялық маусым: Көктемгі су
тасу, жазғы межень, к‰згі тасќын мен ќысќы ... ... ... ... су ...... ... мұхит деп аталатын біртұтас бет. Оның
ауданы 361,3 млн км2 (жер бетінің 71%), орташа тереңдігі 3,7 км, ...... 000 000 км3 ... ... 94%). ... беті бойынша Мұхиттың
суын біркелкі етіп жайғанда оны 2700 метрдей қалыңдықпен ... ... ... ... ... бұл ... ... аз, бірақ
географиялық қабықшадағы əртүрлі үрдістер үшін маңызы орасан зор. Құрлықтар
мен мұхиттар жер бетінде біркелкі таралмаған. Оңтүстік жарты шар ... ... ... 81%-ын, солтүстік жарты шардың 61%-ын алып ... ... мен ... біркелкі таралмауы Жер бетінің
табиғи ерекшеліктерінің қалыптасуындағы негізгі фактор болып есептеледі.
Шартты түрде Дүние жүзілік ... ... ... жеке ... ...... Алғаш рет Дүние жүзілік ... ... ... 1650 ж. ... ... ... ... Ол Дүние
жүзілік мұхитты бес бөлікке бөлген: ... ... ... Атлант, Тынық,
Үнді жəне Оңтүстік мұхит. Кейбер шетелдік географтар осы ... ... ... ... ... ... жəне Тынық мұхиттардың оңтүстік
бөлігінің физикалық, химиялық, биологиялық жəне динамикалық қасиеттеріне
байланысты Оңтүстік мұхиттың бар екендігін ТМД ... да ... оның ... айқын анықталмауы мен зерттелмегендігінен қазіргі
мұхиттар классификациясында Оңтүстік мұхит бөлінбеген. Сондықтан ... төрт ... ... мен көлдер – адам баласы көне заманнан ... ... ... тұщы ... жабдықтауда, ағаш ағызуда т.б. пайдаланып келген
аса маңызды табиғат ... ... ... ... су бірліктері
(өзен, көл, мұхит, теңіз) су қалыптасатын ... жер ... мен тау ... ... бола ... ... ... жəне су жинау алабы (бассейні) болады. Су алаптары бір-бірінен
жер ... ... ... ... орналасқан территорияның) – су
айрықтық жазықтар арқылы бөлініп жатады. Жер ... ... су ... ... Арктикалық шөл, тундра, субарктикалық шалғындар, тайга, аралас және
жалпақ жапырақты ормандар, дала және ... дала ... шолу ... ... бөлігі флорасы мен фаунасының құрамы жөнінен Голарктика
облысына жатады. Оңтүстігі Палеотропика ... және ... ... кіреді. Топырақты-өсімдікті жамылғысы мен жануарлар дүниесі,
негізінен, 2 ...... ... және ... жағалауынан құрлықтың ішіне
қарай өзгереді, тауларда олар биіктік бойынша таралған. ... ... ... шөл ... тұрады. Субарктикалық белдеуде тундра мен орманды
тундра белдемдері ... ... ... континенттік бөлігінде
белдемдер ендікті бойлай орналасқан. Олар: тайга, ... ... ... ... орманды дала, дала, шөлейт белдемдер. Мұхиттарға ... ... ... ... ... ... Қоңыржай белдеудің
оңтүстік шетінде жазықтық белдемдер батыстан шығысқа қарай алмасып ... ... ... ... ... ... маңында орманды дала, Шығыс
Еуропа жазығының оңтүстігінде дала мен шөлейт, Қазақстан мен ... ... пен шөл, ... дала мен ... дала, Манчжурия мен Жапонияның
солтүстігінде қайтадан орман белдемдері орын алған. Белдемдер субтропиктік
белдеуде де батыстан шығысқа ... ... ... ... ... мен бұталар, Кавказ сырты мен Кіші Азияның субтропиктік
далалары мен ... Иран ... ... және Орталық Азияның
оңтүстігінің субтропиктік шөлдері). Бұл белдеудегі құрлықтың ішкі бөлігінде
шөлейт, Памир мен ... тау ... биік тау шөлі ... ... жататын Араб түбегі, Месопотамия және Инд өзенінің алабында
тропиктік ... пен шөл орын ... ... ... ... ... белдеу өтеді (ауыспалы ылғалды ... мен ... ... ... ... ... ... мен
Филиппин аралдарының оңтүстігін, Цейлонның оңтүстік-батысын, Үлкен ... ... ... ылғалды экваторлық орман — гилея таралған). Кіші
Зонд аралдарын оңтүстік экваторлық белдеудің ... мен ... ... ... және өсімдік жамылғысы, жануарлардың белдемдік таралуына
таулар күрделі ... ... ... қоңыржай белдеуінің ішкі үлкен
бөлігін қамтитын тау жүйелерінде ... ... ... ... ... Құрлықтың жеке бөліктерінің табиғат жағдайлары адамның
шаруашылық ... ... әр ... дәрежеде өзгерген. Бір жағынан,
қалалар мен өнеркәсіп көп шоғырланған (Батыс Еуропа), ... ... ... ... келе ... әрі ауыл халқы тығыз
қоныстанған (Шығыс, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия) ... ... ... ... ... Ондай жерлерде антропогендік ландшафт
қалыптасқан. Оған керісінше, Орталық Азия мен ... ... ... экватор маңындағы ылғалды орман жауып жатқан кейбір аралдардың
табиғаты алғашқы қалпынан өзгермеген. Морфотектоник. құрылымның ... ... ... ... ... түзуші факторлардың
және климатының ерекшеліктеріне, табиғат белдемдерінің ... ... ... ірі табиғи аумақтық кешендерге бөлуге болады:
Арктиканың Еуразияға қарасты бөлігі — Батыс Еуропа, Шығыс Еуропа, Солтүстік
Азия, Жерорта ... маңы және ... Азия ... ... ... ... ... Биік Азия, Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және Оңтүстік-
Шығыс Азия.
Орографиялық құрылымы жағынан күрделі және әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... белдеулері
күрделі, дегенмен мұндай жағдайда да бір ... ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы, Кавказ тауларында 6-7
негізгі биіктік белдеулерді бөлуге болады.
Климаттың ... ... ... мен ... байланысты
әрбір физгеографиялық сектордағы биіктік белдеулердің ... ... бар. ... ... ... ... ... секторларға альпі
шалғынды белдеуі тән, ал континенталды аймақтарда оның орнына таулы ... ... ... ... ... ... тек континентальдық
секторларда қалыптасады. Әсіресе төменгі ендіктерде орналасқан секторларда
биіктік белдеулердің толық жиынтығы ... ... ... ... сайын төменгі белдеулер ... ... ... мысалы, Қиыр Шығыстың жалпақ жапырақты зонасында
орналасқан Сихоте-Алинь тауының ... ... 500 м ... ... ... ... орман 800—900 м , таулы қылқан жапырақты тайга 1300-
1500 м, ал ең жоғарғы биіктіктерінде таулы ... мен тас ... ... ... ... орын ... Ал таулы қыраттың орталық бөлігінде (470
с.е. шығыс ... ... ... жоғалып, биіктік белдеу қатары ... ... ... Сихотэ-Алиннің солтүстігінде белдеулер – таулы
қылқан жапырақты тайгадан басталады. Ал Камчаткада ... ... ... де ... биіктік белдеудің “1-қабаты” тас қайыңды
белдеуден басталса, оның ... ... ... белдеу негізі –
төсеніш бұтадан басталады, жалпақ жапырақты орман ... бұл ... ең ... ... сәйкес.
9. Табиғи ландшафттардың антропогендік ... ... ... ... ... ... ... басқарған Воронеж университеті ... ... ... ... ... түсіру мен
оны жіктеуге бағытталған.Қазақстан территориясы бойынша геожүйелердің
табиғи даму тенденциясына техногенез ... әсер ету ... оның ... ... ... ... ландшафтарды тиімді пайдалану
мен оның экологиялық ахуалын жақсарту ... ... ... ... ... қасы.
А.И.Перельманның антропогендік ландшафтарды белгілі бір жүйеге келтіруде
пайдаланған геохимиялық принципі материяның қозғалыс формасына негізделді
және ... ... ... ... ... ... (тек
механикалық және физикалық - химиялық миграция), биогендік ... ... ... (техногендік миграция қосылады). Біздің
түсінігімізше техногендік комплекстердің пайда ... ең ... ... ... қарқындылығына, яғни техногендік миграция ... ... ... ... техногендік заттардың
миграциялық сипаты ... және ... ... ... ... және ... миграциялардың қарқындылығының
қарым - қатынасына тікелей байланысты.
Ландшафттардың антропогендік модификациясы террасты тау беткейлерінде жиі
орын ... Осы ... ... ... мен ... ... Азияның геологиялық құрылымы мен дамуы және жер ... ... ... ... ... ... ... олардың даму
тарихы, тектоникалық белсенділігін көрсетіңіз.
Берілген аймақ екі ... ... ... және субэкваторлық)
қамтып, екі орогенезде (докембрийде) - Үндістан платформасы мен альпілік ... тауы мен ... ... тау ... ... ... ... дамуы мен дифференциациясына мынадай табиғат факторлары:
ылғалды муссонды климаттың континентальды климатқа ... ауа ... ... орографиялық кедергісі; көне-вулканды, сулы эрозиялы,
криогенді және батыстағы-дефляциялық ... ... ... ... жағынан Үндістан түбегі ерекше аймақ түзеді. Басымды
биоталар (жерортатеңіздіктен азиаттық, тропиктік және ... ... ие. ... пен ... жамылғысының барлық
элементтері жауын-шашынның түсу мөлшері мен режиміне ... ... ... ... саванналы түрінен ылғалды ... ... яғни ... ... ... тау беткейлерінің субэкваторлық
ормандар сипатынан мәңгі жасыл субэкваторлық ормандардың муссонды ... ... осы ... ... ... даму ... 500-800 ... 1000-2500 мм дейінгі (ормандарда) ... ... ... комплекстерінің кеңістікте таралу сипаты биіктік
белдеуге де, яғни оның қалыптасуы - беткей экспозициясына, абсолюттік ... ... ... ... ... желдердің бағытына
байланысты.
Гималай тауы төмендегідей физико-географиялық облыстарға бөлінеді: Шығыс,
Орталық және Батыс Гималай. Бұлардың әрқайсысы жеке тау ... ... ... және Кіші тау ... ... ... Тетистің геосинклинальдық бассейнінен Оңтүстік Еуропа және
Батыс Азия тауларымен бір мезгілде пайда ... Оның ... ... негізгі фазасы кезінде, олигоценде ежелгі кристалдық ядро мен тұнба
жыныстардан тұратын орталық зона ... ... ... ... ... ... ... Гималайдың көтерілулері қазіргі уақытта да
аяқталған жоқ, бұл туралы біршама жиі жерсілкінулер және ерте ... ... ... ... ... орны куә бола ... ... архейден төрттік дәуірге дейінгі әртүрлі жастағы
кристалдық, ... ... және ... ... қалыптасады. Олар
орталық бөліктерінде қуатты жоғарғы ығысулар мен ... ... ... ... ... ... геологиялық
құрылысының ерекшелігі – Үнді ... ... ... ... жыныстардың басым келуі, ... ... ... шөгінділердің өте аз таралуы, неоген-антропоген кезінде
тектоникалық ... ... Үнді ... шетінің орнында пайда
болған тау ... деп ... ... ...... аса ірі климат айрығы. Одан солтүстікке қарай қоңыржай
ендіктің континенттік ауасы, оңтүстікке қарай тропиктік ауа массалары басым
келеді. Гималайдан ... ... ... ... ал ... шұғыл континенттік жағдайлар қалыптасады. Сондықтан Гималайдың
солтүстік және ... ... ... ... ... ... ... азияның аса зор аллювиалды жазықтарының бірі болып
саналады. Бенгал шығанағының жағалауынан Аравия ... ... ... ал ені ... ... ... Ойпаттың солтүстік пен батыс
шекарасын Гималай мен ... ... ... ... Үндістан
түбегінің таулы үстірті бой көтеріп тұр.
Кайнозой бойы қалыптасқан теңіз бассейні таудан ... ... ... толу ... ... шөгуімен қатар жүрді, сондықтан ойпатты бұзатын
ежелгі аллювиалды қабаттардың қалыңдығы 2500м-ге жетеді. Олар ... өзен ... ... ... ... жұқара беретін құм саз
шөгінділерінен тұрады. Өзен аңғарлары ежелгі аллювиалды қабаттарына ... және жыл ... ... ... ... ... аллювиалды
материалдарға толған.
Үнді-Ганг ойпаты қазіргі кездегі ландшафт құрушы факторларына қарай ... ... ... ... Ганг ... және Тар ... түбегіне Батыс және Шығыс Гаты таулары, Декан ... ... ... ... кіреді. Физико-географиялық аудан болып Майсор таулы үстірті,
Чхота-Нагпур таулы үстірті, Нилгир, Ангималай, Кардамонов, Шығыс-Гат, Таулы-
Малабар, Құмды-Коромандель, Солтүстік-жазықты ... ... ... ... ... жер ... ... жатқан
кейінгі қозғалыстармен ыдыраған және эрозиямен тілімделген ... ... Өзен ... ... ... тік, жиі ... және беті
белесті келетін жекелеген учаскелерді бөліп тұрады. Шығыста ежелгі
тектоникалық депрессияларда тас ... аса бай қоры бар, жасы ... бор ... ... ... ... деп ... континенттік
және лагуналық шөгінділердің қалың қабаттары жатыр. Үндістанның солтүстік
батыс бөлігін мезозойдың аяғы мен ... ... ... ... қабаттар жапқан. Бұл лавалар тік кемерлермен шектелетін төрткүл
үстірттер түзеп, үлкен кеңістікте таралып ... ... ... ... ... Үнді бассейніне қарағанда ылғалды болып келеді.
Облыстың барлық аймақтарына ... ... ... ... ... Шетелдік Азияның климат құрушы факторлары мен ішкі ... ... ... ... ... қалыптасуы азональді
факторлармен және климатпен байланысты. Климат ... және ... шегі ... арқылы өтеді. Парапамиз, ... ... Понт ... су ... екі ... ... шегі ... (субтропикалық сирек ормандар, саванналар және құрғақ дала (Тавр,
Понт және т.б.), ... және ... ... (Сүлеймен тауы, Кухруд
және т.б.). Осындай биік таулы табиғи комплекс биік белдеулермен анықталады
да төменгі белдеулерде ... ... ие ... Басымды табиғи
кешендерінің қалыптасуы ылғалдылықтың шамадан тыс көп және аз ... ... ... Азия ... Қиыр Шығыс аймағы Шығыс Қытай, Солтүстік-
шығыс Қытай, Корей түбегі және Жапон аралдарын ... Осы ... ... ... ... белгісіне - материктің шығыс
бөлігіндегі географиялық орны, табиғи кешендердің дамуы мен ... ... мен ... ауа ... ... қыс ... ... мен Алеут минимумының әсерлері жатады.
Шығыс Қытайдың бөлінуі:
1. Ұлы Қытай жазығы (Шығыс және Батыс ауданы).
2. Шаньдунь таулы массиві.
3. Оңтүстік ... ... ... ... және ... ... ... (Қызыл бассейн).
5. Циньлинь (Солтүстік Циньлинь, Оңтүстік Циньлинь).
6. Жайылмалы-Синзян (ылғалды тропикалық)
7. Оңтүстік-батыс таулы қыраты (Гуйчысоу ... ... ... Тайвань аралы (шығыс-таулы және батыс жазықты).
9. Жапон аралдары (Солтүстік Жапон, Рюкю).
Шығыс Қытай - бұл кең ... ... және ... ... ... 18
және 410 с.е. орналасқан. Шығыс Қытайдың жер бедеріне ... ... ... ... бар аласа эпиплатформалық таулар тән. Олар ... ... және ... аккумулятивті жазықтар мен жақпарлы-
қатпарлы жартастармен де ... ... ұзақ ... ... байқатады (үгіліп, жазықтанған төбелердің кең таралуы)
және ... ... ... ... ... ... мен ... «жас» бедерлердің түзілуі, жанартаулардың
атқылауы (вулканизм) мен мұз басу процестерінің болғаны ... Ең ... ... ... ... 400 м астам) – ол маңызды климаттық
және ландшафттық ерекше жер, негізі Хуанхэ мен ... өзен ... ... Осы ... ... қарай аласа және орта
таулардың Наньлин деп аталатын «лабиринт» ... ... ... ... және одан ... саты – Юньнан тау үстірті орналасқан.
Соңғысы кристалды әктастардан құралады және ... ... ... ... Енді солтүстікке қарай үш ждағы аласа таулармен
қоршалған, шығысқа қарай ашылатын Ұлы ... ... ... Ол ... ... ... есептеледі, қалыптасуы неоген кезінде Қытай
платформасы кең синеклезасының Хуанхэ ... ... ... ... ... ... ... Янцы өзені ойпатының орта ... ... Ұлы ... ... ... ... ... бейнелі Шаньдунь массиві орналасады. Янцзы ойпатының тағы бір
керемет ... ... ... ... көп ... ... мен ... Сонымен қоса ұсақ, батпақтармен қоршалған көлдер бар.
Янцзы өзенінің орта ... ... ... мен Сычуань қазаншұңқыры
орнласады. Бұл бассейнің атауы оның ... ... ... ... қабать түзуіне байланысты аталған. Қызыл бассейн мен
Хуанхэ, Янзы, Сицзян ойпаттары ҚХР-дің тығыз қонытанған және ... ... ... ... Қытай үш клитматтық белдеуде орналасқанмен (көп бөлігі
субтропикалық белдеуде, Ұлы ... ... ... ...... Оңт ... ... – тропикалық белдеуде), жалпы муссонды климат
тән. Жауын шашынның 70%-ы жазда түседі. ... ... ... ... ... көп ... ... бұл тынықмұхиттық теңіздік және континеттік
ауа массаларының өзара әсерінен фронтта циклондық климат орнайды. Климаттық
ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... температура теріс (-40), оңтүстікте
осы уақытта +180 болады. жалпы аймақтың ... ... ... ... ... ... ... оның ұзақтығымен
ерекшеленеді. Жалпы мұхит ... ... ... ... ... ... ... жауын шашын көлемі азая түседі.
12. Азияның аса ылғалды және қуаңды облыстарына сипаттама беріңіз.
Оңтүстік-Шығыс Азияның ... ... ... ... ... ... ... жел жақ беткейі, Аннам, Кардаманов және басқа да
таулары жақсы ылғалданған ... 2000 мм), ... ... жасыл,
муссонды және күлгінденген латериттерде өсетін эпифиттер мен ... бай ... ... ... Жел жақ ... аз (жылына 1000-1500 мм), қызғылт топырақта өсетін қарағай мен
еменді ормандар қалыптасқан.
Үндіқытай түбегінің орталық бөлігінде ... ... ... ... ... ... 500-ден 700 мм дейін жауын-шашын мөлшері түседі
(Корат қазан шұңқыры, қыратты Шань ойысы және т.б.). Бұл ... ... ... ... тұратын шөлейттенген саванналар. Камбоджы,
Меконг-Менам жазықтарының біршама ылғалды территорияларының (жылына 800 ... ... ... ... ... топырақтағы муссонды-сирек бұталы
ормандардан тұратын ылғалды саванна өңірін құрайды. ... ... ... ... ... ... ... кешендері қызғылт
топырақта қалыптасқан қарағайлы орманға ауысатын тау беткейлерінде дамиды.
Мұндай ландшафттарда Үндіқытай түбегінің ішкі қатпарлы-жақпарлы ... ... ... ... Азия ... ... және ... ... ... ... ... ... ландшафттардың
орны және олардың экваторлық ... ... ... ... факторда қалыптасуын анықтайды.
Иравади, Меконг, Менам, Сонг-кой ... ... ... ... аллювиальды жазықтарда ... ... ... ... роль ... ... бұл аймақта табиғат кешендерінің жеке тоғайлармен және банан,
апельсин, кофе, ... ... ... ... ... саванналары дамыған.
Ландшафттардың антропогендік модификациясы террасты тау беткейлерінде жиі
орын алады. Осы ... ... ... мен ... ... климат жағдайы да өзгереді. Соңғы жылдары нөсерлі-тайфунды және
басқа да апат түрлері ұлғаюда.
Үлкен және Кіші Зонд, Молук және ... ... ... ... ландшафттары муссонды циркуляцияның ... ... ... ... ... ... және өтпелі
орографиялық түрінде түседі. ... түсу ... ... ... жылына
2000 мм-ден, ал таулы аймақтарда жылына 5000 ... ... ... отырады.
1500 м биіктікке дейін өсімдіктердің гилейлі түрі ... ... ал ... мен ... ... ... жапырақты ормандар мен саванналар
кездеседі.
13. Солтүстік Шығыс Сібір мен Батыс және Орталық Азия шөлді ... ... ... баға ... ... ... көлдері солтүстіктегі жазықтарда, ... ... ... көлдердің көптеп шоғырлануының себебі
(бірнеше ондаған мың көлдер бар) ойпатты жер бедерінің аз ... ... кету ... ... ... тоңның таралуымен түсіндіріледі. Көбіне
көлдер термокарсты шұңқырлар мен төмен орналасқан өзен ... ... ... аумағы кішігірім, жағалауы жайпақ, тереңдігі 4-7 м
болып келеді. 7-8 ай бойы көлдер мұз ... ... ... ... ... ... қатып қалады.
Батыс және Орталық Азияның көлдері біркелкі таралмаған, олардың ерекшелігі,
негізінен таулы ... ... ... Тянь-Шаньның
солтүстігінде аса ірі көлдердің бірі ретінде Ыстықкөлді атауға болады.
Көптеген көлдер таудағы опырылып ... ... ... Мысалы, Памир
тауларындағы Сарез көлі, Гиссар-Алайдағы Искандеркол т.б. 80-ге жуық көлдер
биік таулы өңірде, өзен алаптарында, су айдыны ... ... ... ... ... Әдетте, мұндай көлдер көлемі шағын болып келеді.
Биіктігі төмендеген сайын көлдер саны да ... ... ... ... м ... ... 50-ге жуық көлдер орналасса, 1000-2000 м
биіктікте бар болғаны 10 көл кездеседі. Төменгі ... ... ... ... ... ... ... ететін эрозиялық ә
14. Каспий, Арал және Балқаш көлдерінің мәселелерін қарастырыңыз.
Гидроресурстарды пайдалануына баға ... ... алып ... ... орнына байланысты (шөл зонасы)
еліміздің шаруашылық саласында атқаратын маңызы өте зор. Сонымен қатар сол
маңдағы шөлді алапқа ылғал ... су ... ... де ... рөлі ... ... ... салынуы, мұнай кәсіпшілігінің
өркендеуі теңіздің экологиялық жағдайын нашарлатты. Соңғы жылдары бұл аймақ
мұнай мен ... ... ... экономикалық ауданына айналды. Теңіз
деңгейінің ... ... бұл ... табиғи апат жағдайына ұшырады.
Табиғи қорларын игеруде де, бұл аудандағы табиғат ... ... ... ... ... экологиялық апатты аймаққа жататындықтан, ... ... ... ұзақ уақыт бойы жұмыс істеуіне
байланысты тұрғын халықтардың денсаулығының күрт ... ... мен ... өндірілуіне байланысты тіршілік дүниесінің өзгеруі,
балықтардың (бекіре) қырылуы, ... ... ... осы ... ғана тән ... ... мезгіл-мезгіл қырылуы;
← аңызақ жерлердің шаруашылыққа тигізетін кері әсері (жел эрозиясы).
Каспий теңізінің солтүстік жағасы, Еділ мен ... ... ... ... ... облысының Құрманғазы ауданына қарайды. ... ... Еділ ... ... ... ... ... анықтайды.
 Ұзақ жылдар бойы Аралға құятын ірі өзендер Әмудария менСырдарияның суын
теңізге жеткізбей, түгелдей дерлік егістіктерді (мақта, күріш) суландыруға
пайдаланылып келді. ... ... ... ... шөл ... ... суының көбірек булануы оның тартылуына әкеп соқты. Қазіргі
кезде Арал теңізі екі су айдынына Үлкен және Кіші теңізге бөлінген. Арал
теңізіндегі суы ... ... ... 30 мың км² ... ... ... ... табанынан атмосфераға жылына 200 млн тоннаға
дейін тұзды шаң-тозаң ұшады. Теңіз суының шегінуінен оның ... ... ... ... ... теңіз айналасы бұл күнде тіршілігі
жоқ құмды, сортаң жарамсыз жерлерге ... ... ... тартылуынан мұнда
теңдесі жоқ Барсакелмес қорығы жойылды. Бұл өзгерістер өз кезегінде ... ... ... кері ... ... Аралды сақтап қалуға
арналған Халықаралық қордың құрылғанына 15 жыл толды. Осы ... ... ... аз ... ... ... келтіру үшін көптеген іс-
шаралар қаралып, жобалар жасалды. Кіші аралдың оңтүстігіне ұзындығы 12 км
болатын Көкарал ... ... ... ... Кіші ... ... 42 метрге, аумағы 800 шаршы километрге ұлғайды. Суы ... ... ... ... ... ... ... нышаны енді. Ғалымдардың
айтуынша Аралдан ұшқан тұзды дауылдың бір ... ... да ... ... еді. ... ... жатқан іс-шараларының алды, аймақтың және жергілікті жердің
экологиялық жағдайын көтеру. Бүгінгі күні Солтүстік Арал ... ... ... үй салып, балық шаруашылығымен қайта айналыса бастады.
Балқаш көлі алабында да ... ... ... қалыптасып
отыр. 1970 жылы Балқашқа құятын Іле өзенінде Қапшағай бөгені мен су ... (СЭС) ... ... су ... кешенінде бетбұрыс
кезең болды. Іле ... ... ... өзгеріп, жалпы Іле-
Балқаш алабындағы экологиялық жағдай өзгере бастады. Қапшағай су торабын
жобалау кезінде Іле ... ... ... ... ... ... нәтижесінде онда тіршілік ететін жануар дүниесіне
(ондатр, балық, т.б.) және ауыл ... көп зиян ... ... егу жобасы да толық жүзеге аспай қалды. Қыруар
қаржы текке жұмсалды. Іле өзенінің атырауы кеуіп, оның кері ... ... ... ... ... ... есепсіз кеңейтілуі, төменгі
Іле қоңыр көмір кен орнын игеруді ... ... ... үшін ... ... XXI ... ... көлдің батыс бөлігінің мүлде кеуіп,
шығысының тұзды шалшыққа ... ... Бұл өз ... ... ... мен ... ... түбірімен өзгертіп, тіршіліксіз
шөлге айналдырады. Көл ... ... оның ... шамадан тыс
минералдануына әкеп соғуда. Бұл, бір жағынан, егістік далалардан көлге
қайта келіп құятын су ... әр ... ... көп ... ... қатар алаптағы өзгерістер Балқаш маңы аймағының климат жағдайларына
да әсерін тигізеді. Су айдынының тәуліктік температураны, ауа ылғалдылығын
реттеуші ретіндегі әсері өз ... ... ... ... ... Сібір мен Қазақстандағы географиялық зоналардың шекараларын
өзгертуі мүмкін.
15. Қазіргі кезде ландшафттарды пайдалану, әртүрлі табиғат ... және ... ... ... игеруне сипаттама жасаңыз.
Ландшафтар типке, тип тармағына және түрге жіктеледі. Ландшафтарды жіктеуде
жылу және ... ... ... жағдайлары, геоботан. белгілері
ескеріледі. Жер шарындағыбарлық ландшафтардың жиынтығын ландшафтық сфера
деп ... ... ... ... әр ... ... ... жасалынады. Қазіргі кезде ... ... ... олар ... мәліметтер компьютерлік
өңдеуден өткізіледі. Адам әрекетінен өзгерген ландшафт антропогендік
(жасанды) ландшафт деп ... ... ... - геожүйе түрлерінің
бірі. ... ... ... әрекетте және өзара шарттылықта болып, біртұтас үздіксіз ... ... ... ... ... ... топтық анықтамалары қалыптасты. Қоғамдық іс-әрекетте
географиялық ... ... ... ... орта құрушы
және генетикалық қорды сақтаушы жүйе ... ... ... мен қоршаған органы қорғаудың ең ... бірі ... ... ... ландшафтар басым. Ландшафтарды жақсарту үшін
оларды ... ... ... ... ... ... жақсарту мен оны пайдалану
тиімділігін ... ... ... ... ... ... ... пайдалану, көркейту және қорғау кешенді түрде қарастырылуы
қажет. Рио-де-Жанейро декларациясының қағидаларын ... ала ... ... ... ... және ... ортасының
жағдайына ғаламдық, ұлттық және жергілікті деңгейде қаралуын қарастырады.
Қазақстан аумағының 3,8 %-ын орманды жер алып жатыр. «Қазақстан - ... бұл ... 5,1 %-ға ... көтеру жоспарланған.
Қазақстан солтүстігінде ... ... ... ... мен ... ... ... болып есептеледі. Халық шаруашылық маңызы
бойынша Қазақстан ормандарын үш топқа бөлуге болады. Бірінші топқа ... 18,7 ... ... алып ... ... егістік қорғауға
орналған, топырақ қорғау, су қорғауға арналған орман алқаптары, қалалар мен
өндіріс орындарының айналасындағы, ... ... ... тас ... жол ... және ... ... ормандары жатады. Бұл
ормандарды кесуге тыйым салынған. Тек күтіпбаптау, тазалық және орманды
қалпына келтіру кезіндегі ... ғана ... ... ... жататын
ормандарды қорғауда оларды ... ... мен ... ... ... ... көпшілігі – Тянь-Шаньнің таулы ормандары,
Ертіс маңындағы таспалы тоғай, Қазақстан қатпарлы өлкесінің қарағайлы-
қайыңды ... ... ... қайыңды ормандары, тоғайлар мен
сексеуіл ормандары.Екінші ... су ... ... ... аз ... орманды жерлердің орындары жатады. Бірақ ағашты кесу мөлшері жылдық
өсімге ... ... ... бұл ... 591 мың ... ... ... Шығыс Қазақстан облысының жерлері жатады.Үшінші ... ... ... барлық ормандар кіреді. Бұл жерлерде өндірістік орман
дайындау жұмыстары жүргізіледі. ... ... ... Алтайдың таулы
ормандары, Шығыс Қазақстан облысында – 1,5 миллион гектар жерді алып жатқан
ормандар кіреді. Сексеуілдің үлесіне ... ... ... 50 %
сәйкес келгенмен, олардағы ағаш қоры бар ... 2,1 % ... ... ... ... мен ... Ертіс маңындағы таспалы
тоғай мен Қазақстанның қатпарлы өлкесінде ... қоры мен ... ... Қазақстанның қылқанжапырақты ормандары бірінші орында. Олар
самырсын, шырша, кедр ... ... ... ... шоқ қарағайлы
ормандар, үшінші орында – Тянь-Шань шыршасынан тұратын таулы ормандар тұр.
Орман шаруашылығының ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... қорғаныштық ормандар отырғызу қажет.
ФГМ
16. Азия аймақтарының шөлейттену мәселелеріне баға беріңіз.
Шөлейттену – ... ... ... ... ... жамылғысы
сиреп, шөлге ұқсас ландшафттардың пайда болуы. Дүниежүз. климаттың өзгеруі
мен оның қуаңдануының өсуіне байланысты Шөлейттену процесі ... ... ... ... өнім мен түр саны ... топырақ
құнарсыздана бастайды. Қазіргі кезде ... ... 1/3 ... ... ... ... ... бар, ал оның әсерінен Жер шары
халқының 1/5 ... ... ... ... 50 жыл ... дүние жүзінде 800
миллион га-дан астам жер Шөлейттенуге ұшыраған. Мұның негізгі бөлігі ... ... ... ... шөлі ... ... 650 – 700 км
шамасында жылжыған, ғалымдардың ... ... 2020 жылы ... 60 ... ... ... жерлердің Шөлейттенуі салдарынан
өздерінің атамекенінен басқа аудандарға қоныс аударуға ... ... ... ... Азия ... мен ... да ... қарқынмен
дамуда. Түрікменстанда ұзындығы 1000 км Қарақұм ... ... 100 ... ... ... ... ... шөлге айналды. Арал теңізінің
деңгейі 14 м-ге ... ... ... салдарынан 2,5 миллион га-дан
астам жер қу тақырға айналды. Бұл өңірден жыл ... 75 ... т. ... ... 100 км және одан да ... өңірлерге жайылуы салдарынан
Шөлейттену процесі одан әрі үдей түсіп отыр. Арал түбінің тұзы ... ... ... ... ... ... ... тигізуде; Арал
өңірі тұздарының тіпті Солтүстік мұзды мұхиттан да табылғаны анықталып
отыр. Сондықтан ... ... ... Азия ... ... ... арқылы кешенді іс-қимылға (орман-мелиорац., ... ... т.б.) және ... ... ... ... ... бағуды реттеу,
жер-су қорларын тиімді қолдану, т.б.) ... ... ғана бұл ... ... ... ... ... деген тұжырым жасады. Шөлейттену процесінің
кең етек алуына байланысты дүние жүзінде 17 маусым – ... ... деп ... 1997 жылы ... ... ... ... Конвенция
қабылданған. Қазіргі уақытта дүние жүзінің эколог-ғалымдары Шөлейттенуді
мүмкіндігінше ... үшін күш ... ... ауыл ... әдісі, яғни,
тақырланып қалған және адам пайдаланбайтын жерлердің ... ... үшін ... салу жиі ... Солтүстік Американың геологиялық тарихи мен жер ... ... ... шолу жасаңыз.
Солтүстік Америка – батыс жарты шардағы құрлық. Жер аум. 20,36 млн. ... қоса ... 24,25 млн. км2). ... 476 млн. ... ... Мұзды мұхит (құрлыққа тереңдеп еніп ... ... ... ... шығанағымен) және Тынық мұхитпен (Калифорния
шығанағы) қоршалған. Ірі аралдары: солт-нде Гренландия, Канаданың Арктик.
топаралы, ... ... ... ... топаралдары, Ванкувер,
Королева Шарлотта; шығ-нда Вест-Индия, Ньюфаундленд, т.б. аралдар бар. ... ... ... ... ... ... ... Юкатан
(оңт-нде), Аляска, Калифорния (бат-нда).
Жер бедері
Құрлықтың беткі құрылысы әр түрлі: бат-н Кордильера тау ... ... ... ... мен ... ... ... алып жатыр. Батыс бөлігінің
орташа биікт. 1700 м, шығысында 200 – 300 м, құрлық бойынша 720 м. С. ... биік жері – ... шыңы (6193 м), ... ... ең ... жері – Ажал ... (–85 м). ... және солт.-шығысында Лаврентий
қыраты (300 – 600 м), оңт-ке қарай Орталық жазық (200 – 500 м) ... Ұлы ... (500 – 1500 м) ... Макензи ойпатына жалғасады.
Орт. жазық шығ-нда Аппалач тауларына тіреледі. Кордильера тау жүйесі солт.-
батыстан ... ... ... ... ... доға тәрізді тау
жоталарынан тұрады. Шығыс доға Брукс, Макензи, ... және ... ... тау ... ... Бұл ... ... қарай Жағалық жоталар,
Юкон, Колумбия, Колорадо, Үлкен Алап, т.б. үстірттер мен оңт-ндегі Мексика
таулы қыратына ұласады. ... тау ... мен ... ... ... ... – Солт. Америка платформасы. Бұл ең көне ... ... ... ... ... ... Аппалач), герциндік (Оңт. Аппалач, Уошито жотасы, Канаданың ... ... ... құрылымдармен қоршалған. Атлант
мұхиты мен Мексика шығанағы ... ... ... ... ойпаттар осы платформалардың плиталары болады.
Плейстоценде бүкіл Солт. Американың солт. бөлігін Тынық ... ... ... 14 млн. км2 жерді мұздықтар басты. Платформаның мейлінше
тұрақты бөлігі – Канада қалқаны (7 млн. км2) ... ... ... жыныстарынан (гранит, гнейс) тұрады. Платформаның шөгінді беткі ... ... және ... ... жыныстарымен жабылған.
Іргетас аум-нда бірнеше антеклизалар мен синеклизалар бар. Кен ... ... ... ... ... ... мен ... тау
жүйесінде шоғырланған. Жоғ. көл мен ... ірі ... ... ... ... мұнай мен газдың, тас көмірдің мол
кендері бар. Кордильерада ... ... ... ... ... Колорадо үстіртінде уран, Аппалач тауларында тас көмір мен темір
кентасы, Сеңгір таулардың палеозой шөгінділерінде фосфорит, төм. ... ... бар. ... ... жағалауында, Калифорнияда, Оңт.
Аляскада, Ұлы ... ... ... мен ... ірі кен ... ... ... пайдалы қазбаларының негізгі кен орындары және
олардың геологиялық құрылымымен байланысын ажыратыңыз.
Солтүстік ... жер ... ... ... Таулар
материктің үштен бір ... алып ... ... ... ... ... ... платформасында орналасқан.
Платформаның солтүстік ... ... мұз ... ... ... түскен. Кейіннен мұхит ... ... ... ... ... ... ... Гудзон шығанағы мен
бұғаздар жүйесі ... ... ... ... ... ... мұнда ойпаттар тараған. Платформаның негізін
құрайтын ... ... ... ... мен ... жер ... шығып жатыр. Ежелгі платформаның осы ... ... деп ... Бұл ... ... ... мен
таулы үстірттер тән. Оңтүстікке қарай жер ... ... ... ... ... ... жазыққа, одан Миссисипи ойпаты
мен ... ... ... ... ... Платформаның
батыс бөлігінде Кордильераға қарай баспалдақ тәрізді ... кең ... Ұлы ... ... Ұлы ... ... өзен аңғарлары мен күшті ... ... ... ... ... ... бірнеше ретт жаппай мұз
басқандықтан, жер ... ... ... ... ... жартастар, « қой маңдай » ... ... ... ... кездеседі.
Ірі қазаншұңқырларды алып ... ...... ... бір − ... қысқа өзендер ... ... ... ... ... мұздықтар өңдеп тасымалдаған жыныстар −
мореналармен жабылған. Миссисипи ... өзен ... ... ... ... Материк жағалауындағы жазықтар теңіздік
шөгінділеден түзілген [5].
Платформаның ... мен ... ... ... ... ... ... орналасқан, оларға Канаданың арктикалық
архипелагының солтүстігі мен ... ... ... ... ... ... ... мұздықтардың әсерінен өте күшті тілімденген, ал
Аппалач ... ... өзен ... ... бойы да, ... ... ... Аппалач тауы жер бедерінің сипаты, биіктігі жөнінен
Еуразиядағы Орал тауына өте ұқсас: тау ... ... ... тәрізді жұмыр болып келеді.
Материктің батыс ... ... жер ... ұзын тау ... ... Кордильера тау жүйесі созылып жатыр. Кордильера
испан тілінен ... « тау ... тау ... » ... ... ... Кордильера бір − бірімен жалғасқан ... ... ... ... тұрады. Мұндағы үшкір
шыңдар ... ... тау ... сьерралар деп аталады. «
Сьерралар » ... ... ... « ара » ... мағынаны
білдіреді. Шындығында да Сьерра − ... ...... ... ... орнласқан шыңдар ара тістеріне ұқсайды. Кейбір ... ... өте ... кең ... ... көтеріңкі
жазықтар мен үстірттер алып ... Бұл ... ... ... ... алаптығымен, табиғатының көз жауын алатын әдемілігімен
таңғалдырады. Өте ... тау ... ... мен ... ... алып жанартаулармен қатар кездеседі. ... ... ... ... Йеллоустоун үстірті
орналасқан. Мұнда 3000 − нан ... ... мен ... ... биік ... оның ... орналасқан, мұнда
тауларды қалың мұз басып ... ... ... тау
етектеріне дейін төмендеп, теңіз ... ... ... ... ... ... жеріне түзілген тау ... жер ... ... ... ... ... Олардың
бойында сөнбеген жанартаулар тізбегі орналасып, күшті жер ... Бұл ... ... ... өміріне қауіп ... ...... әкелед. Мысалы, 1985 жылы Мехико қаласында
болған жер ... ... төрт мың адам қаза ... он ... астам адам баспанасыз қалды .
Пайдалы қазбалары. Солтүстік Америка ... ... ... ... ... ... кен орындары кең
таралған. Орталық жазық пен Ұлы ... ... ... және
Миссисипи ойпатында мұнай мен газ, тас ... көп. ... ... тау ... ... мен таскөмірдің бай кен орындары бар.
Кордильера тау ... ... ... ... ... ... ... қатар, магмалық жолмен ... ... ... мен ... бай ... ... ХІХ ... Кордильера
қойнауынын өзендер ... ... ... ... ... алу кең етек алды. Мол алтынға ... ... ... мыңдаған адамдар материктің батысына ... ... 1849 ... ... ... бір тобы ... ыстық пен шөлге
шыдамай қаза ... ... « Өлім ... » ... атаққа ие
болды. Тарихта бұл кезең «алтын ... » деп ... ... ... ... және ... ... құрушы факторларына
сипаттама беріңіз.
С. А. қиыр солт-те арктикалық белдеу мен оңт-нде субэкваторлық белдеулер
аралығында орналасқан. Батыс және ... ... ... ... ... – континенттік. Арктик. климаттық белдеуге Солт. Мұзды мұхит
суымен қоршалған аймақ кіреді; бұл өңірдің климаты ... ... ... ... батыс бөлігінің жауын-шашыны мол, қысы жылы,
жазы салқын. Қоңыржай климаттық белдеу (40° ... ... ... ... ... ... ... (шығ-нда). Субтропиктік климаттық
белдеу жұмсақ жерортатеңіздік типке жатады. ... ... мен ... ... орт. ... ... ... белдеуде жатыр.
Субэкваторлық климаттық белдеуге жататын Орт. Американың оңт. бөлігінің
климаты тұрақты ыстық, жазы ... қысы ... ... ... жылдық
орташа темп-расы –36°С-тан (солт-нде) 20°С-қа дейін (оңт.) артады. Ең төм.
темп-ра – 64°С (Аляска мен ... ... және – ... байқалды. Шілденің жылдық орташа темп-расы – 4°С-тан (солт.)
32°С-қа дейін (оңт.). Ең жоғ. темп-ра – 56,7°С Ажал аңғарында (Батыс ... ең жоғ. ... ... ... ... ... Аляска мен
Канаданың батыс жағалауы мен ... ... 2000 – 3000 ... ... 1000 – 1500 мм, Орт-ндағы жазықтарда 400 – ... ішкі ... 100 мм, ... ... 100 – 150 ... ... Америка солтүстік жарты шарда Еуразиямен қатар орналасқандықтан,
климаттық жағдайлары ұқсас болып ... ... ... ... ... ... ... барлық климаттық белдеулерді
кесіп өтеді.
Материк ауданының Еуразияға ... ... ... ... ... ... орналасуы; оңтүстігіне қарай сүйірленуі; батысы биік
таулы, ал ... ... ... ендік бағыттағы таулардың болмауы −
міне осының бәрі климаттың өзіндік ... ... ... мәңгі мұз құрсап, қар жамылғысы қалың
жататын аудандарда күн ... кері ... ... ауа ... ... болады, осында қалыптасқан суық
ауа массалары еш ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде субтропиктік белдеуде де ... ... ... ... ... ... ... ылғалды ауа массалары ... ... суық ... ... ... отырады. Материктің батысында орналасқан
Кордильераның биік ... ... ... ... ... құрлыққа тереңдеп енуіне кедергі келтіреді. Сондықтан
оңтүстікте Мексика ... ... ... ... ... ... қарай емін − еркін өте алады. Осы ... ... ... мен ... ... ... орталық бөлігіндегі жазықтарда өте құбылмалы ауа ... ... ... ... мен құйын тәрізді қозғалатын
дауылдар − торнадо жиі ... ... ... 800 км − ... ... ... ... торнадо көп апат әкеледі: жүріп
өткен жолында алып ... ... ... ... ... ірі
заттарды да көтеріп ... ... ... ... ... ... құнарлы қабатын ұшырып әкететін шаңды
дауылдар жиі ... Ал ... ... ... тропиктік
ендіктерде жаздың аяғы мен ... ... ... соғатын өте
күшті, апатты дауылдар − долы ( ... ) жиі ... ... « ... ... ... « ... құдайы » деген мағынаны білдіреді.
20. ... ... ірі ... ... ... әсерін
бағалаңыз.
Меридиан (лат. meridianus — жарым күндік, тал түс)
1) Географиялық (жер) ... жер ... ... ... ... ... ... өтетін сызық. Меридианның бірі шартты түрде бастапқы
(бірінші, нәлдік) ... ... да, одан ... ... ... ... батысқа (батыс бойлығы) қарай есебі жүргізіледі. Халықаралық келісім-
шарт бәйынша бастапқы меридиан ... ... ... ... ... деп ... ... көлденең сызықтармен бірге
градустық торды құрайды. Ол жер бетіндегі нүктенің орнын анықтау үшін
қажет.
2) Жердің ... ... ... магниттік өрісінің күш сызығының жер
бетіндегі проекциясы ... ... және ... нүктеден өтетін сызық.
Магниттік меридиан арқылы өтетін тік жазықтык ... ... деп ... Жер ... кез ... ... ... пен географиялық меридиан жазықтығы арасындағы бүрыш ... деп ... ... меридиан; жер бетін жазықтықпен кесу сызығы. Жер бетінің
кез келген нүктесі және ... және ... ... ... ... түзу ... арқылы өтетін сызық.
4) Аспан меридианы; аспан сферасының ... пен ... және ... ... өтетін, үлкен шеңбері.
21. Су ресурстарын пайдалану мәселелерін қарастырыңыз.
Жалпы планетарлық деңгейде су сарқылмайтын ресурстарға жатады. Өйткені ... ... ... мұхит, атмосфера және құрылықта үнемі ... су ... ... ... ... Су планетамыздың
70,8% бөлігін алып жатыр. Бүкіл су қорының 97% Әлемдік ... ... Тұщы ... ... (70%) қар және ... ... Жер асты
сулардың еншісіне тұщы су қорларының 23% тиеді.
Қазіргі ... тұщы ... ... ... ... ... мұнаймен және мұнай ... ... ... бірі ... ... ... елдерде су айдындары мен ... ... ... артуда. Мұхиттардың мұнай және мұнай
өнімдерімен ластануы ... ... ... ... ... ... ... болып отыр. Осының әсерінен теңіз ... ... ... флот ... ... ... және оны тасымалдау кезінде, құбырларда
жиі авариялар болып нәтижесінде мұхит бетінде мұнайлы дақтар ... ... ... ластайды. Су ресурстарына және ондағы тіршілік
иелеріне теріс әсер ететін заттардың бірі, өнеркәсіп орындарынан ... ... ... ... улы заттар өнеркәсіп ... ... ... ... ... Ағын
сулардағы бұл заттардың мөлшері әдетте 5-15 мг/л-ді құрайды. Ал ... ... ... бар ... 0,1 ... құрайды.
Басқа ластаушылардан: металдарды (сынап, қорғасын, мыс, марганец, қалайы,
мырыш, хром), радиоактивті ... ауыл ... егіс ... мал ... фермаларынан түсетін улы химикаттарды атауға болады.
Металдардың ішінен су қоры үшін ең қауіптісі сынап, қорғасын және ... ... ... бір түрі - ... ... Өнеркәсіп орындары,
электр станциялары су айдынына жылы суларды жиі төгеді. Бұл өз кезегінде су
температурасының көтерілуіне алып келеді. Судың температурасы ... ... ... ... ... лас қосылыстардың улылығы арта түседі де
биологиялық тепе-теңділік бұзылады. Лас суда температураның көтерілуімен
ауру қоздырғыш микроорганизмдер мен вирустар ... ... ... Сосын
ішкен су арқылы организмнің ішіне түсіп әртүрлі аурулар тұдыруы мүмкін.
Жер асты ... көп ... тұщы ... көзі болып табылады. Алайда
соңғы кезде адамның шаруашылық тіршілігі барысында көптеген жер асты сулары
да ластануда. Адамзат өз ... үшін тұщы ... ... көп ... ... ... - ... орындары және ауыл
шаруашылығы. ... тұщы ... көп ... ... - ... химия, мұнай химиясы, қағаз- целлюлоза, тамақ өнеркәсіптері
жатады. Бұлардың еншісіне бүкіл өнеркәсіпке жұмсалатын судың 70% ... ... адам ... қажеттілігі үшін ас суды ... ... ... ... ... өмір сүру ... адам басына шақ қанда 3 литрден 700 литрге дейін келеді. ... жыл ... суды ... ... ... отырып, жыл сайын
суды пайдалану артып, табиғат үшін орны толмайтын судың мөлшері 4-5%-ды
құрайтыны есептелген. Суды ... және ... ету осы ... ... халық санының өсуіне және өндіріс орындарының дамуына байланысты
2100 жылға адамзат тұщы ... ... ... ... ... ... ... тұщы судың жетіспеуі, су ресурстары жеткілікті жерлердің өзінде де
байқала бастады. Тұщы ... қала ... 20%, ауыл ... ... ... қамтамасыз ету Қазақстанда аумақтар бойынша ... ... тек ... ... ... ғана ... ... етілген (290 мың
м3/1 км²). Ал Атырау, Қызылорда және ... ... ... ... ... ... ... бойынша табиғи су ресурстары туралы
мәліметті 9 естеден көруге болады.
Мыңжылдық даму мақсаттарының есебі ... ... ... ... ауыз судың сапалы көздерін пайдалану, сумен жабдықтау ... ... ... ... ... ... ... күйде
қалып келеді. Республикада су құбырлары желісінің 70% жұмыс істемейді және
23% санитарлық-гигиеналық ... сай ... ... лайланған ашық
ауыз су көздерін, өзен-көл, арық, құдық суларын пайдалануынан жыл сайын
жұқпалы аурулар, ... сары ... ... пен ... ... ... бара жатыр. Мысалы, Атырау облысы тұрғындарының 20% кермек татыған су
ішіп, арық суларын пайдаланады. Таза ... ... ... ... ... 70% ... ... химиялық және улы заттардың мөлшерін Мемлекеттік стандарт ... ... Олар - ... ... ... иондары және кейбір
синтетикалық және радиоактивті заттар. Бұл ... ... ... да әртүрлі. Әдетте, миллиграмның мыңнан, он мыңнан ... ... ... ... ... - 0,05 мг/л, ... - 0,001 ... - 0,0002 мг/литр. Мемлекеттік санитарлық - эпидемиологиялық қызмет
бүкіл орталық су жүйесіндегі: су ... ... оның ... ... ... ... судың сапасы үнемі бақылап отырады. Егер ... ... 10 мың ... ... ... ... ... (ГОСТ)
айына 2 рет, 100 мың адамға - айына 100 рет, 100 ... аса ... - ... үлгі алып бақылап отырады.
Суды тазалаудың жаңа технологиялары.[өңдеу]
Ресурстарды тиімді пайдаланудың негізгі бағыттарының бірі - қайта ... ... жаңа ... қолдану, ұйымдастыру шаралары.
Суды қайталап ... рет) ... ... ... ... ... ... Қазіргі таңда суды тазалаудың жаңа:
физикалық, химиялық, биотехнологиялық әдістері қолданылады.
Физико-химиялық әдістерге радиаңиялық, ион ... ... ... т.б. ... ... ... тазалауда иондалған сәулелену
әсерінен улы заттар залалсызданады. Ион ... ... ... суды ... ғана тазартып қоймайды, сондай-ақ қайта пайдалану ... ... ... жеке ... ... та ... Бұл ... ион алмасу реакциясына түсетін иониттер (балшықты
минералдар, фторапатиттер, ион ... ... ... Ақпа ... ... ... және тұрмыста пайдаланғаннан шыққан сулар. Ақпа суларға
сондай-ақ ғимараттар салынған территориядағы ... ... ... ... ... адам ... қауіпті көптеген органикалық және минералдық
зиянды заттар болады. Сондықтан ол суларды ... ... ... ... және т.б. ... ... және ... (реагентті) тазалау - бейтараптаудан (нейтрализация) және тотығу-
тотықсызданудан тұрады. Бейтараптау - сілтілердің әсерімен ерітіндінің
қышқылдық ... ... ал ... ерітіндінің сілтілік қасиетін
жоюға алып келетін ... ... ... ... тотықсыздану
реакциясы сол мезеттегі кейбір компоненттердін тотығуының, кейбіреулерінің
тотықсыздануының нәтижесі. Кең тараған тотықтырғыштарға: оттегі, ауа, ... ... ... қос ... ал ... - хлорит, темір
сульфаты, гидросульфит, күкірт диоксиді, күкірттісутек жатады.
Биохимиялық тазалау - ... және ... ... ... ... ... биохимиялық тазалау - өндірістік және тұрмыстық
пайдаланылған ... ... ... тотығуы нәтижесінде
(оттегінің қатысуымен ) органикалық ... ... ... ... ... жоқ ... ... жағдайында жүреді. Бұл
жағдайда судағы оттегінің көзі ретінде құрамында оттегі бар аниондар қызмет
етеді.
Суды залалсыздандыру - судың ауру ... ... ... іш ... ... ... т.б.) ... Көптеген жылдар бойы
ішетін суды хлордың к өмегімен залалсыздандырып келді. Алайда, полихлорлы
бифенилдердің улы ... олар ... ... ... ... боды. Тотыға отырып, олар өте улы диоксинді түзеді . ... ... ... ... ... ... мен ... тыңайтуға пайдаланатын ақпа сулар
да адамдар мен жануарлар үшін қауіпті ... ... ... ... ... дамуына және ауыл шаруашылық ... ... әсер ... ... микроорганизмдердің көзі болуы мүмкін. Аурудың
жұғу қауіптілігі топырақ пен өсімдіктерге ақпа сулардан келіп түсетін
патогенді ... ... ... байланысты.
Тіпті тамақ өнеркәсібінде жұмыс істейтін жұмысшының қол жуған суы да
микробиологиялық ... ... ... ... ... басталар
алдында жүргізіледі. Бұл жағдайда қолдағы ... ... ... ішек ... ... ... ... бар-жоғы анықталады.
Судың физикалық, химиялық және биологиялық қасиеттерінің ... оның ... ... және ... ... ... ... жағдайы ө
22. Ірі өзендерге қысқаша сипаттама беріңіз: Миссисипи, Маккензи, Колумбия,
Колорадо, Рио-Гранде.
Миссисипи ...... ... ...... ... ... өзен. Дүние жүзіндегі аса ірі өзендердің бірі. ұзындығы 3950 км,
Миссуридің бастауынан есептегенде 6420 км. ... 3268 мың км2, ... су ... ... 19000 м3/с. Ірі оң ...... Арканзас,
Ред-Ривер, сол салалары – Висконсин, Иллинойс және Огайо. Миннесота
штатындағы шағын ... ... ... ... оңтүстікке қарай өлы
жазықтарды бойлап қиып өтеді де, Мексика шығанағына үлкен ... ... ... жыл ... ... 360 миллион тұнба алып барады да атырауы
Мексика шығанағының ішіне ... ... 100 ... ... Қар, жаңбыр
суымен толығады. Оң салалары арқылы Сеңгір тауларынан, көбінесе, еріген қар
суы, сол ... ... суы ... қосылады. Көктем мен жазда тасиды.
Жоғарғы жағы ... 3 – 4 ай ... ... өзен жүйесіндегі кеме жолының
ұзындығы 25 мың км-ден асады. ... ... өлы ... ... ... ... ... арқылы Атлант мұхитымен жалғасады. Өзен кемелері Сент-
Пол ... ... (3 мың ... ... ... ... ... Батон-
Руж қаласына дейін қатынайды. Миссисипи және оның ... өзен ... қуаң ... жер ... ... Аса ірі ... мен
порттары: Миннеаполис (Сент-Полмен қоса), Давенпорт, Сент-Луис, ... Жаңа ...... ... өзен. Бастауын Үлкен Еріксіздер
көлінен алады. Макензи ойпатымен ағып, Солтүстік Мұзды Мұхиттағы ... ... ... 1770 км, ... өзенімен қоса 4250 км. Алабының
ауданы (Еріксіздер, Пис-Ривер, Атабаска өзендер жүйелерін қосқанда) 1804
км². Ірі ...... Пис. Қар және ... суымен толығады. Орташа су
ағымы 11 мың м³/с. Қазаннан мамырға дейін мұз ... ... Кеме ... 2200 км. ... жағалауындағы ірі елді мекендер: Форт-Провиденс,
Форт-Симпсон, Аклавик. Өзен шотландтық көпес А.Макензи есімімен аталады.
Рио-Гранде (Rіo Grande), ...... ... АҚШ пен Мексика жеріндегі өзен. Ұзындығы ... су ... ... ... 570 мың км². ... ... жүйесіндегі Сан-Хуан тауынан басталып, қуаң үстірт, ішінара ... ... ... ... шығанағына құяды. Өзен Эль-Пасо ... ... АҚШ пен ... ... мемлекеттік шекара бойымен
өтеді. Су деңгейі қыркүйек — қараша айларында көтеріліп, қуаң ... ... ... ... ... ... су ағымы 570 м3/с. АҚШ пен
Мексика ... ... ... ... ... суын
(энергия өндіру, жер суару) пайдалану үшін ірі бөгендер салынған. Өзен
жағалауында Эль-Пасо, ... ... ... ... ... қалалары орналасқан.
Колорадо (ис. Colorado – қызыл, боялған) – АҚШ пен ... ... ... ... 2440 км (оң ... ... қоса 3200 км). ... мың км2. Сеңгір тауларындағы алдыңғы жотаның бат. беткейінен басталып,
Тынық мұхиттың Калифорния шығанағына құяды. ... ... 8600 ... үстіртінен өткенде көптеген терең каньондар (жалпы ұзындықтары 800
км) жасап ағады. Дүние ... аса ... өзен ... бірі – ... ... бойында. Басты салалары: Сан-Хуан, Литл-Колорадо, Хила. Қар
суымен ... Орта ... су ... 508 м3/с, ... 5 ... ... ... ірі СЭС-тер салынған. Төменгі ағысында кеме
жүзеді.
Колумбия ... ...... ... ... Канада мен АҚШ
аумағындағы өзен. Ұзындығы 2250 км, су жиналатын алабы 670 мың км². ... ... ... (800 м биіктікте) ... ... ... ... ... ... ... су ағымы Те-Далс қаласы
тұсында 5520 м3/с. Ең ірі ...... ... су ... ... мол. АҚШ ... ... бөгет, бөген, аса ірі СЭС-тер (Джон Дей, қуаты
2700 мың Мвт, ... – 2300 мың Мвт, т.б.) ... ... 450 ... ... кеме ... Африка табиғатының басқа ... ... ... ... ... даму ... қарастырыңыз.
Ойпаттары мен аласа жазықтары көбіне жағалауда орналасқан (Сенегал, Гвинея
жағалауы, ... ... ... ... жағалауы). Экватордан
солтүстікке қарай Африканың көп жерін Сахара және ... ... ... алып ... ... солтүстік-батысында Атлас таулары
(Тубкаль, 4165 м), шығысында Қызыл теңізді бойлай Этбай ... ... м) ... ... Ол ... Эфиопия таулы қыратына (Рас-Дашан,
4623 м) ұласады. Бұл ... ... ... ... ең ... ойысы –
Афар жатыр. Оның ... ... ... (4070 ... ... ... Оңтүстік Гвинея қыраты, оңтүстігінде Лунда-
Катанга үстірті, шығысында Шығыс Африка таулы қыраты қоршай орналасқан.
Олар сөнген және әлі ... ... ... яғни ... (5109 м), ... (4507 м), Рунгве (3175 м), шығысында Элгон
(4322 м), Кения (5199 м), Меру (4567 м), ... (5895 м) ... ... ... жүрген сайын жер бедері біртіндеп аласарып,
Калахари ойысы ... Кап және ... ... ... ... ... ... өсімдіктердің 40000-нан астам түрі бар, оның 9000-ға жуығы
тек қана осы ... ... ... ... 8%-ын ... ... (гилея), 35%-ына жуығын саванна және сирек орман, 40%-ы ... ... ... ... алып ... ... ... мен Конго ойысындағы ылғалды
экваторлық орманда ағаштың 300-ден астам түрі бар. Олар ... ... ... ең биік ... ...... (биіктігі 60 – 70 м-ге
жетеді). Олардың алып фикус, май және ... ... ... қола ағаштары
сияқты түрлері бар. Төменгі бөліктерде банан, ... ... ... және ... ... ағаш ... ... ландольфия, ротанг
пальмасы кездеседі. Саваннаның негізгі ағашы – баобаб. Олардың аралығында
биіктігі 2 – 3 м, кейде 5 м-ге ... піл ... дум ... май пальмасы
өседі. Сахара мен Калахари шөлдерінің шұраттарында құрғақшылыққа төзімді
өсімдіктерден жусан, ... ... ... ... ... пен Карру
шөлдерінде суккулентті өсімдіктерден сүттіген, ... ... ... ... мен ... ... ... отаны.
Жануарлар дүниесі
Африкада жануарлар өте көп және алуан түрлі. Құрлық сүтқоректі жануарларға,
әсіресе, тұяқты жануарларға бай. Жер шарындағы 51 ... ... 1/4-і ... ... Тек қана ... ... ... піл, керік, зебр, адам тәріздес маймылдар – шимпанзе
мен ... басы итке ... ... ... мен мандрил, сондай-ақ
бегемоттар, ... ... ... ... ... Құрлықтың
жануарлар дүниесі 19 ғасырда, әсіресе, 20 ғасырдың басында ... ... күрт ... ... Қазір құрлық бойынша 150-ден астам ұлттық
саябақтар, қорықтар, қамашаулар құрылған. Ірі ... ... ... Серенгети, Вирунга, Цаво, Кафуэ, Калахари-Хемсбок, Крюгер, Намиб
жатады.
24. Африканың негізгі климат ... ... ... ... ауа массаларының циркуляциясы. Құрлықтың ылғалдылығы мен
термикалық режимін қарастырыңыз.
Африка климаты оның тропиктік ... ... және ... жиынтық
радияцияның көп болуымен анықталады (жылына 180-200 ккал\см2). ... ... ең ... ... деп ... ... мұхит үстінде пассаттар басым, бірақ құрлықтағы
маусымдық термиялық жағдайлардың ... ... олар ... ... Екі жарты шарда да қысқы муссон пассатқа сәйкес келіп,
континенттік ауаны экваторға тасымалдайды, ол жазда кері ... ... ... Тек Гвинея жағалауында экватордан солтүстікке қарай оңтүстік
жарты шар пассаттары түрінде туындап, құрлықта төменгі ... ... ... ... ... жыл бойы ... ... құрлыққа келген төменгі қабатында тропиктік континенттіктен суық
болатын орасан зор экваторлық ауа ағыны оны ... ... ... ... ... ... ауа солтүстікке маусым мен шілде
айларында жылжып, тамыз бен қыркүйекте континенттік ... ... ... ... ... ауада қалыңдығы 1000-1600 м-
ге жететін жерде ғана жауын-шашын түседі. Ылғалдық маусым мен жылдық жауын-
шашын тропиктік климат ... ... ... ... таулардың жел
жақ беткейлерінде көбейетіндіктен, Гвинея жағалауында жылына 3000 мм ... ... Бұл ... жыл бойы ... ... ... ... жағалауының (Оңтүстік Америка) батыс жағалауына ұқсас жағдайлар
орнайды.
Африканың климатына мұхит ... ... ... ... ... орталықтарындағы ауа массаларының, ... және ... ... ... мен ... құрлыққа жақын орналасуымен
шектеледі. Азор және Оңтүстік Атлант динамикалық максимумдардың ... ... ... ... соғатын және Канар мен ... ... ... инверсия әрекет еттін тропиктік ендіктердегі Атлант
жағалауы бойындағы жауын-шашындар үшін циркуляциялық жағдайлар ... ... ... ... Азия мен Үнді ... орасан зор ықпал
етеді. Суэц мойнағынан Гвардафуй мүйісіне дейін Африка ... ... ... ... ... ... мүйісінен 170
о.е. дейін жағалауға үнді экваторлық-муссонды циркуляция әсер етеді, ол ... 300 о.е. ... ... тау жақ ... ... батыстағы желдеріне кездеседі.
Қыста құрлықтың солтүстік бөлігі оңтүстікке қарағанда ... суық ... ... солтүстік жағалауымен 120С изотермасы, ал оңтүстікте
шетімен 200С өтеді. Тұйық Калахари
ойпатында температура 250С-ден жоғары көтеріледі, ал ... ... ... ... ... экватор белдеуінде жыл бойы 250-260С
температура сақталады.
Оңтүстікке қарай Азор, ... ... ... Үнді ... ... ... ... орталықтары ауысады. Азор максимумының тармағы
суыған Сахара арқылы ... ... ... ... ... Оңтүстік
Африкада, Калахориде керісінше жергілікті баралық минимум ... ... ... шар қыс ... ... Африкадағы негізгі
циркуляциялық процесс ауа массаларының солтүстіктен құрлықтың оңтүстігіне
тасымалдау ... ... ... ірі өзен ... ... ... ... қазаншұңқырлар
мен олардың шығу тегі. Шөлдерді игерудегі жерасты суларының ... ... ... ... жиі ... жері-экватор маңы мен
материктің оңтүстік-шығыс бөлігі. ... ... ... өте ... ... ... ... көп кездеседі. Олар сирак жауатын
жаңбырлар кезінде ғана суға толады. Жер бедерінің шығысқа қарай ... ... ... ... ... Атлант мұхитына құяды.
Материк ауданының 1/3 ішкі тұық алапқа жатады. Жер бедерінің ... және ... ... кең ... ... ... шоңғалдар мен сарқырамалар көп кездеседі. ... ... ... қоры мол. ... ... ... ... қоректенеді. Сондықтан экваторлық белдеу арқылы ағып ... суы жыл бойы мол ... ал ... ... ... ... түсу мерзіміне байланысты өзен деігейлері ауытқып отырады. Материктің
ірі өзен жүйелеріне Ніл, Конго, Нигер, Замбези өзендері жатады.
Ніл (лат. Nіlus , гр. Neіlos ) – ... және ... ... ең ... ... 6671 км, ... ... 2870 мың км2. Орташа су ... ... 2600 м3/с (әр ... 500 ... – 15000 м3/с-қа дейін
ауытқиды). Шығыс Африка таулы үстіртінен 2000 ... ... ... ... ... атырау жасап құяды. Ніл Рукарара өзені болып
басталып, Кагера өзені арқылы ... ... ... одан ...... ... ағып шығады. Альберт көлінен кейін Альберт – Ніл, Асуа саласы
қосылған жерде Бахр-әл-Жебел, Бахр-әл-Газал қосылғаннан кейін Ақ Ніл ... деп ... ... ... ... Ақ ... Көгілдір Ніл
қосылады да, сағасына дейін Ніл деп аталады. Жоғарғы бөлігінде ағысы қатты,
арнасы шоңғалды және көптеген суқұламалар ... Ең ...... ... 40 м). Таулы үстірттен шыққаннан кейін өзен аса ... ... ... ... ... ... арнасы тарамдарға
бөлініп кетеді. Аңғарында кристалл тау жыныстары ... ... ... ... ... мен ... арасында 6 шоңғал бар). Көгілдір Ніл
алабында жаңбыр жазда мол ... ... Ніл ... ... ... ... ... түскен кездегіден 5 есе асып түседі. Ніл аңғары адамзаттың
ежелгі мәдениет ошақтарының бірі. Оның суы ... жер ... ... ... ... ... ... балық аулауға пайдаланылып
келеді. Ніл аңғарында Египет халқының 97%-ы тұрады. ... ... ... ... (ең ...... СЭС-і). Кеме жүзетін су жолының ұзындығы
3000 км-ден асады. Жағалауында ... ... ... ... Александрия
қалалары орналасқан.
Конго (Заи́р, Луалаба) — Орталық Африкадағы өзен. ... ... ... ... ағып ... (оның Конго Республикасы және
Ангола шекарасынан аз бөлігі өтеді). Африкада ... ... ... ... суы ... ... ... кейін екінші орынды алады.
Жоғарғы ағысы (Кисангани ... ... ... деп ... ... екі рет ... ... жалғыз ірі өзен. Салалары: Ридольфа Танганьика
Су алабының ауданы — 4 014 500[1] км². ... ...... ... 4700 км, Луалаба бастауынан бастап 4374 км ... ... ... ... ... ... бастау алады.
Көлдері. Африканың ең ірі көлдерінің барлығы дерлік Ұлы Шығыс Африка
жырылыстаның бойында ... ... ... ... ... келеді. Көлдер ең терең, жан жағын тік беткейлі, биік таулар қоршай
орналасады. Көлдердің ең тереңі Танганьиканың ені 50-80 км, ал ... ... ... ... ең ... ... платформаның аздап төмен түсіп,
майысқан жерінде орналасқан. Сондықтан бұл көл онша терең емес (80м),
жағалары жатық және өте ... ... ... ... ... ... ... көл бетінде күшті толқындар туғызатын қатты
дауылдар болып тұрады. Эфиопия таулы қыратында лава тасқындарының ... ... ... ... Тана көлі бар, одан Көк Ніл ағып ... Африкада ежелгі су айдындарының орнында сақталып қалған Чад көлі
орналасқан. Оның суы таяз, ... 4-7 м ... ... көл ... ... ... белдеудегі орнына байланысты көл ауданы екі есеге
дейін ұлғаяды. Ал құрғақ ... көл суы ... ... ... тұз ... жабылады.
Африка көлдерінің шаруашылық маңызы зор. Шығыстағы ірі көлдер кеме
қатынасына ... ... ... өте бай. ... ... ... ... ұшатын құстардың басым көпшілігі осы көлдерде қыстап ... ... ... ... көл ... дүниенің түпкір-
түпкірінен келетін туристер саны жыл сайын артуда.
26. Топырақ пен ... ... ... ... ... ... ... эндемизмін қарастырыңыз.
Өсімдіктер - тірі организмдер ... ... екі ... ... - ... ... ... жерінде өседі, суда кездесетін
түрлері де бар.
Топтары
20 ғасырдың ортасына дейін өсімдіктерді ... ... ... ... саңырауқұлақтар, қыналар) және жоғары сатыдағы
өсімдіктер ... ... ... ... ... ... және гүлді өсімдіктер не
жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғасырдың аяғында ... ... өз ... жеке патшалық болып бөлінді. ... ... ... 3 ... ... ... балдырлар
нағыз балдырлар
ұрықты не жоғары сатыдағы өсімдіктер.
Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде олардың ... ... ... көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы
өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады.
Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ... ... ... ... түзе алатын дарақтар бір түрге жатқызылады.
Құрылысы жағынан ұқсас түрлер ... ... ... ... ... олардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады.
Өсімдіктер жамылғысы
Құрлық бетінде өсімдіктер жамылғысы бірдей емес. Олар ... ... ... және осы ылғалдың маусымға байланысты қаншалықты
жауатыңдығына қарай мәңгі жасыл (жаңбырлы) ... ... ... ... ... түсіп отыратын ормандар, ксерофильді сирек
ағашты ... мен ... ... ал суы ... отыратын теңіздің
жағалауларында — мангр ағаштарынан тұратын ... ... ... ... ... өсімдіктердің жолағынан кейін, аса үлкен ормансыз
кеңістіктер — шөл, шөлейт, приерии орналасады. ... биік ... ... ... ... ... ... Бірақ олар тропиктердегі
секілді жапырақты ормандар емес қылқан жапырақты ... ... ... ... ... ... ... айналасында (цикумполярно),
тундра мен солтүстік мұзды мұхиттың салқын суы ... ... ... ... ... біршама аз болады. Полюстерге жақын жерлерде және
биік таулардың басында мәңгі мұздар мен қарлар жатады. Мүңдай ... ... ... ... ... ... қыста, құрлықтың
(континенттің) үлкен кеңістігін, шамамен 40° с.е. және одан жоғары қарай
қар басқан кезде, көп өзгеріске ... ... ... ... ... және ... әсерімен өзгерген жер бетінің ... ... ... ... ... ... яғни ... басқа да қоректік элементтермен қамтамасыз ететін ... ... ... (топырақ түйіршіктерінің мөлшері) бойынша топырақ құмды,
құмдақ сазды және саз топырақ болып бөлінеді. Жасы мен ... ... ... ... ... батпақты топырақ, ормандық сұр ... ... ... топырақ, күрең топырақ, тағы басқалар болып бөлінеді.
Топырақтың жер бетінде таралуы зоналық ... және ... ... Топырақ - литосфераның жоғарғы әуе қабатымен
байланысатын қабат, ... ... ... ... ... ... ... түзуші факторлардың үздіксіз әрекетінен пайда болған
табиғаттың ерекше табиғи, әрі тарихи ... ... ... жэне су бұзып кетуіне қарсы келе алатын топырақ; жолдың
негізі үшін жақсы материал болып табылады.
Құмайт топырақ
Ылғалды және құрғақ күйінде ... ... ... ... және ... жерлерде жолға себуге пайдаланады.
Шым тезекті топырақ
Ылғалдылықтың тұрақсыздану кезінде көлемдік өзгерістерге зор ... ... ... ... ... жол ... қолданылмайды.
Эндемик (грек. endemos – жергілікті) – жер шарының шағын аймақтарына ғана
таралған ... мен ... ... түр, ... ... т.б. ... топтарды қамтиды.
Эндемиктік түрлердің пайда болуы мен ... ... ... ... орта ... және биотик. факторлар (қ. Фактор) әсер ... ... ... ... ... ... түрінің 85%-ы Кавказ
тауының өсімдіктерінің 20%-ын құрайды.
Эндемик түрлер ежелгі замандардан сақталып келе ... ... ... ... замандарда пайда болған (неоэндемиктер) деп бөлінеді.
Палеоэндемиктерге: екіқалақты гинго ағашы (Шығыс Қытайда ғана ... ... ... ... ... Орегон мен Калифорния тауларында өсетін),
латимирия балығы (Комор аралдарының маңында кездесетін) мен ... ... ғана ... ... Ал ... ... кейбір өсімдік пен жануар түрлері, Британ аралдарында таралған
кейбір жануарлар жатады.
Қазақстанда өсімдіктердің 730-дан астам түрі Эндемикге ... ... ... ... ... ал 540 – 570 түрі ... ... таралған. Тек
Қазақстанның оңт-нде өсетін өсімдіктердің 165 – ... түрі ... ... ... ... қауы, Қаратау маралтамыры, Іле ұшқаты,
Алатау ... ... ... ... ... ... ... республика аумағында ғана кездесетін жануарлардың Эндемик түрлеріне –
Түркістан шаяны, Балқаш алабұғасы, ... ... ... Іле ... Көк құс, Арал ... Шу ... ... Жұпар, Қаратау
арқары, Жалман, т.б. жатады. Эндемик түрлердің ... ... әрі ... ... толық зерттелмегендіктен Қазақстанның
“Қызыл кітабына” (1981, 1996, 2006) енгізілген. Мұндай Эндемик түрлер қатаң
қорғауды қажет етеді. [1] Р. Сәтім
27. Оңтүстік ... ... ... ... ... көрсетіңіз.
Оңтүстік Америка – батыс жарты шардың оңтүстігіндегі құрлық.[1] Жерінің
аумағы (аралдарымен қоса есептегенде) 18,28 млн. км². Халқы 340 млн. ... ... ... ... 7150 ... ... ... қарай
5150 км-ге созылған. Құрлықтың солттүстіктен Кариб теңізімен, ... ... ... ... ... ... Магеллан, Дрейк бұғаздарының суы
шайып жатыр. Солтүстік-батысында жіңішке Панама мойнағы ... ... ... ... ... Ең биік жері – ... (6960 м). Теңіз
деңгейінен ең ... ... жері – ... ойысы (–40 м). Оңтүстік
Америкадағы ең ұзын өзен жүйесі – ... ... ... ... – 6437 м). ... ... ... деңгейінен ең биік орналасқан
көл – Титикака (биіктігі 3812 м), ең биік су ...... (1054 ... ең биік ...... ... ... Оңтүстік Америка
құрамына Отты Жер, Фолкленд, Галапагос ... Чили ... т.б. ... ... ... Американың картасы.
Оңтүстік Американың батыс бөлігін Кордильера тау жүйесінің жалғасы – ... алып ... Ол ... ... ... ... Оңтүстік
Анд жоталарынан тұрады. Солтүстігінде Венесуэланың Кариб Андысы 2 ... ... ... ... ... Батыс болып бөлінеді.
Эквадор Андысында Чимборасо (6310 м), Котопахи (5897 м), Сангай (5230 м)
жанартаулары кездеседі. ... Анд ... кең (750 км). ... ... батыс жағалауында Атакама шөлі, Льюльяйльяко жанартауы орналасқан.
Оңтүстік Анд Басты ... мен ... ... ... Ең
оңтүстігіндегі Патагония Андысы батысқа қарай Патагония үстіртіне ұласады.
Құрлықтың ... ... ... ... мен шығысындағы
Бразилия таулы үстіртін дүние жүзіндегі аса ірі ойпаттардың бірі – ... ... ... Ол ... өзенінің сол жағындағы Ориноко Льяносы
ойпатымен жалғасқан.
Геологиясы
Оңтүстік Америка рельефі.
Құрлықтың шығысы негізінен жазық және ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Америкалық платформада орналасқан.
Платформаның қазіргі ... ... ... ... Батыс және Шығыс Бразилия) жер бетіне шығып жатыр. Ол ... ... ... пен кварциттен құралған. Абстракциялық жасы 1,5 –
4 млрд. жыл ... ... ... ... ... ... ... әсерінен қалыптасқан конгломераттар (Рорайма
формациясы) кездеседі. Әсіресе Бразилия қатпарлығы ... ... ... ... қазіргі жер бедерінде Орталық және ... ... ... ... мен тұқылды таулы үстірттер
жүйелерін қалыптастырды. Олар ... ... ... Сан-
Франсиску және Парана ойыстары арқылы бөлініп жатыр. Гвиана мен ... ... ... ... тұтастай көтерілген аймақ аралығында өте
үлкен алқапты алып жатқан ... ... ... ... ... Жер бедері біртегіс, көбінесе ... ... ... ... аккумулятті ойпаттар түрінде болып
келеді. Юра-бор дәуірлеріндегі Оңтүстік Атлант ... ... ... ... Парана ойысында терең ... ... ... Анд ... ... герцин қатпарлығынан басталады,
бірақ негізгі тау жасалу Тынық мұхиттық геосинклиналды белдеудегі кейінгі
альпілік қатпарланумен байланысты әлі де ... ... ... күшті болған Орталық Анд таулы қыратында терең тектоникалық ... ... ... даму ... ... ... ... неотектоникалық қозғалыстардың атқаратын
рөлін аңықтаңыз.
Аустарлия (лат. 'australis' — ...... ... ... ... Ол
10°41' оңтүстік ендіктегі Йорк мүйісінен 39°11' оңтүстік ендіктегі оңтүстік-
шығыс мүйіске дейін және 113°05' ... ... ... ... ... ... ... Байрон мүйісі аралығында ... ... Жер ... ең кіші ... (7,63 млн км²). ... мен ... мұхиты, шығысы мен солтүстігін Тынық мұхиттың Тасман, Маржан, Тимор
және Арафур теңіздері ... ... аз ... Ірі шығанақтары
— солтүстігінде — Карпентария, оңтүстігінде — құрлықтың үлкен шығанағы.
Құрлықның солтүстігінде Кейп-Йорк түбегі, шығыс, солтүстік-шығыс ... ... 2300 км) ... ... рифі ... ... ... Құрлықны Басс бүғазы бөлген. Оңтүстігін бойлай ... ... ... ... үшін ... құрлығын 1606 ж. голландиялық
теңіз саяхатшысы В. Янсзон ашқан.
Жер бедері
Құрлық жерінің басым көпшілігі жазық және оның 95%-тен ... ... ... ... ... ... ... жер бедерін 3-ке
бөлуге болады.
Батыс Құрлық таулы үстіртінің орташа биікт 400—500 м, үстірттің ... ... ... ... ... (1.510 м), ... ... (биіктігі 936 м), оңтүстік-батыста Дарлинг (582 м) ... ... ... 100 метрден аспайды, ал Құрлықдағы ең темен жер —
Эйр көлінің маңы ... ... 12 м ... ... ... ... Маунт-Лофти жоталары бар.
Құрлықтың бүкіл шығыс бөлігін ұзына бойы ... ... ... жот ... жатыр. Оның тау беткейлері жадағай келген, шығыс беткейі тік құлама
және қатты тілімделген, батыс беткейлері біртіндеп ... және ... ... ... ең биік жер — ... тауы (2.230 ... осы ... орналасқан.
Геологиялық құрылысы және кен байлықтары
Құрлықтың іргетасын, негізінен, құрлық платформасы мен ... ... ... ... ... ... батысын, Сент-Винсент
шығанағына дейінгі орталығын және оның Арафур т. ... ... ... ... оңтүстігін қамтиды. Геосинклиналь ... ... ... ... ... ... Құрлық платформасының түпкі
негізі (архей-төм. протерозой) күшті метаморфтану салдарынан гнейс пен
гранитке ... ... ... мен ... шөгінділерден тұра-
ды. Архей жыныстары Пилбара мен Калгури жақпарларында, ... ... мен ... ... және ... ... солтүстік-батысында
кездеседі. Протерозой шөгінділері Батыс құрлықтың Наллагайн, Кимберли
үстірті ойыстарында, Карпентария шыганағының ... ... ... солтүстік-батысындағы Үлкен құмды шөлде триас, юра
шөгінділеріне толы Каннинг ойысы, Үлкен шығанақтың ... ... ... басып жатқан кайнозой дәуірінің Юкла ойысы бар. Шығыс
Құрлық геосинклиналь белдеуі батыстан шығысқа қарай ... ... ... және ... ... ... ... құралған.
Солтүстіктен оңтүстікке қарай Карпентария шығанағы, Үлкен Артезиан және
Муррей алаптары ... ... ойыс ... ... ... ... ордовик жыныстарында, алтынның
(Калгури, Кулгари, Бендиго, Балларат), уранның (Рам-Джангл, Мэри-Катлин,
Радиум-Хилл), түсті ... ... ... ... ... ... ... мен бат-ндағы протерозой шөгін-ділерінде темір мен
марганец-тің, ал солтүстігіндегі Уайпа кен ... ... ... ... ... алабы мен Амадея ойысында, Виктория жағалауындағы әр түрлі
геологиялық жүйелерде мұнай мен газ мол. ... ... мен ... мен ... аса ірі кен орындары орналасқан.
29. Аустралияның климат құрушы факторлары мен ішкі суларына сипаттама
беріңіз. Үлкен ... ... ... бөлуші рөлін аңықтаңыз.
Құрлықтың басым бөлігін тропиктік (18°—30° оңтүстік ендік), ал ... ... ... ... алып ... Шығыс жағалауының климаты —
тропиктік теңіздік, Күн радиациясы үнемі жоғары, ашық ... ... ... ... ... ... жоғары және тұрақгы (20 -28 °C
ға дейін), тек қыс айларында (шілде - тамызда 12 -20°С ... ... ... ... 40 °C ... ... құрлықтың
солтүстік-батысында, абс. максимум — Клонкарриде (53,1 °C). Тұрақты аяз тек
оңтүстік-шығыстағы Құрлық Альпісінде (-22°С-қа ... ... ... ... Тынық мұхиттан соғатын ылғалға бөгет жасауы, құрлықтың
бүкіл орталық аймағының климатының кұрғақ болуына әсерін ... ... 40%-ке ... ... мөлшері 250 мм-ден аспайды. Құрлықтың
солтүстігі мен шығысындағы тауларда жауын-шашын мөлшері 500 мм-ден 2000 мм-
ге дейін ... Бұл ... ... ... ... ... ... Суайрық жотасы (Great Dіvіdіng Range), Шығыс ... ... ... шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауымен 4000 км-ге ... тау ... ... 1000 — 1500 м, ең биік жері 2230 м ... ... палеозой қатпарлығы орнында неоген-антропогенде пайда
болған. Тау негізінен әктас, гранит, гнейс, ... тау ... ... газ, тас ... ... ... ... полиметалл, алтын, мыс,
т.б. кен орындары бар. Шығыс беткейі тік ... ... ... батыс
беткейі жатық, ылдилап төбелі тау алдына ... ... ... салыстырмалы
түрде биік емес, ені 650 км-ге барады. Жағалық жоталар (биікт. 1000 м) мен
жанартаулық үстірттер батысынан кең, ... ... ... ... ... биік таулы. Нью-Ингленд, Хейстингс, Ливерпул,
Көгілдір таулар және Австралиялық Альпі жоталарына бөлінген. Беткейлерінен
көптеген өзендер (ірілері — ... және ... ... ... ... ... ... жапырағын түсіретін, мәңгі жасыл және ... ... ... Құрғақ батыс беткейінде сирек орман, саванна
және ксерофитті бұталар дамыған
30. Дүние жүзілік мұхиттардың ... ... ... ... суының жалпы көлемі 1 млрд 370 млн км³ шамасында, ... 94%-ын ... ... суында табиғатта белгілі 110 ... 73-і ... ... тереңдігі 4000 м болатын Дүниежүзілік
мұхит Жер шарының 3/4 бөлігін алып жатыр. Дүниежүзілік мұхиттың бөліктеріне
мұхиттар, ... ... мен ... ... Олар ... ... арқылы 4 мұхитқа белінген.
Әрбір мұхит өзіндік ерекшеліктерге ие. ... ... пен ... ... ... ... салыстыру негізінде осыған көз жеткізейік.
Тынық ... — Жер ... ең ірі ... — 178,7 млн км²), ең ... ... — 3976 м, ең ... ... — 11022 м) жене ең ыстық(орташа
температурасы +19,1°С) ... ... ... 5000 м-ден асатын 35
шұңғыманың 25-і, 4 шұңғыма орналасқан.
Тынық мұхит. Әлемдік мұхиттардың 49, 5% ... және 53% суы бар ... ... ең ... ... болып табылады. Шығысынан батысына 19
мың км, ал оңтүстігінен солтүстігіне дейін 16 мың км ... ... ... ... көбірек, ал солтүстігінде аз болып келеді. ... ... ... Оңтүстік және Солтүстік Америка, шығыс жағасымен Аустралия
мен Еуропаны, ал ... ... ... ... Тынық мұхитының
Солтүстік Мұзды мұхитымен шекарасы Дежнев мысынан ... ... ... ... ... ... мұхитымен шекарасын Горн ... ... ... ... ... ... ... Антарктида аралдарына
дейін Дрейка бұғазы арқылы, Осте аралынан ... ... ... ... ... ... оңтүстігіне қарай Бассов бұғазының шығыс
шекарасымен Тасмания ... ... одан әрі ... меридианымен
Антарктидаға дейін, Аустралияның солтүстігіне қарай Андаман теңізі ... ... ... ... ... аралдарымен, Зонд
бұғазымен, оңтүстік жағалауында Ява ... Бали және ... ... Арафур теңізінің солтүстігімен, Жаңа Гвинеяның
оңтүстік батысымен және Торресов бұғазының ... ... ... ... ... ... мен Африканың, батысында Солтүстік және
Оңтүстік ... ... ... ... ... ... Дат ... және Солтүстік Мұзды мұхитпен,
оңтүстік-шығысында Африка мен Антарктида аралығында Үнді ... ... ... ... Тынық мұхитпен жалғасады. Мұхит
солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 мың км шамасында екі ... ... ... Ені басқа бөліктеріне қарағанда экватор маңында 2830 ... ... ... ... қоса есептегендегі жалпы аумағы 91.6
млн. км2, орташа тереңдігі 3597 м, суының көлемі 329.7 млн. км3. ... ... ... қатты тілімделген. Теңіздері (Балтық, Солтүстік,
Жерорта, Кариб, т.б.) мен ірі шығанақтары ... ... т.б.) ... осы ... ... ... шардағы жағалауы аз тілімделген
(Антарктида маңындағы Уэдделл т.). ... ... ... ... ... аз. Iрі аралдары (Ұлыбритания, ... ... ... Кіші ... ... ... Мүйіс, Фолкленд
аралдары) мұхиттың жағалауларына таяу орналасқан. Орталық ... ... ... ... ... т.б.) ұсақ және олар жанартау
әрекетінен пайда болған. Мұхиттың түбі Орта ... су асты ... Оның ... ... ... Тристан-да-Кунья, Көкке ұшу, Сан-
Паулу, Азор) жанартау аралдары түрінде су бетіне ... тұр. ... ... Еуропа, Канар, Жасыл Мүйіс, Гвинея, Ангола, Кап, Агульяс,
батысында Солтүстік Америка, Гвиана, ... ... ... ... бар. ... ... 3000 метрден 7300
метрге жетеді. Терең ... арал ... ... ... (ең
тереңі Пуэрто-Рико шұңғымасы, 8742 м) және олар ... су ... ... жоталармен бөлінген. Мұхиттың шеттері құрлықтық
беткеймен көмкерілген. Мұхит түбінің үштен екі ... ... ... ... ... ... ... қазаншұңқырларының түбі қызыл
саздан, ал жанартау аралдарының төңірегі жанартаулық ... ... — Жер ... ... жөнінен Тынық және Атлант мұхиттарынан
кейінгі үшінші мұхит. Көпшілік бөлігі оңтүстік жарты шарда, Азия, ... және ... ... ... Үнді мұхиты планетада
ерекше орын алады: оның көп бөлігі оңтүстік жарты шарда ... ... 20% алып ... ... солтүстігінде Еуразиямен
шектеседі.Мұхиттың жағасы аз тілімденген.Солтүстігінде Бенгал және Парсы
шығанақтары,Арабия теңізі ... ... еніп ... ... ... ғана ірі ... бар. Еуропалықтар Үнді мұхиты
арқылы XV ғасырда ғана ... жүзе ... жүзу ... ... рет арабтар жасаған.География ғылымы үшін Үнді мұхиты
жөніндегі мәліметтер Васко да Гаманың жүзген ... ... ... ... XVIII ғасырдың соңында ағылшынның теңізінде жүзушісі Джеймс
Кук бұл мұхиттың тереңдігін алғаш рет ... XIX ... ... ... ... жұмысы басталады.
Солтүстік Мұзды Мұхит– Жер шарындағы аумағы жөнінен ең кіші ... ... млн. км², ... көл. 18 млн. км3. ... ... 1220 м, ең терең
жері – 5527 м. ... орта ... ... ... ... Барлық
жағынан дерлік Еуразия мен Солт. Америка құрлықтарының солт. ш Мұзды мұхит
(кейде Солтүстік ... ... не ... ...... жарты
шарындағы полюсқа жақын су өңірі, бес мұхиттың ең кішісі. ... ... ... ... картасы
Бойлық-ені: 90° N 0° E.

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жердің жалпы ерекшеліктері6 бет
ТМД аумағының климаты4 бет
Биологиялық ырғақтар4 бет
Биогеография туралы түсінік8 бет
Биогеография ғылымының қалыптасу тарихы3 бет
Физикалық географияның бастауыш курсын оқытудың білімділік, тәрбиелік, дамытудың мақсаттары10 бет
Қазақстан, ресей және дүни жүзі елдерінің географиясында халықтардың зерттелуі8 бет
Алматы облысының туристік рекреациялық географиясы61 бет
Батыс Қазақстан экологиясы мен географиясы15 бет
Белоруссия мемлекетінің физикалық географиясы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь