ҚР ақша жүйесі

І. «Ақша» категориясының теориялық негіздері. 4
1.1 Ақшаның мәні мен атқаратын қызметтері. 4 . 10
1.2 Ақша теориялары. 10
1.2.1 Металл ақша теориясы және 10 . 12
металл ақша айналысы.
1.2.2 Номиналистік теория және қағаз ақшалар, 12 . 13
олардың айналыс заңдылықтары.
1.2.3 Несие ақшалар. 13 . 17
1.2.4 Ақшаның сандық теориясы. 17 . 18
1.3 Ақша жүйесі жөніндегі түсінік, оның элементтері 18 . 20 мен негізгі типтері.

ІІ. ҚР ақша жүйесі. 20
2.1 ҚР ақша реформасы. 20 . 23 2.2 Ұлттық банк . ҚР.ның Орталық банкі. 23 . 30
2.3 Ұлттық Банктегі жаңа енгізулер мен өзгерістер. 30 . 33
2.4 Ақша.несие саясаты. 33 . 37
Қорытынды. 38
бірден-бір шарт және өнім болып табылады. Ақша – тауарлы өндірістің өнімі. Адам еңбегінің өнімі, оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Тауар дегеніміз сату-сатып алу жолымен айырбасқа түскен еңбек өнімі, немесе тауар – еңбек өнімінің айырбасқа арналған формасы. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективті алғышарттарды құрайды. Бірақ кез келген зат тауар бола бермейді. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса, онда оған кеткен уақытта бос кетті деуге болады. Тауардың басқа адамдардың қажеттілігін қанағаттандыру қасиеті тауардың тұтыну құны болып табылады. Тұтыну құны тауарлы өндірушінің өз қажетін емес, басқа өндірушінің тауарына айырбастау арқылы басқа адамдардың қажетін көрсетеді. «Айырбас құн тауарлардың өзінен бөлініп шыққан және олармен бірге өз бетінше өмір сүретін тауар, ол ақша» (К.Маркс, Ф. Энгельс. Шығ. Т.46., 1 б. Б. 87).
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның құны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру жолымен табылады. Айырбас құны, яғни тұтыну құндары айырбасталуының пропорциясы, ол – құнның айырбас актісіндегі сыртқы көрінісі.
Кез келген зат құн бола алмайды. Себебі, адамның еңбегі жұмсалмаған заттың құны жоқ. Құн – тауар өндіргенде жұмсалатын еңбек жиынтығы. Қоғам дамуының негізі – еңбек. Өнімнің құны болуы үшін, тауар өндірісі қажет, яғни өндірістік қатынастар, оның ішінде айырбас қатынастары болуы шарт.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың екіншіге кездейсоқ айырбасталынуы кезінде, айырбас құнының жай немесе кездейсоқ формалары қолданылды. Мысалы, 1 балта = 5 құмыра, 1 қой = 1 қап бидай және т.б.
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиі кездесе бастайды. Жалпы тауардың массасының ішінен жиі айырбасталатын тауардың бөлініп шығуымен құнның жай формасы толық формаға өтуі келеді.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты неғұрлым жиі айырбасталатын тауар – барлық басқа тауарлардың бір-бірімен өзара айырбасталу құралы болып табылады. Сөйтіп, құнның кеңейтілген формасы біртіндеп құнның жалпыға ортақ формасына айналады.
Қорыта айтқанда, өндіргіш күштерінің жетілуі айырбас процессін үздіксіз құбылысқа айналдырып, тауар айырбасталуының өмірлік мәнге ие болуы жалпыға ортақ құн эквивалентінің қажеттілігін туғызады. Алайда уақыт өтісімен, тауар өндірісінің өрістеуі айырбасты арттырып, оның нарықтың шегінен шығуына әкеп соғады. Содан, құнның жалпыға ортақ эквивалент қызметін атқаратын бір тауар болады. Ол тауар – ақша. Нәтижесінде құнның жалпыға ортақ формасы құнның ақшалай формасына ауысып, айырбас процессіне нақты орнықты. Осылай ақша пайда болды. Ақша деген тауардың жалпы эквивалентінің тиянақталған түрі, құнның эквиваленттік формасымен тұтыну құны бірге қайнасқан ерекше тауар.
1. «Ақша, несие, банктер» Сейітқасымов Ғ.С., А.,2001 ж.;
2. «Ақша, несие, банктер» С.Б. Мақыш, А., 2000 ж.;
3. «Ақша, несие, банктер, валюталық қатынастар» Көшенова А., А., 2003 ж.;
4. «Банки Казахстана» журнал № 2, 4, 6, 8, 9, 10, 11, 12 (2005 ж.ж.), № 1, 2 (2006 ж.ж.);
5. «Қаржы. Финансы.» журналы № 1 (2005 ж.).
        
        Жоспары:
І. «Ақша» ... ... ... Ақшаның мәні мен ... ...... Ақша ... ... ақша ... және
10 – 12
металл ақша айналысы.
1.2.2 Номиналистік ... және ... ...... айналыс заңдылықтары.
1.2.3 ... ...... Ақшаның ... ...... Ақша ... жөніндегі түсінік, оның ... – 20 мен ... ... ҚР ақша ... ҚР ақша ... – 23 2.2 ... банк – ... Орталық банкі.
23 – 30
2.3 Ұлттық ... жаңа ... мен ...... ... ...... «Ақша» категориясының негіздері.
1.1 Ақшаның мәні және атқаратын қызметі.
Ақша ... ... ... ... Олар ... өндірісінің дамуындағы
бірден-бір шарт және өнім болып ... Ақша – ... ... ... ... өнімі, оны өндірушілердің белгілі ... ... ... ... ... қабылдайды. Тауар дегеніміз сату-сатып алу
жолымен айырбасқа түскен еңбек ... ... ...... өнімінің
айырбасқа арналған формасы. Заттардың тауарға ... ... ... объективті алғышарттарды құрайды. Бірақ кез келген зат тауар
бола бермейді. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын ... онда оған ... бос ... ... ... Тауардың басқа адамдардың қажеттілігін
қанағаттандыру қасиеті тауардың тұтыну құны болып ... ... ... ... өз ... ... басқа өндірушінің тауарына айырбастау
арқылы басқа адамдардың қажетін көрсетеді. «Айырбас құн ... ... ... және ... ... өз ... өмір ... тауар, ол ақша»
(К.Маркс, Ф. Энгельс. Шығ. Т.46., 1 б. Б. 87).
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ... ... ... ... ... ... және тек қана ақшаға теңестіру жолымен табылады.
Айырбас құны, яғни тұтыну құндары айырбасталуының пропорциясы, ол – ... ... ... ... келген зат құн бола алмайды. Себебі, адамның еңбегі жұмсалмаған
заттың құны жоқ. Құн – тауар өндіргенде жұмсалатын ... ... ... ...... Өнімнің құны болуы үшін, ... ... ... ... ... оның ... айырбас қатынастары болуы шарт.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың екіншіге кездейсоқ
айырбасталынуы кезінде, айырбас ... жай ... ... ... ... 1 ... = 5 ... 1 қой = 1 қап бидай және т.б.
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ ... жиі ... ... ... ... ... жиі ... тауардың
бөлініп шығуымен құнның жай формасы толық ... өтуі ... ... ... ... неғұрлым жиі айырбасталатын тауар
– барлық басқа тауарлардың бір-бірімен өзара айырбасталу құралы ... ... ... ... ... ... құнның жалпыға ортақ
формасына айналады.
Қорыта айтқанда, өндіргіш ... ... ... ... ... ... ... айырбасталуының өмірлік мәнге ие болуы
жалпыға ортақ құн эквивалентінің қажеттілігін туғызады. Алайда ... ... ... өрістеуі айырбасты арттырып, оның нарықтың
шегінен шығуына әкеп соғады. Содан, құнның ... ... ... ... бір ... ... Ол тауар – ақша. Нәтижесінде құнның
жалпыға ортақ формасы құнның ақшалай формасына ауысып, ... ... ... Осылай ақша пайда болды. Ақша деген ... ... ... түрі, құнның эквиваленттік формасымен тұтыну
құны ... ... ... ... ... ... ақша – тауар өндіру мен оны айырбастау процессінде
басқа тауарлардан ... ... ... ... оның ... ... ... тауарларға ортақ балама рөлін атқару.
Ақша кез келген тауар құнын білдіретін ерекше ... ... ... ... ... ... ... күші пайда болды. Ақшаның қоғамдағы
мәнін К. ... ... ... ... ... де, ... ... да
өзінің қалтасына салып жүреді» деген афоризммен сипаттады. Ол ... ... тек ... ... ... ғана ... қоғамдық
еңбектің нәтижесі екенін ... ... ... ... ... делдалдық етуі арқылы қоғамдық еңбектің сапалық деңгейі
айқындалып, сандық есебі ... әр ... ... яғни ... өмірдегі үлесін де ақша
арқылы анықтауға болады. Себебі, адамның қоғамдық еңбектегі үлесін жалақы
ретінде алғанда ақша ... ... ... атқарғаны.
Үшіншіден, айырбас процесінде ақшаның делдалдық етуімен тауардың ішкі
қайшылықтары да шешіледі. Тек ақшаның пайда ... ... ... ... ... түрінде айрбас қатынасының бір жағында тұрады ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы ретінде ақша қарсы
тұрады.
Құнның ақшалай формасының ... ... яғни ақша – ... ... болуына тауар өндірісінің ұлғайып, айырбас қатынастарының
алғашқы кездейсоқ жағдайдан нақтылы және үнемі қайталанатын ... ... ... ... жол ... өндірісінің тарихи даму барысында ... ... әр ... ... ... тауарлы өндіріс тауардың жалпы эквивалентін
пайдаланды. ... ... ... ірі бөлінуі нәтижесінде малшы
тайпалары пайда болып, олар ... ... ... малды қолданды. Оның
нақты түрі жергілікті жердің жаратылысына ... әр ... ... ... ... қызметін мал атқаруы әр халықтардың ауыз әдебиетінде
сақталғаны соншалық, кейін металдан соғылған ... да мал ... ... жалпы эквивалент ретінде пайдаланғаны ... ... ... ... ... ... жазылған. Гомердің көне Троя батырлары
туралы поэмасында өгізді құн өлшемі ретінде ... ... ... ... сөзі «пекуния» (ақша) ... (мал) ... ... (мал) сөзі ... ақша ... ... негізі осыда жатыр.
Қазіргі кезде қолданылып жүрген «капитал» сөзі де осы мал ... ... ... ескі ... ... көп мал басы ... сол
байлықты «капитал» деп атаған.
Қолөнер дамығаннан кейін, солтүстік ... ақша ... ... ... ... Жүн ... ... Тибет және Памир де кең көлемде
қолданған еді.
5
Теңіздердің жылы жағалауын мекендеген елдер айырбас құралы ретінде
бақалшақ, қабыршақ ... ... ... ... ... ... чангос, цимбис, бангез, хайква және т.б.
Бақалшақ ақшалар тауар ақшаларының ең бір тұрақты, орнықты ... ХХ ... 70 ж.ж. ... ... аралдарының кейбір жерлерінде
қабыршақтардың үш түрі айналыста қолданылды. Олар: ең арзаны – қара ... ақ ... ... аса ...... ... (ронго).
Жалпы эвивалент ретінде металлдар қолдана бастады. Меаллдардың өзіне
тән ерешелігі болды – біркелкі, ... ... т.б. Оның ... ... мен ... берілді. Сонымен қатар, мыс, темір, қалайы,
қорғасында қолданылды.
Монеталардың пайда болуы – ақшаның құрылуындағы соңғы ... ... ... эвивалент рөлін тарихи тұрғыдан алтынға бекіткен.
Алтынның басқа барлық тауарлардың ... ... ... оның ... ... К. Маркс айтқандай: «Табиғат ақшаны жарапайды. ... ... ... ... ... ... эквивалент рөлін атқарушы ең басты тауар болып
отыр. ... ол ... ... ... ие: ... ... әдемі,
бұзылмайды, тот баспайды, тек қана «патша арағында» ериді. Екіншіден, ең
бастысы алтын ... ... ие. ... қоры аз ... оны ... ... көп ... болады. Оны өндіру қиынға және ... ... 1 кг ... алу үшін 3000 м орта ... ... 100 ... қайта өңдеу керек болады.
Алтын тек қана валюта резервтерді ғана құрамайды, ... ... және ... ... ... ... синтетикалық талшықтарды жасау үшін де қолданылады.
«Ақша – зат емес, ол – ... ... Оалр ... ... ... ... келеді. Бұл дегеніміз, қоғамнан бөлінген
адамға ақшаның қажеттілгі жоқ.
Ақша - ... мен бөлу ... ... ... ... бір
экономикалық қарым-қатынастарды көрсететін, тарихи даму үстіндегі
экономикалық ... ... ... ... ... ретінде
ақшаның мәні оның үш қасиетінің бірігуімен көрініс табады.
- ... ... ... формасында ақшаны пайдалану кез келген
материалдық құндылықтарға ... ... ... ... ... ... ... бұл мүмкіндік елеулі
қысқарды және тік қоғамдық жиынтық өнімді пайдалану және ... ... ... ... ... ... байланысты,
жалпыға тікелей айырбастау елеулі түрде кеңіді.
- Ақшаның айырбас құнының ... ... ... пайдалану бұл: олар
несие ... ... ... ... берешектерді өтеу,
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қаржыландыру, Ұлттық банктің несиелік ресурстарды
басқа банктерге сатуы және т.б.
- Еңбектің сыртқы заттық өлшемі ... ... ... ... ақша көмегімен өлшенуі мүмкін құнын анықтау арқылы көрінеді.
Ақша нарықтық экономикада ақша-несиелік реттеуде айналыстағы ақша
массасының ... ... ... ... жеңу және ... жалпы
өнімді ынталандыру бағытында қолдануда.
Ақшаның әрбір қызметі ақшаның тауар ... ... ... ... өзара байланысының формасы ретіндегі әлеуметтік-
экономикалық маңызының белгілі бір ... ... Ақша бес ... ... құн өлшемі, айналыс құралы, төлем құралы, қор және қазына ... ... құн ... ретінде. Құнның өлшем қызметі тауар ... ... ... жеке құны бар ... ... құн ... болады.
Ақша еңбек өлшемі – ол жұмыс уақытын емес, осы еңбекпен құрылған құнды
көрсетеді.
Тауар ... ... үшін ... ... ... ... жоқ. Ақша ... қызметін қолдағы ақша емес, ойдағы ақша ретінде ... ... ... ... оны ... ... бұрын өтеді, ал құнның
тауарлы формасын ақшалай формасына айналдыру үшін тауардың бағасын ... ... ... тауардың құны, оның бағасы болып табылады.
Ақшаның өз ақшасы болмайды, олардың құны ... ... ... ... орнына ақшалар, кез келген тауарлар санын сатып алу мүмкіндігі бар.
Құн өлшеу қызметі ... ... ... ... ... ... ... Бірақ тауар бағасын анықтау үшін баға масштабы қажет.
Баға ... деп ақша ... ... мемлекет белгілеген белгілі бір
металдың (алтын, күміс) мөлшері мен массасын ... ... ... ақша ... теңестірді.
Құн өлшемі және баға масштабы арсында айырмашылық бар. Құн ... ... ... ... ... ... ... яғни құн өнімді
шығаруға жұмсалған ... ... ... Ал баға ... ... ... мемлекет заңды түрде бекіткен – құқықтық ... ... ... ... ... өз құнынан ауытқуы салдарынан
металл ақша айналымы кезінде ... ... баға ... ... ... ... айта кеткен жөн.
Ақша айналыс құралы. Тауарлардың бір-бірімен айырбасталғанда ақша
делдалдық қызмет атқарады.
Тауарлар бір ... ... ... ... ... ... ... дейін қозғалыста болады. Ақша айналысы пайда болғаннан ... ... ... (Т-Т) ... айналысы (Т-А-Т) формасына көшеді.
Сөйтіп, екі жол пайда ... Т-А – ол ... ... ақша алу ... ... екіншісі А-Т – бұл ақшаға керекті тауардың сатып ... ... ... ... ... пен кеңістіктегі өзара сай келмеушілік
жойылды.
Өзінің ... ... ... ... кететін тауарларға
қарағанда, ақшалар айналыс құралы ретінде барлық уақытта ... ... және ... алу ... ... ... ... құралы қызметінің ерекшеліктері:
• тауар мен ақша бір-біріне қарсы қозғалыс;
• бұл қызметті ойдағы ақша емес, нақты, қолма-қол ақша ... ... ... тез ... оны нағыз ақшалар
емес, оны ауыстырушылар – ақша белгілері орындайды.
Ақша айналыс құралы қызметін орындайтындықтан, ... ... ... тиіс тауарлар слммасымен анықталады. Ақша неғұрлым тез
айналса, солғұрлым айналысқа аз мөлшері ақша ... Егер де ... ... ... массасынан көп болса, онда бұл олардың құнсыздануы, яғни
инфлияцияға алып келді.
Ақша төлем ... ... ... ақша ... ... ... ақы ... дейін сатып алынған немесе керісінше болса, онда
бұл жағдайда ақшалар төлем құралы қызметін атқарады. Сатып алушы ... ... ... ... басталған кеде ғана төлейді. Яғни, бұл – ... ... ... ұғым. Тауар несиеге сатылғанда стаушы – несие беруші
(кредитор), ал ... ... ... ... деп аталады.
Ақшалар төлем құралы ретінде тек қана тауар айналысына ғана емес,
сонымен бірге қаржы-неси ... да ... ... ... ... ... болады:
➢ тауарларға және көрсетілген қызметтерге ақы төлеу;
➢ еңбек ақы, ... ... ... ... ... ... ... міндеттемелерін өтеу;
➢ банктік, мемлекеттік, тұтыну несиелері бойынша қарызды өтеу;
➢ сақтандыру міндеттемелерін төлеу
➢ әкімшілік-сот сипатындағы ақыларды төлеу және ... ... ... ... де өзара айрмащылықтары бар: ... ақша ... алу ... ... және ... ... ... ақшалары да жүреді. Тауарды несиеге сатып ала отырып, ... ... ... ... оған ... міндеттемені жазып береді. Ал,
борыш өтелгенннен кейін, ақша ... ... ... ... ... ... ... толық бағалы емес нақты ақшалар, ал борыштық
міндеттемелер қарызды өтеудегі ойдағы ақшалар.
Ақшаның төлем құралы қызметіне ... ақша ... заңы ... ие ... Егер ... ... сатылса, онда қолма-қол ақшаның қажеті
керек жоқ. Осыдан қолма-қол ақша өз қажеттілігі кеми ... Ал, ... ... ... ақша ... ... арта түседі. Бір
ескерту, егер қарыз өз уақытында өтелмесе, онда бұл басқа да ... ... ... бюджетке төлейтін қарыздар, жалақы ... және ... ... ... ... ... ... несие қатынастары мен
несие жүйесін дамытты. Ол – ... ... ... шығарудың тағы бір түрі
болып келеді.
Ақша – қорлану және қазына жинау құралы ретінде. ... ... ... ... ... үшін ақша ... ... керек. Ақшаның
қорлануының қажеттігі Т – А – Т айналымының екі актілерге Т – А және А – ... ... ... ел ... ... қазына» түрінде болды, ... ... ... ... Бұл экономиканың дамуына еш әсері ... ... бұл ... яғни айналыстан тыс жатқан ақша болып келді.
Бірақ та бұл несиелік жүйе және қор ... ... ... ... болды.
Қазынаны қорландыру үшін тек нақты (алтын) ақшалар қажет, себебі толық
бағалы ақшалар материалданған құнның формасы ретінде байлықтың жалпы түрын
сипаттайды. ... ...... монеталар мен алтын құймаларды
жинақтаумен сипатталады.
Тауар айналымының үзіліссіз өзгермей қозғалыста болуы үшін ... ... ... ... ... ... бір ... айналысқы қосымша
ақша мөлшерін шығару немесе керісінше қосу қажеттігі туады.
Ақша ... ... ... тыс ... ақша ... бастайды.
Қорлану кезінде де ақша өз құнын өзгертпей сол қалпында сақталыды, олар кез
келген уақытта қайта айналысқа түсуі немесе айналым ... ... ... алады. Айналым құралдарын және тұтыну заттарын сатып алу үшін ... ... ... керек. Ақша қорын жинау ұйымдарының жинақтары ... жеке ... ... болады:
➢ кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп ... және ... ... ... ... түрінде ұжымдық қорлану;
➢ банктердегі, мемлекеттік облигациялардағы ,т.б. салымдар түріндегі
жинақтар.
Несие жүйесі арқылы ұйымдардың, халықтың салымдары ... ... ... бұл қызметте ақшалар ұлттық табыстың қалыптасу, бөлу ... бөлу ... ... ... ақша қызметі. Халықаралық еңбек бөлінісінің дамуы, тауар
шарушылығының кеңеюі, шараушылық байланыстардың ... ... ... ... осы қызметтің пайда болуына смебеп болды.
Дүниежүзілік ақшалар интернационалдық құн өлшемі, халықаралық төлем және
сатып алу ... ... ... етеді.
Ақшаның бұл қызметі капитализмге дейінгі ... ... ... ... Бұл ... ... ... бағалы ақшалар(алтын), ал
кейінірек нағыз ақшалар (шетел валютасы) атқарды. 1867 жылы Париж келісімі
бойынша дүниежүзілік ақша қызметін тек ... ... ... ... алтын
үш түрлі бағытта қолданылды:
9
1. барлық елдерде төлем құралы, яғни халықаралық төлем ... ... ... ... ... есеп ... барлық елдерде сатып алу құралы, яғни басқа шет ... ... алу ... ... ақша ... ... ... байлықты қаржыландыру құралы ретінде ақшаны бір елден
екінші елге ... яғни ... ... ... ... ... қолданылды.
Дегенмен алтын айналысы тұсында да ... ... ... ... ... ... ... қызмет етті. 1913 ... есеп ... 80%-зы ... фунт ... ... векселімен жүргізілген, ал алтын халықаралық есеп ... ... ғана ... ... ж. ... ... ... Халықаралық келісімде ағылшын фунт
стерлингі және АҚШ доллары ... ... деп ... ... ... Ал ... ... 1944 ж. Бреттон-Вудсте (АҚШ) қабылданып,
ағылшын фунт стерлингі мен АҚШ ... ... ... ... берді. Біраз уақыттан кейін ақшаның жаңа формалары пайда бола
бастады: СДР – арнайы қарыз алу құқығы (1970ж.), ЭКО – ... ... ... ... ... болды. Ал 1999 жылдың 1 ... ... ... ... ақша ... «еуро» айналысқа енгізілді.
Дегенмен, дүниежүзілік ақшалардың дамуы ұлттық ақшалардың металл
ақшадан несиелік ... өту ... кеш те ... ... ... ... ақша ... дүниежүзілік ақша ретінде қолданылуының себептері:
Біріншіден, бұл елдердің дүниежүзілік сауда мен несие қатынастарында
жоғары ... ... ... бұл елдердің басқа ... ... ... ... ... ... дамыған және әлемдік рыноктағы тауарларының үлес
салмағы қомақты мемлкеттердің ұлттық валютасы дүниежүзілік ақша ... ... ақша ... тек ... танылғасын халықаралық
есеп айырысу құралдары алтынға еркін айырбасталуы тиіс. Бұл қасиеттің
болмауы дүниежүзілік ... ... ... ... Ақша ... Ақша металдық теориясы және ақша металдық айналысы.
Осы теорияны ұстанушылар алғашқы қорлану ... ... ... ... ... ақша ... ... және осы
байлыққа метеллды да жатқызуға болады. Қоғамның негізгі байлығы болып ... ... ... ... ... ... фетишистік сипатта, себебі
бұл теорияның пайымдауынша алтын мен ... ... ... ... ... онай ... ал ... тауар шараушылығындағы өндірістік
қатынастардың сипаттайтын ақша екендігі жөнінен ... ... ... теориясының ең басты өкілі ретінде М.М Сперанский болып табылады. Оның
пікірінше, ақшаға тек нағыз бір ғана ақша деп ... ... ... ең жақсы металл ақша – күміс. ХІХ ... ІІ ... ... ... ... ... ... болып келеді. Бұл ... ... 1871 – 1873 ж.ж. ... байланысты.
Неміс экономистердің тұжырымдауынша ақша ретінді тек алтын ғана емес,
сонымен қатар, металлға ... ... банк ... да ... Сол ... ... ақша ... ақша реформасымен бір күйде
жүргізілген еді. ... ... ... ... ... экономистері
Ж. Рюэфф пен М. Дебре және ағылшын экономисі Р. Харрд халақаралық
ақша айналысына алтынде ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюы және дамуымен байланысты өзгерісте ... ... ... қосы ... бұл ... ... немесе бақыланбайтын стихиялы ақшалай ... ... ... алтын қорынаң өсуі экономикалық дамуға қарсы бола алмайды,
нәтижесінде бұл ақша бірлігінің артуына әкеліп, ... ... ... қасиеті өз қабылетін жояды.
Бұл жағдай ақшаның мазмұны бағалы металлдың N мөлшеріне берілген құжат
ретінде біртіндеп иелерінің эмиссиялық ... яғни ... ... өзгереді. Нақты экономика тұрғысынан қарағанда алтын қарапайым
тауар болса да ерекше олын алады.
Металл ... ... түрі – ... ... әр ... ... ... металл түрі өз келбетін өзгерте түседі. Ол біраз ... ... ... ... ... ... ... жоғары сатсында металдан монета құйыла бастады. Көпестер ... ... ... ... болды.
Монета – заң жүзіндегі құрамындағы белгілі бір металдың ... ... ... тағайындағы ақша белгісі.
Мемлекет сынаманы (пробаны), металдың массасын, типін, ремидиумды
(металл массасының ауытқуы), эмиссия ережесін, т.б. ... ... жағы – ... ... жағы – ... ... – гурт деп ... монета құны монета соғуға кеткен метал құнына тең ... ... ... ... деп ... Ал, егер ... номиналы оған жұмсалған метал
құнынан жоғары болса, онда ақша толық құны жоқ ақша деп ... ақша ... ... ... ... ... – жалпыға бірдей эквивалент рөлін екі немесе одан да көп
металл (алтын және күміс) атқарады.
Монометаллизм – жалпыға бірдей эквивалент ... тек бір ғана ... ... т.б.) ... б.з.д. ІІІ-ІІ ғ. Римде мыс монометаллизмі, ... ... ... ... ... ХХ ғ. ... ... деноминация
жүргізілді.
11
Алтын алғашқыда ел ішінде төлем құралы ретінде қолданылса, 1976 ж. ... ... ақша ... ... ... ... ... әлемдік рынок айналымынан да несие және қағаз ақшалармен
ығыстырылды.
1.2.2 Ақшаның номиналистік ... және ... ақша ... ... ... бұл ... меркантилистер металлизмге қарсы тұжырым
вексель, ... ... ... ... ... ... бастайды.
Номинализмнің екі ережесі бар:
- ақша идеалды есеп бірлігі болып ... және ... ... ... құны ... бұл ... ... да ішкі ие емес.
Сонымен, номиналистер ақшаның құынын жоққа шығарып, оған ... ... ... ... ... Адам Смит айтқандай, ақша – бұл
айырбас процесін жеңілдететін техникалық ... ... және ... Оның пікірінше, ақша екі жақты мәнге ие:
- ... бір ... ... көрсетеді;
- басқа тауарды сатып алу мүмкіндігі.
ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басы арасында номинализм үстемдік етеді. ... бір ... бар: оның ... ... қағаз ақшалар болады.
Осы номинализмнің мәні жақсы түрде ... ... ... ... ... 1905ж.) ... жазылған:
• ақша – құқықтық тәртіптің өнімі, мемлекеттік биліктің туындысы;
• ақша – мемлекеттік хартальдік төлем ... яғни ол ... ... ... ... белгілері болып табылады;
• ақшаның негізгі қызметі – төлем құралы.
1929-1933 ж.ж. экономикалық дағдарыс кезінде ... ары ... ... Дж. ... ... ақшаларды «арбаның бесінші дөңгелегі» деп атайды.
Қолданыста қағаз ақшалар болу керек, ал металл ақша айналыстан шығып ... ... ... ... ... П. ... Оның айтуынша, ақша тек тауармен ғана байланыста болмай, сонымен
қатар ақша шартты белгілерге айналады. ... ... ... ақшалар
алмастырды. Қағаз ақшалар ақшаның мәнін, олардың ішкі табиғатын ашады. Ақша
дегеніміз ол жасанды ... ... ... ... 1964, 98-69 ... ақшаның пайда болуы металл анйлысының объективті заңдылықтары
және капиталлизм тұсында тауар өндірісінің ... ... ... ... ... ... ... дербес құны жоқ ... ... ... ақшадан қағаз ақшаға көшу себептері:
← ақша құн өлшемі қызметі ойдағы ақша ретінде атқару ерекшелігі;
← ақша айналыс құралы ретінде шапшаң орындауы, ... ... ... бұл ... ... ... келтіреді;
← монеталардың тозуы мен бүлігуі;
← мемлекеттік басшыларының және жеке адамдардың - ... ақша ... ... ... өз ... жабу ... қағаз ақшаларды шығырып,
қолдануы.
Сөйтіп, Маркс айтады: «өзінің айналыстағы делдалы ретінде ... ... ... ұшырады, тіпті жай ғанабір жапырақ қағазға дейін
жұқарды».
Қағаз ақша ( ... ... – ол ... ... ақша ... айналыс
және төлем құралы қызметін орындайтын, металға айырбасталмайтын,
мемлекеттің өз ... ... ... ... ... ие ... Олар ... мен күміс орнына тарихи тұрғыдан пайда болды.
Қағаз ақшаның өз құны жоқ, себебі оны өндіруге аз еңбек ... ... ... ... түрде бекітілген қағаз ақша сатып алу ... және ... ... Ал, егер ... тыс ақша ... онда
олар бос ақша деп саналады. Нақты ақша ... ... өз ... қызмет
ететін болса, ал қағаз ақша айналыс процесінде нарықтық құнға ие болады.
Қағаз ақша эмитенттері – Қаржы министірлігі ... ... ... ... түрі бұл мемлекеттің өз шығындарын өтеуде қолданатын
стаонтары, ал екіншісі бұл жанама түрде жүргізіледі.
Олардың өз құны ... ... ... ... ... Құнсыздану бірнеше себептерге байланысты болады:
• бюджеттің тапшылығын жоюға шығарылған ақша ... ... және ... ... емес ... еңбек өнімділігінің құлдырауы;
• тауар массасының төмендеуі;
• пассивтік төлем төмендеуі;
• ақша шығаратын үкіметке сенімнің ... ... бәрі ... ... қымбаттануына әкеледі. Үкімет халықты
сақтандыру барысында жалақаны, зейнетақыны көтереді. Егер халық тұтынатын
тауар өндірісі ... баға өсе ... ... ... ... нашарлай
түседі. Баға – жалақы – баға тізбегі айналып жүреді.
Ақшаның құнсыздануы бұл тұрақсыз экономикаға тән ... ... ... ... ... ... ... тауарды сату уақыты оған ақша төлеу
уақытына кейде сай ... ...... ... ... Несиа ақша –
сатып алушының қарызды қайтаруда пайдаланатын құнның қағаз белгісі немесе
қарзды өтеудегі ... ... ... ... ... ... да қағаздан жасалады, бірақ оны банктер әр түрлі
шаруашылық процестеріне байланысты ... ... ...... ... іс жүзіндегі айналым
қажеттілігін тудырады. Несие нақты өнім ... ... және оны ... ғана ... ... бір ... ... үшін берілсе, оны
қайтару сол ... ... ... ... ... ғана ... байланысты қарыздарға берілетін төлем құралдарының көлемі мен
айналымның ақшаға нақты ... ... ... ... ерекшелік несие ақшаны қағаз ақшадан негізгі артықшылығы болып келеді.
Несие ақшалары айналымындағы ... оның ... ... шаруашылығы
бойынша жүргізілген несие операцияларында байқалады.
Қазіргі ... ... ... ... ақшаларын несие ақшаларының
ығыстырып ... Оның ... ... ... несие ақшалары қолдануда ... және ... ... ... өсуіне қажеттігіне мүмкіндік береді;
• оларды пайдалану айналыс шығындарын азайтуға, өндіріс ... ... ... ... ... ... ... банкнота, чек, несие
карточкалары жатады.
Вексель – бұл мерзімі жеткен соң ... ... ... ... ... ... төлеуді талап ету құқын беретін жазбаша түрдегі қарыз
міндеттемесі.
Вексель несиеге сату негізінде, яғни коммерциялық несиелеудің ... ... ... ...... банктерді
жанай өту арқылы несиелеу болып табылады, яғни ... ... ... ... ... ... сатып алған тауар үшін ақшасын
бермей, оның орнына вексель ... ... Ал егер де ... ... ... ... кезде, ол сол вексельді банкке беру арқылы өз ... ... ал ... алушы банкпен есептесуі керек болады.
Вексель жай және аударым болып екіге бөлінеді. Жай вексель екі ... ... Бұл ... ... вексель ұсынушыға белгілі ақша
сомасын ... ... ... ... ... субъектің қатысуымен жүреді: вексель беруші,
вексель алушы, төлеуші. Вексель ... – ол ... ... ... жақ. Вексель иемденуші – ол вексельде көрсетілген соманы алуға ... ... ... Жай ... ... ... ... берушінің өзі
болса, ал аударым векселі бойынша төлеуші – үшінші жақ. Аударым векселі
(тратта) – ... ... ... ... ... вексельде көрсетілген
соманы төлем уақытында белгілі бір жаққа төлеу жөнінде берген жазбаша үкім.
Вексель бойынша ... ... ... ... ... ... етілуі
мүмкін. Онда «аваль бойынша есептелсін» деген белгі вексельдің бет жағына,
немесе алложеге ... ... ... ... ... ... өзіне алады.
Вексельді қолдану ақша айналысының шығындарын үнемдеуге ... ... ... ... ... ... ауысуының шекарасы
бар:
• вексельдің пайда болуына себеп болған коммерциялық несие ... тек бір ... ғана ... ол ... ... вексельдік міндеттемелер талаптарын өзара есепке алу бойынша сальдо
қолма-қол ақшамен ... ... жеке ... ... ... оның ... аясы тек
төлем қабілеті бар субъектілермен ғана шектеледі;
• вексель айналымы тек қысқа мерзімге беріледі.
Вексель шығарушы жағдайына ... ... оның түрі – ... және ... ... ... ... – ол белгілі бір соманы
субъектілер бір-біріне беру ... ... ... ... ... 3 ай ... ... шығарған қазыналық векселі. Ол номинал бағасы
бойынша банкке сатылып, уақыты жеткенде ... құны ... ... ... ... вексель – ол нақты ештеңемен қамтамасыз етілмеген қарыз
міндеттемесі. Достық векселі – екі адамның бір-біріне банк ... ... ... алып беру қарыз мңндеттемесі.
Бірақ не несиелік, не қазыналық вексель несиелік ақшаға жатпайды.
Несие ақшалардың келесі бір түрі – ... Ол ХVII ғ. ... ... ... - әр мемлекеттің ... ... ... және ... талабы бойынша төленуге тиісті банк берген қарыз міндеттемесі.
Толық құнды ақша айналысы ... ... көп ... адам ... ... ... ... Банк сол алтынды алып, оның орнына
банкнота (банктік жазу) ... еді. Ол ... ... ... ... оны ... ... Бір сөзбен айтқанда банкнота – банк беретін
вексель болып ... ... ... ... екі ... ... ... және алтындық (банктің алтын қоры). Ал алтынмен
қамтамасыз етілмеген бөлігін ... деп ... ... ... болғанымен де, оның ерекшеліктері де бар:
• несие беруші – вексельде сатушы, ал банкнотада Орталық банк;
• вексельді ... жеке ... ... ... оның ... бар, ал ... ... банк шығаратындықтан, қоғамның
несие ақшасы айналыста жүреді;
... ... ... ... ... ... қоры ... қоғамдық кепілдемесі болып табылады;
• вексельде өтеу мерзімі (2-3 ай) қысқа уақыт аралығы, ал банкнота да
шектелмеген.
Сонымен ... ... ... ... ... да – ... ... әдісі, қайтарылуы және айырбасталуы жөнінен де - өзгешіліктер
бар:
• қағаз ақша айналыс құралы, ал банкнота ақшаның төлем ... ... ... ... жеке ... ... банкнотаны Орталық банк
шығарады;
• классикалық ... ... ... ... банкке
қайтарылады, ал қағаз ақша әрдайым айналыста болады.
• банкнота ... ... ... ... ... күміске
айырбасталады, ал қағаз ақша айырбасталмайды.
Қазіргі кезде ... бәрі ... ... ... ... сондықтан олар тек өз елінде ғана төлем құралы болып жүре ... жылы ... ... ... ... ... ҚР-ның теңге және несие ақша
– банкнота болып келеді. Себебі, ол – ... ... ... ...... ... салымдар мен қолма-қолсыз ақшалар ... ... ... ... ... ... ... – бұл шот иесінің чек иеленушіге чекте көрсетілген сомасы ... чек ... ... көрсетілген ақшаны аудару туралы банкке
берілетін жазбаша үкімі. Алғаш рет ... ... 1683 ж. ... болды.
Чек, банктегі ағымдағы шоттан қолма-қол ақша алу үшін; тауар сатып алу
кезінде және қарызды қайтарғанда; қолма-қол ... есеп ... және ... ... ... ... ... кітапша түрде болады. Чек екі түрлі болып келеді: ақшалай
және есеп айырысу. Ақшала чек – мұнда ... ... ақша ... ал ... чек – ... чек деп ... Чек кітапшасынан жұлынған чек
парақшасы тауар сатып алу кезінде, қызмет үшін ақы беруде қолма-қол ... ... есеп ... чек ... алу үшін ... өтініш жазады. Төлем
тапсырмасы негізінде банк есеп айырысу шотынан ақша қаражаттарын есептеп
шығарады және шотта ... ... ... ... ... чек ... арқылы есептеседі. Жабдықтаушы-кәсіпорын осы чекті өз банкіне ұсынады,
осыдан ... ... сома ... есеп ... ... ... ... соң осы чек төлеушінің банкіне жіберіледі, онда жеке ... ... сома ... Сөйтіп чек – несие ақша ретінде қолданады.
Дамыған мемлекеттерде чекті қолдану тез қарқынмен дами түсті. ... ж.ж. АҚШ – 90%, ... – 60%, ... – 25% ... ... ... Бұл жағдай көптеген шығындарғы әкелді. Шығындарды азайту
мақсатында чектерді есептеуде автоматты жүйені енгізу болды.
Банк жүйесінде ғылыми-техникалық прогрестің дамығаны ... ... ... ... «Бэнк оф Америка» банкте чектерді өңдеу үшін
автоматтандырылған электрондық құрылымды банк ісіне енгізді.
Пластикалық ... ... ... мен ... ... сонымен қатар иесіне банктен қысқа мерзімді қарыз алуға мүмкіндік
беретін есеп айрысу құралы. Олар ... ... ... ... ... ... аясында қолданылады.
Қазірде пластикалық карточкалардың дамыған елдерде белгілі бір үлгімен
он шақты түрі бар: ... ... ... ... ақша алу ... және көңіл күй көтеруге арналған, халықаралық есеп ... ... рет ... ... өз жүйесіне 1992 ж. қарашада
ӘлемБанк енгізді. Ал 1994 ж. ӘЛЕМКАРД дебеттік карточка ... ... ... ... да банктер (КазКомерцБанк, Халықтық банк) қолдануда.
Несиелік ... ... ақша ... ... ... ақша айналымының жылдамдығын ұлғайтады.
Қорыта келгенде, ақша айналымына ақшаның неше ... ... ... ... енгізген адамзат қоғамының негізі – тауарлы
өндіріс
16
болғандықтан «ақшасыз шаруашылық» деген ілім құрғақ қиял болып ... Ақша ... ... ... саны К. Маркстің ашқан ақша айналысының заңымен
реттеледі. Ақша айналыс заңы – құн ... ... ... ... Ол ... ... үшін қажетті ақшалардың санын (Ата) анықтайды:
тауарлар бағасының формасы
Ата ... ... ... ... ақша саны – ... ақша саны мен сатуға арналған
тауарлар массасы және ... бір ақша ... ... ... ... бір ... болуын талап етеді. Айналысқа қажетті
ақша саны формуласы мынадай:
PY = TV + ... Р – ... ... ... – өндіріс көлемі;
T – ақша саны;
D – депозиттер;
V және V1 – ақша және ... ... ... жылы ұлы ... ... ... ... теориясы өзінің
ықпалын жоғалта бастады. Оның орнына кейнсиандық теория нақты экономиканы
басқару жүйесін ... 70 ... бас ... ... елдерде инфлияцияға қарсы
күресуде жағдай монетаризмнің жаңа ... ... ... ақша саясатына
негіз болды. Осы процесспен бірге жұмыссыздық та орын алды.
Ақша төлем құралы қызметін атқаратындықтан, айналысқа ... ... ... ... ... ... Қарыздарды жабу кезінде қолданылады.
Содықтан тауарды несиеге берген, айналысқа аз ақша мөлшері түседі. ... ... ... ақша ... немесе халықтың қолындағы ақша
резервтерін қалыптастырады. Сөйтіп, айналысқа қажетті ақша ... ... ... ... – Нтб + Мтс – ... ...... қажет ақша;
Стб – сатылатын тауарлар бағасынығ сомасы;
Нтб – ... ... ... ... сомасы;
Өтс – өзара өтелетін сомалар;
Аос – айналыс және төлем құралы нетіндегі ақша айналысының орташа
саны;
Мтс – ... ... ... ... экономикада айналыста сатылған тауарлар
бағасынан ақша саны кем болу ... бұл – ... ... ... ... ... болып келеді. Тағы ... зат: ... т.б. ... ... төленбеушілік жай ақша массасын ұлғайту арқылы
шешіледі деген айтылмайды. Бұның ... ... ... ... ... потенциалды банкроттардың болуы, күйреушіліктің
тиімді тәжірибесінің болмауы, жекешелендіру процесесінің аяқталмауы, ... ... ... және ... ... ... айналысқа керекті ақша санының мөлшерін дәл
есептеуге мүмкіндік бермейді, ол ... ... мен ... ... ... ... ақша ... орнын
анықтайды.
Осындай жағдайларды айналысқа керекті ақша санына өндірістің дамуының
шарттарына тәуелді болып келетін әр түрлі факторлардың ... ... ... ... айналастағы тауарлар мөлшері, тауарлар ... ... ... де ... ... ... ақша санына кері әсер ететін факторлар:
• несиенің даму дәрежесі, ... егер ... ... ... ақша аз мөлшерде түседі;
• қолма-қолсыз есеп айырысудың дамуы;
• ақша айналысының жылдамдығы.
Айналысқа ақша екі ... ... ... ... ақша (банкнота,
монета) және банктік айналым ақшасы (шоттардағы ақша). Осы екі деңгейлі
банк ... ... ақша ... ... ... ... банк
шығарады, ал қолма-қол емес ақашаны коммерциялық банктер шығарады. Осы екі
форма бір-бірімен тығыз байланысты. Банктік ... ... ... ... ... Егер ... ... қаражат иесі өз ақщасын
шоттан ... ақша ... ... онда ақша ... банкнотаға
айналады. Ал егер, клиент банкке жазу ... ақша ... онда ол ... қолма-қолсыз формасы болып келеді. Осы екеуінің өзгерістерін
талдау үшін, ақша ... ... ... компоненттерді қамтитынын
анықтайды.
1.3 Ақша жүйесі жөніндегі түсінік және оның ... мен ... ... ... тән ... ақша ... бар. Ақша ... ол тарихи қалыптасқан және мемлекеттің ұлттық заңдарымен бекітілген
біртұтас ақша ... ХVI – XVII ғғ. ... ... ... ... болды. Алайда өзіне тән элементтері айналымды бұрын жүре
бастады.
Ақша жүйесінің типтері. Ақша – ... ... ... ... ... ... эквивалент қызметі, немесе ақша – құн өлшемі қызметін
атқаруына байланысты қалыптасты.
Ақша жүйесіне тән ... ақша ... ... ақша ... ... тәртібі, ақша түрлері (қағаз және несие ақша), валюталық
бағам
18
(басқа бір елдің ақша ... ... ... сол ақша ... ... ақша ... ... типтері қалыптасты:
← металдық айналыс – ақшалай ... ... ... ақша ... және ... ақшалар алтынға айырбасталады.
← Несие және қағаз ақшалар – банкнота алтынды ... ... ... ... ... ... құн ... ретінде қабалдынған металл
ақша жүйесі: монометаллизм, биметаллизм.
Биметаллизм – бұл мемлекеттің жалпыға бірдей эквивалент ... ... ... ... ақша ... Оның үш түрі ... ... жүретін валюта – алтын мен күміс ... ... ... ... ... Қос ...... сандық арақатынасын мемлекет
анықтайды;
3. «Ақсақ» (қосалқы) ...... ... алтын белгісі ретінде
жүрді.
Биметаллизм жүйесі капиталистік кезеңді қанағаттандыра ... екі ... ... ... ақша ... ... келді. Айналыста не
алтын, не күміс қалуы керек еді. ... ... аз ... ... ... ... арақатынасы 1:20, 1:22 тең болды. Нәтижесінде
алтын айналыстан ... ... ... ... ... ... ... былай деген: «жаман ақша жақсы ақшаны айналыстан ығыстырады».
Монометаллизм – ол жалпы эквивалент ... тек қана бір ... ақша ... Айналыста не алтын, не ... ... ... ... 1816 ж., ... 1871 – 1873 ж.ж., ... – 1878 ж.ж., Ресей мен Жапонияда 1897 ж., АҚШ-та 1900 ж. ... ... ... 1834 – 1852 ж.ж., Үндістанда 1852 – 1893
ж.ж., ... 1847 – 1875 ж.ж. ... ... ... ... қарай үшке бөлінеді:
1. алтын монеталы стандарт – алтын монета айналысы, ... ... ... құн ... ... ... монеталарға өсу
құны бойынша айырбасталу және т.б. тән.
2. ... ... ...... алтын монета айналыста жүрмейді
және оны еркін соғу жойылды. Алтын ... ... ... бір ... ... ... ... бір
салмағына айырбасталады.
3. алтын девиз стандарты – банкнотаның шетел валюталарына
айырбасталатын ақша ... ... рет ... ... ... ... Осы ... девиз стандартында бір елдің
валютасы екінші елдің валютасына тәуелді болды.
1929 – 1933 ж.ж. дүниежүзілік ... ... ... ... түрі ... Ақша ... қамтамасыз етуінің негізі
мемлекеттің бағалы қағаздарыды.
19
Айырбасталмайтын ... ... өту ақша ... ... яғни ақша айналымының ... ... ... ақша ... ... ... бұзылуына әкеліп соқты.
ІІ. Қазақстандағы ақша жүйесі.
2.1 Қазақстандағы ақша ... ... 1993 жылы ақша ... ... ... – ақша ... тұрақтандыру. Себебі КСРО ылырығыннан кейін екі жыл
аралығында кеңестік ... (сом) ... ... ... ... ... ... біртектес ақша ретінде қолданылады. Қайта құру
жағдайында (1986 ж.) ... ... ... айналыстағы ақша
массасының өсуі қатар жүрді. Тауарлар мен азық-т.лік көбінесе шет ... ... 1990 жылы ... ақша, яғни қолма-қол ақша эмиссиясы 25 млрд.
рубльді құрады.
1991 жылдың қаңтарында «1961 жылғы 50 және 100 ... ... ... ... ... және ... ... тәртібін тоқтату және
фзфматтардфң салымдарынан нақты ақшаны беруді тоқтату туралы» Президенттің
Жарлығы мен КСРО Министрлер ... ... ... ... ескі ... ... ... не бары үш күн берді. ... ... жаңа ақша ... 200, 500, 1000 рубльдік түрдегі купюралар
шығарылды.
1992 ... ... ... КСРО ... ... ... Орталық Банкіне
айналды. Сөйтіп, рубльдің басты эмитенті қызметін атқару жүктелді.
КСРО ыдырғаннан соң кеңес валютасы – рубль ... ... ... ... ... ... алған мемлекеттер аумағында ... ... Өз ... ... жас мемлекеттер ... ... ... ... ... ... қойған заңдармен
экономиканың социалистік ... ... ... өті ... біртұтас валютаны сақтау аумағы сәтсіздекке ұшырады.
КСРО-ның ыдырауынан бастап, тәуелсіз мемлекеттер өзінің ... ... ... ... өзінің егемендігін жариялаған уақыттан
бастап 15 ұлттық банк құрылды. Осының бір ... ... ... болып келеді. Ресей бағаны босатқаннан кейін әрбір тәуелсіз
елдерде олардың ... ... ... ... ... ... әр елде әр түрлі қалыптасып, әр түрлі бағалануы болды. Нақты
ақашаның жетіспеулігі, кейбір елдерде Ұлттық Банктерінің ... ... ... Латвия, Литва).
1992 жылдың шілдесінде Ресей Орталық ... ... ... мен
Ресей күнделікті екі жақты төлем есебін жүргізу жайлы талап қойлды. ... ... ... ақша ... көлемінде және
техникалық несие ретінде жүргізілді. Келесі қадам – ... ... ... осы ... ... ... ... 1992 ж. шілдеде Эстония,
20
Латвия, 1992 ж. қарашада Украина мен Беларусь өзінің ... ... ... 1993 ж. мамырда Қырғыстан, тамызды Грузия өз валюталарын
енгізді. Алб, қалған мемлекеттер 1993 ... 15 ... ... ... ... ... құралы ретінде қолдану келісіміне қол қойылды.
Келісімде көрсетілген міндеттемелер:
• ТМД елдерінің іс-әрекетінің ... мен ... ... ... ... ... шығарылған КСРО валютасын
толық көлемде жойылуы үшін ... ... ... ... ... ... келісімнің екі шарты Ресейді қосқанда, еш мемлекет орындаған
жоқ.
Сөйтіп, 1993 жылы Түркменстан, Әзербайжан, Армения, Молдова ... ... ... қалған үш мемлекет ( Ресей, Қазақстан, Өзбекстан)
жаңа ... ... ... ... ... Банкі айналыста болған ( 1991-
1992 және 1992 ж.ж.) рубльдерді айналыстан шығаруы және айырбастың жаңаға
тек бір апта болатыны ... ... ... ... көлемі 35 мың
рубльдан аспауы керек делінді. Бірақ та Ресей ... ... ... бір айға ... және ... ... 100 000 рубльге тең
болды.
Ресейдегі ақша реформасы, Қазақстанға заңсыз түрде ақшаның келуіне
әкелді. ... ... ... ... ... халық жағдайын қиындата
түсті.
1992 ж. І ... ... ... Н.Ә. ... ... шығып, өзіміздің ұлттық валютамызды шығаруды ұйымдастыру
керектігін айтты. Осыған байланысты, РҚ-ның Ұлттық ... ... ... ... ... ... 1993 ж. ... «Харрисон және ұлдары»
атты фирма керекті мөлшерде ұлттық ...... (1, 3, 5, 10, 20, ... 100) ... басып шығарды.
1993 ж. ҚР-ның Президенті Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан Республикасының
Ұлттық валюта енгізу туралы» Жарлығы ... ... ... 1993 ж. 15 ... сағат 8.00-де Қазақстан мемлекетінің
ұлттық валютасы – ... ... 1993 ж. 18 ... ... ... ... ... құралы ретінде
тағайындалды. Бір теңге 100 тиынға теңелді, ал нақты ақша
ретінде банкнота мен майда ... ... ... ақша мен ... ... 500 ... 1 теңгеге
айырбасталу мерзімі 18 қарашада сағат 18.00-де аяқталды.
Қазақстан Республикасының 16 жасқа толған ... 100 000 ... ... ... ... ... тек қана бір рет
жүргізіліп, арнайы ... ... ... Ал 100 000 ... сом ... ... жеке шоттарында 6 ай мерзімінде пайдалануға берілмеді.
Бұл жағдайды арнайы ... ... ... ... ... бойынша
лимиттен асқан қаражаттар мерзімінен бұрын босатылды.
15 – 18 қарашада екі күн ... ... ... мен рубльді бірге
қолдана алды.
ҚР-ның Ұлттық Банкі теңгенің ... ... ... = 4,7 ... ... Одан ... өткен сайын доллар бағасы арта ... ... және ... ... өз тәуелсіздігін алғаннан бері Қазақстанда
өндірілген алтын мен күміс енді Москваға жібермей, Ұлттық банк ... ... ... ... ... Ұлттық банк шет елдер ... ... ... да сатып алып, резерв қорына кіргізді. Теңгені
айналымға енгізуге жарты жыл уақыт қалған ... ... Н.Ә: ... қаржыны жұмсауға мароторий енгізді.
Қазақстанда Ұлттық валютаны енгізу акциясын ... ... ... 90 млн. ... ... ... ал Жапония еліміздің төлем
балансын қолдау ... ... ... 180 млн. ... ... ақаша реформасы ойдағыдай өтті деуге болады.
Теңгенің айнысқа енгізілуіу инфляцияның қарқынды өсуіне және көрші
елдермен байланыстардың ... мен ... ... ... ... ... ... жағдайына әкелді.
Инфляцияның өсуін тоқтату үшін бір шама ірі ... ... ... ... ... байланысты, 1992 ж. бастап 200, 500, 1000 және 2000
теңге купюралары ақша айналысына енгізілді. Ал, 1993 ж. ... ... оның ... мыс-никельден жасалған 1, 3, 5, 10, 20 теңгелік
монеталары және Абай Құнанбаевтің жүз ... ... 100 ... күміс
монета шығарылды.
1995 ж. отасында Ұлттық банк пен Қаржы министірлігі қаржы рыногына
біріншіден қазыналық вексельдер, содан ... ... мен ... т.б. ... ... ... шығаруынан теңгенің құлдырауын
тежеуге мүмкіндік ... ... ... ... 1993 ж. 2500% ... ж. ... 1260% ... төмендеді, ал 1995 жылда инфляция 58%-ке тең
болды.
1997 жылы мемлекеттің алтын валюта қоры ... ... ... ... ... беру сияқты құнсызданбайтын көздерден
түскен 700 млн. доллармен көбейтілді.
1999 ж. ... ... ... үкіметі теңгенің еркін өзгермелі
курсын енгізу туралы шешім қабылдады. Осы мәселе жайында ... ... ... бастап доллар курсы рыноктағы сұраныс пен ұсыныстың
қалай қалыптасатынына байланысты анықталады, ал ... банк бұл ... ... араласпайтын болады. Ұлттық бүгінгі күнге дейін ... ... ... ... бағамын белгілі бір деңгейде ұстап отыру үшін
жұсмап келді. Бұдан былай олай болмайды...
Қазақстанның төңірегіндегі ...... ... ... – ұлттық валютаның курсы қүрт төмендеп кетті. Мысалы, ... ... 1998 ж. ... ... бастап 4 есе төмендей түсті.
Қазақстанды осы елдермен салыстырғанда теңге тез қымбаттады және ... ... түсі ... айырылды. Сонымен қатар,
өнеркәсіп, ... өз ... ... ... арты түсті.
Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 9% болсын немесе 1 ... 300 млн. ... ... ал ... экспортқа шығатын тауарларымыз 1 млрд. 250
млн. долларға қысқарды...
Міне, осы тұрғыдан ... ... ... бір ғана жолы бар ... ... ... өзгермелі болуына жол беру керек”.
22
Сонымен, Қазақстан теңгесі соңғы жылдары тұрақты төлем құралы ғана
емес, еркін ... ... ... айырбасталады және біршама
тұрақты валюталар қатарына кіреді.
2.2 Ұллтық Банк – Қазақстан Республикасының Орталық Банкі.
Орталық банк ... ... ... реттеуші әрі бақылаушы бас
органның ролін атқара отырып, ерекше орынға ие ... ... ... ... ролі ... ... үлкен өкілеттіліктермен
анықталады.
Біздің еліміздің эмиссиялық резервтік және ... ... ... ... ... ... ие ... банкі» болып келеді.
Орталық банк ақша-несиелік валюталық саясатты анықтайды. Оның ... ... табу ... ол тек ... ... ... ... банк жүйесіне жетекшілік етуге бағытталады.
Орталық банк тарапынан ақша-несиелік реттеудің негізгі объектісіне
экономикадығы жалпы ... және ... ақша ... жатады.
Сонымен қатар, оның динамикасына ... ... ... әр ... ... ... ... Ұлттық банк – бұл бұрыңғы қарапайым клиенттерге қызмет
көрсетумен айналысқан, қарапайым ... ... ... ... ... ... болып келеді.
«Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Заңы бойынша ҚР-ның
Ұлттық банкі ҚР-ның ... ... және ... банк жүйесінің жоғары
деңгейі болып табылады.
Ұлттық банк – ақша резервтерінен, алтын валюта резервтерінен, т.б.
материалдық ... ... ... ... бар ... тұлға.
Әлемдік тәжірибе бойынша ұлттық банкті ұйымдастырудың бірнеше
формалары бар:
➢ мемлекеттің 100% ... ... ... ... ... ... ҰБ, ГФР, Канада, Ресей, Қазақстан.
➢ акцияның бір бөлігі мемлекетке тиеселі немесе мемлекеттің
қатысуынсыз акционерлік ... ... ... ... ... орталық банк функцияларын атқаратын тәуелсіз банктер жүйесі.
Мысалы, АҚШ.
Айта кеткен жөн, Ұлттық банк негізінен унитарлық орган болып ...... ... ... ... қор – ғимараттардан, көліктерден,
құрылымдардан тұратды, ал айналым қаражаты – ... ... ... ... ... банктің резервтері мен т.б. қорлардан
құрылады. Резервтік қор жарғылық қор ... ... ... табыс
есебімен толтырылады және жүргізілген операцияларға ... ... ... ... банкінің таза табысы жарғалық қорды және ... ... ... құрауға бағытталады.
ҚР-ның Ұлттық банкінің басты міндеттемесі – ұлттық валютаның ішкі және
сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Сондай-ақ, банк ... ... ... ақша ... несие, банктік есеп-айырысулар мен валюталық
қатынастар төңірегінде мемлекеттің өз мақсатына жету және ... ... ... ... ... саясатын жасау және жүргізу;
• ақша, несие, банктік ... ... ... ... ... реттейтін нормативтік құқылық актілерді қолдану арқылы
қарыз берушілер мен ... ... ... және ... бақылауды жүзеге асыру.
Ұлттық банкі жұмысының негізгі бағыттары мынадай:
← елдегі несиелік ресурстарды және ақша айналысын ... өз ... ... ... ... ... ... кассалық, несиелік, есеп айырысу
операцияларды ... ... ... ... есеп жүргізу және банктердің есеп беруін ұйымдастыру;
← банк жұмысын заңдау, ... ... ... ... банк ісін ... және қадағалау;
← елдің банк жүейсінің тәуелсіз балансын жасау;
← ғылыми-техникалық, аналитикалық жұмыстар жүргізу;
← валюталық операцияларды жүргізу ережелерін және ... ... ... ... ... ... ... қаражаттары;
• басқа банктермен тартылған және ... ... ... салынған ақшалай қаражаттар;
• мемлекеттік арнайы ... және ... ... бос
қаражаттарынан.
Ұлттық банкті басқару құрылымы мен қызметін ұйымдастырудың мәселелері
«Қазақстан ... ... банк ... Заңы және ... ... ... ... Ережесі негізінде анықталады.
Қазақстан Ұлттық банкі (ҚҰБ) жоғарыдан басқарылатын ... ... ... ... Оның ... ... ... және
директорлар Кеңесінен (Директорат) тұрады. Басқарма 9 адамнан тұрады. Оған
ҚҰБ төрағасы, төрт ... ... ... ... бір ... ... ... бір адам және Министрлер Кабинетінен екі
адам кіреді.
24
ҚҰБ жоғара ... ... ... ... ... ... ... ақша-несие саясатын ұйымдастырады;
• банк қызметіне қатысты ҚҰБ-ның номативтік құқықтық актілерді
бекітеді:
• банктер үшін ... ... ... бекітеді;
• алтын валюта активтерін басқарудың негізгі қағидаларын анықтайды;
• ҚҰБ жұмыс туралы жылдық есепті атқарады, қабылдайды және ... ... ... ... ... үшін ... ... активтер типтерін
бекітеді;
• банктермен және ҚР-ның бюджетімен операциялар бойынша пайыздық
мөлшермемін бекітеді;
... банк ... ... ... багк ... бекітеді және
Ұлттық банк департаментінің директорларын ... ... мен ... үшін ... ... бекітеді;
• ҚҰБ-нің халықаралық және басқа да ұйымдардың қатысуы туралы шешім
қабылдайды;
ҚҰБ ... ... ... ...... оның орынбасарлары → ҚҰБ орталық
аппараты → Департаменттер, дербес басқармалар және бөлімдер → облыстық
басқармалар → ... ... ... ... ... ... приборлық мемлекеттік инспеция, есеп айырысу ... ... бюро ... ... ... кезедерде немесе айына бір рет өткізіледі. Ал
кезектен тыс ... ... банк ... мен ... үш ... ... алдында келесідей есеп береді:
- Ұлттық банк ... және оның ... ... ұсынуымен 6 жылға сайланады;
- ҚҰБ жылдық есебін Президент бекітеді;
- Президент ұлттық валютаның, яғни ... ... ... банк ... ҚҰБ атынан сенім хатсыз мемлекеттік органдармен,
банктермен, несиелік, халықаралық және т.б. қатынастарда бола ... ... банк ... ... ... кеңесінің
қызметін басқарады және Ұлттық банкке жүктелген жұмыстарға ... ... ... ... ... ... – диреторлар кеңесі болып
табылады. Оның құрамына: Ұлттық банк ... оның ... ... ... ... ... Директорлар кеңесі Ұлттық банк
төрағасымен басқарылады.
Ұлттық банк өзінің негізгі қызметтерін ... ... ... ... асырады.
Ұлттық банк «ҚР-ның Ұлттық банк туралы» ... ... ... ... ... ... ақша массасының көлемін реттеу жолы мен республикада
мемлекеттік ақша-несие саясатын ... және ... ... ... ... ... қағаздарды эмиссиялайды;
▪ ҚР өкіметінің мемлекеттің ішкі және ... ... ... ... ... ... банктердің, еншілес банктердің филиалдарына
ашылуына және банктік операциялардың жекелеген ... ... ... ету ... ... ... ... банктердің бағалы қағаздарының ... ... ... дейін міндетті экспертиза
жүргізеді;
▪ банктердің қызметін бақылау мен ... ... ... ... ... белгілейді;
▪ ҚР-ның несиелер бойынша сыйақы пайыз мөлшермесін реттеуді жүзеге
асырады;
... есеп ... ... ... нысандарын анықтайды,
қазақстандық беңгемен банкарлық есеп айырысулардың мезгілінде және
үзіліссіз жүргізілуін қамтамасыз ... ... ... істеуін
ұйымдастыруға тиіс;
▪ ҚР-нда валюталық реттеу мен бақылауды жүзеге асырады ... ... ... ... жүргізуге құқылы;
▪ бірінші кластық элементтермен шығарылатын алты ... ... ... ... ... алады;
▪ мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алады және сатады;
▪ депозиттік сертификаттармен қайтару мерзімі бір ... ... ... ... ... алады және сатады;
▪ депозиттік және есеп айырысу операцияларын жүргізе отырып, бағалы
қағаздарды, басқа да құндылықтарды ... және ... ішкі және ... активтер бойынша болжамды есептер шығарады.
Ұлттық банк ҚР-ның заңдарына сәйкес болатын басқа да қызметтер мен
операцияларды ... ... ... ... ... ... атқарады:
1. ҚР-ның Ұлттық банкнің басты мақсаты – экономиканы ... ... ... және ... ... ... ... қызмет
етуіне жағдай жасау, есеп айырысу жүйеісін ... ... банк ... ... ... Коммерциялық банктер өз клиенттеріне – шаруашылық
субъектілер мен ... не ... ... ... соны ... Оның
клеинттері – коммерциялық банктер мен басқа да ... ... ... Ұлттық банкті «банктердің банкі» деп атайды.
ҚҰБ «банктердің банкі» қызметін атқару үшін:
• коммерциялық банктердің резервтерін сақтайды;
... ... ... ... ... қысқа мерзімді қарыздар береді;
26
• жалпы ұлттық ауқымда қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... ... және ... жүргізеді.
Банктің маңызды қызметі – ... ... және т.б. ... ... деп ... ... ... болып келеді. Орталық
банктерді басқаша «соңғы сатыдағы несие беруші» деп атайды.
Банктерге берілетін ... ...... ... ... ... ... пайда болуының алдында қолданылатын ақша-несие саясатының
уақытша құралы.
РЕПО операциясы – екі ... ... ... операция: бірінші
бөлімде (РЕПО ашу) Ұлттық банк бастапқы дилерге бағалы қағаздарды сатады,
сонымен бір ... ... ... ... ... ... (РЕПО
жабу) қатысушыларға ол бағалы қағаздарды сатып алу міндеттемесін жүктеп, ... ... ... РЕПО ... белгіленген мерзімді Ұлттық банкіге
ақша қаражаттарына айырбастау үшін қайтаруды жүктейді.
Ұлттық банк банкаралық есеп айырысу сияқты жалпыхалықтық шаруашылықтың
есеп ... ... ... ұйымдастырушысы делінеді. сөйтіп келесідей
қызметтерді атқарады:
- қолма-қолсыз және қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ... үшін бірыңғай методологиялық ... ... есеп ... ... есеп айырысы, есеп жүргізу эәне есеп беру ережесін орнату ... ... есеп ... екі ішкі жүйесі бар.
Олар: коммерциялық банктер арасында және ... ... ... ... арқылы жасалатын орталықтандырылған ... ... ... кезеңінде екінші деңгейлі ... ... және ... ... ... ... Оған өту екі ... өтеді. Біріншісі - өту облыс деңгейінде,
екіншісі – республика деңгейінде өту ... ҚҰБ – ... бас ... қаржы кеңесшісі және агенті. Ұлттық
банк барлық үкіметтік қорлардың депозитари-банкі. Ол ... ... ... және ... ... ... қатар қаржылық
қызмет көрсетеді.
Ұлттық банк кассалық орындалу және мемлекеттік қарызға беру қызметін
атқару жағынан ... ... ... және ... ... ... ... Ұлттық банк мемлекеттік заемның бір
бөлігін құрайды, Үкімет ... ... ... ... айналымын
реттеуге қатысуға құқығы бар, яғни заемдардың рынокта орныласуы мен ... ... ... ... ... саясаты мен қаржы жүйеісін тиімді ... ... ҚҰБ пен ... министрілігіне 6 айдан аспайтын мерзімде бюджет
27
тапшылығын өтеуде берілетін қысқа ... ... ... Оның мөлшері
шектеулі, оған ҚР-ның Парламенті лимит қояды.
Ұлттық банк Қаржы министрлігімен бірге мемлекеттік ... ... ... ... банк қаржылық және жалпы экономикалық мәселелер бойынша
Үкіметтің және т.б. мемелкеттік мекемелердің ... ... ... ... ... т.б. ... ... жаппай көпшілік ақпараттарды
иеленетін, ірі экономикалық, ақпараттық, ғылыми орталық болады.
3. ... ... ... банк ... Заңы бойынша
Орталық банкіне сыртқы экономикалық қызметтерді басқару жүктелген.
Қазақстан аумағындағы шетел немесе ... ... ... ... ... ... қатар, шетел валютасына қатысты ... ... ... ... резерыін құрып, онымен операциялар жасайды. Ұлттық
банк валюталық құндылықтармен келесідей операциялар ... ... ... ... сату-сатып алу;
• қазаналық вексельдермен, шетел үкіметімен кепілдірілген немесе
халаықаралық ұйымдармен шығарылған бағалы ... ... ... ... ... ... алтын және т.б. бағалы тастарды қабылдауға, сатуға, өңдеуге болады;
Ұлттық банк мынадай алтын валюталық резервтерді ... ... ... ... және тб. бағалы тастарды, метелдарды;
➢ шетелдегі банкноталар, монета, банк қаражаттары түріндегі ... ... жай және ... ... ... ... сақталынатын валюталық құндалықтар;
➢ халықаралық дәрежедегі зеревтік активтер;
Ұлттық міндетті түрде активтердің өтімділігі мен қауіпсіздігін және
сыртқы ... ... ... ... сақталуын ескереді. Ол
сыртқы валюталық резервтерде, ... ... ... ... ... ... ... үшін, сонымен қатар республиканың халықаралық келісім-
шарттарды жасау тәртібін сақтау міндетті.
Алтын валюталық резервтермен жүргізілетін операциялардын ... ...... ... ... ... жүргізілген операциялар негізінен шетелдік
бірінші кластық банктер болды.
1995 ж. наурызда қымбат металдар ... ... ... аттестация (LPMA) бойынша, Өскемендік мырыш-цинк комбинатының
күмісі Лондонның сапалы жбдықтау «GOOD ... ... ие ... ... операция күмісті бойынша жүргізілетін оперцияларды жақсартуды
көрсетеді. Дәл осындай операция алтынмен 1996 ж. ... ҚҰБ ...... ... ... ... банктерді
реттеу мен бақылау жатады. Ұлттық банк, екі деңгейлі банк жүйесінде, ... – бұл ... ... ... деңгейде басқару процесін
28
ұйымдастыру халқымыздағы банктердің және т.б. қаржы-несие институттарының
қызметтерін реттеу, банктік және ақша ... ... ... ... ... банк банктік қызметтерді реттеуде тікелей (әкімшілік) және
жанама (экономикалық) әдістерді қолданады:
- пруденциалдық нормативтерді және т.б. ... ... ... мен ... қою, ... ... провизиялардың нормалары;
- банктердің орындалуы міндетті ережелер мен басқа да норматиыті
актілерді шығару;
- банк қызметтерін тексеру;
- банктің қаржылық жағадйын сауықтыру ... ... ... бар ... жою жөніндегі міндеттеме хатты талап ету және
т.б. шектеу шараларын қолдану.
Ұлттық ... ... ... ... қарым-қатынастары мынадай
түрде қалыптасады:
Ұлттық банк:
← банктің қызмет етуіне ... ... мен ... ... ... өз ... ... банк қызметтерін заңға сәйкес реттейді;
← ақша-несие саясатының тұрақтылығын бірқалыпта ұстау мақсатында
банк қызметтерін қадағалайды;
← банктердің шұғыл қызметтеріне араласпайды.
Ұлттық банк ... ... беру және ... алу, ... ... ... жүргізуге, Заң бойынша банктерді қадағалай кіреді.
Осы мақсатта Ұлттық банк: банк ... ... ... ... ... орныдарына кандидаттардың жарамдылығын
анықтауға; банктер мен олардың филиалдарынң тексеруге және ішіндегі ... ... ... арқылы, өзінің бақылау және қадағалау қызметтерін
дұрыс қамтамасыз ... ... ... ... ... ... деңгейлі банк Ұлттық банк шешімдерін, бұйрықтарын
орындамаған жағдайда жауапқа тартылады.
Ұлттық банк банк ... ... ... ... ... ... ... олар үшін мынадай
пруденциалдық нормативтер бекітеді:
• жарғылық қордың ең төменгі мөлшері;
• меншікті қаражаттарының жеткілікті коэффициенті;
• баланстың ... ... ... ... ... ... резерытер мөлшері;
• бір қарыз алушыға келетін тәуекелдің ең жоғары мөлшері;
• банктің құрылтайшыларына, акционерлеріне, жарғылық капиталында
банк қатысатын ... ... ... ... ең жоғары
мөлшері;
29
Ұлттық банк бакнтердің келесідей есеп беру формаларынның ... ... ... ... ... айналым ведомы;
• «Басқадай дебиторлар мен кредиторлар» шоттары бойынша сайынғы
ведомысы;
• операциондық және әр ... ... мен ... ... ... инфляция процестерін ақша-несиелік реттеу әдісімен тоқтату
мүмкін емес жағдайда, ... ... ... ... несиелік
салымдарына шек қою және сол операциялар бойынша мөлшерлемені өзгертуге
құқығы бар.
2.3 Ұлттық банктің жаңа ... мен ... ... ... ... ақша-несие саясатының ... 2005 ... 29 ... ... ... Ұлттық
Банкінің Басқармасының хабарлау бойынша ... ... ... ... ... ... негізгі бағыттары қабылданды.
Оның ішінде экономиканың үш даму нұсқауы ( мұнай бағасының ... және ... ... және ... ... ... ... негіздегі нұсқау бойынша ақша-несие саясатының мақсаты
инфляцияны керекті түрде ұстау болып ... ... ... ж.ж. арналған
әлеуметтік-экономикалық дамудағы Ортажедел жоспары бойынша бекітілген (2005
ж. – 4,9% - 6,5%, 200,6 ж. – 4,8% - 6,2%, ал 2007 ж. – 4,1% - ... ... ... ... үшін ... банк нарықта ақша-несие
саясатының ықпалын арттыруды көзейді, керек болса оны ... ... ... ... байланысты Ұлттық банк қайта қаржыландыру және РЕПО
операциялары ... ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді ноталар
шығарылады, бірақ-та олардың айналым ... ... ... Осы
жағдайларда ликвидтіктің артықшылығын Ұлттық банктің ... ... және ... ... ... ... резервтік міндеттемелердің ... ... ... ... бар. ... ... міндеттемелерін
анықтау нұсқаулары минималды резервтік міндеттемелерді сақтауы қажет және
олардың ... асу ... ... жөн, ... ... ... ең оптималды жолын таңдау керек.
Сонымен қатар, ашық нарықтың ... ... өз ... ... ... және жаңа ... бағыттардың дамуына жол
беру қарстырылуда.
30
Ұлттық банк ұзақ ... ... ... ... ... ниет ... ... төлем жүйесінің тиімді және нәтижелі жұмыс ... ... ... асырылуы мен қамтамасыз етілуін, төлемдердің
жаңа түрлерінің дамуын, микропроцессорлық каточкалар негізіндегі Ұлттық
банкаралық ... ... ... ... жүзеге асуына жол ашу
қарастырылды.
2005 ж. 26 желтоқсанында ҚР-ның Ұлттық Банкінің ақша-несие саясаты
Одағының ... ... ... ... ... ... органдардың және қаржылық
сектор мүшелірі ... ... ... ... ... ... ... моделі қарастырылды. Экономиканың тұрақты
секторына ақша-несие саясатының күрделі көп ... ... ... ... ... ... макро-көрсеткіштерге, соның ішінде инфляцияға,
ықпалын трансмиссиондық механизм моделі мөлшерлік бағалауға мүмкіндік
береді.
Жиналыс барысында модельдің ... та ... ... ... дұрыстығы жайлы өзекті сұрақтар көтерілді.
Жиналыс қорытындысы бойынша модельді әлі жетілдіру ... ... ... ... жөн, ... модель өз болжамдарын қысқа
уақыт арасында дұрыс беруі мүмкін емес.
Сондай-ақ жиналыста ақша-несие саясатын жүргізуде тұрақты сектордың
кәсіпорын мониторингі ... ... ... мониторингтің негізгі
мақсаттары болып экономикалық анализді, елдің экономикасындағы ... ... ... ... жетілдіру және ақша-несие
саясасытның құралдары мен операциондық процедураларын ... ... ... ... ... туралы. Қайта қаржылау ... 1 ... ... инфляцияның өсуі жылдық көрсеткіште байқалды.
2005 ж. наурызында инфляцияның жылдық көрсеткіші 7,1% дейін артты. 2005 ... ... ... мына факторлармен сипатталды: шығын инфляциясы,
сұраныс инфляциясы және «импорт» инфляциясы.
Ақша-несие саясаты құралдарының инфляцияға ықпалы ... ... 2005 ж. 1 ... ... ... қойылымын көтеру,
керекті өзгерістер әкелмеді.
Осының салдарынан ҚР-ның Ұлттық банк ... 2005 ж. 1 ... ... ... ... ... 7,5% белгіледі.
2005 ж. қаңтар – маусым айылары арасында ... ... ... 7,9% ... ... ... ... және Қазақстан
Республикасының «Қазақстан Респуликасының Ұлттық Банкі» Заңына сәйкес 2005
ж. 11 шілдесінен бастап қайта қаржыландыру жылдық қойылымын 8,0% ... ... және ақша ... а) 2005 ж. ... ... ... ... артуы болды. Ұлттық банктің таза
халықаралық резервтері 0,1% (9287,5 млн. ... ... Таза ... ... млн. ... ... Алтын қорлары 21,5 млн. долларға азайюы әлемдік
нарықта бағасының 3,2% кемуіне ... ... ... ... ... ... резерві, Ұлттық фондты (5148,3 млн. долл.) қоса алғанда,
0,7% артып, 14,4 млрд. ... ... ж. ... ... шоттарының көбейюіне байланысты Ұлттық
банктің ішкі ... ... ... ал бұл ақша ... ... яғни 458,8 млрд. теңгеге әкелді.
2004 жылға ақша массасы 68,2%-ке, яғни 1634,7 ... ... ... ... ... активтері мен несие одақтарының 64,7% артуы және
және олардың ішкі ... 71,1% ... ақша ... ... ... ... ақша ... 59%, яғни 379,3 млрд, теңгеге артты. Бұл
көрсеткіш (2004ж.) соңғы 9 жылда ең жоғарғы қолма-қол ақша ... ... ... соңғы 5 жылдың ең жоғарғы көрсеткіші.
ә) 2005 ж. маусымында Ұлттық банктің халықаралық резервтерінің кемуі
болды. Ұлттық банктің таза халықаралық ... 7,7% , яғни 8,0 ... ... Таза ... қор 707,0 млн. ... ... ... 40,0 млн. долларға артуы әлемдік нарықта бағасының 4,8% ... ... ... ... ... ... ... резерві,
Ұлттық фондты (5214,1 млн. долл.) қоса алғанда, 4,5% артып, 13,2 ... ... ж. ... ... шоттарының кемуіне байланысты Ұлттық
банктің ішкі активтерінің ... ... ал бұл ақша ... ... мүмкіндік жасады, яғни 550,6 млрд. теңгеге әкелді.
2005 ж. мамырына қарай ақша ... ... яғни 1762,4 ... ... Банк жүйелірінің ішкі активтері мен несие одақтарының 7,5%
артуы және сыртқы ... мен ... ... 2,1% ... ... ... ... болды. Мамыр айында қолма-қол ақша айналыста 1,7%,
яғни 386,2 млрд, теңгеге артты, ал банк ... мен ... ... яғни 1376,2 ... ... ... 2005 ж. ... Ұлттық банктің халықаралық резервтерінің 7807,8
млн. долл. артуы болды. Ұлттық банктің таза халықаралық резервтері 0,7%
(54,2 млн. ... ... Таза ... қор 38,7 млн. ... ... ... 15,5 млн. ... артуы әлемдік нарықта бағасының 1,4% ... ... ... ... ... ... Ұлттық фондты
(5393,3 млн. долл.) қоса алғанда, 13209,3 ... ... ... ж. ... ... банктің ішкі активтерінің 3,0% кемуі, ақша
базасының қысылуын 1,8%, яғни 554,9 млрд. теңгеге ... ж. ... ақша ... ... яғни 1866,1 ... ... Банк жүйелірінің ішкі активтері мен несие одақтарының 6,5% артуы
ақша массасының артуына негіз ... ... ... ... ... ақша
айналыста 2,6%, яғни 399,5 млрд, теңгеге артты, ал банк жүйелірі мен ... 1,6%, яғни 1466,5 ... ... ... 2005 ж. ... ... ... халықаралық резервтерінің артуы
болды. Ұлттық банктің таза халықаралық резервтері 4,0% өсті. Таза ... 332,1 млн. ... ... ... ... 2,4 млн. ... ... түгел халықаралық резерві, Ұлттық фондты (5 857,1 млн. ... ... 14,5 ... ... ... ж. қазанында Ұлттық банктің ішкі ... ... ... ... 0,3%, яғни 640,7 ... ... ... ж. қыркүйегінде ақша массасы 7,2%-ке, яғни 2015,8 млрд, теңгеге
артты. Банк жүйелірінің сыртқы активтері мен несие одақтарының артуы ... ... ... ... ... айына айына қарай қолма-қол ақша
айналыста 3,2%, яғни 414,7 млрд, теңгеге артты, ал банк ... мен ... 8,2%, яғни 1601,1 ... теңгеге артты.
г) 2005 ж. желтоқсанында Ұлттық банктің халықаралық резервтерінің
кемуі болды. Ұлттық банктің таза ... ... 3,3% ... ... ... ... мен ... министрлігінің сыртқы қарызын жабу
салдарынан таза валюттік қор 296,0 млн. долларға кеміді. Алтын қорлары ... ... ... ... ... ... 4,0% өсуіне байланысты болды.
Мемлекеттің түгел халықаралық резерві, Ұлттық фондты (6 750,8 млн. долл.)
қоса ... 2,3% ... яғни 14368,0 ... ж. ... ... ... ішкі активтерінің өсуі, ақша
базасының 7,2%, яғни 653,4 ... ... ... ... ... ж. ... ақша массасы 1,1%-ке, яғни 2012,5 млрд, теңгеге
кеміді. Депозитті одақтарының 27,2% төмендеуі ақша массасының кемуіне негіз
болды.
Шілде айына ... ... ақша ... 5,1%, яғни 395,5 млрд,
теңгеге кеміді, ал ... ... ... 0,1%, яғни ... ... ... ... Ақша-несие саясаты.
Ұлттық банк – заңды төлем құралын, яғни ... ... ... бар ... ... ... ҚР-ның ресми ақша бірлігі
– теңге болып табылады.
Ұлттық валютаны тек Қазақстан Республикасының Парламынтінің ... Ал ... ... ... ... ... реттеу тек
Қазақстан Республикасының Президентінде ... ... – бұл ... ... ... ... шығарылуы. Оның екі түрі: қолма-қол ақша және қолма-қолсыз ... ақша ... ...... ... ... қосымша шығарылуы.
Қазақстандағы ақшалардың көптеп эмиссиялану себебі – кәсіпорныдар
арасындағы қолма-қол ақша есеп ... ... ... ... келеді. Бұл жағымсыз жағдайды туғызады.
33
Депозиттік банктердің эмиссиясын реттеу Ұлттық банктің ақша ... ақша ... және ақша ... реттеу арқылы жүреді.
Ақша базасы – бұл Ұлттық банк шығаратын ақшалар. Оған ... ... ... және артық резервті түрлері жатады. Міндетті
резерв – Ұлттық банкідегі арнайы несие корреспонденттік ... ... банк ... ... ... ...... Ұлттық
банкідегі қалған корреспонденттік шоттар қалдығы. Ұлттық банк ... ... ... ... ... Ұлттық банкідегі
корреспонденттік шоттардағы қаражаттарының көлемін реттеу арқала ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырады. Бұл құралдар ақша ... ... ... ... ... ақаша массасына қатынасы ... ... ... ... әсер ... ... ақша-несие саясатын анықтайтын және жүзеге асыратын
орган болып табылады.
Саясаттың басты мақсаты: ұлттық ... ... яғни ... ... мен басқа шетел валюталарына қатысты тұрақтылығын
қамтамасыз етуді көздейді.
Ақша-несие ... – бұл ... ақша ... несие көлемін,
сыйақы мөлшерлемесін өзгертуге жалпы банк ... ... ... ... ... ... жағынан қарағандағы субъектісі Ұлттық банк
болып келеді.
Шаруашылық конъюктурасына байланысты саясат екі түрлі болады:
1. Рестрикциялық ақша-несие саясаты;
2. Экспанциондық ақша-несие ... ... ...... банктердің несиелік
операциялар көлемін шектеу мен қатаң шарт белгілеуге және де ... ... ... ... ... жиынтығы;
Экспанциондық ақша-несие саясаты – ... беру ... ... ақша массасын реттеудің әлсіздігі және ... ... ... ... банк ... ... келесі ақша-несие саясатымен реттеледі:
- сыйақы мөлшерлемелерін белгілеу;
- ең төменгі міндетті резервтер нормасын ... ашық ... ... ... банктер мен үкіметке несие беру;
- валюталық рынокта интервенциялау;
- сандық шектеулер енгізу.
Ұлттық банк өзінің жүргізетін операциялары бойынша ... ... ... ... ресми қайта қаржыландыру мөлшермесі;
• ресми есептік мөлшермесі;
• РЕПО және кері РЕПО операциялары бойынша сыйақы ... ... ... ... ... күндізгі заемдар бойынша с.м..
Ресми қайта қаржыландыру мөлшермесі – ақша рыногының ... ... ... ... пен ... инфляция, күтілетін инфляция деңгейіне
байланысты белгіленеді.
Ресми ... ... – ақша ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныс көлеміне байланысты белгіленеді және ... ... ... ... есепке алу операцияларында
қолданылады.
РЕПО және кері РЕПО ... ... с.м. – ... пайыздық
мөлшермелер, ішкі қаржы рыногының жағдайына байланысты белгіленеді және
мемлекеттік бағалы қағаздармен операциялар жүргізуде ... ... ... с.м. – ... банктің коммерциялық
банктерге, олардың ҚҰБ-ғы теңгеде ашқан корреспонденттік шоттары бойынша
төлем жүргізуге ... ... ... жсауға қажетті ақша қаражаттары
уақытша болмаған не жетіспеген жағдайларда заемдар бойынша қолданылады.
Күндізгі заемдар бойынша сыйақы мөлшермелері – ... ... ... ... ... ҚҰБ-ғы теңгеде ашқан корреспонденттік шоттары
бойынша төлем жүргізуге немесе ақшалай аударымдар жасауға ... ... ... ... не ... ... заемдар бойынша
қолданылады.
Пайыз саясаты. ҚҰБ өзі жүргізетін операциялар бойынша ... ... ... сол ... ... да ... ... Ресми қайта қаржыландыру мөлшермесін, ақша нарығының жалпы
жағдайына несие ... ... пен ... ... және күтілетін
инфляция деңгейіне байланысты анықталады. ҚҰБ ... ... ... ақша-несие саясаты жүзеге ... ... ... ... әрекет ету үшін пайдаланады.
Пайыз асясатының басты мақсаты – ... ... ... ... ... деген сұранысты азайтып, содан ақша массасы мен инфляцияның
өсуін төмендетуді қамтамасыз ету болып келеді. ... ... ... пайыз үшін төлем шығындарды құрайды, ал жаңа пайыз саясаты өз
нәтижелерін аз ауқыт арасында беру ... ... ... ... ... бір факторы –
шетел валютасына сұранысты кеміту. Алғашқы жылдары теңгені айналысқа
енгізгеннен ... ... жыл ... ... ... ... алып-сатарлық табысқа қол жеткізудеірі банктердің қысқа ... ... ... ... ... ... ... айырбас бағамы
анықталатын сыртқы көрінісі мен ішкі құнымен арасындағы шекті қатынастың
бұзылуынан, Ұлттық ... ... одан әрі ... ... ... ... ақша нарығындағы қаржылық
операциялардың барлық түрлері пайыз мөлшермесінің ... ... ... ... ... ресми пайыздары, оның тікелей бақылауына жатпайтын
неисиелік ресурстар нарығының шартына сай банктермен ... ... ... ... ... ... ықпал етеді.
Резервтік талаптар. Ақшалай нарықтағы тепе-теңдікті ... ... ... ... ... ... өтімділік деңгейін
реттеуде және олардың міндеттемелері бойынша төлем ... ... ... мен ... ... ... ... банк ең
төменгі резервтік талаптарды пайдаланады.
Қазақстан банк жүйесінің бүгінгі даму жағдайында ... ... ... ... ... ... ... депозиттерін сақтандыру қызметін, екіншіден экономикадағы ақшалай
процесін реттеу қызметтерін ... ж. 1 ... ... ... ... коммерциялық,
кооперативтік және банктердің қызметтерін реттеу туралы» Ережесіне сәйкес
міндетті ... ... ... 18 – 20% ... бекітілген болса,
қазіогі кезде ол төмендеп, 12% құрайды.
Банктердің міндетті резерв норманысың көбеюі, 1994 ж. І ... ... тез ... ... Егер 1994 ж. 1 ... массасының көлемі ақша базасынан 1,61 есеге асса, 1994 ж. 1 мамырында
2,21, ал шілдеде – 3,1 ... ... ... ... осы ... және ... ... алушылардың несие қабілеттілігін бағалауына
қатаң ... ... ... 1994 ж. 1 қазанында ақша
мультипликаторының ... 1,66 ... ... 1995 – 1996 ж.ж. ақша
мультипликаторы 1,8 – 1,9 арасында сақталды.
Банктердің Федералды резерв жүйесі, ... ... ... несиелеу қабілетіне әсер етеді. Резервтеудің басты мақсаты банк
несиесінің артыртпай және кемітпеу болып келеді.
ФРЖ экономикалық құлдырау ... ... ... іскерлік
белсенділігін арттыру және ынталандыру үшін міндетті резервтің көлемін жиі
кемітіп отыру керек.
Ұлттық банк екінші деңгейдіге банктердің ... ... ең ... ... талаптарын орындаумен банктерге екі мынадай
тәсіл қолданады:
Бірінші – ... ...... ... ... ... ... бақылау және реттеу механизмі ашық
нарықтағы операцияларға және есеп мөлшермесінің ... ... ... ... ҚҰБ пен ... ... ... арасындағы,
1994 ж. қаңтарындағы меморандумына сәйкес Ұлттық банк несиені тек үш
бағытта ғана ... ... ... ... ...... жабу үшін коммерциялық банктер мен несиелік аукциондар арқылы
беріледі. Дерективті несиеерді беру барысында республикамыз әр түрлі
36
қиыншылыққа ... ... ... 1995 ж. ... ... дирекивті
несиелер беруін тоқтатты.
Үкіметтің несиелеу көлемі әрқашан бюджет тапшылығының деңгейімен және
оны баламалы көздерарқылы жабу ... ... Егер ... ... болса, несие эмиссиясы да ... ... ал ... ... ... ... үкімет оған балама инфляциясыз көздерді
үлкейтуге мән береді, ондай көздерге: сыртқы қарызар мен ... ... ... ... ... ... арқылы, ломбарттық
түрде, банкаралық нарық арқылы жүзеге асады.
Аукциондық несиелер 1 – 3 айға дейін беріледі, кейін 6 айға беріледі.
1995 жылы ... банк ... ... ... ... ... Алайда осы несие түрін банктер тек өте ... ... ... 1995 ж. ... ... ... бойынша Банкаралық қаржы
палатасы ұйымдастырған банкаралық сату болды.
Ашық нарықтағы операциялар. Бұл ... ... ... ақша
массасының көлемін реттеу мақсатында екінші реттегі нарықта мемлекеттің
бағалы ... ... ... ... ... білдіреді.
Орталық банк бағалы қағаздарды сатып алған ... ... ... ... ... арттырып, ақшалардың қолма-қолсыз
эмисииясы кеңейеді. Ал керісінше, Орталық банк ... ... ... онда ... ... ... ... азаяды, несиелік
ресурстары кемиді, сөйтіп ақша массасы да азаяды. Осылай Ұлттық банк ашақ
нарықтағы бағалы ... ... ... ақша ... ... ... ... несие қабілеттігін реттеп, әсер ете алады.
Орталық банк ашық нарықтағы бағалы қағаздармен операциялар ... ... ... ... жіне ... ... ... – екінші
түрдегі банктерге бағалы қағазарды сату-сатып алумен сипатталады.
Ұлттық банк ашық нарықта ... ... ... ... ... ... арттыруда операцияларын жүйесіз жүргізеді.
Ақша массасын шұғыл түрде реттеуде басты құралына ақша ... ... ... ... көлемі белгіленген Ұлттық банкінің
ноталарының эмиссиясы жатады.
Валюталық ... Бұл ... ... бағамына әсер ету
мақсатында орталық банктің ... ... ... алу ... ... операцияларға араласуын айтады.
Орталық банктің шетел ... ... ... ... ... банктер және валюталық ... ... кез ... ... түрлерін пайдалану негізінде жүзеге асырылады.
Ұлттық банктің валюталық интервенциясы жалпы ... ... ... ... ... күрт жылдам таралуы, олардың жаппай қаржылық
құралға айналуы, ... ... ... ... ... кең
танымдылығының ұдайы өсуі жүйеге қатысушылардың негізгі категоряларына,
яғни, бантерге, ... ... және ... ... есеп ... бұл
нысаны сөзсіз табысты болып табылатындығының нақты куәсі. ... да ... ... ... тұруын қамтамасыз етуі үшін мынадай ... ... ... ... ... сенімділік, өтімділік және
табыстылық.
Эмитент банк – ... ... ... ... банк – ... ... карточка бойынша қызмет көрсетуші
банк.
Банк эмитенттің негізгі функцияларына мыналар жатады:
• Карточкалар шығарушы (карта ... жеке ... ... ... ... клиентке карточканы жеткізу, карточканы
жаңарту);
• Несие ... ... ... ... ... ... карталық шот ашу, несиелік лимитті анықтау);
• Авторизация ... ... ... ... ... ... телефон бойынша сатушының сұрауларына жауап беру, мастер-
файлдары ... ... ... ... ... Ақпараттармен алмасу және интерчейндж үшін сыйақылар алу);
• Биллинг (карточка ... ... ... мен ... жабу
мерзімдері көрсетілген көшірмелер дайындау және ... ... шот ... ... бухгалтерлік есепке алу);
• Мерзімі өткен қарыздары қайтару және несиелік лимит шектерінің
сақталуын бақылау);
• Клиенттермен ... ... ... беру, шағымдарды қарастыру);
• Қауіпсіздікпен қамтамасыз ету және алаяқтыққа бақылау орнату
(ұрланған және ... ... ... есеп берулер, шоттарды
оқшалау);
• Маркетинг (жаңа клиенттер іздеу, жарнамалау, ... ... ... ... ... ... ... міндеттемелері карточкалық жүйенің
оның саудалық қатысушалырына қызмет ... ... ... ... ... ... қызметтері:
• Карточкалармен жасалған операциялар бойынша сатушының ... ... ... ... ... туралы ақпараттармен айырбастау және банк-эмитентке
интерчейндж үшін сыйақылар төлеу;
• Сауда орындарының есеп ... ... ... ... ... ... және жаңа сатушылардың несие
қабілеттілігін талдау, ... ... ... ... ... ... ... карточкалар үшін қажет құрылғыларды сатып
алуға сатушыларға көмектесу.
Несие карточкаларының табыстылығы.
а) ... ... ... ... ... ... ... мен шығыстардың келесідей негізгі құрамдас бөліктермен анықтауға
болады: алдымен табысты ... ... ... ... ... ... ... ұстаушысына ұсынылатын несиенің ... ... ... ... ... ... жүргізу бойынша
анықталады. Ал, пролонгация жеңілдетілген мерзімде қайтарылмаған, яғни,
пайыз ... ... ... ... ... несиелердің жалпы
сомасына қатынасы ретінде белгіленеді.
Банк-эмитентке төлеуі міндетті банк-эквайердің жасаған ... ... ... түсетін пайыздар эмитентке эквайердің орнын
толтыруы, ... ... ... ... ... ... жарна) дегеніміз банктік картаны
қолдану құқығы үшін карта ұстаушысынан банк-эмитентіне ... ... ... ... ... келісімшарт талаптарын бұзған жағдайда,
мысалы, төлемдер өз мерзімінен кідірілген жағдайларда, ... ... ... ... асып кеткен жағдайда әртүрлі айыппұл ықпал-
шаралары пайда болуы мүмкін.
Ал, енді шығын ... ... ... ресурстар құны –
карточка шығару бағдарламындағы шығындардың басым, ең ... ... ... Бұл ... ... ... ұсынылатын несиелер сомасын
қамтамасыз ету үшін банк-эмитентпен тартылатын ақша ... ... ... орташа шамамен алынған пайыздық мөлшерлеме.
Несиелік тәуекелдерге резервтер құру – ... ... ... тудыратын, клиенттерге берілетін ссудаларға арналып резерв
құру мақсатындағы аударымдар болып табылады.
Банк ... ... құру деп ... ... және ... ... шоттары бойынша міндетті резервтер
қорына деген аударымдарды айтамыз. Залал, зияндар мерзімі өткен ... ... ... ... ... пайда болды, әдетте,
жабылмаған ... ... ... ... ... ... көрсету шығындары – бұл тікелей клиенттерге қызмет ... ... ... ... ... ... мысалы,
операцияларды құжатты түрде рәсімдеуге ... ... ... ... ... ... ... бағытталған
пайда болып қалуы мүмкін шығындар және т.б. ... ... ... ... өтемақысы пластикалық карточкалар бойынша
бағдарламаның табысты ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін аударымдар екені белгілі. Нәтижесінде
пайдалылық несиелік карточкалар бойынша берілген несие сомасының проценттік
39
көрсеткіштегі табыстар мен ... ... ... ... ... ... ... үшін пайдалылық келесідей:
Эквайерге ұсынылатын жеңілдіктер (сатушы жеңілдіктері, ... ... – бұл ... ... мәмілер құнын төлегені үшін
сауда немесе қызметкөрсету орнынан алатын, карточкалар бойынша жасалған
мәмілелер сомасының бір ... ... ... ... ... ... ... орташа пайыздық жеңілдіктерге қатынасына тең.
Ал, басқа да табыстар төлем ... мен ... ... ... ... ... беруден тікелей пайда болады.
Шоттар бойынша түсетін табыстар сауда және қызмет көрсету орындарының
банк-эквайердегі өз есеп айырысу шоттарына орналастырылған ақша ... ... ... ... эмитентке жүргізілген операцияларды, мысалы, авторизация,
кәсіпорын шоттарын жүргізу ... ... ... кететін шығындар.
Сонымен қатар, өткізулер мен қызмет көрсетулер құнын және персоналды
қамтамасыз ету құнын камтитын шығындар да болады. ... ... ... ... ... ... ... мақсатындағы аударымдар
инвестицияның өтелуін қамтамасыз етеді.
Дебеттік (есеп айырысу) карточкаларының табыстылығы.
а) ... ... ... ... ... ... табыстылығын
анықтаушы негізгі табыстар мен шығыстар несиелік карточкаларға ... ... Тек қана ... ... ... ... ... құнында. Дебеттік ... ... ... ... шоттарында орналасқан ақша құралдарынан құралып, оларды банк
басқа да тартылған құралдар сияқты ұқсас қолдана береді.
Пайыздық табыс дебеттік ... ... ... ... ... бойынша банк эмитенттің активтік операцияларын
сипаттаушы орташа жылдық пайыздық мөлшерлемемен ... ... ... мүшелік жарна) – карта ұстаушының банктік
карточканы қолдану құқығы үшін ... ... ... ... келісімшарт талаптары бұзылған жағдайда ... ... ... да ... шығыстар құрамына келетін болсақ, ресурстар құны дегеніміз
карточка ұстаушысының шотындағы қалдықтар бойынша ... ... ... ... карточкалар бойынша жобаның шығындарының негізгісі ... ... ... ... ... және қылмыстық іс-
әрекеттерінен туындайтын зияндар.
б) Эквайер үшін.
40
Банк-эквайердің шаруашылығының табыстылығын анықтайтын ... ... ... ... бойынша көрсеткіштермен толық ұқсас,
ешқандай өзгешелігі жоқ.
Жалпы ... ... ... ... ... бойынша әрбір
белгіленген қандай-да бір уақыт аралығындағы ... ... ... ... ... ... = ... + Тжанама) – (Штікелей – ...... ... – (Штікелей – Шжанама) – Тжеңілдіктер) * Т – К + С;
Эn - N-кезеңдегі табыстар ағымның элементі;
Ттікелей – ... ... ... сатып алулардан сыйақлар,
банкномат арқылы қолма-қол ақша алудан сыйақы, валюта конвертациясы ... ... ... ... бойынша пайыздық табыс, клиент немесе
кәсіпорыннан алынатын пластикалық картаның құны);
Тжанама – жанама ... ... ... ... ... банк ... ... ақша құралдарын банктік
ресурстық базасында қолданудан N-кезеңде табылған банктік пайдасы);
Штікелей – ... ... ... ... ... банкноматты қондырған орындарды жалға алу бойынша ұйымдарға
төлем, картаны дайындау бойынша шығындар);
Шжанама – ... ... ... ... ... шығындар,
клиенттердің карт-шоттарындағы қалдықтар бойынша пайыздық ... ... ... шығындалу және басқа шығындар);
Тжеңілдіктер – салықтық жеңілдіктер талатын табыстар;
Т – салықтық қойылым;
К – инвестициялық шығындар;
С – әртүрлі компенсациялар ... ... ... ... банк үшін ... көзі ... оның ресурстық базасында клиенттердің шоттарындағы ақша
қалдықтарын қолданудан түсетін табыстар болып табылады. Жоспарлау кезінде
банк ... ... және ... ... ... ... алады және
сонымен қатар, банк табыстылығының орташа пайызын анықтайды.
Алдын – ала ... ... ... деңгейінен бағалау,
карточкалық бизнес бойынша жобаны жүзеге асыруды қолға алудың керек ... ... ... ... ... көмектесуі мүмкін.
Карта иегелері үшін карточканың мынадай негізгі жағымды жақтарын:
1. Қолдану ыңғайлылығы;
2. Банктік несиенің автоматты түрде ... ... жабу ... ... алу мүмкіндігі;
4. Жүргізілген операциялар туралы үнемі толық ақпараттарға ие бола алу
мүмкіндігі және сонымен ... ... ... үшін карталық есеп
айырысулардың келесідей жасайтын жағдайларын:
1. Сатылу көлемін кеңейте алады және жаңа ... ... ие ... ... 41
3. Жеке құралдарын қолданбай-ақ несиеге ұсына алу мүмкіндігі және
есепке алудың арнайы жүйесін енгізу;
4. Банктік чектерді ... ... ... ... ... жағдайларды және сонымен қатар, ең басты
жағымды, атап айтқанда:
... ақша ... ... ... және айналыс
шығындарын азайтуға әсері;
• Банк табыстары мен ... ... ... Банктер мен әртүрлі сауда және қызмет көрсету кәсіпорындарының
беделі мен бәсеке қабілеттілігін жоғарлатуға тигізетін әсері;
• Төлемдер кепілділігін ұсыну;
... ... ... ... ... ... ... жағдайларды қарастырған сайын банктік карточкалардың
нақты тиімділігіне еріксіз көз ... ... ... ... ... көз ... ... мынадай тұжырым
айқындала түседі: карталық бизнестің ... «үш алып ... есеп ... ... ұйымдастыру; қаржылық есепке алу;
маркетинг. Бұл үшеуінің қайсысы негізгісі ... ... айту ... ... ... жүйенің жұмыс жасауы мүмкін емес, ал бұл үшеудің біреуінің
әлсіздігі міндетті түрде барлық жүйенің ... ... ... ... ... ... банктер» Сейітқасымов Ғ.С., А.,2001 ж.;
2. «Ақша, несие, банктер» С.Б. Мақыш, А., 2000 ... ... ... ... ... қатынастар» Көшенова А., А.,
2003 ж.;
4. «Банки Казахстана» журнал № 2, 4, 6, 8, 9, 10, 11, 12 ... № 1, 2 (2006 ... ... ... журналы № 1 (2005 ж.).
43

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысы және ақша жүйесі 29 бет
Ақша жүйесі жайында21 бет
Ақша жүйесі және ақша айналымы. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі38 бет
Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері22 бет
Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері, Қазақстан Республикасының ақша жүйесі23 бет
Ақша жүйесі туралы мәлімет8 бет
Ақша жүйесі: экономикадағы маңызы22 бет
Ақша жүйесінің типтері және олардың мінездемесі30 бет
Ақша жүйесінің түсінігі және оның типтері40 бет
Ақша жүйесінің құқықтық негіздері60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь