Ислам ахлағы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2
1 . бөлім Ахлаққа түсініктеме
1.1. Ахлақтың анықтамасы мен мақсаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2. Ахлақтың жеке тұлға мен қоғамға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

2 . бөлім Ислам ахлағы
2.1. Исламнан бұрынғы әдеп түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
2.2. Ислам дінінің әкелген әдеп түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 16

3 . бөлім Ахлақи міндеттер
3.1. Жеке тұлға ретіндегі міндеттеріміз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
3.2. Рухани міндеттеріміз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
3.3. Жанұядағы міндеттеріміз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37.
3.4. Қоғамдағы міндеттеріміз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..88
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 92
Қазіргі таңда адамгершілік тәрбиесінің өзекті мәселесі қоғам алдында тұрған мақсат-мүддесіне сай адамгершілік қасиеттердің тұтастығын тәрбиелеу. Адамгершілік қасиеттер ата-бабадан қалған салт-дәстүрлерінен ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып келе жатқан тәрбие жөніндегі іс-тәжірибесіне имандылық тәрбие мүмкіндіктерінен көрінеді. Бала тәрбиесі қай заманның, қай қоғамның болсын ойшылдары мен зерделі зиялыларын толассыз толғанысқа, үздіксіз ізденіске түсірген ізгі мұрат екені даусыз. Бүгінгі таңда тәуелсіздігін алып өзінің сыртқы және ішкі жағдайларын анықтап жатқан қазақ елі үшін өркениетке жеткізер тәрбие жолдарын саралап, жүйелеп, өмірге енгізудің орны ерекше екені белгілі. Бұл ретте бала дүниеге келгеннен кейін ең алдымен отбасында, онан кейін қоғамдық ортада және оны тұлға ретінде қалыптастыруға, тәрбиелеуге қатысты халқымыздың ғасырлар бойы жинақтап, іріктеп келген оның тәрбиесін қолданудың маңызы зор. Өз тарихының бастауынан-ақ адамзат ұрпақ тәрбиелеуге ерекше мән берген. Отбасындағы бала тәрбиесі нәрестенің ана құрсағында жатқан балаға тәрбие анасының көңіл-күйі, мінез-құлқы арқылы дариды деген пікірлер бекер айтылмаған. Ал, нәресте шыр етіп дүниеге келгеннен-ақ ата-ананың мейірімді жүзі, жылы жүрегі, ыстық құшағынан балаға дүние есігі ашылады, оның дүниетанымы, өмірді білуі басталады. «Бала кезден не әдет етсең соның шырмауында қаласың» деген мақалдан жас кезінен отбасында алған тәрбиесі дұрыс еңбек етуді адамгершілігі мол, ар ұятты, ақыл-ойды адамдармен жақсы қарым-қатынаста боласың дегенді білдіреді.
Қаныш Сәтбаев: «Ісіңізге, еңбегіңізге, оқуыңызға нағыз адамгершілікпен кіріссеңіз сөз жоқ жеңіске жетесіздер. Сіздердің мінез қасиетіңізге адамгершілік бірінші болып орын алса, шыншыл, батыл, тиянақты, жігерлі және кішіпейіл адам болған болар едіңіздер. Жеткен жетістік пен табысқа мақтану, масаттану сіздер үшін қасиет емес» деген. Жалпы, адамгершілік тәрбиесі дегеніміз – жастар бойында мінез-құлықтың белгілі бір сипаттарын қалыптастыру және олардың өздерінің де бір-біріне, отбасына, басқа адамдарға, мемлекетке, отанға деген қатынасын анықтайтын мінез нормалары мен ережелерін дарыту жөніндегі тәрбиешілердің арнаулы мақсат көздеген қызметі. Адамгершілік тәрбиесі жан-жақты тәрбиенің аса маңызды бөлігі болып табылады. Адамгершілік идеялары және оны тәрбиелеу өте мағыналы ұғым. Ол – адамның ішкі жан-дүниесінен, әсемділігінен бастап оның сыртқы қабілеті, ой-әсемдігі мәселелерін қамтиды. Адамгершілікке тәрбиелеу адамның дүниеге, адамдарға деген көзқарасын анықтайды, оның ықпалымен жеке адамның адамгершілік құқығын қалыптастырады. Адалдық пен шыншылдық адамгершілік, қарапайымдылық пен сыпайылық үлкендерді сыйлау сияқты мінездегі моральдық ерікті саналарды тәрбиелеудің негізі болып табылады. Баланы шыншыл, адал азамат етіп тәрбиелеу-әр отбасының қоғам алдындағы міндеті. Отбасы мүшелерінің басқа адамдармен қарым-қатынасы жас буынның бойына адамгершілік қасиеттерін егеді. Халқымыз «ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деп бекер айтпаса керек. Жастайынан баланы неге баулысаң, олар өскен соң соған лайық жемісін береді. Тәрбиелі ортада өскен адамдар, қашанда үлкен ілтипатқа бөленеді. Олай болса сол балғындар сусындайтын айдын, нәр алатын бұлағымыз таза болғаны жөн. Адамгершілік тәрбиесі-үзіліссіз процесс. Ол адам туғаннан бастап, бүкіл өмір бойы жалғаса береді. Тәрбиенің барысы үшін оның нәтижесін білудің маңызы зор, оны өмірдің белгілі бір кезеңде шығармаға адамның қолы жеткен білі мен есепке алу алдағы уақытта оның адамгершілік өсуін жобалауға көмектеседі. Жеке адамның адамгершілік жағынан қалыптастыру процесінде адамгершілік өсуін жобалауға көмектеседі.
1. İslam ansiklopidisi 9 tom
2. Mavdidi kuran kerimdeki dört terim.
3. Hak dini kuran dili. 1t.
4. Din psiholijisi Prof. Dr. Huseyn Peker.
6. Din psiholijisi Prof. Dr. Huseyn Peker.
9. Василев А. С. История религии востока Москва 1983.
12. İmam Gazali Kimyayi Sagadet.
13. Prof. Seyid Kutub fızılal kuran.
14. İmam Nevevi Riazus Salihin.
17. Ғұсман Кескі ұлы Сияр - Нәби Анкара 1995.
18. İbn Mace, Mukaddeme.
19. M. Hamidullah, Hadis Tarihi 1967.
20. Buhari Savm , 13s. Muslim, Siyam.
23. «Діннің қазіргі қоғамдағы орны» атты халықаралық ғылыми
практикалық конференциялық еңбектер II - т.
25. Dinler tarihi Prof. Dr. Gunay Tümer.
27. Prof. Dr . Hamdi Döndüren İslam ilimhali.
28. Din sosyolojisi Ünver Günay.
29. С.Сейітбеков,С. Нысанбаев Ислам әдебі. Шымкент 2003
30. А. Saim Klavuz, Akif Köten, Osman Çefin, Hüseyin Algül, Din kültürü ve
ahlak bilgisi. İstanbul, Marifet yayınları.
31. Yusuf Kandehlevi, Hadislerle Müslümanlık, İstanbul - 1979 y., 1,2,3 том.
32. İsmail Lütfü Çakan, Hadislerle gerçekler, İstanbul-1990 y.
33. Кутубус-ситтә уә шурухуха, Истанбул-1992 жыл, Çağrı yayınları
34. әл-Имам Зәйнуддин Ахмәд б. Абдуллатиф әз-Зубәйдий, Мухтасари
сахихи Бухари, Бәйрут/Лубнан - 1992 ж.
35. Али Химмет Берки, Осман Кескіоғлұ, Соңғы Пайғамбар Хазіреті
Мұхаммедтің өмірбаяны, Анкара-1997 жыл.
36. Қүраны Кәрим Қазақша мағына және түсінігі, Халифа Алтай.
37. Жаннатқа жол, Алматы "Әуен" баспасы, 2002 жыл.
38. Сейтбеков С, Нысанбаев С., Ислам тарихы,Шымкент 2002 жыл.
39. Sahihi Buharı ve tercemesi, mütercim: Mahmud Sofuoğlu, İstanbul-
1989 y., Ötüken yayınevi, 13 том.
40. Salih Suruç, Kainatın Efendisi Peygamberimizin Hayatı, İstanbul-1997 y.
41. Peygamberler Tarihî Ansiklopedisi, Türkiye Gazetesi, İstanbul, 3 том.
42. Мехмет Соймен, 'Ислам дінінің негіздері, аударған: Сәуле
Дағайқызы, Анкара-1998 жыл.
43. Оразкүл Көбеева, Дінтану негіздері, Алматы 1998 ж.
44. Алпарслан Өзязыжы, Арақ темекі және басқа зиянды заттар, Сәуле
Дағайқызы, Анкара-1998 жыл.
45. Лүтфи Шентүрк, Ислам дініндегі арамдар және үлкен күнәләр, Сәуле
Дағайкызы, Алкара-1998 жыл.
46. Осман Нури Топбаш, Рахмет самалы, қазақшаға аударған: Хайреддин
Өзтүрк.
47. Осман Нури Топбаш, Ислам Иман Ғибадат, қазакшаға аударған:
Хайреддин Өзтүрк.
48. Халифа Алтай, Хұтпалар, Алматы 2001 ж.
49. Мұртаза Бұлытай, Мұсылман Қазақ. еліміз, Алматы 2001 ж.
50. Мухаммед Әли эл-Хашими, Мүсылмандық тәрбие, Алматы 2002 ж.
51. Мұсылман әйелдің ері алдындағы міндеттері, Алматы 2002 ж.
        
        Мазмұны:
Кіріспе
............................................................................
............................2
1 – бөлім Ахлаққа түсініктеме
1.1. ... ... ... ... жеке ... мен ...... ... ... ... ... ... ... ... әкелген ... 16
3 – ... ... ... Жеке ... ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселесі қоғам алдында
тұрған мақсат-мүддесіне сай адамгершілік қасиеттердің тұтастығын тәрбиелеу.
Адамгершілік қасиеттер ата-бабадан қалған ... ... мұра ... келе ... тәрбие жөніндегі іс-тәжірибесіне имандылық
тәрбие мүмкіндіктерінен көрінеді. Бала тәрбиесі қай заманның, қай ... ... мен ... ... ... толғанысқа, үздіксіз
ізденіске түсірген ізгі мұрат екені даусыз. Бүгінгі таңда тәуелсіздігін
алып ... ... және ішкі ... ... ... ... елі үшін
өркениетке жеткізер тәрбие жолдарын саралап, ... ... ... ... ... ... Бұл ретте бала дүниеге келгеннен кейін ең ... онан ... ... ... және оны ... ... ... қатысты халқымыздың ғасырлар бойы жинақтап,
іріктеп ... оның ... ... ... зор. Өз ... адамзат ұрпақ тәрбиелеуге ерекше мән берген. Отбасындағы бала
тәрбиесі нәрестенің ана құрсағында жатқан балаға ... ... ... ... ... ... ... пікірлер бекер айтылмаған. Ал,
нәресте шыр етіп дүниеге келгеннен-ақ ата-ананың ... ... ... ... құшағынан балаға дүние есігі ашылады, оның дүниетанымы,
өмірді білуі басталады. «Бала ... не әдет ... ... ... ... мақалдан жас кезінен отбасында алған тәрбиесі дұрыс еңбек
етуді адамгершілігі мол, ар ... ... ... жақсы қарым-
қатынаста боласың дегенді білдіреді.
Қаныш Сәтбаев: «Ісіңізге, еңбегіңізге, оқуыңызға нағыз адамгершілікпен
кіріссеңіз сөз жоқ жеңіске ... ... ... қасиетіңізге
адамгершілік бірінші болып орын алса, шыншыл, батыл, тиянақты, жігерлі ... адам ... ... едіңіздер. Жеткен жетістік пен табысқа мақтану,
масаттану сіздер үшін қасиет емес» деген. ... ... ...... ... ... белгілі бір сипаттарын
қалыптастыру және ... ... де ... отбасына, басқа
адамдарға, мемлекетке, отанға деген ... ... ... ... ... ... жөніндегі тәрбиешілердің арнаулы мақсат ... ... ... жан-жақты тәрбиенің аса маңызды бөлігі болып
табылады. Адамгершілік идеялары және оны ... өте ... ... Ол ... ішкі ... ... бастап оның сыртқы қабілеті, ой-
әсемдігі мәселелерін қамтиды. Адамгершілікке тәрбиелеу адамның дүниеге,
адамдарға ... ... ... оның ... жеке адамның
адамгершілік құқығын қалыптастырады. ... пен ... ... пен ... ... ... сияқты мінездегі моральдық
ерікті саналарды тәрбиелеудің негізі болып табылады. ... ... ... етіп тәрбиелеу-әр отбасының қоғам алдындағы міндеті. Отбасы
мүшелерінің ... ... ... жас ... ... адамгершілік
қасиеттерін егеді. Халқымыз «ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» ... ... ... ... баланы неге баулысаң, олар өскен соң соған
лайық жемісін береді. ... ... ... адамдар, қашанда үлкен
ілтипатқа бөленеді. Олай болса сол балғындар сусындайтын айдын, нәр ... таза ... жөн. ... тәрбиесі-үзіліссіз процесс. Ол
адам туғаннан бастап, бүкіл өмір бойы жалғаса береді. Тәрбиенің барысы ... ... ... маңызы зор, оны өмірдің белгілі бір ... ... қолы ... білі мен ... алу ... уақытта оның
адамгершілік өсуін жобалауға көмектеседі. Жеке ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Жеке
адамның адамгершілік жағынан қалыптастыру процесінде адамгершілік сезімдері
ерекше орын ... ... ... ... көп ... ... ... мінез-құлқына керемет әсер етеді. Тәрбиеде сезімге сүйену тәрбиенің
тиімділігін арттырады. Баланың сезіміне әсер ету ... және ... ... ... ... ... ... дегеніміз әлеуметтік және табиғи өмірдің сан алуан жақтарын
эмоциялық қатынас. Жоғары сезімдер ... ... ... ... ... Бұл туралы Н.Д.Ушинский «Адам тәрбие жемісің» деген еңбегінде:
«Біздің өзімізді, ... ... ... ... ... ... да ... қылығымыз да сезімдеріміз де жеке дұрыс білдіре алмайды,
біздің сезімдерімізде жеке ой ғана, жеке ... ғана ... адам ... оның ... түгелдей көрініп тұрады[1]- деп сипаттама ... ... ... ... ... оның ... мен іс-
әрекетін анықтайды. Сананың қалыптасуы ұзақ та күрделі процесс, ол ... ... ... туралы алғашқы ұғымдарының қалыптасуынан жақын
адамдардың өзара қатынастарынан басталады. ... ... үшін ... туғызарлық, мінез-құлқы мен ісіне көрінетін терең идеялы сенім керек.
Ондай ... ... ... ғана ... адам өз басынан кешкен
жағдайда ... жеке ... ... жағдайда тууы мүмкін.
Сондықтан тәрбие жұмысында тек қана белгілі бір мінез-құлық ... ... ... балалар өз көзқарастарын тексеріп көре ... ... ... көз ... жағдай жасау керек.
Адамгершілік сенім, адамгершілік сананы, адамгершілік талаптары білу,
түсіну және ... сай ... ... ... Ол өзінің сенімін
қандай бір жағдай болмасын оны қорғауға және ... ... ... жасуға тырысады. Сенім әрбір іс-әрекетте, мінез-құлықта,
адамның бағыт-бағдарын принциптілігін ... ... ... ... мен мінез-құлық іс-әрекет арасында алшақтық кездесіп
отырады. Бала ... ... ... ... оған ... ... ... араласу барысында адамгершілікке
жатпайтын теріс әрекеттер жасайтын жағдайлар кездеседі.
Сондықтан адамгершілік ... ... ... ... ... ... ұғымдарының негізіндегі адамгершілік сенімнің алатын орны
ерекше. Тәрбиенің ... ... ... ... ... мен ... қалыптастыру туралы қаншалықты қамқорлық жасауына
байланысты. Балаларға адамгершілік дағдыларын қалыптастыру ұзақ уақытқа
созылумен, ... де көп ... ... Ол ... ... ... ... жақсы әдеті мен ... ... ... ... қалыптастыруды және олардың еркі мен тілегін ... ... ... ... Сонымен, адамгершілікке тәрбиелеу А.С. Макаренконың
сөзімен айтқанда: «Өмірге жаттықтыру болып табылады».
«Адамзат тарихында пайда болған ... ... ... ... жомарттық, батылдық, шыншылдық сыпайыгершілікке, ар
мен намыс тағы басқалары сонау көне дәуірден басталып, күні бүгінге ... ... ... деп ... Қ, ... ... адамгершіліктің
категориялары деп көрсеткен. Осы айтқандарына сүйене ... ... ... намыс-абырой, әділдік, ... ... ... ... қарапайымдылық, бауырмалдық
т.б. жататынын көреміз. Сондықтан қазіргі кезде оқушылар, ... ең ... жас ... ... жан-жақты халқының
қамын ойлап азамат етіп өсіру қажет. Мақсатында тығырықтан шығар жол ... ... ... бала ... жол табатындай етіп,осы адамгершілік
қасиеттерді сабақ уақытында, ... тыс ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының тәрбие жүйесінде жас
ұрпақты, қоғам мүшелерін Отанға, халқына, елге жерге деген ... мұны ... ... ... қалыптастыру жетекші орын алады.
Өйткені отан, халық, ел, жер деген ұғым ауқымды. Бұған шын мәнінде ... ... ... бар. Өзінің бүкіл халық болып, ... ... ... ... тар жол, ... ... ... кешіріп, үнемі
шапқыншылардың шабуылына төтеп берумен өмірін өткізген ... ... ... ... ерте ... баласын ана сүтімен бірге отанын сүюге және
найзаның ұшымен, білектің күшімен қорғаған ата-бабаларымыз сан ғасыр бойы
қанаттыға қақтырмай, ... ... аман ... ... ... кету
қаупі төніп тұрған кезде бір жағадан бас, бір жеңінен қол ... ... тұру ... отан сүйгіштікке қасиет болып табылады. Қазақстан
Республикасының Президенті ... ... ... атты ... ... тағы бір аса ... идеологиялық
міндетіміз-қазақстандық отан сүйгіштікке тәрбиелеу, әрбір азамат өзін-өзі
айқын билеуін қалыптастыру»[2] деп жазды. Көп ұлтты Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... тірлік азаматтық
келісімге ғана емес, мемлекеттің материалдық ... ... да ... бар. Отан ... рухы ... елінің әлемдік өркениетті елдер
көшіне қосылып, дүние жүзілік қауымдастықтан лайықты орын ... ... ... ... таңда жас ұрпақты ұлттық тәрбие ауадай қажет болып отырғанда,
бұл жалған ... ... де ... ... ... үйрету-дүниеге келген
әрбір ұрпақтың жан-дүниесіне адамгершілік-имандылық қасиетті сыйлау ... Олай ... ... дін-білі екенін ескере отырып, жас
ұрпақтың жан ... ... азық ... кешіктірмей, іске батыл
кірісуіміз ... ... ... халықтық іс екендігін еш уақытта естен
шығармауымыз қажет. Сондықтан жастар тәрбиесі дұрыс ... ... ... мен елді ... ... ... ... дамыған, мәдениетті жоғары елдің
азаматын тәрбиелеп, болашаққа зор ... ... ... түсінік.
1. Ахлақтың анықтамасы мен мақсаты.
«Ахлақ» сөзі араб тілінедгі «ха лә қа» ... ... ... ... ... ... дегеніміз адамның жаратылысынан бері ... әрі ... ... қол ... рухани сезім. Біз мұндай халді -
мінез-құлық, әдеп сияқты сөздермен түсіндіруге тырысамыз.
"Ахлақ" ... ... ... - ... іс-әрекеттер ешқандай ойды
немесе пікірді кажет етпей орналасқан жаттандылык хал.
Хал деп - адам бойында толығымен ... ... ... бір адамның анда-санда күлуі, қорқуы, абыржуы т.б. сияқты. Ал, ... ... ... тағы бір ... ... Ол адам ... ... алмайтын әдеттенген мінез-құлық. Мысалы, жомарттық,
шыншылдық немесе олардың антонимі сараң, ... ... мән ... ... ... адам оңайлыкпен бұл мінезін тастай
алмайды. Мұндай кісіге ... еш ... ... де қолындағы бар затын
қасындағыларға таратып бере салады. ... ... кісі ... ... еш
нәрсесі болмаса да бұл мінезінен ажырай алмайды. Әрдайым бір нәрсеге ие
болып, соларды өзгелерге беруге ... ... ... та осы тәрізді.
Мысалы, бір кісі сот алдында жазаланатындығын білсе де ... ... ... ... ... ... оған ... айту ішкі жан
дүниесіне орныққандықтан сол әдетінен құтыла алмайды. Міне осындай ішкі жан
дүниеге ... ... ... ... ... ... Ал ... пайдасы үшін біреуге жақсылық жасаса ол жомарттыққа жатпайды. Себебі
бұл тірлікке оны итермелеген басқа бір себеп.
Басқа бір тұрғыдан қарастырғанда ... жан ... ... ... ... нәтижесінде ортаға шыққан ... дін ... ... әмір ... ... да ... ... мінез құлықтарымыз жақсы, ұнамды болса, жақсы ... ... ... ... болса онда ол сүйкімсіз ахлақ болып
табылады.
Ахлақ саласын ғылыми түрғыдан алғанда, ... ... бері ... ... ... ... Көптеген ғылым саласына зерттеулер
жүргізіп, сол ғылымдармен айналысып жүргендер бір шама анықтамалар берсе,
ахлақ ... ... де ... ... беруге тырысқан.
Солардан бір-екеуін алатын болсақ:
Ахлақ адам баласын жоғары дәрежеге жетелейтін ілім.
1. Ахлақ ... ... ... жамандықтан тыйатын ілім.
Міне осы айтылғандар ахлақтың мақсаты жақсы және ... ... ... адам. Бірақ ахлақ ілімі адамды материалдық тұрғыдан ... ... ... өз ... мен таңдауы арқылы істеген
әрекетгерін, жақсы және жаман мінездерін қолға алып, ... ... ... ... анықтап, рухани жетістікке апаратын жолды көрсетіп,
жамандықтан құтылудың жолын ... ... ... адамдарды екі дүниенің бақытына, қуанышына
кенелту. Екі дүниеде де жақсы бір ... ... ... ... ... ... осы ... бейнелеуде: "Және олардан кім. "Раббымыз!
Бізге дүниеде де ... бер әрі ... де ... бер. Және ... ... ... дейді, (2. Бақара - 201).
Ахлақ ілімі негізінен теориялық және практикалық ... ... ... ... ... ... қағидалары, үлгі алатын
әрекеттер және де ішкі дүниемізді ... ... ... Практикалық
ахлақ; адамға жақсы мен жаманды, дұрыс пен бұрысты, ... ... ... ... олардың дұрыс жағын алып, іске асыруымызда
бағыт бағдар береді. Жақсымен шындыққа бет ... адам ... ... ... ... бір ... тәрбиелейді. Нәпсісін жамандықтан
арылтып, өзгелермен тату-тәтті өмір сүруге ... ... ... он екі ... ... жан ... де сау ... Міне осы
тәріздегі адам осы дүниеде тіпті ахиретте де ... ... ... көздеген мақсатына қол жеткізеді.
Ойшылдар ахлақтың не екендігін, ... ... ... бұл ... ... бір ... бар ... үшін әрдайым
тартысқан. Бұлардың кейбіреуі ахлақтың коғам жағынан ортаға ... ... ... ... ... жаман дегені жаман ретінде қарауы тиіс.
Себебі, ... ... ... ... ... осы ... ... білдіруде. Ал кейбір ойшылдар ахлақтың түбірін "ар-ождан" десе,
кейбіреулері ақылдың тәжірбиесі ... ... ... ... ... ... ... ахлақи қағидаларды қоюға тырысқан. Өкінішке орай,
бул қағидалар іске аспай тек кітагп;арда жазылып калудан ... ... ... келгенде, барлық діндердің және сол дінге сенген
адамдардың, ... ... ... ... ... болып ұстанғандығы олардың
сенген ұлы жаратушыларына ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Осы айтылғандар бізге ахлақтың шыққан түбірі
дін екендігін ... ... діни ... ... ахлақ түсінігінін
қазіргі таңға дейін ешқандай жетістікке жетпегені ... ... ... ... жағы ... ... күні ... істеген амалдарына сай есепке
алатындығы, бұның нәтижесінде біреулерді ... ... ... ... сенім бар. Мұндай сенім болмаса ахлақ та ... діни ... мен ... ... немесе жойылған қоғамдарда
адамдардың этикасының төмендегенін байқаймыз. Мемлекеттің ... ... ... ... еш уақытта дінсіз бір адамды яки ... ... ... ете ... ... ... ... Құран мен хадисті негізге ала. отырып
соның белгілеген ережелеріне сүйенеді.
2. Ахлақтың жеке тұлға мен қоғамға әсері.
а) Ахлақтың жеке ... ... кісі ... ... адамдармен бірге өткізеді. Әлемде жалғыз бас
үшін өмір сүрген адам жоқ. Осылай ... өмір сүру ... ... Сондықтан, адамдар бірге өмір сүретіндіктен өз араларында
әлеуметтік қатынас ... ... ... ... ... ... келтіреді.
Айналамыздағы адамдарға назар салатын болсақ әркімнің мінезі әр түрлі
екендігін байқаймыз. Кейбір адамдар туа біткеннен жақсы ... ... ... жаман кейіпте көбінесе ... ... ... істеумен
болады. Осы аталмыш екі кейіптегі адамдардан басқа да мынандай ... ... ... Бұлар жазадан қорқып бақылаудың күшімен
жүргендер. Мұндай адамдар көзден таса ... ... ... ... ... болады.
Адам баласы жаратылыс бойынша менменшіл (егоист) келеді. Жеке басының
қамы үшін өзгелердің ақысын жеуден тайынбайды. Сондықтан әлеуметтік ... ... өтуі үшін жеке ... ... ... ... белгілі бір деңгейде ұстайтын рухани құндылыққа өте ... осы ... ... дін мен ахлақи қағидалардан тұрады. Бұл
қағидалар адамға үйретілгеннен кейін, оның ... ... ... ... адамға дұрыс жолды көрсетеді және ... ... ... сүйкімсіз әрекеттерден тыйып, олардан бойын аулақ ұстауды
үгіттейді. Ахлақи ... ... ... ... арасында өзгеше болып
тұрады. Мына төмендегідей ерекшелікке ие болады:
Ахлақтың бастауы дін болғандықтан ахлақты кісілер діндар, ... ... ... өз ... ... ... да кемшіліксіз уақытында
орындайды.
Ахлақты кісілерде жауапкершілік сезімі басым болады.
3. ... кісі ... ... ... ... жарлыларға қол ұшын беруге тырысады. Қазақ халқында да мынандай
нақыл сөз ... ... ... ... ... қорыққаннан қорықпа,
Құдайдан қорықпағаннан қорық ".
4. Ахлақ адам ... хақ пен ... ... ... хақсыздық ету немесс зұлымдық етуден тыйады.
5. Ахлақ ... ... ... негізгі көзі. Осы сияқты мінез-құлықты Адам өзгелерге
бауырмашыл, дінге, елге, ... және ... ... ... ... тәрбиелі кісілер жұмысында тиянақты, тірлігін мінсіз
таза істеуді, ұрлық-қарлықтан алыс тұруды мақсат тұтады.
б) Ахлақтың қоғамға ... ... өмір ... белгілі бір қоғамды құрайтындығы рас.
Делік осы қоғамда бір адамның бойында әдептілік нышаны болса, ол ... ... ... ... ілімінің мақсаты да жеке түлғамен ... ... ... болғандықтан, жеке кісілердің әдепті, парасатты
болуы ... ... ... ... ... ... ... мен
заңдылықтары қоғамды қарастыратын ерекшеліктерге толы. Мысалы, жетім-
жесірлерге, жарлыларға көмек көрсету, ... ... ... секілді
әмір мен тыйымдар адамдардың бір-бірімен қарым-қатынастарын жақсартып,
ретке келтіреді. Әдептілік пен имандылықты ... ... ... әсер ... ... ... ... қоғамдарда бірлік, ынтымақ болады. Өз араларында мейірімді, бір-
біріне жанашыр болса ондай жандардан ... пен ... ... ... ... тиісті міндетін біліп, халық еңбекқор болып, ... ... ... ... ... қоғамның күшті, мықты, бақытты
болуына себепші болады.
3. ... ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілік пен құрмет орнығады да адамдар заң мен ... ... деп ... ... мұндай қоғамда тәртіп орнары анық.
4. Мұндай қоғамда хаксыздық ... ... ... ... жеке ... ... қоғамда толығымен діндар болып шығады. Нәтижеде
әрбір қоғам мүшесі Аллаһ Тағаладан да қорқа бастайды.[3]
ИСЛАМ ... ... ... ... ... әдеп түсінігі.
Соңғы пайғамбар Әз. Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбар ... ... араб ... ... ... тарихта "жаһилия дәуірі" деп
аталады. Бұл жаһилия дәуіріндегі арабтарды мәдениет шыңына жеткізген-Ислам.
Исламнан алдын араб ... ... ... ... ... ... те айта ... Себебі, Аллаһ Тағала адам баласының тура жолдан
шығуынан кейін ... ... ... ... ретінде пайғамбарларды жіберіп
отырған. Өкінішке орай, пайғамбарлар дүниеден өткен соң, ... ... ... ағымына төтеп бере алмай, білгендерін ұмытып, адам айтқысыз
өзгеріске ұшырап ... Бұл ... тек араб ... ғана емес ... шығыста, батыста т.б. сияқты әрбір аймақта болып жатты. Мысалы,
христиандардың өзі бұл ... ... өз ... ... ... қырық пышақ
болып жанжалдасып келуде.
Ал, араб халқы исламнан бұрын надандық дәуірін өткерді. Аллаһқа ... ... ... ... ... Пайғамбарлардың үйреткен таухиді
(Аллаһқа деген сенім) ұмытылып, оның орнын пұтқа табыну ... ... іші ... ... ... ... әр үйдің әр бөлмесінде бір-бір пұт
тұратын жағдайды өткерді. Жолға шыққанда 4 үлкендеу тас ... ... ошақ ... ... пұт ... Сондай-ақ аты шыққан ... ... пұт ... ... ... Омар ... деген екен: "Жаһилия дәуірінде жасаған екі ісіміз
болатын. Сол екеуі есіме ... ... үшін ... ... ... Мені күлдіретін нәрсе, сол кездегі ... ... ... шығатын кезде өзімізбен бірге пұтты тасып жүру үшін сол
пұттарға ұқсастырып қолымызбен ... ... ... алып ... Жол
жөнекей сол пұттарымызға табынатынбыз. Азық таусылып қарнымыз ашқанда ... ... ... жол-жөнекей табынып келген пұттарды асқазанға
жолдайтын едік. Міне, бұдан ... ... ... бар ... ... ... сайын соншама ақымактық тірлік жасағанымызға күлемін.
Екінші мені жылататын қайғылы нәрсе болса: қыз балаларымызды тірідсй
жерге көміп тастайтынбыз. Еш ... ... жоқ сол ... ... ... ... айуандықпен өлтіргенімізді білмеймін. ... еске ... ... ... ... ... ... бұл надан адамдардың қыз балаларына жасаған
қаскүнемдіктері Құранда ... ... ... ... ... қызбен
сүйіншіленсе (әйелінің қыз тапқанын естісе) оны ашу қысып, беті ... ... ... ... жаман хабардың салдарынан, елден жасырынады.
Оны қорлыққа шыдап ұстау немесе топыраққа көміп тастау керек пе? Ал ... ... үкім ... ... 58-59).
Негізінде қыз балаларын немес әйел затын исламнан бұрын арабтар ғана
төмен ұстаған жоқ, өзге ... да ... ... ... ... Индияда әйел заты құйыннан, өлімнен, удан және жыланнан бетер жаман
бір кейіпте болған. Оған ешқандай құқық ... ... ... ... ... бірге тірідей жағып жіберетін. Парсы патшалығы болған
Иранда анасымсн қарындасына ... ... ... ... үйлену олар үшін абыройлы болғандықтан осы тірлікке дейін
барған. Ежелгі Рим мен ... әйел тек ... ... үшін ... ... ететін. Оның міндеті күйеуіне ұл тауып ... Ал ... ... қыз ... ат қоймайтын. Оларды шақырғанда "шошқа" деп
айқайлайтын. Тіпті христиандардың өзі әйелді ... деп, ... ... Адам атаны жәннәттан қуылуына Хауа ана себепші болды.
"Көршің соқыр болса, бір көзіңді қысып жүр" демекшідей әйел ... ... айту ... ... да ... ... тусінік. Түптеп келгенде
ислам әйел затына шайтан деп атамағандығын көбіміз білмейміз. Ислам ... ... ... десін? Егер олай дейтін болса неге әйелдер үшін соншалық
құқық берілген. Керек десеңіз, Құранда ... ... ... бар. ... ... Ал Пайғамбарымыз (с.а.у.) болса: "Жәннәт аналардың аяқтары
астында", "Кімнің үш қызы ... ... ... ... ... ... өсірсе, оның ата-анасына жәннәт уәжіб болады",- деген.
Сонда қалайша біз өз анамызды, қарындасымызды, әпкемізді шайтан деп
айта аламыз? ... кім өз ... яки ... ... деп ... ... Әлбетте ешкім бұны ұнатпайды. Олай болса ислам бізгс мұндай ... әмір ... біз де ... айтудан аулақ болайық. Бұл сөздің төркіні
христиандардан келгендігін ұмытпауымыз керек.
Жаһилия арабтарында жанұяның ... онша ... ... ... ... қожайыны өз күндерін ақша табу үшін зина
(жезөкшелік) жасатқан. Әйел заты мал ... ... ... Неке ... рол ... Байлар қалауынша әйел алатын. Әкелері өлген соң
олардың балалары өгей шешесімен үйленуден ... Сол ... ... ... ... өте әуес болатын. Олар үшін ең ... ... ру ... ... ... еді. Араб ... заң орнататын оны іске
асыратын ешқандай ұйым, мемлекет болмады. Ол ... ... заңы ... күшті болған өмір сүріп, әлсіздер жемтік кейпінде қалатын. Адам
өлтіру, тонау, құл ету олар үшін түк ... ... бұл ... тек ... ғана ... ... жан ... қасиеттерінде айта кету жөн. Олар қонағын күтсе де,
біреуді тонаса да, ... де ... ... ... әдеп (ахлақ) түсінігі
а) Құран әдебі (ахлағы)
Ислам дінінің сенімі, құлшылықпен байланысты өмірлері және тыйымдары
Құран Кәрімге сүйенеді. ... ... ... және ... ... ... ... яки істеген кезде осы дүниемен ... сый мен ... ... Сол үшін Құран әдебін ислам дінінің
сенім және құлшылық негіздерінен бөлек алып қарастыру дұрыс ... ... ... ... қасиетті кітабында мұсылмандарға үйреткен және ... ... ... ... оны үлғі ретінде алуымыз қажет
болған ахлақ. Аллаһ Тағала Қүранда: "Жүздеріңді шығысқа, ... ... ... ... кім ... ... күніне, періштелерге, кітаптарға,
пайғамбарларға иман келтірсе және жақындарына, жетімдерге, міскіндерге,
жолда ... ... және құл азат ... ... көре ... мал
сарып қылса әрі намазды толық орындап зекет берсе, өзара байласқан уәдесін
орындаушы, таршылықта, қиыншылықта және ... ... ... ... ... солар шыншылдар әрі солар тақуалар " деп келтіреді. (2. Бақара ... осы аят ... ... ... ... құлшылық түрін және ахлақ
негіздерін жалпылама түрде көрсетуде. Бүған үқсас ... да ... бар. ... біз бұл ... ... ... ... құлшылық пен ахлақты
бір-бірінен бөліп қарастырмағандығын байқаймыз. Сол үшін Құранның адамзатқа
беретін әдеп ... ... ... ... ... бар ... Аллаһқа сенбеген адам ислам ахлақын түсініп оны орындауы мүмкін
емес. Өйткені бұған Пайғамбарымыздың (с.а.у.) мына ... ... ... иман ... ең ... ... ең ... болғаны", (Әбу
Дауд, 4682; Тирмизи, иман 2612).
Құрандағы әдеппен байланысты өзге ... ... ... қылыңдар. Оған еш нәрсені ортақ қоспаңдар. Әке-шешеге, жақындарға,
жетімдерге, міскіндерге, жақын көршіге, бөгде көршіге, жан ... ... және қол ... ... ... ... ... мақтаншақты жақсы көрмейді", (4. Ниса - 36).
"Раббың өзіне ғана ... ... ... ... әмір ... Ал егер ол екеуінің бірі немесе екеуі де жандарыңда
кәрілікке жетсе: "туһ " ... ... ол ... жекіме де, ол екеуіне
сыпайы жаксы сөз сөйле. Ол ... ... ... құшағын жай да:
"Раббым! Ол екеуі мені кішкентайымда ... Сен де ... ... көр!" - де. Раббыларың іштеріңдегі нәрсені ... ... ... ... ... Аллаһ бой ұсынушшарды жарылқайды. Туысы
жақындарға, міскіндерге, жолда қалғандарға міндетті түрде қарайласыңдар.
Ысырап қылмаңдар. Шынында, ... ... ... Ал ... Раббыңа
өте қарсы ", (17.Исра, 22-27).
"Әй адам баласы! Күмәнсіз сендерді бір ер, бір әйелден (Адам ата-Хауа
анадан) жараттық. Сондай-ақ бір-біріңді ... үшін ... әр ... ... ... ... Алланың қасында ең ардақтыларың тақуаларың.
Шексіз ... ... ... әр ... ... ... (49. Хужурат-13).
"Шын мәнінде мүміндер туыс қой. Сондықтан екі туыстарыңның арасын
жарастырыңдар ", (49 Хужурат-10).
"Әй ... Өз ... тыс ... үйге рұқсат алмайынша әрі үй
иесіне ... ... ... Бұл ... үшін ... ... ", (24. Нүр-27).
Міне осыған ұқсас аягтарды көптеп кездестіруге болады. Бұл аяттардың
бәрі жақсы мен жаманның арасын ... беру ... ... ... ... ... ... түсіндіруде. Сол себептсн, Пайғамбарымыз
(с.а.у.) Құран ... ... ... өзі бастап орындап біздерге үлгі
қалдырып былай ... "Мен ... ... ... үшін ... ... хулк 1).
б) Әз. Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) үлгі тұтар әдебі.
Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.) пайғамбар болмастан ... ... ... өте ... ... танылатын.
Оның өтірік айтпайгын, шыншыл мінезі үшін Меккеліктер ... ... деп ... ... Хира үңгірінде алғаш уахи келген кезінде бұл
окиғадан қатты қорқып, әбіржіп келіп сүйікті жары Әз. Хадишаға болған жайды
айтып: "Өзімнен ... ... ... ... ... анамыз: "Олай айтпа.
Ант етемін, Аллаһ Тағала сені ешқашан ... ... сен ... қарызы болғандардың қарызын төлейсің, жарлыларға көмектесесің,
қонақты күтесің, жәбір шеккендерге қол ұшын беруге ... деп ... ... ... айтып өтеді.
Сондай-ақ Әз. Айша анамызға бір ... кісі ... ... ... ... ... ба?»- деп сұрағанда; "Сен Құран
оқымайсың ба? Расулуллаһтың әдебі ... ... деп ... ... ... ... ... ахлағы Құран болғандықтан Аллаһ бұл жайында біздерге
тағы жол ... ... ... Муміндер! Аллаға әрі Елшісіне бой ұсыныңдар. Құранды ести тұра
Пайғамбардан бет бұрмаңдар", (8. Әнфал-20).
Бұл аят ... ... ... ... мына аят Оның ... ... ... әмір етеді: "Сендерге ... не ... да, ... ... одан ... (59. ... - ... бір мұсылман қалайша иман мен ғибадат мәселесінде Пайғамбардың
әмірлерін орындап, оның жолымен жүруге мәжбүр болса, әдеп ... ... ... ... ... мына аят ... дәлел: "Расында сендер үшін,
Алланы да ахирет ... де, үміт ... және ... көп еске ... ... Алланың Елшісінде көркем өнегелер бар", (33. Ахзаб - 21).
"Шын мәнінде сен әлбетте ұлы мінезге иесің " , (68. ... - ... қоса ... ... өзі де ... ... "Мен ... толықтыру үшін жіберілдім", (Муслим, Салатул Мусафирин 139).
Осы айтылған аят пен хадис бойынша Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.) Құран
әдебін ... ... оны ... кісі ... үшін, мұсылмандар да оның
жолымен жүруді басты міндет деп білуі тиіс. Бірақ бұл ... ... ... ... үлгі ... ... ... білуі қажет.
Бір күні Әз. Хусейн әкесінс келіп, атасы Әз. ... ... ... Әз. Али ... деп сипаттайды: "Әз. Пайғамбар (с.а.у.)
күлімсіреген, жақсы мінезді, нәзік жүректі еді. Оның ... ... ... ... ... ... ... айыптамайтын. Ұнатпаған бір
әрекетті көргенде еш нәрсе ... ... ... ... да, ... ... ... салғыласу, артық сөйлеу,
өзіне тиісті ... іске ... алыс ... Ешкімді сынамай,
өзгелердің сырын білуді құмар тұтпайтын. Мақтануды ұнатпайтын. Сөйлеп
жатқан адамның әңгімесін ... ... ... ... ... Әз. ... өте ... болып өмірін де қарапайым ... ... ... өзі ... ... Ішіп жегенде астың таза және халал болуын
қалайды. ... іш ... ... жек ... Үй ... ... ... кейде ешкі сауатын, өз киімін өзі ... ... ... үй ... ... байлап қызмет ететін. Ешқашан өзін
жоғары санамайтын. Яғни, өзге патшалар секілді әрекет етуден ... ... ... ... ... ... олардын өзін
сыйлап тұруына разы болмайтын. Бір күні сахабалар оны ... ... ... кезде орындарынан тұрады. Сонда Пайғамбарымыз оларға енді бұлай
етпеулерін ескертеді де: ... ... ... ... де мен үшін ... ... ... сахаба Әз. Әнәс (р.а.)-тың айтуы бойынша Расулуллаһ (с.а.у.)
адамдардың ең мейірімдісі. Суық бір ... ... бір ... күңнің немесе
бір баланың әкелген суымен дәрет алып ... кері ... ... келіп
сұрақ сұрағанда шын ... ... ... ... ... ... ... (с.а.у.) оның ... ... ... ... ... ... жетектеп кетсе жүре беретін. ... жүре ... ... ... Айша (р.а.) ... ... деп түсіндіреді: "Аллаһтың
Елшісі соғыстан басқа ... ... ... қызметшісіне яки әйеліне қол
жұмсаған емес. Егер де бір ... ... ... ... күнә ... оңай
жолын қарастыратын. Егер күнә болса ешқашан ол іске жақындамайтын. Өзіне
жасалған қастандық үшін өш алмайды. ... ... ... аяқ ... ... разылығы үшін жазалайтын".[4] Әбу Хурайраның (р.а.)
айтуы бойынша бір күні Ақра ... ... ... (с.а.у.) Әз.
Хасанды сүйіп еркелетіп жатқанын к*реді де:
Менің 10 балам бар, ... ... ... ... ... Пайғамбарымыз (с.а.у.): Мейірімді болмағанға мейірім етілмейді, деді,
(Муслим, Фәдайл 65).
Пайғамбарымыз (с.а.у.) жас балаларды ... ... ... жоқ жетім-жесірді, жесір әйелді, құл мен күндерді де, жақсы ... ... ... күң ... ... әлде біреуі келіп: "Я
Расулуллаһ! Мен мынандай жұмыс ... ... ... оған ... ... әділетсіздік етпейтін. Хунайн жорығынан кейін қолға
түскен олжаларды тарату кезінде біреулер: «Бұл бөліс әділ ... ... ... пен Елшісі де әділдік ете алмаса енді ... ете ... ",- деп ... ... ... ... Пайғамбарымыз (с.а.у.) өш алуды
қаламайтындығы мына оқиғадан айқын ... ... ... ... елді ... Яхудилер (еврейлер) тұратын. Сол жерге Пайғамбарымыз
барған кезде яхуди бір әйел қуырылған қойдың етін ... ... ... ... ... ... болғандықтан етті улап әкеліп
жегізбекші болады. Пайғамбарымыз (с.а.у.) еттің улы ... ... ... ... ... Әйел де етті ... мойындағанда
қасындағы сахабалар: "Я Расулаллаһ, бұл әйелді өлтірейік пе? деген де; Жоқ,
өлтірмеңдер'",- деп оны кешіреді. Осыған ... ... ... ... ... ... ... туыстарына және мұсылмандарға зұлымдық жасаған
Меккелік мүшіріктерге де көрсетеді. Оларға кек алуды ұстанбастан керісінше
олар үшін ... ... ... дұға ... жайлы мына мысалды келтіруге болады:
Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.) Тайф қаласына исламды жаю мақсатында сапар
шегеді: Бірақ Меккелік мүшриктердің ... ... ... қала ... ... ... ... күйінде қалдырады.
Қаладан әрең дегенде ... ... қала ... ... ... тынығады.
Үсті басы қан болып, әбден қиналған Пайғамбар біраз уақыт тынығып алғаннан
кейін Меккеге ... ... ... ... ... жол ... ... періште келіп; "Әй Мұхаммед! Қандастарыңның саған айтқандарын
Аллаһ естіді. Сол үшін тау ... ... ... жіберді. Сен әмір
етсең мына тау періштелері ана екі тауды алады да ... ... ... Тек сен әмір ... болды",-дегенде Пайғамбарымыз (с.а.у.): "Мен
әлемге қарғыс айту, өш алу үшін емес мейірім үшін жіберілдім. Мен ... ... ... жоқ. ... айтарым Аллаһ ол мушриктердің
нәсілінен Аллаһқа серік қоспай өзіне ғана ғибадат ... ... ... тілеймін",- деп, көмекке келген періштелерді қайтарып жібереді[5].
Сөйтіп былай деп дұға жасаған болатын: "Аллаһым бұлар білмейді ғой. ... ... ... ... еді. Тек саған ғана шағынамын, Саған ғана
арызданамын ".
Екі дүниенің гүлі ... Әз. ... ... өте жомарт еді. Бір
нәрсе сұрап келген ... ... еш ... ... ... ... ... ибн Аббас былай деп ... ... ... ең ... еді. Әсіресе Рамазан айында
Жәбрәйлмен ... ... ... ... ... ... тарататын. Жәбрәйл
рамазанның әрбір түні Расулуллаһтың қасына келіп оған ... ... ... дейтін: Аллаһтың Елшісі береке әкелетін желден де жомарт",
(Бухари, Уәдиул уаһи, 1; Муслим, Фәдәйл, 50). ... ... өзі ... ... өзге аш ... ... Осындай
қасиетті бойында ұстаған ол құл мен ... ... ... "күңім"
демеген, керісінше "балам", "қызым" деп, олардың ар-ожданына тиетін сөз
айтудан абай ... ... Әз. ... ... ... ... мұсылмандарды
ең жоғарғы дәрежелі ахлақта болуларын айтып кеткен. Сондай-ақ ахлақты ... ... ... үлгі ... ... Оның ... қасиетпен әдепке
ие болуының басты себебі, ... ... ... ... да
(с.а.у.) бұл турасында былай деп айтқан: "Мені Раббым тәрбиеледі әрі ... ... ( ... ... I, ... х л а қ и м і н д е т т е ... Жеке ... ретіндегі міндеттеріміз.
Жалпылама алғанда міндетке барлық жаратылыстың бағынуы қажет зандылық
десек қателеспес едік. ... діні ... ... діннін әкелген
заңдылықтарын орындау немесе діннің әмір еткен ... ... ... ... жаман амалдарынан тыйылу. Себебі, адам баласы бостан-босқа
жаратылмады. Құранда: ... ... бос қоя ... деп ... ма?", (75.
Киямет-36) деп айтылуының сыры да осында жатыр. Яғни, жауапкершілігіміз мол
жандар екенімізді білдіреді. Сондай-ақ тағы да бір ... "Мен ... ... тек қана ... құлшылық ету үшін жараттым" (51. Зарият-56) ... да ... ... етумен міндетті екендігіміздің айғағы.
Адам өмір сүрген қоғамында басы бос ... ... ... ... ... ... Себебі, ондай кісі үшін жақсылық, жамандық
жасау маңызды болмай қалады. Бұның соңы ... ... алып ... ... Абай ... да мына өлең ... босқа айтпаса керек: "Жұмысы
жоқтық тамағы тоқтық, Азғырар адам баласын".
Сондықтан дініміз адамзат үшін белгілі бір ... алға ... иман ... құлшылық ету, амал ету және әдепті болу. Енді ... ... ... ... тоқталар болсақ:
1. Аллаһ алдындағы міндеттеріміз.
Бізді адам ретінде жаратқан, есіркеп қорғаған, рызық ... ... ... ... ... Тағала алдында біздің көптеген міндеттеріміз бар
екенін ұмытпауымыз керек.
а) Аллаһ ... ... ... ... ... (сенім)
міндеттер болып келеді. Себебі, Аллаһ ... ... ... "Әй ... ... және Оған ... ... сондай-ақ одан бұрын
тусірген кітапқа иман келтіріңдер. Ал, кім ... ... ... және ... ... қарсы шықса, сонда тым ұзақ
адасты", (4 Ниса -136).
Осы мағынада айтылған аят пен хадистер коп кездеседі. Бұл да ... ... иман ... міндетіміздің дәлслі. Яғни "әмәнту билләһ"
деген Аллаға, пайғамбарларға, періштелерге, қасиетті кітаптарға, ... және ... сену әр бір ... ... ... болып табылады.
б) Құлшылық ету міндетімізді Аллаһ Құранда былай келтіреді: "Мен
жындар мен ... тек қана ... ... ету ушін ... ... Бұл аят ... құлшылықпен міндетті екендігімізді білдіреді.
Бұл құлшылық намаз оқу, ... ... ... ұстау, хажылыққа бару арқылы
өтеледі. Осы Аллаһқа қарсы құлдық міндетіміздің шегін: "Саған өлім ... ... ... ет "(15. Хижр-99) деген аят баян етеді.
в) Әр бір ... ... ... ... ... Аллаһтан
қорыққанда да оның тозағынан қорқу емес, Аллаһтың аты аталғанда жүрегінің
қобалжуы. Аллаһтың аты ... ... ... ... ... иманы
кәміл дәрежеде емсс екенін айта аламыз. Себебі, Аллаһ өзіне кәміл дәрежеде
иман еткен құлдарының ... ... деп ... "Сөзсіз мүминдер, Алла
еске алынса жүректері қобалжиды да оларға Алланың аяттары оқылса ... ... ... ... (8. Әнфал-2).
Осыған ұқсас Құранда Аллаһтан қорқу туралы көптеген ... ... "Әй ... Алладан шынайы түрде қорқыңдар да тек мұсылман ... ғана ... (3. Али ... ... ... ең ардақтыларың тақуаларың", (49. Хужурат-
13).
г) Бізді жоқтан бар еткен ұлы ... ... ... ... ... тек ... ғана ... біздің міндетіміз болып табылады. Ұлы
жаратушымыз тұрғанда өзге жаратылғандардан тілеуіміз ең ... ... ... ... ... ... "Маған жалбарыныңдар!
тілектеріңді қабылдаймын. Расында маған құлшылық ... ... ... ... ... ... ... (40. Ғафыр- 60). Әрбір мұсылман егер мән
беріп қарайтын болса ... 5 ... ... 32 рет Фатиха сүресін оқиды.
Фатиха сүресінің "Ииәкә нағбуду уә ... ... ғана ... әрі ... ғана ... тілейміз" деген 5-аятын оқиды. Осыншама рет
бұл уәдемізді айтып тұрып, Аллаһтан басқа тәңірге сенудің ешқандай ... ... ... ... ... ... ... күнә. Мұндай жағдайда біз
міндетімізді орындай алмаған боламыз.
ғ) Аллаһтың қасиетті есімі аталғанда "Жәллә ... ... ... Оны ... керек. Сондай-ақ біреуді жақсы көрсек Аллаһ үшін жақсы
көріп, ... ... үшін ... ... ... ... дос ... дос болып, дұшпанымен дедұшпан болуымыз тиіс.
д) ... ... ... ... өмір сүруіміз үшін сансыз
нығметтер берді. Міне сол ... еске ... ... ... ... ұлықтау біздің борышымыз. Қайшы жағдайда арам тамақ кейпіне түсеміз.
Себебі, Аллаһ Құранда көптеген жерде осы ... үшін ... ... "Әй адам ... Алланың сендерге берген ырысын еске ... ... ... ... ... бір жаратушы бар ма? Одан ... ... ... жоқ. ... біле тұра қайда тентіреп бара жатырсыңдар ?", (25.
Фатыр - 3).
"Енді, Мені еске ... Мен де ... еске ... және ... ... да ... ... (2. Бақара- 152).
аӘй муминдер! Алланы өте көп зікір етіңдер. Оны ... (33. ... ... Жер ... барлық жан иелері Аллаһтың әмірімен
жаратылғандықтан біздер де осы ... ... ... үшін ... ... Әр ... жүрегімізде Аллаһқа деген сүйіспеншіліктің
орын алуы басты міндеттерімізге жатады. Қандай да бір жаратылған ... ... ... бұны ... ... етіп жаратқан" деп, Оны яғни
жаратқанды еске ... жөн ... ... бір ... үшін ... әлде ... онда Аллаһқа қарсы келген боламыз. Бұл деген сөз
Аллаһтың сипаттарына ... ... ... ... ... өнершіні
мұқату" екенін ұмытпайық бауырлар. Бірақ бұл ... көз ... ... ... ... деп тыртық етіп алмайық.
2. Әз. Пайғамбар алдындағы міндетгеріміз.
Әрбір мұсылманның Аллаһ Тағала алдындағы міндеттері мен қоса, Оның
адамзат үшін бір ... ... ... ... ... Әз. ... ... алдындағы кейбір міндеттері де бар. Бұл ... әрі діни ... ... ... ... Пайғамбарымыз (с.а.у.)
адамзатты пұтқа табынудан, қараңғылықтан, әдепсіздіктің түңғиығынан құтқару
үшін жан-жакқа иман мен ілім нұрын шашты. ... осы ... мен ... ... ... ... көрсету үшін қолынан келгенінше үмметіне көп
қызмет етті. Сол себептен мұсылмандар Пайғамбарымыздың (с.а.у.) алдындағы
міндетін міндетті ... ... және ... ... Біздің ең бірінші басты міндетіміз оның пайғамбарлығына ... ... ... сіңірмеген адам мұсылман бола алмайды. Пайғамбарға иман
келтіру жайында Аллаһ ... ... ... ... ... ... ... иман келтіріңдер. Егер иман келтіріп, тақуа болсаңдар
сонда сенгендер үшін зор сыйлық бар ", (3. Али-Имран - ... ... ... ... және оған түсірілген Құранға
сондай-ақ одан бұрынғы түсірген кітапқа иман келтіріңдер. Ал, кім ... ... ... және ... ... ... шықса сонда
тым ұзақ адасты ", (4. Иса - 136).
"Мұхаммад (с.а.у.) бір елші ғана, одан бұрында елшілер өткен", ... Ұлы ... ... ... ... мойынсұну, оның
әмірі мен тыйымдарын орындау керек ... де ... ... ... ... мойынұсынуды Құранда бірнеше жерде айтып
өткен. Мысалы: "Кім Аллаға және елшісіне мойын ұсынса ... ... ... ... де олар онда ... ... Нағыз табыс осы ",
(4. Ниса -13).
"Кім ... ... ... ... ... ... Ал және ... бұрса оларға сені аңдушы етіп жібермедік ". (4. Ниса -80).
"Ей мүминдер, Аллаға және ... ... Және ... ... ... бет ... (8. ... кім Аллаға, пайғамбарына бағынса, сондай-ақ Алладан қорқып,
сақтанса, міне солар қолы жеткендер ", (24. Нұр-52).
"Сондай-ақ кім ... ... бой ... ... ол ұлы ... ие
болады ", (33. Ахзаб-71).
Міне осы айтылған аяттар біздерге Пайғамбарымыздың ... ... ... мен ... ат үсті ... ... ... Ал кейбір адасқан мұсылмандар болса сүннет амалды ... ... ... шыға ... ... ... ... жаза жоқ, тек
шапағатган құр ... ... Егер де ... ... мына ... ... мән беріп оқитын болса, сүннеттің қаншалықты маңызды ... еді. Тек ... ... ... бара ... ... Сүннетті
орындамау, оған жеңіл қарау жоғарыда айтылған аяттарға қарсы шығу деген
сөз. ... мына ... ... ... ... ... "Сендерге
жақсылап ұстанған жағдайда ешқашан адаспайтын екі нәрсе қалдырдым: Аллаһтық
кітабы және елшісінің сүннеті". (Муатта, Қадар 3; ӘбуДауд, ... 56; ... ... 84;)[7]. ... шығатын ұғым, егер мұсылман кісі сүннетті
орындамаған ... ... Олай ... ... ... ... біздерді ниетіміздің дұрыстығына қарап жәннәт төрінен орын ... ... ... ... ... 24 ... былай дейді: "Егер
әкелерің, балаларың, туыстарың, ... ... ... ... қалуынан қорыққан саудаларың, жақсы көрген үйлерің сендерге Алладан,
пайғамбарынан әрі оның жолында соғысудан ... ... ... әмірі
келгенге дейін күтіңдер", деп айт. Яғни Пайғамбарымызды шын көңілмен барлық
нәрседен де жақсы көру ... ... ... ... ... ... ... болуы тиіс. Бұл ... ... ... мені өз ... ... және ... ... да
бетер жақсы көрмейінше толық иман келтірген болмайды", (Бухари, Иман ... ... 70). Бұл ... ... ... ... әрбір мұсылманның ең
басты міндеті екенін білдіруде. Сахабаларда Пайғамбарымызды (с.а.у.) шынайы
түрде жақсы көруді мүлтіксіз орындаған.
Әз. Омар (р.а.) Пайғамбарымыздың ... ... ... бір ... ... оның ... барып: "Я Расулуллаһ! Мен үшін сен нәпсімнен
басқа барлық нәрседен де сүйіктісің", ... ... ...... де ме?"- деп ... Әз. Омар ... "Нәпсімнен де",- деп
жауап береді. Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.): "Я Омар міне енді ... ... ... ... ... ... ... де бұл
жолда үлгі болатын тұлғалар ... ... ... шынайы
махабатын білуіміз қажет. Ол үшін ... ... ... Сахаба" (Сахабалардың өмірбаяны) атты ... ... жөн ... ... Тағала Құранда айтқанындай Пайғамбар бізге нені әмір
етсе соны орындап, неден тыйса содан ... ... ... ... не берсе алыңдар да неменеден тыйса, одан тыйылыңдар әрі Алладан
қорықыңдар", (59.Хашр-7). Бұл аят осы ... ... ... ... ... ... ... Пайғамбарымызды (с.а.у.) иман, ғибадат,
ахлақ тұрғысынан толығымен үлгі етуіміз керек.
д) Екі дүниенің сүйіктісі болған Әз. ... ... үшін ... ... ... ... ... тиісті міндет Пайғамбарымыздың
(с.а.у.) аты аталғанда және өзге уақыта ... ... ала ... ... ... Себебі, бұны Аллаһ әмір ... Яғни ... ... ... Алла Пайғамбарға рахмет етеді. Және періштелер салауат айтады. Әй
муминдер! Оған салауат және ықыласпен сәлем келтіріңдер", (33. Ахзаб-96).
Осылайша ... ... атын ... немесе жазғанда
құрметпен "Саллаллоһу алейһи уә ... ... ... ... ... уә ... ... керек.
3. Жеке басымызға деген міндеттеріміз.
Адам баласының жаратылысы бәрімізге ... ... ет пен ... ... ... ... ... әрбір адам жеке тұлға ретінде өзіне тиісті
міндеті бар. Яғни тәні мен жаны ... ... ... ... ... осы екі міндетімізге тоқталсақ:
а) Тәніміз алдындағы міндеттеріміз.
Ислам діні тәніміздің қорғалуын және тәрбиемен жетілдіруін ... ... бір ... ... ... Бұл ... немқұрайлығы
тәніміздің түрлі ауруға шалдығуына және діни, ахлақи ... алып ... Сол үшін ... ... ... ... әр түрлі қызметте кемшіліксіз атқара алатындай деңгейде ұстау
ахлақи жауапкершілік болады.
а-1. Тазалық:
Тәндік міндеттердің басында ... ... ... тазалыққа
қатты көңіл бөлгендігін мына аяттан байқауымызға болады: "Күмәнсіз Алла
тәубе етушілер мен таза ... ... ... (2. ... 222); "Онда
таптаза болуды сүйетін кісілер бар. Алла да өте таза ... ... (9. ... 108). Аят жалпы тазалықты қамти отырып, тән тазалығымен
ішкі жан дүниені де ... ... күнә ... ... ... ... Әз. ... (с.а.у.) бұл жайында былай дейді:
"Тазалық иманның жартысы " , ... ... ... ... өзін ... түрге бөлуге болады. Мысалы тән, ас, киім
және айналаның тазалығы. Бұларға қысқаша тоқталсақ:
аа) Тән ... ... ... ... ... ... ... ғұсыл алуын әмір етеді. Құлшылық үшін алдымен осы
тазалық жасалуы тиіс. Егер Әз. ... ... ... ... Әз. Омар ... ... бұрын қарындасының мұсылман
болғандығын естіп, ашуланып қарындасын исламнан қайтару үшін үйіне ... ... ... ... ... сүресінің аятын оқып жатады. Әз. Омар
Құран даусын естіп, ішке кірген кезде қарындасы оған сен бұл ... ... ... сен ... барып ғұсыл (жуыну) алып кел дейді.
Яғни тән тазалығы болмастан Құранды ұстауға болмайды. Себебі Құранда былай
дейді: "Оны ... ... ғана ... ... кісі ұстамайды) ",
(Уақиға 79) .
Мұсылман кісі тек ... ... ... ... қана ... өзге де ... жасауы тиіс. Мысалы: тамақтан алдын және кейін қолын жуу, ... ... ... таза ... және артық қылдардан тазару. Бұл турасында Әз.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) көптеген хадис айтып кеткен. "Мисуак қолданыңдар.
Өйткені, ... ауыз ... ... ... 27). ... ... ауыр
келмейтін болғанда әр намаз кезінде мисуак қолдануды әмір ететін едім ",
(Бұхари, ... 8; ... ... 42). ... ... және ... ... тамаққа береке әкеледі", (Тирмизи, Әтимә, 39).
бб) Ас пен киім тазалығы: Біз өмір сүру үшін ішіп-жеуге ... осы ... ... адал және таза болуына мұқият болуымыз ... ... екі ... ... ... сыртының таза болуы, яғни
ауырмау үшін жуып, тазалап жеу. Ал ... ... ... таза болу.
Себебі, Аллаһ Тағала адал болған асты ішуге рұқсат етеді. Харам асты лас
деп ... ... ... ... ... адал ... ... асты
ішіп жеуімізге болады. Ұрлық-қарлық, зорлық-зомбылық, пәре т.б. арқылы
келген табыстан ас жемеуіміз керек. Бұған мән ... ... ... ... ... ... ... таза болғанындай сияқты киімдеріміз де таза
болуы тиіс. Тәніміз таза болып киіміміз таза ... ... ... ... ... аурет жерімізді жабу үшін дұрыс киім киуіміз керек.
Себебі, Аллаһ ... ... ... ... "Ей адам ... ... жерлеріңді
жабу үшін киім және сендік бұйым түсірдік", (7.Ағраф-26). ... ... деп ... тыс ... етіп киінуге рұқсат етпейді. Қарапайым
болуды, көп ысырап ... әмір ... Сән үшін ... ... ... Айналаның тазалығы: Мұсылман кісі тек ішіп жеген асы мен ... таза ... ... ... қана ... ... ортасына да таза
болуына мән беруі керек. Себебі өмір ... ... ... ... ... құқығы болады. Біз жүрген жерімізді тазаламай ... ... ... ... ... ... боламыз. Ислам өзгенін құқығын,
ақысын жеу немесе аяқ асты етушінің ақіретте ... ... ... ... ескертеді. Сондықтан өзге бауырларымызға зиян келтірмейік.
а-2. Аурудан сақтану:
Барлық құлшылығымызды орындау үшін алдымен деніміз сау болуы қажет.
Тәнімізді аурудан сақтау ... ... ... Адам ... ... ... білмейді. Әз. Пайғамбар (с.а.у.) бұл жайлы ... ... екі ... ... қадірін білмейді: біріншісі-денсаулық;
екіншісі-бос уақыт", (Бухари, Рикақ, 1). Біздің дана халқымыз да: ... ... ... жол ізде " деп, ... ... ... ... ауырып қалған жағдайда емделместен: "Ауруды берген
Аллаһ, Емді де беретін Аллаһ "деп жүре ... Бұл өте қате ... ... ... ... ... білмейді деген сөз. ... ... өзі ... ... Бұл да ... ... ... өмірі. Әз.
Пайғамбарымыз (с.а.у): "Ей Аллаһтың құлдары емделіңдер. Өйткені, Аллаһ
әрбір жаратқан ауруы үшін ... ... шипа мен дәрі ... ... 2) деп, ... жағдайда емделу керектігін бұйырады.
а-3. Зиянды әдеттен сақтану:
Өз өмірімізге деген міндетіміздің бірі әр түрлі зиянды әдеттерден
сақтану. Зиянды ... ... ... пен ... ... ... Тағала
Құранда: "Әй мүміндер! Арақ, құмар, тігілген тастар және бал ... ... ... ... Одан ... құтыларсыңдар. Негізінен
шайтан, арақта, құмарда араларыңа дұшпандық әрі кек ... ... ... және ... ... қалайды. Ал сонда да тыйылмайсыңдар ма?" (5.
Майда, 90-91) деп, ішімдік пен ... ... ... ... тыйым салады.
Адамзатты апатқа ұшырататын қауіп, ... пен ... ... ... Сондай-ақ күнделікті өмірімізде бұлардың зиянымен
кесірлеріне куә болып жүрміз. Осы үшін ... ... кісі ... ... ... ... жас ... әке-шешесіз көшеде қалып, қала
берсе мүгедек, жарым-жан болып дүниеге келуде. Сол үшін Әз. ... ... ... ... ", деп ... ... ... жанын қиу: Ислам діні адам өміріне қатты көңіл бөлген.
Ешкімнің жанына зиян тигізбеу ахлақи міндетіміздің бірі. Біреудің жанын ... ... ... әрі ... ... Аллаһ Тағала былай дейді: "Кім кісі
өлтірмеген немесе жер ... ... ... біреуді жазықсыз өлтірсе
ол барлық адамды өлтіргенмен тең. Ал кім бір ... ... ... ... ... ... тең деп ... (5.Майда-32). Сол
үшін адам жанын қиюды күнә деп есептейтіндер және ешқандай себепсіз, адам
өлтірген ... ... ... ... ... Оған мына аят ... "Кім бір мүминді әдейі өлітірсе оның жазасы ішінде мүлде ... ... ... оған Алланың ашуы, қарғысы болып және оған зор
қинау әзірлеп қойған", (4. Ниса- 93).
Өзге біреудің ... ... ... ... күнө ... есептелсе,
адамның өз өміріне қол салуы, яғни өзін-өзі өлтіруі де үлкен күнә. Мұндай
істі дініміз тыйған. Өйткені, ... ... ... ... ол бір
аманат. Аманатқа қианат жасамау біздің міндетіміз. Әз. Пайғамбар (с.а.у.)
өз-өзімізді өлтіру ... ... өлім ... әмір ... ... ... (Риязус Салихин, 2 том, 587 х.).
Рухани (жанымыз алдындағы) міндеттеріміз.
Жоғарыда айтылғандай мұсылман кісі тәніне ... ... ... ... ішкі жан дүниесіне де тиісті міндеттерін орындауы ... ... ... жоғары деңгейде ұстау. Бұл алдымен тәнімізді
дұрыстап, керекті ... ... ... соң ... Себебі, тәні
науқас, зиянды әдеттерге үйір болған кісінің рухани өмірі де ... ... жаны ... жолға тез тәрбиеленіп бір арнаға түсетіндей лезде
бұзылып кетуі де әбден мүмкін. Адам рухани міндеттерін ... ... ішкі ... ... мына аят біздерге: "Расында адамзатты
көркем бейнеде жараттық. Сосын оны төмендердің төменіне қайтардық", (95.
Тин, 4-5); "Рас ... үшін де ... жын ... жараттық. Олардың
жүректері бар, алайда олар онымен түсінбейді. Көздері бар, онымен кәрмейді.
Және олардың ... бар, ол ... ... Олар ... тәрізді, тіпті
одан ары адасуда. Міне солар мүлде қаперсіздер ", (7. Ағраф-179). ... ... бұл ... ... ... ... болмаған адамды Аллаһ
Тағала хайуанға ... ... олар еш ... ... шындықты көре
алмайды. Енді біз осындай кейіпке душар болмау үшін не ... ... мына ... ... міндеттерімізді дұрыстап, аяқ асты етпестен
орындауымыз керек.
ба) Дұрыс сенімге ие болу: Адамның рухани азығының негізі ... ... ... және ... сенімге ие болмаған адам рухани жетістікке ... ... Бұл ... ... жетудің жолы исламның әкелген сенім
негіздерін күмәнсіз қабыл етіп, сол жолмен жүру. Егерде діни ... ... кісі ... ... болса, онда ол жерде үнемі дау-дамаймен қылмыс
көптеп кездесіп тұрады. Бұған тарих куә. ... діни ... ... ... ... Бұл жауапкершілікке ие болған кісі рухани
дүниесін ретке келтіріп, жақсы қырынан көрінуге ... ... ... ... ... алға қояды.
бб. Құлшылықтарға мұқият болу: Дұрыс сенімге ие болған мұсылман кісі
Аллаһтың біздерге бұйырған ... ... ... Бұл ... ... ... соңғы деміне дейін жасауды мақсат тұту ... ... ... ... Раббыңа құлшылық ет" (15. Хижр-99) деген аят осынын
айғағы. құлшылық біздін Рухани өмірімізге әсер ... ме ? ... ... деп жауап бере аламыз. "Күдіксіз ... ... ... ... деп, ... ... оқыған кісінің жамандық жасаудан
тыйылатындығын баяндауда. Әрине жүрегі ... ... ... оқыған кісі
жамандық жасаудан алыс тұрады. Адамды тек ... ғана ... ... ... ... ... ... пен төзімділікті үйретеді. Зекет
өзгелерге көмек ... қол ұшын ... ... ... ... Сол үшін ... дұғамызды тек Аллаһ үшін жасау біздің
діни міндетіміз.
бв. Дұрыс мәліметке ие болу: Аллаһқа иман келтіріп және құлшылық ... әр бір ... ... ... ... қол ... керек. Екі дүниенің
бақытына кенелудің жолы осы дұрыс мәлімет ... ... ... Ал ... алмаған жағдайда дінімізге қайшы болған сенім осыдан туындайды.
Сондықтан бұрыс сенімге сеніп Аллаһқа құлшылық етеміз деп ... ... ... ... ... ... ... кейі білімсіз, жолбасшысыз
және сәуле беруші кітабы да жоқ. Аллаһ жайында таласады ", (22. Хаж - ... ... ... араластырмаңдар да сондай-ақ біле тұра
шындықты жасырмаңдар", (2.Бақара-42). "Өзің білмеген бір нәрсенің соңына
түспе. Расында құлақ, көз және ... ... ... одан ... ... ... аят бізге білмейтін нәрсенің орындалуын
қауіпті екендігін білдіруде. Сондықтан ақыретте құлақ, көз және жүрегімізге
мән ... үшін ... ... Оның ... біздің
жазалануымыз.
Б . Жанұядағы міндеттеріміз.
1. Жанұя құру және оның ... ... ... ... діні де ... ... үйленіп көбеюлерін әмір ... ... ... ... үшін ... жұбайлар жаратты, араларыңа сүйіспеншілік,
мейірімділік пайда қылғандығы да Оның белгілерінен", (30. Рум-21); "Сондай-
ақ ... құл ... ... ... ... ... бұйырған заңдылығы екенін көрсетеді. Әз. Пайғамбар (с.а.у.)
да: "Үйлену менің сүннетім. Менің сүннетімді орындамаған адам менен ... ... мен ... ... өзге ... ... (Ибн Мажә, Никах 1) деп, мұсылмандарға үйленуді ... діни ... ... ... Әз. ... мына хадисінен көруге болады: "Жастар! Отбасын асырай ... ... ... ... Өйткені, үйлену көзді харамнан сақтайды ... ... ... ... Үйленуге күші жетпегендер ораза ... ... ... кісі шахуаттан ұзақтайды", (Бухари, Саум 10; Муел им,
Никах 1 -3). "Үйленген кісі діннің ... ... ... болады.
Өзге жартысы үшін де Аллаһтан қорықсын ", (Кәшфул Хафа, 11,113).
Адам жаратылысы қашалықты ішіп-жеген ... ... ... де ... Сол үшін адам ... ... асын ... таза жолмен тауып,
жыныстық қатынасын да адал жолмен орындауы керек. Сондықтан ... ... ... ... жағдайда зина болып, харам іс істеген болады.
Үйленумсн адамдар материалдық және рухани тұрғыдан ... ... өмір ... ... ... үшін аса қуаныш, бақыт. Аят ... ... ... ... Раббымыз! Бізге жұбайларымыздан,
ұрпақтарымыздан ... бер. ... ... ... алды ... (25. Фурқан-74). "Мал мен балалар дүние тіршілігінің сәні", (18.
Кәһф - 46).
Бақытты, қуанышты өмір сүру үшін ... ... ... жар таңдау
барысында мұқият болу керек. Жар ... ... ... ... (с.а.у.) мына хадисіндс айтып өтеді: "Бір әйел заты мына төрт
ерекшелігі үшін некеленеді: ... руы ... ... және ... ... ... ... таңда, қолың (үйің) берекеттенсін", ... 15). Ұлы ақын Абай да ... ... ... "Жасаулы деп, малды деп
байдан алма. Кедей қызы ... деп ... ... бар, ары бар, ұяты ... қызынан ғапыл қалма".
Қазіргі таңда үйленетін ... ... ... ... мен
дүниесіне қарайды. Бұлардың уақытша екенін алғашқыда ... ... ... пен ... бітеді. Бірақ ол кезде уақыт кеш болады. Ал,
діндар болса, сол қалпын оңайлықпен жоғалтпайды. Ер кісі ... қыз ... ... ... кей ... іздеуі тиіс. Мысалы әдебі түзу, діндар
т.б. сияқты. Егер екі жас ... ... ... ... деген
махаббаты, сүйіспеншілігі дүниеге ауып кетіп, ақыры ажырасып тынуы ... ... ... Ал ... ... Әз. Пайғамбар (с.а.у.)-ның
сүннеті деп үйленсе, онда біріншіден ... өмір ... ... ... жат ... ... ... үшіншіден кездескен қиыншылықтарға бірге
төзе отырып, өмірлерін бірге өткізуге тырысады.
Үйлену Аллаһтың әмірі ... ... ... ... ... ... бұл ... Құран былай баяндайды: "Сендерге ... ... ... ... (ұл қыздарыңның ... ... ... ... әкелеріңмен туысқан (әкеңнің әпкесі,
қарындасы), шешелеріңмен туысқан әйелдер (анаңның сіңілісі, ... ... қыз ... ... ... қыз, әпке-қарындасыңның қызы),
сүт емізген аналарың, еміскен қыз ... ... ... ... ... ... болған) қолдарыңдағы өгей қыздарың, егер ... ... ... ... бір ... жоқ. Бел ... және екі қыз ... бірге уйленуге арам қылынды", (4.Ниса-23).
Мұсылман ер кісі Аллаһқа серік қосқан әйелмен үйленуіне ... ... ... болған христиан немесе яхуди қызбен ... ... Ал ... ... тек ... ер ... ғана үйленуі тиіс.
Христиан немесе яхуди ... ер ... ... ... ... Бұл ... "Мүшрик қатындармен олар иман келтіргенге дейін үйленбеңдер. Азат
(басы бос) ... ... ... күң ... Егер ... ... иман келтіргенге дейін мушрик ерге мумин әйелдерді де ... олар ... ... да. ... азат ... ... құл артық. Олар
тозаққа шақырады. Ал, Алла өз ... ... ... ... Ерлі ... ... ... міндеті
Аллаһ Тағала Құранда: "Олар сендерге киім, сендер де ... ... деп, ... ... ... ... суық ... сақтайтын, ұятты жерін жабатын киім. Ерлі-зайыптылар да бір ... ... ... кемшіліктерін толықтырып, күнә істеудеп
тыйылатындығын ескертеді. Ерлі-зайыпты діни ... ... ... ... ... ... ... былай дейді: "Бәріңіз шопансыңдар және
бәріңіз қол ... ... ... де ... ... ... мүшелерінің шопаны, әйел де күйеуінің үйі мен балаларының шопаны.
Сондай-ақ ... ... және ... қол ... ... Салихин, 1 том, 281 х.).
Міне, осы жауапкершілік мәселесін ... ... ... "Еркектер әйелдерді билеуші" (4.Ниса-34) деген аятта айтылғандай
ислам діні жанұяның отағасы ретінде құқықты ер ... ... ... ... бұл ... берілуі олардың күшті болуы және жанұясын асырауға
мүмкіншілігі жететіндігінен. Сондықтан, ер ... ... ... ... бала-шағасын асырау.
"Бір күні сахабалардан Муауия б. Хәйдә Әз. Пайғамбарымызға (с.а.у.)
келіп :
- Я ... ... ... ... ... ... мына ... алады:
- Ішіп жегенің сияқты оны да ішіп жегізесің, киінгенің сияқты оны ... ... ... ... ... ... 1 то.м,
275 х.).
Құранда бұл жайында Бақара сүресінің 233-аятында былай дейді: "Ананың
тиісті ... ... - ... әкесіее жуктеледі".
Отбасын асырау ер кісінің басты міндеті екендігін аят пен хадисте
көріп отырмыз. ... ... ... бұл ... ... ... ... жағдайларға байланысты кейбір отбасын әйел заты қамтамасыз
етуде. Ал ... ... ... жұмыс істемей, бала ... ... ... ... ... ... ... халге душар болған
кісілерге Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: "Нәпақасы ... ... ... күн ... ... қажет болған кісілер) қарамаса,
ондай кісіге күнә ретінде осының өзі жетеді", (Риязус Салихин, 1 том, ... Әйел ... ... өмір кешу үшін ... қалдырмай жақсылық
жасап, ақ көңілдікпен дөрекі болмау қажет. Мұсылман ерге әйелімен қандай
мәміледе болу керектігін мына аят пен ... ... ... ... ... Егер ... жек көрсеңдер сендердің жақтырмаған
нәрселеріңде Алла көптеген хайыр (жақсылық) жасап қойған болуы ... ... ... ... ашуланбасын. Себебі, ұнатпаған мінезі болғанымен оған
қайшы болған ұнататын мінез де бар! ... Рада ... ... ... ... ... ... етемін», (Риязус
Салихин, 1 том, 274 х.)
"Әйелдер жайында Аллаһтап қорқыңдар. Өйткені, сіз ... ... етіп ... (Әбу Дауд, Мәнәсик 56; Ибн Мажә, Мәнәсиқ ... ... ... үлгі ... Әз. Пайғамбарымыздың (с.а.у.)
отбасындағы тіршілігі ... ... Әз. Айша ... ... ... ... (с.а.у.) әйелдерінің ешқайсысына, қызметшісіне
тіпті ешкімге де қол жұмсаған емес", (Әбу ... ... Олай ... әрбір
ер кісі өз жұбайына әрдайым мейірімді болып, оның ... ... ... ... ... болып табылады.
Сонымен қатар ер кісі үй тіршілігін, жайын ұмытып кетпеуі ... ... соң ... барып бала-шағасына қарап арадағы сүйіспеншілікті
нығайтуы тиіс. Қайшы жағдайда ... ... ... ... суып,
жағымсыз әрекеттер жасап қоюы мүмкін. Сондықтан әрбір ... ер ... ... ... үшін ... намысына тиетін сөз айтудан, оған
күмәнданудан сақ ... жөн. ... бей ... жасырын кірмеуі кажет.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: "Сіздерден ... ... ... ... ... ... кезде жасырынып түнде үйіне кірмесін".
Аятта болса: "(Мұхаммед с.а.у.) мумин еркектерге айт: ... ... ... ... ... кісі ... және ... діни тұрғыда тәрбиелеп, жақсы мінез
құлыққа үгіттеп, ... ... ... ... ... ... беруі қажет. Сондай-ақ отбасының ... ... ... ... Ер кісі ... нәрседен жауапты болса, әйел заты не істеуі
қажет болар екен дейтін болсақ, ең алдымен әйел кісі ... ... ... ... ... ... ... "Бір адамның өзге біреуге сәжде
етуін әмір ... ... ... күйеуіне сәжде етуін әмір ететін едім
", (Тирмизи, Рида 10; Әбу Дауд, Никах 40).
Еріне ... оның ... ... оның рұқсатынсыз ешқайда бармау
т.б. міндеттерін орындаған жағдайда әйел өз міндетін ... ... ... ... рұқсатынсыз нәпіл ораза ұстауына болмайды. Сондай-ақ
"Әйел ошақ басында болса да, куйеуінің шақыруын қабыл ... ... ... ... істеп жүрсе де, күйеуі шақырғанда бару ... ... ... ... ... оны разы еткен әйел кісі Әз.
Пайғамбарымыздыц (с.а.у.) мына хадисіне лайық болады: "Әлде бір әйел ... разы ... ... ... ... жәннәтқа кіреді". (Тирмизи, Рада
70; Ибн ... ... ... ... ... ... ... екені бәрімізге мәлім.
Сол үшін әйел заты ерінің көңілінен шығып, оны өзіне ... білу ... ... ұяты жоқ" ... ... әйелдер өз күйеулерінің төсек
қатынасына көнбей күнә ... ... ... ... мына хадисті
білмегендіктен болар. Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.); "Бір кісі ... ... ... ... де оған қапа ... түнесе, періштелер таңға
дейін сол әйелге лағнет айтады ", (Риязус Салихин, 1 том, 279 х.). ... өзге ... көз ... ... ... бұл айтылғандармен міндеті бітпейді. Сонымен қатар әйел кісі
ері үйде болмаған кезде бөгде кісіні үйге ... ... ... ... ... ... жұмсап, үйді таза ұстап, балаларын ... ... ... ... ... соң міндетті түрде ұрыс-керіс ... ... ... ... ... ... және түсіне алмайтын жандар да
кездеседі. Әсіресе қазіргі кезде ерлі-зайыптылардың ... ... ... ... ... ... жандар ұрсып түсінісе
алмаған жағдайда мына аятпен амал еткені жөн: "Егер ... ... ... ... ... бір ... ... ағайынынан
бір төреші жіберіңдер. Егер ол екеуі жарастыруды қаласа Аллаһ та ... ... (4. ... ... балалары алдындағы міндеттері.
Отбасы құрылған соң ата-ананың сүйеніші, ... ... ... Бала ... ... Аллаһқа иман келтірген жүрегі таза ... ... бала ... тілейді. Отбасының шайқалмауында бала үлкен орын
алғандықтан кей отбасында сәби дүниеге келмей, ... зар ... ... ... ... кей ата-ана баласының болғандығына кейиді. Яғни ата-
анасын зар жылатып, бұзақылықтан басқа нәрсс білмейтіп балалар ... ... ... жағдайға душар болмау үшін ата-ана өз ... ... ... ... Қайшы жағдайда баратын жеріміз жәһәннам болады.
Сол үшін Құран ... ... ала ... ... ұшырауымызды ескертеді: "Әй
муміндер! Өздеріңді әрі үй-іштеріңді отыны ... мен ... ... ... (66. Тахрим-6).
Ата ананың бала алдындағы міндеттеріне тоқталсақ төмендегідей болып
келеді:
а) Ата ананың ең ... ... ... ... ... Оған мына ... ... айтуда: "Бір адамның қайыр жолында жұмсаған
ақшасының ең жақсысы жанұясына жумсаған ақшасы", (Риязус Салихин. 1 ... х.). Бала ... ... ... ... ... ... дұрыстап
ішкізіп-жегізіп, өмірлерін қауіпке итермелемеу керек. Бұл үшін ата-ана
Аллаһтың алдында жауап беретін ... Ана ... ... ... ... ... әмір ... баланы емізуі қажет. Аятта: "Емізуді
тәмәмдағысы келген кісі үшін аналар ... ... екі жыл ... ... яғни ... бес он ... еліміздің өзінде қаншама ана,
жатырындағы бала жарық дүинеге келместеп бұрын алдырып тастады емес пе? ... бала ... ... ... қоркып өлтіруі дұрыс емсе. Жас ... ... ... қателік. Не үшінп бұлай істеді?- деп ... ... ... жағдайы болмауынан немесе ұл перзент
күтіп жүрген адамдар жатырдағы перзенттің қыз бала ... ... ... ... ... кезіндегі әрекетіне теңеу артық болмас. Аллаһ бұл
жайында Құранда былай ... "Бір де ... ... ... Біз ... да ... де қоректендіреміз (рызық береміз).
Расында оларды өлтіру үлкен қателік", (17. ... ... ... ... мына ... ... айтпаса керек: "Қой егіз туса, бір жусан ... ... ... ... ... ... Әз. ... былай дсйді: "Ешқандай әке баласына жақсы тәрбиеден артық еш нәрсе
бере алмайды", (Тирмизи, Бирр уә сила 33). ... ... ... ... санасына, Аллаһқа деген сенімін орнықтыруы және Құранның бұйырған
ахлақымен тәрбиелеуге ... ... жөн. ... Әз. ... (а.с.)-ның
баласына айтқан сөзі сияқты: "Сол уақытта Лұқман өз ұлына үгіт бере ... ұлым ... ... қоспа! Күдіксіз серік қосу үлкен зұлымдық, - деді.
Әй ... ... ... ... да бір ... ... болса да,
көктерде не жерде болса дл, Аллаһ оны қиямет күні ... ... ... ... ... ... ... Намазды толық орында. Дұрыстыққа бұйырып, бұрыстықтан тый.
Басыңа түскен ауыршылыққа сабыр ет. Рас бұлар ... ... ... ... да ... кердеңдеп жүрме. Расында Аллаһ бүкіл даңдайсыған
мақтаншақты ... ... ... ... бол да, ... ... ... дауыстардың ең жаманы есектің дауысы", (31. Луқман, 13,17,18,19).
Баланың жүрегіне иман сенімін ... ... ... ... үйретіп,
намаз оқуларын қадағлауы қажет. Себебі Аллаһ құранда былай дейді: "Отбасыңа
намаз оқуды әмір ет және өзің де оған ... ... (20. ... Әз.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұл жайында: "Бала жеті жасына келгенде оған намаз
үйретіңдер. Он ... ... ... ... үшін ... ... оны ұрып
қойыңдар",- деген. (Тирмизи, Мәуақиф 182).
Жас кезінен бастап жақсы-жаман және ... ... ... ... сол ... ... дағдыландыру керек. Сол үшін ата-
ана баласына бұл ... ... ... ... де ... ... тиіс. Өзі намаз оқымай баласына намаз оқы ... ... ... зиян ... айтып өзі ішкен ата-анадан бала қандай тәрбие
аларын өзіңіз ойлай ... нені ... ... соны ... ... ... осы жерде
айтып кеткеніміз орынды болар.
в) Ата-ана ... ... ... не берсе де, әділ болып
көңілін қалдырмай үлестіруді ... ... ... деп ... ... Әз.
Пайғамбар (с.а.у.)-ның Нұғман б. Башир есімдегі сахабасы ... ... ... ... бір ... ... атаған еді. Анам Рауаха қызы Амра ... ... Бұл ... ... куә ... мен сенбеймін, - деді.
Осыдан кейін әкем мені және атаған затына куәлік ... Әз. ... ... ... Расуллулах әкеме:
- Нұғманға атағаның сияқты өзге барлық балаларыңа атадың ба? деп
сұрады. Әкем:
- Жоқ, деп ... ... ... ... ... да ... арасында әділ болыңдар,- деді.
Содан кейін әкем кері ... ... ... ... ... (Муслим, Хиба
13).
Сондай-ақ баласына жақсы ат қою, сүннетке отырғызу, ұлттық және діни
сезімдерін ... ... ... ... пен ... болу ... ... баласына жақсы тәрбие беріп, өсіріп қоймастан, жоғары
білім ... ... иесі ... ... ... ... ... иманды,
инабатты жармен үйлендіруі қажет. Әз. Пайғамбар ... ... ... ата-ананың борышы болып табылады. Ата-ана осы ... ... ... ... өз ... ... ... сылтауратып,
дүниеге беріліп, уақытын босқа өткізіп алмауы тиіс. Себебі, ... ... ... ... ... да, ... ... бола алмайды. Бұл
турасында аят былай дейді: "Ол күні мал да ... да ... ... ... Аллаға нағыз жүрекпен келсе ғана пайда береді", (26. Шұғара, 88-89).
"Әй мүминдер! Сендерді малдарың, ... ... еске ... Әлде кім мұны істесе міне солар зиян таратушылар", (63. Мүнафиқун
- 9).
4. Баланың ата-ана ... ... ... мәпелеп, өсіріп, ер жеткізіп, бой жетуіміз үшін
қолынан келген ... ... ... ... біздер де сол ... ... ... ... шағында жекіместен, көңілін
қалдырмастан соңғы деміне ... ... ... ... Бұл ... ... ... мәселе емес, шариғатта осылай әрекет етуді
бұйырады. Аятта: "Аллаға құлшылық қылыңдар. Оған еш ... ... Және ... ... ... (4. Ниса-36). Бұл аяттың
мағынасына қарайтын болсақ Аллаһқа имаи ... мен ... ... ... ата-анаға жақсылық жасау. Баланы 9 ай, 9 күн жатырда
тасып, қаншама қиыншылық пен дүниеге әкелген анаға, ... үшін ... ... тынбастан еңбек етіп табыс тапқан әкеге, қанша ... ... ... те, аз болар. Осы ата-анаға құрмет көрсету ... ... ... ... ... ... ... келместен бағыну, перзенттің ең басты міндеті
болып табылады. Себебі, діни тұрғыдан да бұл ... ... ... ... ... ... ... жасауды, оларға қарсы келмеуді қатаң
түрде ескертеді. Мысал ретінде ... ... ... ... ... ... ... (31.Лұқман-14); "Адам баласына әке-шешесіне
жақсылық қыуды ... Егер ... ... ... ... қосуыңа тырысса, онда
ол екеуіне бағынба", (29. Ғанкабут-8).
Енді осы аятқа мән беріп қарайтын болсақ, Аллаһ ... ... ... белгілеп қойғандығын байқаймыз. Яғни ата-ананың айтқандарының
барлығын әмір деп қабыл еткенімізбен Аллаһқа, иманыңа, дініңе қарсы ... ... ... ... бұйырады. Осы мәселеге байланысты
алғашқы мұсылмандардан болған Саад б. Әбу Уаққастың басынан ... ... ... ... Саад б. Әбу ... ... ... қабылдаған кезде
небәрі 17 жасар жігіт еді. Ол ... ... ... еш ... ... ... ... болғаннан кейін мушрик (Аллаһқа серік
қосушы) болған анасы оған:
- Әй Саад! ... бұл ... не? Сен бұл ... ... әйтпесе мен
ештеңе ішпеймін де, жемеймін де, өзіме аштық жариялап өлемін.Сонда ... ... ... ... ел ... ... ... деді. Сонда
жүрегі иман нұрына ұялаған ... ... ... етпе! Мен бұл дінді ешқашан тастамаймын,-деп жауап
берді.
Арада екі күн ... ... Әйел ... ештеңе ішпей жемей отырып алады.
Айтқанынан қайтпаған иманы күшті жас Саад ... бұл ... ... ... ант ... мен бұл дінді тастамаймын. Тіпті жүз жаның болып,
менің исламды тастауым үшін бұлардың бәрін пида етсең де, мен ... ... ... ... ұлының жолына бөгет қоя алмайтындығына
көзі жеткен соң, алдыға ... ... бас ... ... болды.[8]
Бұл жерде мынадай түсінікке жол берілмейді, яғни мен мұсылман болып,
намаз оқып, ораза ... ... ... ораза ұстамайтын, діннен хабары
жоқ әке-шешеме құрмет көрсету керек емес деуге ... ... ... ... әрекеті үшін ғана ата-анасын тыңдамауына болады. Сондықтан
қарым-қатынас пен сыйлау өлгенге дейін жалғасу керек. ... ол ... ... ... ... барлық шығындарын өтеу, қамқорлық жасау, яғни
дүниеден өткенше бағып-кағу перзенттің ең басты міндетінің бірі. Әке-шешеге
қарсы сөз ... ... ... ... ... ... қала ... үлкен
күнә болып есептеледі. Құранда бұл жайында былай дейді: "Раббың өзіңе ... ... ... ... ... әмір ... Ал, егер ол
екеуіде жандарында (көз алдарыңда) кәрілікке жетсе: "Туһ " деме ... ... ол ... ... де, ол ... ... сөз сөйле. Ол
екеуіне кішірейіп мейірім құшағын ... ... Ол ... ... ... Сен де, ... мейіріңе бөлей көр!-де " (17.
Исра, 23-24).
Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.) да әке-шешеге құрмет көрсету ... ... ... кеткен. Бір хадисінде: "Әке-шешесінен біреуі ... ... ... бола ... ... кіре ... ... жерде сүрінсін " деп, қатты сын айтқан. (Муслим, Бирр уә сила 16).
Бұл жерде ... ... ала ... ... жәннәтқа кіре алмайды
деген сөз. Жоғарыда айтып өткеніміздей алдымен Аллаһқа құлшылық еткеннен
кейін, әке-шешге құрмет ету парыз ... ... ... мына ... ... айғағы: "Аллаһтың ризалығы ата-ананың ... Ашуы да ... ... ... " , ... Бирр уә сила ... әке-шеше алдындағы борышын ешқашан толығымен өтей алмайды.
Тек олардың ризашылығын алуға қол ... ... өзі ... ... ... бір ... ғана өтеуге болатындығын білдіреді: "Ешқандай перзент
әкесінің ақысын өтей алмайды. Тек оны құл болып жүрген жерінен ... ... етсе ... ... Итқ ... ... оларды бағу жихат етуден (Аллаһ жолында күрес) де
абзал іс. Себебі Пайғамбарымызға (с.а.у.) бір кісі ... ... ... ... ... (с.а.у) оған: "Әке-шешең аман ба?" ... Ол: "Ия ", ден ... ... ... (с.а.у.): "Олай болса
сен алдымен олардың ризашылығын алуға тырыс "- деп жауап қатты.[9]
Абуллаһ б. Мәсғуд (р. а.) ... ... ... ... ... ... ең жақсы амал қайсысы?,-деп сұрадым. "Уақытында оқылған
намаз",- деп ... ... ... ... ... " ... жасау",-деді. "Содан кейін қайсысы", деп сұрадым. "Аллаһ ... ... деп ... ... (Риязус Салихин, 1 том, 310 х.).
в) Әке-шешеге құрмет етудің шегі жоқ. ... ... ... тіл ... ... ... болса өзгелерді де балағаттауға
болмайды. Тіл ұзату, тіл тигізу, ... ... діні ... ... ... Исра ... 23-24 аятында айтып кеткеніміздей әке-шешеге
тіл ... ... ... "Туһ" ... ... Енді тіл ... ... екенін ойлай беріңіз. Соедай-ақ Аллаһқа құлшылыктан ... ... ету ... ... Аллаһқа серік қосу ең үлкен кешірілмесс күнә
екенін, әке-шешеге орынсыз қарсы шығу ... күнә ... ... б. Амр б. Ас (р.а.) ... ... "Расулаллаһ (с.а.у.): Күнә
ішіндегі ең үлкен күнәлардың бірі ... ... ... (балағаттау)
айтуы,- деді. Сол жерде тұрғандар:
- Я Расулаллаһ! Адам ... ... ... ... сұрады.
Расулуллаһ:
- Ол адам біреудің әкесін балағаттайды, қарсыдағы адам да оның ... сол ... ол адам ... ... балағаттайды, қарсыдағы
адам да оның анасын балағаттайды,- деп жауап берді.[10]
г) Ата-ананы тек бұл ... ... қана ... бұл ... соң да, ... еске түсіріп, айтқан өсиеттерін бұлжытпай ... ... үшін ... кешірім тілеп, артынан Құран оқып, дұға жасап
тұру перзентік борышымыз. Әрбір мұсылман кісі күнделікті бес ... ... ... үшін ... дұға етуі керек. Себебі намазда
айтылған дұға, дұғаның ең абзалы әрі қабыл болатын сәттерінің бірі. ... ... ... ... ... оқылады. Құранда бұл дұғаны- қалай
айту керектігін мына аятпен көрсетеді: "Раббымыз! Есеп құрылатын күні мені,
әке-шешемді және ... ... ... ... ата-анасының
достарын ұмытпай, олармен қарым-қатынасты әрі қарай жалғастырып, арадағы
байланысты үзбегені жөн. Әкесінің орнын ... ... ... шақырып тұруы міндет болып саналады. Бұл жайында Әз. Пайғамбарымыз
(с.а.у.) былай деп ... ... ... ... ең ... кісінің
әкесінің достарына қарайласуы", (Риазус Салихин, 1 том, 340 х.).
Әрбір адамның дүниеден өткенде барлық нәрсесі артында қалады. ... ... ... үш нәрсесі өзімен бірге барып, екеуі кері қайтады да
бір ғана нәрсесі өзімен бірге жерленеді. Қабірге ... ... ... ... 3. ... ... ... Адамды жерлегеннен кейін бала шағасы,
мал-мүлкі кері қайтады да, тек ... ... ... ... Бұл амал
жақсылыққа толы болмаса немесе айтарлықтай ... ... ... ... ... жеткізуі қиын болған азапқа ұшырайды. Сондықтан адам ... ... амал ... қайырымдылық істеп, садақа беріп, мешіт, көпір, жол
салдырып халык игілігіне пайдалы болса бұлардың сауабы осы салынған мешіт,
құрылған ... ... тие ... ... ... ... мешіт болсын,
көпір болсын, құдық қазу болсын, көбінесе мұндай қайырымдылық істі өкімет
емес жеке адамдар ... ... ... жақсы пайдалы кітап жазу да
үлкен сауап. Сондай жақсы ... ... оқып ... ... ... пайдаланып отырса және өзінен кейінгі ұрпақ оны оқьш ... ... ... ... тие ... Ең ... артында жақсы, тәрбиелі ұл-қыз
қалдыру. Өлген соң артынан Құран оқып, дұға ... ... ... ... ... Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұл жайында мына хадисін ... ... ... ... ... ... өлген соң мына үш
нәрседен басқа барлық амалы кесілегн: 1. ... ... ... ... 2. Пайдаланылған яғни пайдалы ілім; ... дұға ... ... ". (Муслим, Уасия 14).
5. Ағайындылардың бір-біріне деген міндеттері.
Жоғарыда айтып өткен міндеттердей ... өз ... ... ... ... ... ... інілі болып жүруі тиіс. ... ... ізет ... ... қарап әрекет етіп, бауырларына
қолқабыс ... ... ... ... ... інісін, әнке қарындасының
қателігін кешіріп, арадағы қапалықты болдырмауы керек. Бауырына қол көтеру
былай тұрсын, сөз қайтармауды міндет деп ... ... ... Адам ... ... ... екі ұлы ... мәселесінде түсінісе алмай, Қабыл бауырына
қарсы шығады. ... ... ... ... «Мен сені әйтеуір өлтіремін,»-
дегенде інісі Абыл: «Ант етемін, егер сен мені ... үшін ... ... мен сені ... үшін ... қол ... ... (5.Майда, 27-
30). Міне сондықтан ағайындылар бір бірін түсінісе алмағанда кішісі болсын,
үлкені ... бұл ... шиы ... ... ... мал-мүлік үшін ... ... ... ... кезде осыған ... ... ... ... жатыр. Мұсылман кісі мұндай жағдайда Юсуф пайғамбардың істеген ісін
еске алғаны жөн. Себебі, Юсуф (а.с) пайғамбар болмастан ... бала ... ... ... ... ... болады. Сөйтіп оны апарып
құдыққа тастап кетеді. ... Юсуф ... ... ... ... оны ... шығарып алып, Мысырға әкетеді. Ақырында ... ... ... ... ... Сонда Юсуф әмірші болдым, енді
маған ешнәрсс ... ... яғни ... да ... емес деп ... әке ... бауырларын, туған туыстарын Палестинадағы елінен
Мысырға ... де, ... ... ... ... (қараңыз:
Юсуф сүресі). Бұл қыссаны Аллаһ Құранда бекерден бекер келтірмесе ... ... ... ... ... түсінген мұсылманға үлгі өнеге
болсын дейді.
Іс-әрекеттрден бүкіл қоғам зардап шегеді. Мысалы: тенізде кетіп ... ... бар ... ... ... бір жолаушы осы кеменің астын
тесетін болса, ол тек өзін ғана ... ... де суға ... Ол
адамның кемені тесіп жатканын көріп тұрып, еш нәрсе деместен су түбіне
кеткен сияқты, оның не ... ... ... ... ... суға
кетері анық. Осындай катерге ұшырамау үшін ол адамға кедергі болу керек.
Бірақ кемедегі жолаушылар бәрі ... ... ... ... онда ... ... бейберекетсіздік, керек болса кеме батып ... ... кеме ... өз міндеттерін толық орындаса, онда мұндай
қателік тумайды. ... ... ... ... Бір ... ... ... тиеді. Осыдан барып қоғам ... ... ... ... тура ... Сол себептен Аллаһ Тағала әр қоғамда жақсылыққа
шақыратын, жамандықтан тыйатын бір ... ... ... Адам жеке
басының міндетін білгені сияқты қоғам ішіндегі міндетін де ... ... ... осы ... ... Қоғамдағы міндеттеріміз
Қоғамда адамзат болмысының бір ерекшелігі қоғам құрып ... ... және ... қатынас жасауы. Аллаһ Тағала адамзатты ... ... үшін ... және Әз. Адам ... бері ... ... осынлай озгермей
жалғасуда. Қоғам болып, ұлт болып өмір сүретіндігімізді мына аят ... адам ... ... ... бір ер, бір ... (Адам, Хауадан)
жараттық. Сондай-ақ ... ... үшін ... ... ... , (49. Хұжырат-13).
Тарихқа үңілсек жер бетінде осы ... ... ... ... ... олар мемлекет құрып, мәдениетпен өркениетті бастан кешіреді. Белгілі
бір уақыттан кейін ... ... ... пен ... бұл ... ... ... жойылып, орнына жаңа қауымдар
шығып отырды. Осынша кауымның жойылуына басты себеп ... ... ... Бір ... осы ... былай деп келтіреді: "Және
сендерден жеке залым болғандарға ғана кесірі тиіп ... ... ... ... ... азап иесі ... біліңдер", (8. Әнфал-
25).
Қандай да бір қауымды алайық ... ... ... да, ... да ... сүреді. Әрбір қоғам мүшесінің әр ... ... ... ... ... зияны болуы мүмкін. "Бір құмалақ, бір қарын ... ... ... ... зиянды.
1. Азаматтық міндеттеріміз
Отан отбасынан басталады. Демек әр адамның бір жанұясы бар. Отбасы
бірігіп ... ... ... Жоғарыда айтып өткеніміздей ... ... ... ... бір ... ... ұлттың өзіне тән
касиеті мен міндеттері болады. Отан болып өмір сүрген соң біз бұл ... ... ... ... ... ... ... азаматы ретіндс алғашқы азаматтық міндеттеріміз;
а) Отан мен ұлтымызды жақсы ... ... қаны ... жер. Бұл ... ата ... білегінің
күшімен, найзасының ұшымен, қасық қаны калғанша шайқасып жауларынан ... ... етіп ... Сол үшін ... отанымызға материялдық және
рухани тұрғыдан тәуелдіміз. Біздің барлық ... ... осы ... болды. Осы отанда дініміз, тіліміз, жанымызбен малымызды және ... ... қол ... ... ... ... жок. ... қасиеті, құнды тарихы, дәстүрі, тілі, діні болуы ... ... ... қара ... ... Ол ... құнды рухани болмысымыз бен қатар
қанымыз бір ұлтымыз тұрады. Сондықтан отанымызбен ... ... ... ... ... ... адамнан тек опасыздықтан басқа еш нәрсе күте
алмаймыз.
"Отанды сую ... ушін отқа түс ... деп ... қазақ бекер айтпаган.
б) Отанды қорғау мен әскери борышын ... ... үшін ең ... ... ... ... және бұл ... әскери
борышын қуана-қуана өтеуі қажет. Адам үшін дұшпан кауіп болса отап үшін ... ... Сол ... ... үшін отан ... ... ... әр бір азамат үшін қасиетті бір міндет. Аллаһ отанды қорғауды былай
деп бұйырады: ... ... ... ... ... да ... (2. Бақара-190). Олай болса отанды қорғау. Аллаһ жолында, дін
ушін дұшпанмен күресу, шайқасу ... ... ... ... есептеледі.
Соғыс бір ұлттың жүгінетін соңгы шарасы. Ислам діні мұсылман халқына
жақсы, салауатты өмір ... ... ... Сол үшіи ислам дінінің өмір
еткен соғыс әдісі, өзін ... ... ... ... ... ... ... Аятта бұл жайында былай дейді: "Шынында
шабуыл жасалып ... ... ... үшін ... ... Аллаһтың оларға жәрдем етуге күші толық жетеді", (22. Хаж-39).
Соғыс мұсылмандар үшін ... ... ... ... үшін ... ... ... жасауға да әмір етуде. "Егер олар бейбітшілікке шақырса,
сенде олармен келіс. Әрі ... ... ет. ... Ол ... ... ... (8. Әнфал-61). Бейбіт бітім жасасқан мұсылман кісі ... ... мына аят ... ... ... ... "
Қашан серттессеңдер, Аллаға берген серттеріңді орындаңдар…"(16. Нахыл-91).
Отан үшін, дін үшін соғысу Алланың әмірі деп ... ... ... ... ... ... ... мүміндердің жандарын, малдарын
жәннәтпен айырбастап алды. Олар ... ... ... сол ... өледі
және өлтіреді. Бұған байланысты хақ уәде Тауратта, Інжілде және ... ... ... уәдесін кім орындайды? Ендеше бұл саудаласқан
саудаларыңа қуаныңдар! Міне осы ірі қол ... (9. ... ... ... ... ... бар. (қараңыз: 4. Ниса-95; 61. Саф, 10-12).
Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.) да Аллаһ үшін соғысудың қаншалықты ұлы ... ... ... ... ... ... Сол ... тілге тиек ететін болсақ: "Әбу ... ... ... ... ... амал ең ... дедім.
"Аллаһқа иман келтіру және Оның жолында соғысу",- деп ... ... ... 2 том, 1292 ... және отанды қорғау үшін бір күн, бір түн ... бір ... ... ... ұстап, түнде намаз оқудан қайырлы", (Муслим , Имара 163;
Тирмизи, Жихад-2).
"Екі түрлі көзді ... оты ... ... Аллаһтан қорқып
жылаған көз; екіншісі Аллаһ жолында күзетте ... ... көз", ... ... ... ... ... айтар болсақ ислам діні соғысуды емес қорғануды,
тек соғыс ашқанмен ғана шайқасуды бұйырады. Сол үшін ... оз ... ... ... ... болу мәселесіне тоқталып өткеніміз орынды болар.
Қандай да бір мұсылман кісі ... ... ... ... ... ... ... бауырларының ар намысын аяққа таптатпау үшін
дұшпанмен соғысып, өлген ... ... ... қол ... ... ... діні бойынша пайғамбарлықтан кейінгі ең жоғарғы шен. Шәһиттср
Аллаһтың сүйікті құлдары және олар ... ... ... ... басқа барлық күнәлары кешіріледі. Олар үшін жәннәт сыйы ... ... ... ... ... ... соғысып шәһит
болғылары келеді. Сол үшін Аллаһқа жалбарынып былай ... ... ... біз сенің жолында тағы да шәһит болғымыз келеді. Сол ушін ... ... ... ... ... ... ... кез келген адам шәһит бола алмайды. Тек ... шын ... ... ... ғана бұл ... жете алады. Қайшы жағдайда жай ғана
өлген кісі болады. Осы мәселеге байланысты мынандай бір ... ... Әз. ... (с.а.у.) Құзман есімді сахабасының аты аталғанда
"Ол кісі жәһәннәмдық" деп айтатын. Сонда ... ... бұл ... ... ... ... кісі өздері секілді амал етіп,
ешкімнен кейін емес еді. Мүшриктер ... ... өшін алу үшін ... ... ... да ... отырмай екінші үлкен шайқас үшін
дайындалып, көпшіліктің ... ... ... ... ... шешім
қабылдайды. Сөйтіп "Ухуд" тауының етегіндегі жазыққа беттейді. Екі жақ ... ... ... ... жеңіліске ұшырайды. Осы соғыста ... ... ... ... ... жан тәнімен шайқасып алғы шепке
өтеді. Сонда жолдастары "Бүгін Құзман ... ... ... ... ... ... ... -деседі. Соғыс бітіп, мұсылмандар майдан алаңындағы
шәһит болған жолдастарын іздестіре ... ... ... ... ... ... ... Жолдастары қуанып: "Сүйінші енді сен жәннәтқа барасың"
дегенде: "Қайдағы жәннәт. Мен дін үшін соғыспадым. ... ... ... ... ... деп ... дейді. Қиналып кеткен соң бір
оқ алып қолының ... ... ... қол ... Сол ... қасындағы
жолдастары: "Қандай өкінішті. Расулулаһтың айтқаны рас екен гой",- деп
жолдастары үшін өкініш білдіреді.
Бұл ... ... көз ... ... адамдар мені мақтасын деп,
дүние мүлік үшін амал етпеуді білдіреді. Аллаһ біздерді мұндай ... ... құл әрі ... ... ... нәсіп етсін.
Аллаһ жолында шәһнт болғандарға Аллаһ Құран Кәрімде бірнеше аятпен
олардың қол ... ... ... деп келтіреді: «Аллаһ жолында
өлтірілгендерді (шәхиттерді) оларды өлі демеңдер. Олар тірі, ... ... біле ... ", (2.Бақар-154).
"Егер Аллаһ жолында өлтірілсеңдер немесе өлсеңдер әрине Аллаһтың
жарылқауы әрі мәрхаметі олардың барлық ... ... ( ... ... ... ... өлі деп ... әрине олар тірі.
Раббыларының жанында олар ризыққа бөлендіріледі. Олар ... ... ... ... ... мәз-мейрам болады да, әзірше өздеріне
қосылмай арттарында қалғандарға да: ... ... жоқ әрі ... деп ... ... (3. Али ... ... болу тек Аллаһ жолында соғысумен ғана шектелмейді. Яғни Аллаһ
үшін күресу, хижра (қоныс аудару) жасау, ілім ... т.б. осы ... ізгі ... өліп ... ... ... ... бұл жайында былай дейді:
«Аллаһ жолында ... ... ... ... сосын өлтіріліп немесе
ажалмен өлгендерге әлбетте Аллаһ оларды ... ... ... ... берушілердің ең жақсысы", (22. Хаж-58).
Шәһит болып өлген кісі осыншалықты сыйға ... мен ... ... тағы бір ... кенеледі. Ол сый шәһит болған кісінің істеген бүкіл
күнәсін Аллаһ Тағаланың кешіруі. Бірақ Аллаһ шәһит ... ... ... құл ... кешіре алмайды. Құл ақысы дегеніміз бір ... ... ... алу, ... ұру, жәбірлеу сияқты құқығын
аякқа таптау арқылы жасаған ... ... Мына ... осы ... ... құл ... басқа бүкіл күнәларын Аллаһ кешіреді",
(Риязус Салихин, 2 том, 1317 х.). Неге десеңіз Аллаһ ең ... тек ... ғана ... ... әділстсіздік болмайды деп сенеміз.
Сондықтан бұл дүниеде ... ала ... ... ... ... ... ... алады. Әйтпесе бұл өмірде қаншама адам жәбір ... ... ... шарасыздықтан сары суға салынып, күйіктен, ашу ... ... ... ... ... білмей жүрген бауырларыңыз жеткілікті. Міне сол
үшін Аллаһ бір пендесінің ақысын бұл ... ала ... ... ... Егер ... өзі ... пендесінің бүкіл күнәсін кешіріп
жіберсе, ол ... ... ... ... ... не болмак? Сонда бұл
дүниеде ешкімнен ақысын ала алмаған кісі, о ... де ... ала ... ... ма? Сол үшін Аллаһ Тағала ешбір пендесінің мұндай
күнәсін ... ... ... ... "ең ... деген сипатына қайшы
келеді. Егер Аллаһ қаласа бұл мәселені шешеді." Аллаһ шын разы ... ... ... тастамайды. Оның мойындағы құл ақысын талап
еткен ... ... ... разы ... басқа сый беруі мүмкін.
Сол үшін мұсылман кісі өзге адамдарға жәбірлік көрсетпеуі керек.
Қанша мықты, күшті, ... ... ... ... ... алдында бұның
бәрі кеш болады. Дәл сол ... ... жер ... ... ... қалмайды. Бірақ ол кезде жалбарынып, жылап сықтау, кешірім сұрап
аяғына жығылу пайда бермейді. ... ... ... ... ... өзге ... ... етпеңіз, етсеңіз де кешірім сұрап
разылығын алыңыз. Сондай-ақ бір ... кісі ... өзге ... ... өтіп ... ... ... кешірулерін сұрасын.
в) Бірлік пен ынтымақты сақтау:
Азаматтық міндетіміз ретінде ... ... ... пен ... ... үшін ... принцип болып саналады. Өмір сүрген ... ... ... бүлікке, ел ... ... жол ... ... Мұсылман кісі қоғамнан бөлініп, ел ішінде бүлік
шығарудың үлкен күнә ... ... ... жөн. ... Тағала қоғам
ішінде бүлік шығарудың қаншалықты күнә екендігін мына ... ... ... (фитна) Адам өлтіргеннен де бетер", (2.Бақара-217). Сондықтан
мұндай келеңсіздік жағдайды тудырмау үшін Али Имран сүресінің ... ... ... ... керек: "Аллаһтың жібіне (дініне) жабысыңдар
да, бір-біріңнен бөлінбеңдер ".
"Бөлінгенді бөрі жейді" демекші қазақтың қанына ... ... ... те қоғамымыздағы кейбір жағымсыз жағдайларға жетелеуі мүмкін.
Біздср үшін қазақ, өзбек, орыс ... ... ... ... керегі ынтымақ
пен бауырмаластық. Ақын Абай атамыздың мына өлең жолы оқырман ... ... ... орнықтырады деп ойлаймыз
«Бірің қазақ бірің дос,
Көрмесең істің бәрі бос».
Мұсылман кісінің ... ... мен ... ... ... ... мына хадисін айтқанымыз орынды болар: "Кімде кім
итағаттан шығып, яғни мойынсұнбай ... ... ... ... ... кейін сол кеткен күйінде өлетін болса, онда ... ... ... ... ... ... тыныштық орнату үшін белгілі заң жүйесі бар. Сол заңға бағыну
үшін, қарсы шықпау және аяқ асты етпеу ... ... Қала ... әмір ... мүсылмандық міндетіміз екенін ұмытпауымыз керек.
Себебі Аллаһ Қүранда былай дейді : "Әй иман ... ... және ... ... әмір иелеріне бой ұсыныңдар", (4. Ниса -
59).
Сүйікті Пайғамбарымыз (с.а.у.) да бүл мәселеге ... ... ... ... ... ... етсе ... итағат еткен болады. Кім маған қарсы
шықса Аллаһқа қарсы шыққан болады, кім ... ... етсе ... ... кім ... ... ... маған қарсы келгені", (Муслим, Имара, 32-
33).
"Мұсылман адамның ... ... ... да, өз ... ... және оған итағат етуі уәжіп. Егер күнә істерге немесе
Аллаһқа қарсы істерді әмір ... ... ... ... ... шығуға
болады ", (Муслим, Имара 38).
Осы айтылған аят пен хадис біздерге заңға құрмет және ... ... ... ... айтылғандай сіздің бастығыңыз сізді
харам, күнә істі істеуге итермелесе онда бұл бүйрықты орындамауыңыз ... ... ... істі ... сіз де, ... да, ... батасыз.
Мысалы, сізге арақ ішуді немесс пәре алуды бұйырса.
г) Халықтың ... ... ... ... ... кісі өмір ... ... елдің затын, малын заңсыз түрде
алмауы тиіс. Әсіресе қызмст басына келгенде мемлекеттің ... ... ... ... ... қол сұқпауды дініміз қатаң түрде ескерте
келіп, бұның күнәсі өте ауыр екендігін білдіреді. Пайғамбарымыздың ... ... ... ... кісі ... күні алған заты мойынына
асылған ... ... ... ... ... ... ... болған мұсылман кісіге көмек көрсете алмаймын, себебі мен бұл ... күнә ... ... ескерткенмін дейді екен.
Бір хадис шәрифте Пайғамбарымыз былай дейді: ... ... ... бір ... ... ол кісі бізден бір ине немесе одан да ... ... ... қалса, аманатқа қиянат жасаған болады. Қиямет күні
сол нәрсені ... ... ... «Риязус Салихин, I том, 213 х.).
Абдуллаһ б. Амр б. Ас есімді сахабаның ... ... ... есімді бір кісінің күн көрісін өз қолына алады. Бұл адам бір ... ... ... болады. Сонда Пайғамбар: "Бұл адам жәхәннәмдік болды",-
деп айтады. Бұны ... ... сол ... ... карастырғанда
олжаға түскен бір нәрсені ұрлағанын көреді", (Риязус Салихин, 1 том. 210
х.).
Бұл хадис ... ... ... ... керісіншс корғауды
бұйырады. Әрі діни, әрі азаматтық міндетіміз ретінде мұндай ... ... ... ақыретте Аллаһ алдында істеген күнәміз біздерді
тікелей тозаққа апарары сөзсіз. Өкімет заты неліктен ... ... ... сол ... ... астында қаншама халық өмір сүретінін ойлаңыз.
Өкіметтің алған заты кімнің қалтасынан шыққан ... Сіз бен ... ... ... ... ... мемлекттің несі болса бәрі
халықтыңкі. Енді жоғарыда айтып өткен құл ... еске ... Біз ... тек бір кісі үшін ... ... ... Ал енді ... беріңіз, бүкіл
елдің мал-мүлкін жеудің қаншалықты ауыр күнә ... ... бар ... де, құл ... ... ... деп едік. Сіз бір адаммен ұрсып ... ... одан ... ... ... ғана құл ... ... Өз
елімізде омір сүріп жатқан 14 миллион адамның ақысын жесеңіз бұл ... ... ... ... емес. Сол үшін ... ... ... жеу ... ... алмайтын күнә екендігін ұмытпайық
бауырлар.
Халифа Әз. Омардың ел басы ретінде істеген қызметтеріне көз жүгіртіп
қарайтын болсақ, ... ... сол ұлы ... айқын түрде көреміз.
Бірде Әз. Омар өкімет ... ... ... ... ... ... кісі жеке бір ... құзырына келеді. Күн батып қараңғы түскен
уақыт болатын. ... Әз. Омар ... ... біраз күттіртеді де, тірлігін
бітіріп болған соң қасында жанып тұрған май шамды ... ... ... май ... ... келген кісімен әңгімелеседі. Әңгіме барысында жаңағы
кісі Әз. Омардың бір май шамды өшіріп, екіншісін неліктен жаққанын таңырқап
сұрайды. ... ... Әз. Омар ... деп жауап береді: "Жаңа сен келгенде
мен өкіметтің тірлігімен айналысып отыр ... Сол үшін ... ... май ... қолдандым. Қазір сенімеп сөйлесіп отырмын. Бұл менің жеке
тірлігім. Сол себептен өз ақшама алған май шамды жақтым ".
Міне ... ... ... дүниесін қалай бағалау керектігін
әдемі түрде көрсетуде.
2. Әлеуметтік тұрғыдан көмек көрсету жолдары
а) Қаржылай көмек көрсету жолы:
Ислам діні жәрдемдесу діні ... ... ... ... ... ... ... да, кейін де ешқандай дін жәрдем беру ... ... ... ... ... болсақ ешқандай кезеңде
немесе мемлекетте кедей мен байдың, әлсіз бен күштінің, әйел мен ер ... ... пен жеке ... орнату мәселесі толығымен жүзеге
асырылмаған. Ал, ислам діні көмек көрсету ... ... және ... ... деп ... ... ... тұрғыдан сауапты бір амал
екендігін білдіреді. Сол үшін Құранда біздерге былай деп әмір ... ... ... ... және ... Аллаһтан қорқыңдар! Кудіксіз Аллаһтың азабы қатты", (5.
Майда- 2).
Бүкіл әлемнің жаратушысы Аллаһ екендігіне ешкімнің күмәні жоқ. ... жер мен ... ... және екеуінің арасындағы бүкіл құбылысты
адамға қызмет ... ... ... үшін ... Бұны ... ... ... түсіндіріп, ойланатын саналы кісілерге сілтеме ... ... де ол өз ... ... үшін ... әрі ... барлық нәрсені
іске қосты. Шын мәнінде осыларда түсінген ел үшін белгілер бар", (45. ... ... ... адамзатқа берілгенімен бүкіл жаратылыстың шын
мәніндегі иесі Аллаһ. Ал Аллаһ қалаған құлына дәулет береді, ... ... ... (с.а.у.) айт: Әй мүлік иесі! Кімге қаласаң мүлік
бересің де, кімнен ... ... ... ... ... қаласаң
ардақтайсың да кімді қаласаң қорлайсың. Жақсылық Сенің қолыңда. Шексіз ... ... ... (3. Али ... себептен Аллаһ біздерге мал-мүлік берсе оның астарында бір себеп
бар екенін ... ... әр бір ... бір ... бұл ... де жауапкершілігі бар. Аллаһ адамды жаратса, адам
да өз борышын жаратушысына құлшылықпен өтей алады. Сол ... ... оның ... ... Аллаһ разылығы үшін белгілі бір мөлшерін
өзгелерге беруі қажет. Бұл туралы Құранда былай дейді: ... ... және ... намысы жібермеген) жарлының да ақысы бар",
(51.3арият-19).
"Жүздеріңді шығысқа, батысқа жөнелту бір ... ... ... ... ақырет күніне, періштелерге, кітатпарға, пайғамбарларға иман
келтірсе және жақындарын, ... ... ... ... және құл азат ... жақсы көре отырып, мал сарып қылса, әрі
намазды толық орындап зекет берсе міне ... ... ... ... олар ... иман ... ... толық орындайды,
өздеріне берген несібемізден (Аллаһ жолында) жөмсайды", (2. Бақара- 3).
Құранда осыған ұқсас аяттар өте көп. Бұл ... ... ... кісіге Аллаһ жолында мал-мүлік жұмсауды бұйырады. Жұмсайтын
нәрселер парыз, уәжіб, ... ... ... ... ... болған
дүние "зекет". Ислам дінінде намаздан кейінгі ең маңызды құлшылық зекет
беру. Уәжіб болған дүние пітір ... ... ... ... ... келген уақьпта тек Аллаһ разылығы үшін беруге болады. Аллаһтың ... ... ... мына ... ... ... (с.а.у.)
олар сенен Аллаһ жолында ие беретіндіктерін сұрайды. Нендей хайыр ... ... ... ... міскіндер және жолда қалғандар
үшін қайырымдылық ретінде не ... ... оны ... (2.Бақара- 215).
Аллаһ разылығы үшін жұмсалған дүниеге садақа деп ... ... ... да ... ... ... ... және ең
болмаса адамдар үшін пайдалы болған бір амал ... ... ... ең абзалы мал-мүліктен көбірек берілгені", (Муслим, Зекат-95).
"Бір құрманың жартысымен, бұны да таба алмасаңдар тәтті сөз ... ... ... ... бір мұсылманның отырғызған ағашының ... ... және ... жеміс сол ағашты отырғызған кісі үшін садақа болады".
(Риязус ... 1 том, 135 ... кісі ... ... ... ... өзін ... бағып қаққан ата-анасынан бастап, ағасына, әпкесіне, інісіне,
қарындасына, одан кейін жақын туысын, содан соң ... ... ... ... Қолында беретін еш нәрсесі болмаса, ең болмаса
сәлем беріп, жағдайын сұрасын. Адам ешқашан ... ... ... ... ... ... ... байлығы. Әз. Пайғамбарымыз (с.а.у.):
Адам баласының екі сай ... ... ... ... ... Адам ... бір уыс ... толтырады" (Муслим, Зекат-116) деп, дүние қоңыздықтың
пайда бермейтіндігін білдіреді. ... ... ... ... бір қақпадан адамның бас сүйегін беріп ескерту жасағанын
бәріміз білеміз. Дүниенің адамға ... ... біле тұра адам ... де, ... үшін ... ... тайынбайды. Керек болса
қартайып, төрінен көрі жақын болған ... да ... ... ... бір ... былай дейді: "Қартайған кісінің ... ... ... көруде үнемі жас болып тұрады; ұзақ өмір және ... ... ... ... кісі ... ... ... Аллаһ үшін жұмсаудан қашпауы
керек. Қанша бергісі келмегенімен Аллаһ оның шығынын басқа бір ... ... бәрі ... ... ... ... ... беруді жек көреді.
Тіпті шайтан нәпсіге ... ... ... ... ... ... етеді. Емтиханнан сәтілікпен өткендерге қандай бақыт. Аллаһ ... бұл ... ... деп келтіреді: "Шайтан сендерді кедейлікпен
қорқытады да, арсыздықты әмір етеді", (2.Бақара-2б8).
"Алланың кеңшілікпен өздеріне берген нәрселеріне ... ... ... қылған нәрселері қиямет күні өздерінің мойындарына
оралады. Сондай-ақ көктер мен жердің ... ... Әрі ... ... ... толық біледі", (З.Али Имран-180).
Ансардан Әбу Талха есімді сахаба Мадиналық бай кісілердің бірі еді.
Оның ең ... ... ... ... ... алдындағы "Байраха" деп
аталатын бауы болатын. Пайғамбарымыз (с.а.у.) ... сол ... ... ... ... Бірде "Сүйген нәрселеріңді Аллаһ ... әсте ... жете ... Не ... де, ... ... біледі" деген Али Имран сүресінің 92 аяты ... соң, Әбу ... ... ... "Аллаһ кітабында: "Сүйген нәрселеріңді
садақа ретінде бермегенше сіздер жәннатқа кіре алмайсыңдар " деп ... ең ... ... ... ... Ол бүгіннен бастап Аллаһ үшін
садақа ... Бұл ... ... және ... ... оның еш
бітпейтін ақырет азығы ... ... Я ... Бұл бауды қалауыңыз
бойынша жұмсай беріңіз деп, ішкі жан дүниесін және нәпсісін жеңеді.
Бұл дүниеде ешкім дүниеге ... ... ... ... ... Адам
өлген соң бәрі артта қалады, тек бұйырса кепен ғана ... ... ... бір бай ... кісі ... ... ... бай болғанымен
иманды, инабатты кісі болыпты. ... ... ... жоқ ... ... ... бірге көмерсің деп өсиет айтады. Ажалы жетіп ... ... ... ... ... орындамақ болып, етігімен көмуге ыңғай
білдіреді. Молда кісі бүл ... ... ... ... айтып,
етігін шешкізеді. Сонда етіктің ішінен бір ... ... ... ... алып ... ... бұл ... керек болса жаман етігімді де алып
кете алмадым" деп, жазған әкесінің шерін оқиды.
б) ... ... ... ... кісі ... көмек бергеніндей рухани тұрғыдан да өзгелерге
жәрдемші бола алады. Қаржылай жәрдем беру ... бір іс ... ... те ... бір ... Бұл көмекті қалай жасайтындығымызды Аллаһ және
оның Елшісі үйретуде. Осы мәселе жайыңда айтылған аят псн ... ... ... ... ... ... ... қосып,
бұрыстықтап тосатын бір топ болсын. Міне солар кұтылушылар", (З.Али Имран-
104).
"Жақсылыққа, тақуалыққа жәрдемдесіңдер. Күнәға және ... ... ... (5. ... (қараңыз; 3. Али Имран-
110; 9. Тәуба-71; 45. Жасия-15).
Хадисі Шариф: "Сіздерден біріңіз бір ... ... ... ... ... Егер ... тыйуға күші жетпесе тілімен, оған да
күші жетпесе жүрегімен кедергі болып өзгертсін. Бұл ... ең ... ", ... Иман 78).
Бір адам жанұясына деген ... ... ... ... ... де ... керек. Міндетті түрде қаржылай жәрдем емес,
насихат айту, кішілерге ізет, үлкендерге құрмет көрсету, науқастың көңілін
сұрау, көшеде әдепсіздік ... ... ... түрде әрекет етіп,
ешкімнін, ар-ожданына тиетін сөз айтпай жат ... өзін ... ... іс.
Адам колғабыс жасау мен көмек беру барысында кейбір мәселеге көңіл
бөлгені жөн:
- Жасаған ... ... ... үшін ... ... ... ... де сонда өздерің үшін, Алланың ризалығын тілеп
қана бересіңдер. Аллаһ жолында беретін хайыр өздеріңе ... ... ... ... ... (2. ... 272). Сонда ғана мына аятқа
сәйкес амал ... ... ... ... жарлыға жасаңыз. Сұрауға намысы
жібермейтін қаншама тұрмысы нашар жанұялар көп. Көше-
көше ... ... ... ... қарағанда осындай кісілерге жәрдем
етуіңіз өте сауапты. Аят та ... ... ... ... ... ... ... жер жүзінде жүре алмайтын білмегендер оларды ... бай деп ... ... ... Оларды
бейнесінен-ақ танисың. Олар адамдарға жабысып сұрамайды. Сендер де ... ... ... оны біледі", (2. Бақара-273).
Түкке жарамайтын немесе қалып кеткен затты көмек ретінде
беру дұрыс ... ... ... ... ... болмайды. Себебі аят былай деп
бұйырады: "Әй мүміндер! Табыстарыңның
және сендер үшін жерден ... ... ... үшін ... Ал, және ... көздеріңді жұмып әрең
ғана алатын сапасыз нәрсені Аллаһ жолында беруді ойламаңдар.
Біліңдер Аллаһ бай, мақтаулы", (2.Бақара-267).
Жасаған ... ... ... ... Сауап аламын деп ... ... Егер ... ... жәрдем болса. ондай кісі бұл
әрекетінің мұсылманшыққа үйлеспейтіндігін және берген көмегін мұсылман кісі
ретінде ... ... ... ... Тағала былай дейді: "Әй
мүміндер! Аллаһқа, ахирет күніне сенбей адамдарға көрсету үшін мал ... ... ... ... қылу ... ... Міне ... үстінде топырағы бар тос сияқты оған қатты нөсер жауса топырағын
шайып тас күйінде қалдырады. Көмек көрсетуші кісі ... ... ... жөн. ... ... ... адамды риядан (көз бояушылық)
сақтайды. Бірақ зекет ашық ... яғни ... ... ... ... ... мына кісі дүниесі бола түра ... ... деп ... ... үшін. Ал, жасырын берілген садақа адамның күнәсін жабады. Аллаһ
бұны мына аятпен білдіруде: "Егерде садақаны ... ... ... сендер
үшін одан да жақсы. Аллаһ сендердің күнәларыңды жарылқайды", (2. Бақара-
271). Әз. Пайгамбарымыздың айтуы ... да ... оң ... ... ... ... ... садақа берген кісі акыретте жәннәтта ... ... ... Жәрдем алушы кісілерде мына мәселеде мұқият
болғаны жөн:
Жәрдемді алдымен Аллаһтан сұрасын.
Біреудің берген көмегін азырқанбасын.
Жақсылық жасаған және ... ... ... ... айтып дұға етсін.
Әйтпесе Пайғамбарымыздың айтқанындай несібесінен айрылады. "Адамдарға
рахмет айтуды ... ... да ... ... білмейді. Және несібесінің
кесілуіне хақ еткеи (себеп) болады ", (Ахмед б. Ханбәл, Мүснәд, IV, 278).
Қорытынды
Бүгінгі ... ... ... әлеуметік-экономикалық, тарихи
жағдайларға байланысты өмір ... ... жеке ... ... ... бірі ... ... Ұлттық мәдениеттің туып
өркениетті елдер ... ... ... ... ... жастар.
Рухани дамыған жеке тұлған ... кім ... ... ... қалай
тәрбиелеу керек деген сұрақ туындайды. Оқушы-жастар арасында дінді танып
білуге ... ... және ... ... бес ... ... ұстау, Құран оқу, зекет беру секілді парыздарды орындау
үстінде. Ал, біздің ата заңымызда мемлекеттік білім беру ... ... ... қарастырылмаған. Бүгінгі күнде еліміздің ... ... ... ... ... ұстаздар, жалпы саналы қоғам
мүшелері осы сұрақтарға ... ... ... ... ... ... ... білім беру орындарында,
қосымша білім беру мекемелерінде діни-рухани білім және ... ... ... ізгі ... ... ... баспасөз беттерінен айқын
аңғарамыз. Бүкіл ... ... ІІ ... Ресей оқу ... ... ... арнаулы және жоғарғы оқу ... ... ... ... алып ... ... ... жазғаны белгілі. Осы үндеуге жауап ... ... оқу ... В.
Филиппов өзінің «Российская система образования на рубежее тысячилетий:
обретение духовности атты ... ... беру ... ... маңызы мен оның қажеттілігін ашық жазады. ... ... ... жағдайлар (нашақорлық, араққұмарлық,т.б.) құтылудың негізгі жолы
православие діні ... айта ... ... ... ... ... ... кезде Қазақстанда әр түрлі діни уағыздаушылардың да бүгінгі
қоғамдағы дұрыс ахуалды қалыптастыруға үлкен зиян әкеліп ... ... Бұл ... ... ... ... ... ету арқылы
насихаттаушылар мектеп оқушыларының санасын улауды бірініші жолға қойып
отыр. Олар біздің ... ... ... діни ... де жас ұрпақ тәрбиесіне өзіндік кері ықпалын тигізуде. Ата
заңымызда атап ... ... ... ... өзі ... ... ерікті болғанымен де, бүгінгі көптеген халықаралық шиеленістедің
де көбі осы діни мәселеге тіреліп отырғанын ескергеніміз жөн.
Сондықтан, қазіргі таңда ... ... ... 130-ға жуық діни
бірлестіктердің республика заңдарына қайшы келмейтіндігін растайтын ... ... ... ... болуымен қатар, ол сол органдар
арқылы қатаң бақылауда болуы қажет деп ... ... 1884 ... ... ... ул ... ... жазуға негіз болған басты себеп, қазақтарға хритиан ... ... ... ... кезде туды.
Осы еңбекті жазудағы мақсаты жөнінде Ы. Алтынсарин былай дейді: ... ... ... дін ... ... теріс бағытқа түсіп
кетпеу үшін, ал екіншіден, қазақтың жазба тілінде татар тілі орынсыз ... жол ... үшін мен ... ... ... шариғатын үйрене бастап ...
осы оқу құралын құрастыруға кірістім».
Бүгінгі қоғамға лайықты жеке тұлғаны ... ... ... ... да көптеген іс-шаралар жүзеге асырылып
жатыр. ... ... ... ... және ғылым министірлігі
тарапынан, Ы. Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясы ... ... ... беру ... тәрбие мәселелерін кешенді үйлестіріп
жүзеге асыруды көздейтін тәрбие ғылыми зеттеру институтының ашылуы дәлел
бола ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу
жұмысы үздіксіз білім беру жүйесінде оқу ... ... ... ... ... ... мектептерде Ислам дінінің тарихы мен таныстыруға
байланысты біршама жұмыстардың атқарылып жатқаны белгілі.
Мәселен, 1995 жылы ... ... ... ... ... Қазақтың білім академиясы «Ислам тәрбиесі» атты ... ... ... авторы С.Т.Иманбаева, режиссер М.Әсер) түсірді. Ол
республикадағы ... ... ... ... ... ... ... оның шығу тарихы туралы түсінік беру. Адамгершілік тәрбиесін
басты нысана ете отырып, Ислам ... ... ... таңда дінді мектепте жүргізуге байланысты қоғамдық пікірлер
жүргізіліп жатыр. ... ... КТК ... 139 мектеп
–гимназиясының 11 сынып ... ... ... 70 пайызы
дінтануды мектеп қабырғасынан бастау керектігін баса ... ... ... ... секталарға шақырып, азғырушылардың көптеп ... де ... ... осы ... ... ... ... шыға алмай
қалатынын олар дәлелді түрде айта білді.
Аталмыш мектептің мұғалімдері ораза ұстаған ... ... ... ... бет бұрыстардың болғанын баса айтты.
Сондықтан да, Ислам дінінің тәлімдік-тәрбиелік мәнін ... ... ... ету арқылы мектептен бастау керек екенін өмір ағымы өзі
дәлелдеп отыр. Қазіргі ... ... араб ... ... жән ... хадистерін, мұсылмандық шарттар мен ережелерді заң
ретінде пайдаланып келуінің өзі де ... ... ... ... игі ... ... байқалады.
Сонымен қатар, оқушы жастарға дінтану бойынша біліммен ... ... оқу ... ... да көптеген қиыншылықтар туғызып отыр.
Дегенімен, кезінде Ы. Алтынсарин жазған ... ... ... шарттары», «Мұхтасар», «Мың сұрақ», М.
Бұлытайдың «Ата баба діні» атты кітаптарды және 10 ... ... ... ... ... дін тарихына байланысты тақырптарды
пайдалану арқылы біршама қиындықтардан құтылуға тура ... ... ... оқу ... ... рухани құндылықтарды
қалыптастыруда үлкен маңызы бар екенін өзіміз жүгізген тәрбие жұмыстарына
айқын аңғардық.
«Ата ... тіл ... адам және ... атын ... ... ... Аллаһ Тағаланың қарғысын алады».
«Ата-анасына құрметтеп, жақсы күткен жанның қуанышы мол болсын, Аллаһ
Тағала оған үзақ өмір ... ... ... ... ... ... сұрап, көңілін
сұрап, көңілін бөліссе, сол ... ... ... ... ... ... ... сауапқа ие болады».
«Досымен бір жыл бойы араздасып жүру оның қанын төгумен бірдей».
«Рақымсызға ... ... ... ... ... ... құлақ аспағанның тәубасы қабыл болмайды».
«Біреуді жақсы жолға бастаған адамға және сол ... ... ... ... жазылып тұрады».
«Білімді болсаң, оны қағазға түсіріп жария ет».
Әр хадистің мән-мағынасын түсіне білумен қатар оқушы-жастар ... жеке бас ... де ... ... аңғарылды.
Бүгін қоғамдық сұраныстарды зерделей келе төмендегідей ұсыныстар
туындап отыр:
1. оқушы-жастарға діни-рухани тәрбие беруге байланысты оқулықтар, ... ... және оқу ... ... т.б. ... ... факультатив курстары негізінде дінтану пәнін оқытуға
байланысты ... ... ... ... және оны
министрліктің оқу-әдістемелік кеңесі арқылы бекіттірту;
3. педагогикалық ... ... ... ... оқыту және
дінтану пәнінен сабақ бере алады деген куәлік беру;
4. орталық, о6лыстық, аудандық, ауылдық ... ... ... ... және тәлім тәрбие беруге арналған лекциялар,
семинар-сабақтар өткізу.
Пайдаланған әдебиеттер және сілтемелер.
1. İslam ... 9 ... Mavdidi kuran ... dört ... Hak dini kuran dili. ... Din psiholijisi Prof. Dr. Huseyn Peker.
6. Din psiholijisi Prof. Dr. Huseyn Peker.
9. ... А. С. ... ... востока Москва 1983.
12. İmam Gazali Kimyayi Sagadet.
13. Prof. Seyid Kutub ... ... İmam Nevevi Riazus ... ... ... ұлы Сияр - Нәби ... ... İbn Mace, Mukaddeme.
19. M. Hamidullah, Hadis Tarihi 1967.
20. Buhari Savm , 13s. Muslim, ... ... ... ... ... атты халықаралық ғылыми
практикалық конференциялық еңбектер II - ... Dinler tarihi Prof. Dr. Gunay ... Prof. Dr . Hamdi ... İslam ilimhali.
28. Din sosyolojisi Ünver Günay.
29. С.Сейітбеков,С. Нысанбаев Ислам ... ... ... А. Saim Klavuz, Akif Köten, Osman Çefin, Hüseyin Algül, Din kültürü ve
ahlak bilgisi. İstanbul, Marifet yayınları.
31. Yusuf ... ... ... ... - 1979 y., 1,2,3
том.
32. İsmail Lütfü Çakan, Hadislerle gerçekler, İstanbul-1990 y.
33. Кутубус-ситтә уә шурухуха, ... жыл, Çağrı ... ... ... Ахмәд б. Абдуллатиф әз-Зубәйдий, Мухтасари
сахихи Бухари, Бәйрут/Лубнан - 1992 ж.
35. Али Химмет ... ... ... ... ... Хазіреті
Мұхаммедтің өмірбаяны, Анкара-1997 жыл.
36. Қүраны Кәрим Қазақша мағына және түсінігі, Халифа Алтай.
37. Жаннатқа жол, Алматы "Әуен" баспасы, 2002 ... ... С, ... С., ... ... 2002 жыл.
39. Sahihi Buharı ve tercemesi, ... Mahmud ... y., Ötüken ... 13 ... Salih Suruç, ... Efendisi Peygamberimizin Hayatı, İstanbul-1997
y.
41. Peygamberler Tarihî Ansiklopedisi, Türkiye Gazetesi, İstanbul, 3 том.
42. Мехмет Соймен, ... ... ... аударған: Сәуле
Дағайқызы, Анкара-1998 жыл.
43. Оразкүл Көбеева, Дінтану негіздері, Алматы 1998 ж.
44. Алпарслан ... Арақ ... және ... ... ... Сәуле
Дағайқызы, Анкара-1998 жыл.
45. Лүтфи Шентүрк, Ислам дініндегі арамдар және үлкен ... ... ... ... ... Нури Топбаш, Рахмет самалы, қазақшаға аударған: Хайреддин
Өзтүрк.
47. Осман Нури Топбаш, ... Иман ... ... ... ... ... ... Хұтпалар, Алматы 2001 ж.
49. Мұртаза Бұлытай, Мұсылман Қазақ. еліміз, Алматы 2001 ... ... Әли ... ... ... ... 2002 ... Мұсылман әйелдің ері алдындағы міндеттері, Алматы 2002 ж.
-----------------------
[1] Ушинский К.Д. ... 9 том, 117-118 ... ... 2030 жылға дейінгі даму стратегиясы: проблемалары және
оларды шешу жолдары. Алматы: Қазақстан-1998
[3] A. Saim ... Osman Çetin, Hüseyn Algül, Din ... ve ... İstanbul, 383-389 бет.
[4] Yusuf Kandehlevi, Hadislerle Müsülmanlık, İstanbul – 1990, 3 том, 1142
бет
[5] ... ... үшін ... Salih Suruç, Kainatın efendisi
Peygamberimizdin Hayatı, İstanbul-1998, 1том, 337-341 бет.
[6] A. Saim Kılavuz, Akıf Köten, Osman Çetin, Hüseyin Algül, Din ... ... bilglsi, ... Lütfü Çakan, ... gerçekler, İstanbul 1990, 21 бет.
[8] Кеңірек мағлұмат үшін қараңыз: Salih Suruç, Kainatın efendisi
Peygamberimizdin Hayatı, İstanbul-1998, 1том, 216-217 ... Salih Buhari ve ... Mehmet ... ... – 1989, ... Адаб-3, 5975 бет.
[10] Salih Buhari ve tercemesi, Mehmet ... ... – 1989, ... ... 5976 бет.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Діни дәстүрлер арқылы жеткіншектердің рухани-адамгершілігін қалыптастыру80 бет
Руханилық үкімнің адамгершіліктің қалыптасуындағы маңызы53 бет
Хадис туралы19 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
XVIII ғасырдың ортасынан –XIX ғасырдың ортасына дейінгі Қазақстандағы ресей империясының миссионерлік саясаты41 бет
«Хизб- ут-Тахри Аль-Ислами» -діни экстремистік ұйым болып қалыптасуы42 бет
«Шиға ағымынан болған имамия мазһабі»60 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь