Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері

Жазушылардың кез келгені ұлт тілінің әдеби үлгісіне әрдайым өз шығармаларының шұрайлы тілі арқылы «қолтаңбасын» қалдырады. Көркем дүние тілін танудың басты міндеті ˗ шығарма тілі автордың айтпақ идеясына сай келе ме дегенді анықтау, жазушы өрнегін, қолтаңбасын айқындау.
Қаламгер, сөз өнерінің бастауын жалпы халықтық тілден алатындығы ақиқат. Жазушының сөз өрнегін келісті сала білуі, қаламгердің даралық стилін, тіл өзгешелігін, шеберлігін танытады.
Көркем тіл стилі оқырманға эмоционалды, бейнелі, яғни эстетикалық әсер ету функциясын атқарады. Жазушылар өз шығармаларында троптың түрлерін құбылта қолдану және семантикалық категориялардың мағыналық реңктерін орнымен жұмсау, фразеологизмдерді тақырыптық мағыналық жағынан сұрыптап суреттеу тәсіліне енгізу ˗ міне, мұның барлығы суреткер үшін әрі шеберлік, әрі азаматтық міндет.
Балалар әдебиетінің классигі ˗ Б. Соқпақбаев шығармаларының тілі баланың жас ерекшелігі мен танымына сай. Қарапайым қазақ баласының танымын суреттеп, қазақ балаларының жиынтық образын жасап, кішкентай оқырмандарының жүректеріне жол таба білген қалам иесі. Шығарма жазуда әсерлі де айшықты тіл мен ұтымды тәсіл қолданған. Баланың қоршаған ортаны қабылдауын суреттеуде қаламгер үлкен шеберлік танытып, көркем тілмен сурет сала білген.
Әр жазушының қалыптасқан өзіндік даралығы болады. Ірі қаламгерлердің атақты шығармаларын қолға алсақ, кімнің шығармасы екендігін бірден айта аламыз. Қаламгер Б. Соқпақбаевтың даралығы нақтылы жазу, ұтымды жазу деп тартынбай-ақ айтуға әбден болады. Шыншылдықты табиғаттан үйренген, жоқтан бар етпеген қаламгер өзгелерден сонысымен дараланады.
Жұмыстың өзектілігі. Зерттеу жұмысы балалар әдебиетінің классик жазушысы Б. Соқпақбаев шығармалары негізінде сөз болады. Жазушы шығармашылығы жөнінде сөз қозғаулар балалар прозасына арналған шығармалар негізінде әдебиетші ғалымдар тарапынан ғана көрініс табуда. Жазушының шеберлігі, балалар әдебиетіндегі орны туралы әдебиетші
Ә. Кекілбаев, С. Қирабаев, Қ. Ергөбек, Т. Ахтанов, С. Шаймерденов, А.Нұрқатов, Р. Нұрғалиев сынды ғалымдар сөз еткен болатын. Қаламгер шығармашылығына тілші зерттеушілер тарапынан Саткенова Ж. «Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі (Б. Соқпақбаев шығармалары барысында)» атты диссертациялық жұмыс жазылған.
Жазушы шығармаларының тілдік, стильдік ерекшеліктерін, көркемдеу тәсілдерін қолдану шеберлігін сөз етуіміз жұмыстың өзектілігін танытады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың басты мақсаты Б. Соқпақбаев шығармаларының тілін: көркемдеу тәсілдері мен баяндау стиліне, кейіпкерлер тіліне талдау жасай отырып, олардың жазушы қолданысындағы ерекшеліктерін анықтау.
1. Смағұлова Г. Көркем мәтін лингвистикасы: оқулық. – Алматы: Алматы қаласы әкімдігі «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы, 2010. ˗ 148 б.
2. Сыздықова Р. Бүгінгі көркем проза тілі және әдеби норма // Өнер алды қызыл тіл. – Алматы. 1986. ˗ 80 б.
3. Соқпақбаев Б. Өлгендер қайтып келмейді: Роман. – Алматы: Ан Арыс, 2010. ˗ 368 б.
4. Қазақ мақал-мәтелдерінің АЛТЫН КІТАБЫ (8 675 мақал˗мәтел) / Құрастырушы: Ж. Кейкін, – Алматы: Аруна, 2013. ˗ 632 б.
5. www.univerlife.kz
6. Қазақ мақал-мәтелдері / Құрастырушы: М. Аққозин, – Алматы: Қазақстан, 1990. ˗ 288 б.
7. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / І. Кеңесбаевтың редакторлығымен. – Алматы: Ғылым, 1978. ˗ 211 б.
8. Смағұлова Г.Н., Айтжанова Г.Д. Фразеологиялық калькалар: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. ˗ 124 б.
9. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің семантикалық категориялары: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. ˗ 162 б.
10. Шаяхметова А.К. Фразеологическая компетенция двуязычных детей. // Жизнь языка и язык в жизни. – Алматы, 2005. ˗ С. 480.
11. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. – Алматы: Елтаным, 2010. ˗ 252 б.
12. Кеңесбаев І. Фразеологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. ˗ 800 б.
13. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Т. Жанұзақов редакторлығымен. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. ˗ 968 б.
14. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, 1998. ˗ 196 б.
15. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1978. ˗ 10˗11 бб.
16. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құрастырушылар: З. Ахметов,
Т. Шаңбаев, – Алматы: Ана тілі, 1998. ˗ 384 б.
17. Телия В.Н. Вторичная номинация и ее виды // Языковая номинация. – М., 1977. ˗ С. 135.
18. Гак В.Г. К проблеме общих семантических законов // Общее и романское языкознание. – М., 1972. ˗ С. 11.
19. Арутюнова Н.Д. Языковая метафора (синтаксис и лексика) // Лингвистика и поэтика. – М., 1979. ˗ С. 146.
20. Сыбанбаева А. Метафораның тілдік болмысы және концептуалдық метафоралар: Көмекші оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. ˗ 161 б.
21. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. ˗ 119 б.
22. Бүркіт О. Қайталамалардың лингвостилистикалық жүйесі. – Алматы: Ғылым, 2001. ˗ 274 б.
23. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1961. ˗ 172 б.
24. Шалабаев Б. Көркем проза тілі. – Алматы: Білім, 1994. ˗ 128 б.
25. Шаймерденов С. Ақиқаттан айнымаған қалам // Жас алаш. 1994. ˗ 2 маусым.
26. Ахтанов Т. Бердібек биігі // Ауыл. 1994. ˗ 21˗27 қаңтар.
27. Сыздықова Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997. ˗ 34 б.
28. Шалабай Б. Көркем әдебиет стилистикасы. – Алматы, 1999. ˗ 52˗53 б.
29. Саткенова Ж. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі (Б.Соқпақбаев шығармалары барысында): филол.ғыл.канд. ... диссерт.: – Алматы, 2005.˗ 120 б.
30. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, 2005. ˗ 440 б.
31. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі: Сөз тіркесі мен синтаксисі. – Алматы: Білім, 2004. ˗ 224 б.
32. Бизақов С. Қазақ тілі қандай тіл? – Алматы: Арыс, 2010. ˗ 432 б.
33. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Санат, 1997. ˗ 256 б.
34. Кәрімов Х. Қанатты тіл. – Алматы: Санат, 1995. ˗ 9˗10 б.
35. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манаспаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. – Алматы, 1974.

Көркем әдебиеттер тізімі

1. Соқпақбаев Б. Жекпе-жек, Повесть, әңгімелер. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1962. ˗ 208 б.
2. Соқпақбаев Б. Өлгендер қайтып келмейді: Роман және әңгімелер. (Таңдамалы) – Алматы: Жазушы, 1979. ˗ 464 б.
3. Соқпақбаев Б. Аяжан, Повестер мен әңгімелер. – Алматы: Жалын, 1985. ˗ 158 б.
4. Қазақ балалар әдебиетінің классикалық үлгілері. Бес томдық. 3-том:
Повестер. – Алматы: Арда, 2011. ˗ 368 б.
5. Соқпақбаев Б. Өлгендер қайтып келмейді: Роман. – Алматы: Ан Арыс,
2010. ˗ 368 б.
6. Соқпақбаев Б. Балалық шаққа саяхат: Повесть, роман. – Алматы: Балауса, 1992. ˗ 528 б.
        
        КІРІСПЕ
Жазушылардың кез келгені ұлт тілінің ... ... ... өз
шығармаларының шұрайлы тілі арқылы «қолтаңбасын» қалдырады. Көркем дүние
тілін танудың басты міндеті ˗ шығарма тілі ... ... ... сай
келе ме дегенді анықтау, жазушы өрнегін, қолтаңбасын айқындау.
Қаламгер, сөз өнерінің ... ... ... тілден алатындығы
ақиқат. Жазушының сөз өрнегін келісті сала білуі, қаламгердің ... тіл ... ... ... тіл ... оқырманға эмоционалды, бейнелі, яғни эстетикалық әсер
ету функциясын атқарады. Жазушылар өз ... ... ... ... және ... ... мағыналық реңктерін
орнымен жұмсау, фразеологизмдерді тақырыптық ... ... ... ... ... ˗ ... ... барлығы суреткер үшін әрі шеберлік,
әрі азаматтық міндет.
Балалар әдебиетінің классигі ˗ Б. ... ... ... жас ... мен ... сай. ... қазақ баласының танымын
суреттеп, қазақ балаларының жиынтық образын жасап, кішкентай оқырмандарының
жүректеріне жол таба білген қалам иесі. Шығарма ... ... де ... мен ... ... ... Баланың қоршаған ортаны қабылдауын
суреттеуде қаламгер ... ... ... ... тілмен сурет сала
білген.
Әр жазушының қалыптасқан өзіндік даралығы болады. Ірі ... ... ... ... ... ... ... бірден айта
аламыз. Қаламгер Б. Соқпақбаевтың даралығы нақтылы жазу, ұтымды жазу ... ... ... ... ... ... ... жоқтан
бар етпеген қаламгер өзгелерден сонысымен дараланады.
Жұмыстың өзектілігі. Зерттеу жұмысы ... ... ... Б. Соқпақбаев шығармалары негізінде сөз болады. Жазушы
шығармашылығы ... сөз ... ... ... ... ... әдебиетші ғалымдар тарапынан ғана ... ... ... балалар әдебиетіндегі орны туралы әдебиетші
Ә. Кекілбаев, С. Қирабаев, Қ. ... Т. ... С. ... Р. ... ... ғалымдар сөз еткен болатын. Қаламгер
шығармашылығына ... ... ... Саткенова Ж. «Кейіпкер тілінің
когнитивтік аспектісі (Б. ... ... ... ... ... ... ... тілдік, стильдік ерекшеліктерін, көркемдеу
тәсілдерін қолдану шеберлігін сөз етуіміз жұмыстың өзектілігін танытады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың ... ... Б. ... ... ... ... мен баяндау стиліне, кейіпкерлер тіліне ... ... ... ... ... ... анықтау.
Аталған мақсатты орындау үшін мынадай міндеттерді жүзеге асыру
көзделеді:
- қаламгер шығармаларындағы ... мен ... ... ... ... ... ... қолданыстағы
ерекшеліктерін көрсету;
- көркем туындыдағы көркемдеу амал-тәсілдерін саралау;
- Б. Соқпақбаев шығармаларындағы баяндау ... ... ... шығармаларындағы: диалог, монолог, полилогтың авторлық
қолданыстағы ерекшеліктерін айқындау.
Зерттеу нысаны: Б. Соқпақбаев шығармаларының тілі.
Жұмысты жазуда ... ... ... ... ... ... жазу ... қазақ ғалымдарының Р.Сыздықованың, М.
Балақаевтың, Ғ. Қалиұлының, Ә. ... ... ... З. ... Б. ... ... ... еңбектерін және Ж. Саткенованың жұмысын басшылыққа алдық.
А.К. Шаяхметова, В.Г. Гак, В.Н. ... Н.Д. ... ... ... теориялық тұжырымдарын да зерттеуімізге негіз еттік.
«Тіл білімі терминдерінің түсіндірме ... ... ... ... «Мағыналас фразеологизмдер сөздігі», «Әдебиеттану.
Терминдер сөздігі», Б. Соқпақбаевтың «Өлгендер ... ... ... ... ... атым ... ... Гауһар?», «Аяжан», «Алыстағы
ауылда» атты роман, повестері мен отыз шақты әңгімелері ... ... ... ... ... ... зерттеліп
отырған тақырыптың мазмұнына сай кіріспеден, үш тараудан, қорытынды ... ... ... ... ... ... МӘТІН ТАЛДАУДЫҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1. Мәтіннің зерттелуі және ерекшеліктері
Көркем мәтінді лингвистикалық талдау – тіл мен әдебиеттің ... ... ... материалдарын лингвистикалық талдау түрлері
лингвистикалық принциптер мен ... ... ... ... ... ... жеке ғылым саласы ретінде лингвистиканың кешенді
зерттеу нысанына айналып, ... ... ... ... ... ... ... ғылымдармен байланыстыра қарастыруды талап етті.
Мәтін тек лингвистикалық қана ... ... ... ... және заң ... ... ... да зерттеу нысанына
айналды. Зерттеушілердің айтуына қарағанда ... үш ... ... бар ... ...... ... шығармашылық процесс ретінде
тақырыптан ... және ... ... бар ... ... лексикалық, грамматикалық, логикалық, стилдік өзара байланысы бар
оқушыға (адресатқа) бағытталған прагматикаға негізделген таңбалар әлемі.
Бұл орыс тіл ... ... ... – И.Г. ... ... [1, ... қатысты ерекшеліктердің ең бастысы – оның қатысымдық, ... ... ... ... ... ... қатысына қарай ғана
пайда болды. Екі жақтың өзара қатысы – мәтін аспектісі.
Мәтін ерте кезден-ақ түрлі ғылым салаларының зерттеу нысаны ... ... діни ... ... ... ... мәні бар), ... келе, заң
және әдеби мәтіндер ғалымдардың ... ... ... 19-ғ. ... ... ... ... да осы мәтін болды. Ең алғаш мәтін
құрылымы туралы ... орыс ... В.Я. ... ... ... 1928 ж. ... сказки» деген кітабында ертегілердің кейіпкерлері,
тұрақты түрде қайталанатын орны, оқиғасы т.б. айтқан ... ... ... ... ... ... бестсселерге айналды. Кейінгі
кезде пайда ... ... мен ... ... ... бағдар берген
еңбек болды. Әсіресе, француз структуралистері мен ... ... К. ... Р. ... Ц. ... ... ... еуропалық мәтін лингвистикасы үшін басқа, ... ... ... ... болды. Олардың тура және жанама ... ... ... 1960 ж. ... лингвистикалық теориясының негізі
қалана бастады. Олар: П. Хартман, Р. ... З. ... ... ... В.
Дресслер т.б. Олардың еңбектерінде мәтін ... ... ... ... ... Р. ... ... единицалардың мәтіннің
басы ен соңына қарай орналасатыны туралы талдау ... ж. ... ... қатысымдық /коммуникативтік/ процесс ретінде
қайта жандана бастады. Мәтін лингвистикасының негізін салушылардың бірі әрі
бұл мәселемен көбірек шұғылданған атақты ... ... ... Дейк ... 2- ... ... ... дискурстық терминологияға көшіп,
мәтінді статикалық қалыптан динамикалық ... ... ... ... ... Осы тұста Р.А. да ... пен В. ... в ... ... ... ... үлкен рөл атқарды.
Кеңестік тіл білімі сөйлемге қарағанда мұндай тілдік объектіге ерекше
қызығушылықпен барлау ... ... ... тұтасым (Л.А. Булаховский),
күрделі синтаксистік тұтастық деп (Н.С. Поспелова) айтып жүрді. Бұл ойларға
негіз болған А.М.Пешковскийдің ірі ... ... ... ... керек деген сөзі еді.
1950-60 ж. мәтін құрылымымен Н.Ю. Шведов, Т.Г. ... ... ... ... ... және ... ... мәтінге қатысы
сияқты мәселелер көтерілді. Мәтінді лингвистикалық зерттеу 1970-80 ж. өте
қарқынды дамып, Т.М. Николаева, С.И. ... И.И. ... М.И. ... ... В.Г. Гак, ... О.И. ... З.Я. ... т.б
еңбектері жарыққа шықты. ... ... ... ... ... құрылымында көмекші сөздердің ерекше ... ... ұсақ ... ... ... ... т.б.) ... жалпы құрылымы, мәтін референциясы, мәтіндер
типологиясы деген зерттеу ... ... ... ... ... ... үлес ... ғылыми еңбектер болды. Әсіресе, мәтін
лингвистикасы туралы зерттеулердің тұтас ... ... ... связного текста» деген еңбегі. Мұнда мәтін көлемі және
единицасы, байланыс ... ... ... және оның актуальді
мүшеленуі, т.б. қарастырылады.
Қазақ тіл білімінде жалпы мәтінге қатысты біршама зерттеу еңбектері
әр ... ... ... ... мәтін түзуші тілдік бірліктердің
ерекшеліктеріне қатысты: Е. ... ... ... ... ... Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылысы. (1970); Х. Кәрімов.
Көркем әдебиет ... ... ... (1986); Р. ... ... ... ... лингвистикалық талдау (1989); М. Серғалиев. Көркем
мәтіннің тілі. (1996); Б. Шалабай. Қазақ көркем ... ... ... негіздері. (1997); Г. Смағұлова. ... ... (2010); т.б. ... ... ... мәтінді талдау жолдары
Тіл білімінде мәтін туралы, мәтін талдау мәселелері ХХ ғасырдың
екінші жартысынан ... ... ... ... ... жетті.
Мәтіннің ақпараттық құндылығына, оның таңбалық, тілдік және қатысымдық,
мәдениеттанымдық, когнитивтік ерекшеліктеріне қарай ... ... ... ... ... ... тіл ... мәтінге қатысты зерттеулер ХХ ғасырдың соңғы
ширегінде жан-жақты ... ... ... лингвистика пәні деп қарастыру
мақсатында И.О. Москальскаяның пікірі:
▪ Аяқталған айтылымды білдіретін сөздің негізгі ... ... ... ... ... ... ... жоғары бірлігі.
▪ Нақты сөз (речь) туындылары – мәтіннің негізінде мәтінді құрудың
жалпы принциптері жатыр; олар сөз ... ... тіл ... ... ... ... ... мәтінді сөздің бірлігі ғана емес, тілдің бірлігі
деп ... ... ... тілдің басқа да бірліктері сияқты таңба жүйесінің бөлігі болып
табылады.
... ... ... тіл және сөз ... ... жан-жақты
қарастыру ерекше лингвистикалық пән – мәтін лингвистикасының құрылуын талап
етеді. Сондай-ақ, мәтін лингвистикасының пайда болуына 40-50 жылдары ... және ... ... ... ... ... ... ашу мүмкін емес, деген пікірлерден кейін ... ... ... [1, ... тіл ... негізін салған А. ... Қ. ... ... ... ... проблемаларымен ұштасып жатқан
пікірлері ... ... ... ... ... ... өлең ... мәтіні арқау болып, дыбыс, сөз, сөйлемдерден де
күрделі құрылымдар бар екендігін айтқан. ... ... тіл ... сол
ғалымдардың мәтінге қатысты алғашқы ұшқын ойлары ары қарай дамытылды.
Мәтіннің тұтастығын зерттеу оның ... ... ... ... ... асады. Мәтіннің мазмұнын ашу мәтіндегі қандай ... ... ... ... ... тіл ... ашық та,
жабық-жасырын келетін көркем мәтіндерді зерттеуде бұл әсіресе, үлкен ... ... ... деген ойын, белгілі бір мазмұнды беру үшін автор ... ... ... десе де ерікті. Мәтіннің жасырын мағыналарын
ашуда тіл таңбаларының екі жақты болмысына ден ... ... ... сол мәтіндегі не басқа мәтіндегі өзі сияқты ... ... ... бойынша үндесе отырып, мәтіннің басқа да
компоненттерімен ... ... ... ... ... ... көркем мәтінді талдауда кең пайдаланылады.
Көркем шығарма – эстетикалық категория. Оған ... ... ... қызмет ете алатындығын көркем әдебиет мысалдарымен жан-жақты ашудың
басқа да ... ... ... бар. ... ... қатысымдық
әрі лингвистикалық бірлік ретінде ... ... ... анықтау мен мәтін түзетін тілдік единицалар қызметін ...... ... ... ... ... қалаушылардың белгілі бір еңбектерімен
қоса, ежелден сөз ... пір ... ... ... асыл мұра – тарихи
жырлар, нақыл сөздер мен ... ... ... ... тілек-бата сөздері – көркем мәтіннің ажырамас құрамды бөліктері.
Көркем мәтінді лингвистикалық талдау мынадай ... ... ... ... ... ... ... мен әдістемелері,
методологиясы мен басты аспектілерін анықтау.
• Синхронды және диахронды талдау әдістерінің мәтіндегі бірлігі.
• Мәтіндегі ... ... және ... ... ... ... сөз символдарының ішкі мағынасы.
• Көркем мәтіндегі ескірген және окказионал перифраздар.
• Қазіргі қазақ әдеби тілде қолданылып жүрген кейбір түсініксіз
диалектизмдер, ... ... ... ... мен ... Семантикалық жүйедегі жеке авторлық сөзжасам мен сөзтіркесім
үлгілерін анықтау.
• Мәтін ішіндегі немесе көркем туындының мазмұндық ... ... ... ... ... табиғаты.
• Фонетика, морфология және синтаксистегі норамадан ауытқушылық
факторларын айқындау.
• Мәтін талдаудың стилистикалық ерекшеліктері.
1.3 Б. Соқпақбаев шығармашылығы
Көркем әдебиет тілін зерттеудің ... ... ХІХ ... соңы мен
ХХ ғасырдың бас кезінде ... ... ... ... ... ... ... тілі теориясының негізі қаланды. Бұл мәселе өз
кезеңінде әдеби тіл тарихымен бірлікте қаралған еді.
Қ. ... ... – өнер ... атты ... дүниеге келді.
Осы бағытта көркем әдебиет тілінің жалпы сипаты, ерекше белгілері, әдеби
тілдегі орны ... ... ой ... жеке ... ... тіл өзгешелігі туралы ой-пікірлер кең өріс алды.
«Шығарма тілі ... ... ... сай келе ме ... ... өрнегін, қолтаңбасын айқындау – көркем дүние тілін ... ... [2, 80] – ... ... Р. ... ... мәтінге талдау жасауда
көркем шығарманы оқырманның түсінуіне жеңілдік жасайтын, мазмұн мен тілдік
амалдар арасындағы тәуелділікті байқауға болады.
Профессор Г. ... ... ... тілі – ... ... негізгі
көрсеткіші. Ұлттық өнер дамыған әдебиет – әдеби тіл байлығы деп ... ... ... ұлт ... ірі ... сол ... әдеби тілін
дамытуға үлес қосады, өзіндік ізін қалдырады. Орыс әдеби тілі үшін Пушкин
шығармашылығы бағдар ... ... ... классигі ұлы Абай,
Мұхтарлардың қазақ әдеби ... ... ... ... ғылым
зерттеушілерінің нысаны болды. Ақын, жазушылардың кез келгені ұлт ... ... ... өз ... ... тілі ... «қолтаңбасын»
қалдырады. Көркем тілдің ең дамыған жоғары сатысы сол ұлт тілінің жетістігі
ретінде бағаланады» [1, 93] – ... ... де, ... ... ... көрсетеді, сөзбен сурет салады. Ал, көркем әдебиет
үшін сөзбен эстетикалық әсер беру ... ... ... сөз ... ... ... ... қиялын шарықтатады. Тілдік мәнер әр суреткерде әр
түрлі болып келеді. Мәтін көркемдігі ... ... ... мөлшерде қолданған сандық жағы емес, сөздердің орнын тауып сапалы
қолданғандығымен көрінеді. Сөз шеберлерінің тілді ... ... ... ... ... ... ... арнаулы лексикадан бастап,
тілдегі барлық лексикалық қабаттар ... ... ... ... ... ... деген ұғым болмайды.
Балалар әдебиетінің классигі – Бердібек Соқпақбаев ... ... ... 50-60 ... ... ... ... жазушы. Әдебиетке әуел
баста ақын ретінде ... ... 1950 жылы ... деп ... ... ... ... Жазушы өз талантын проза әлемінде айқын танытып,
шыңдай түсті.
Жазушының «Өзім туралы» деп аталған повесі, ... ... атым ... деп өзгертілді. Балалардың сүйіп оқитын шығармасына ... ... ... литва, латыш, өзбек тілдеріне аударылды. 1963 жылы
"Қазақфильм" студиясы сол кітап ... ... ... ... ... атым ... фильмі француздың Канн қаласындағы жастар мен
балаларға арналған кинофильмдердің ... ... (1967) ... ие ... ... ... «Балалық шаққа саяхат» (1960), «Өлгендер
қайтып келмейді» (1963 ˗ 1 том, 1974 ˗ 2 том), «Алыстағы ... ... (1951), ... ... (1966), ... (1963) ... ... прозалық белді туындыларымен ... ... жол таба ... ... атым Қожа», «Аяжан» повестері мен
«Өлгендер қайтып келмейді» романы орыс ... ... ... ... ... ... ... Соқпақбаев
қазақ әдебиетінде өзіндік өрнегімен, шындықты қарапайым әңгімелеу арқылы
мөлдіретіп, көз алдыңа ... ... ... ... мен
психологиялық бейнелеудің де ... бір ... ... ... бірі еді» [3, 355] – ... ... ... тартқан шығармаларының тақырыбы – Ұлы Отан
соғысы ... ... ... ... кейінгі ауыл өмірі. Қаламгер сол
кездегі қоғамдық жағдайды ... ... ... танымы арқылы суреттеп,
қазақ балаларының ... ... ... ... ... қоршаған
ортаны қабылдауын суреттеуде үлкен шеберлік танытты, көркем тілмен ... ... ... ... әсерлі де айшықты тіл таба білді.
2 ҚАЛАМГЕР ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДЕУ ТӘСІЛДЕРІ
2.1 Мақал-мәтел, фразеологизмдерді қолдану ерекшеліктері
Жазушы ұлттық болмысты, ... ... ... да ... ... ... Б. ... паремиологиялық сөздік қорды
молынан пайдаланады. Мақал-мәтелдер кейіпкердің ... мен ... ... ... ... байлығын, көркемдігін ашып көрсететін ... ... бірі ˗ ... ... мен ... ˗ ... поэтикалық жанр,
қазақ халқының рухани қазынасы, философиялық ... ... ... ... ... тараған өнегелі, өсиет сөздердің киелі түзілімі.
«Мақал ˗ сөз анасы. Әдемі ұйқасты, үйлесімді ырғақты, өлеңді ... ... қара ... ... қысқа да нұсқа айтылатын нақыл сөздің
мәйегі. Мәтел ˗ мақалға ұқсас, өлеңде ... ... қара ... қорытынды түйіндеуі тура айтылатын, қарама-қарсы шендестіруі жоқ,
ықшам да кестелі нақыл сөз» [4, 3].
«Қазақтың мақал-мәтелдерін алғаш ... ... ... ғалым ˗
Ш.Уәлиханов. Ш. Уәлиханов пен Н. Березин архивтерінде ХІХ ғасырдың елуінші
жылдарында ел аузынан ... ... екі ... аса ... Сондай-ақ, қазақ ауыз әдебиетінің басқа үлгілерімен бірге ... мен ... де ... жеке ... шығарып, қазақ тілі мен
әдебиетінің, тіл ғылымының, мәдениетінің ... зор үлес ... Ә. ... В. ... М. ... сынды ағартушы,
ғалымдардың еңбегі ... ... ... ... ... арналған іргелі монографиялық зерттеулер де, мақалалар да
баршылық. Солардың ішінен ғалым Б. ... ... бірі ... ... ... тобын арнайы қарастырып, ... ... ... ... ... ... М. ... өзінің
«Қазақ халқының ауыз әдебиеті» деген еңбегінде қазақ ... ... ... сипаттайтын мақал-мәтелдердің өмір танытқыштық
мәні мен қызметін айқындаса, С. Нұрышев оларды даму ... ... [5, ... ... ғасырлар бойында жасалған, құрамындағы
сөздердің орны әбден қалыптасып, тұрақтанған. ... ... ... ... сөйлемдер қалпында жұмсалады; ... ... ... ... ақыл ... айтылып, жақсылыққа, еңбекке,
ерлікке, адамгершілікке үндейді. Мақалда ой ... ашық ... ... екі, үш ... ... Мәтелде ой, мағына ишара, тұспал
түрінде беріледі. Құрамы ... ... бір ... ... ... реңк басым болады.
Жазушы шығармаларында кездесетін мақал-мәтелдерді тақырыптық топтарға
бөлдік. Шығармаларда: Байлық, кедейлік, ... ... ... ... ... ... пен жамандық секілді
тақырыптық топтағы мақал-мәтелдер көбірек кездесетіні ... пен ... ... ... ˗ әр ... ісі ғой. ... ... ˗ ер
кісінің ісі ғой» ( Шал мен бала, 375 б.);
Бастапқы формасы: «Жақсылыққа жақсылық ˗ Әр ... ісі ... ... ˗ ер ... ісі дүр» [6, 88], ˗ деп ... ... сөзін «ғой» сөзімен алмастырған. «Дүр» ... ... ... ... сөздігінде»: «атақты, даңқты, атышулы», [7, 198] ˗ ... Яғни ... зор, ... биік ... кісілерге айтылған.
• «Жақсымен жолдас болсаң, жетерсің мұратқа, жаманмен жолдас
болсаң қаларсың ұятқа» (Менің атым Қожа, 76 б.).
Сақтық:
• «Аузы күйген үріп ... (Қой ... 399 ... сәтсіздік:
• «Қырсыққанда қымыран іриді» (Қой өңгерген, 398 б.).
• «Бір айналдырғанды құдай шыр айналдырады» (Менің атым Қожа,117 ... «Көп ... бір ... ... қайтып келмейді, 238 б.).
Ел, халық:
• «Жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен жүріп ... ... ... 402 ... ... көрген ұлы той» (Өлгендер қайтып келмейді, 34 б.).
«Адасқанның айыбы жоқ, қайтып үйірін тапқан соң» ... ... ... ... ... «Кедейдің бір тойғаны шала байығаны» (Балалық шаққа саяхат, 75 б.).
Автор «жарлы» сөзінің орнына «кедей» ... ... ... ... ... ... ... жарылсын» (негізінде «тамақ»
Автор «ас» сөзінің орнына «тамақ» сөзін қолданған. (Балалық шаққа
саяхат, 61 б.);
Бақыт, сәттілік:
... ... ... ... ... ... дегенді автор:
«Жолы болар жігіттің жеңгесі алдынан кездеседі», ˗ деп ... ... ... 82 ... ... «Дүмше молда дін бұзар» (Балалық шаққа саяхат, 99 б.).
Байлық, кедейлік, мұқтаждық:
• Арық атқа ... ... үйге ... жау, ˗ ... бір ғана ... алып, авторлық
өзгертумен «Арық атқа қамшы ауыр» деп қолданған. (Балалық шаққа ... ... ... ... ... ... байлар», ˗ [6, 48] деген
мақал˗мәтелді шығармада: «Жоқ жомарттың қолын байлайды», ˗ деп ... кеш, 411 ... ... ... ... көр» ... ... келмейді, 334 б.).
• «Үйі жоқтың, күйі жоқ» ... ... да ... ... (Өлгендер
қайтып келмейді, 328 б.). Бұл авторлық мақал.
• «Үйдегі ойды түздегі нарық бұзады» ... ... ... 323 ... ... «Сүйреп қосқан тазы түлкі ала ма» авторлық мақал, негізі: «Жетектеген
ит аңға жарамас»
Тәкаппарлық, мақтаншақтық, менменсушілік:
• «Аяз би, ... біл, ... ... біл» ... атым ... 76 ... қонақжайлылық:
• «Қонған үйден шай ішпей қонақ атқа қонбайды» (Сол бір сапар, 404 ... ... ... құр ... (Балалық шаққа саяхат, 137 б.)
• «Құтты қонақ келгенде, қой егіз табады» (Алыстағы ауылда, 56 б.)
Ақылдылық, ақымақтық:
• «Жаманның ақылы түстен кейін ... (Сол бір ... 405 ... ... ... «Таяқ еттен, сөз сүйектен өтеді» (Әріппай және көкжал қасқыр, 409 б.).
Пендешілік көлеңкелері, ұрлық:
• «Ұрының арты ... ... ... 430 ... ... түбі ... (Балалық шаққа саяхат, 184 б.).
Татулық, сыйластық:
• «Төрт аяқтыда бота тату, екі ... бажа ... ... ... 17 ... мен ... «Өмір екі келмейді, өгіз аттай желмейді» (Өлгендер қайтып келмейді,
330 б.)
Той, думан, қуаныш:
• «Той десе қу бас ... ... атым ... 77 б., ... ... 159 ... ... бардың жағасы бар» (Балалық шаққа саяхат, 158 б.).
• «Өз ˗ ... ... ... ˗ ... ... ... ... саяхат, 197 б.).
• «Көзден кетсе көңілден болады ұмыт» (Балалық шаққа саяхат, 104 б.).
Еңбек, еңбекқорлық:
• «Ерінбеген етікші, ұялмаған өлеңші ... ... ... 452 ... ... ... ... артымен жүзеді» (Ұлтан оқиғасы, 432 б.).
Туған жер, ел:
• «Өз үй, өлең ... ... ... ... 20 ... арамдық:
• «Адал деген қазаннан шошқаның басы шықты» (Өлгендер қайтып
келмейді, 245 б.).
Асығу, аптығу:
• «Қашайын деген қоянға тәйт ... ... ... ... ... 313 б.). Бір шығармада екі рет кездеседі.
Бас болу:
• «Бақпаса мал, қарамаса қатын кетеді» (Өлгендер қайтып
келмейді, 307 ... ... ... ... 35 ... ... тәуекелшілдік, жігерлілік:
• «Шешінген судан тайынбайды» (Өлгендер қайтып келмейді, 76 б.).
• «Ит жоқта шошқа ... ... ... ... 297 ... ... жуан шығады» (Балалық шаққа саяхат, 187 б.).
• «Ер азығы мен бөрі азығы жолда» ... ... ... 197 ... ... жер ... (Жекпе-жек, 8 б.)
Төрт түлік:
• «Ер қанаты ˗ ат» (Менің атым Қожа, 52 б.).
Ар, намыс, ұят:
• «Ұялған тек ... ... ... 64 ... «Өлімнен ұят күшті» (Менің атым Қожа, 93 б.)
Жазушы шығармаларында халық тіліндегі нақышты сөз, мақал-мәтелдердің
кездесуі әр түрлі. Бірінде аз ... ... көп ... жатады. Мақал-
мәтел ең көп кездескен шығармалар: «Өлгендер қайтып келмейді», «Балалық
шаққа саяхат», «Менің атым ... ... ... ... ... ... әзіл-оспағының арасында қолданған
мақал-мәтелдер, нысанаға дәл тиер нақыл сөздерді кейіпкерлерге ... ... ... талас-тартыстың шешімін, түйінін кейіпкер
атынан айтқызуда қолданады.
Тілімізде басқа тілден енген жекелеген сөздер ғана ... ... ... мен ... тіркестер де жиі кездеседі. Ал олардың бірі тура
аударма арқылы енсе, енді бірі ˗ тілдегі балама ... ... ... амалдарды тіл білімінде «калька» деп атайды. ... ˗ ... ... ... ... сөз ... ішкі ... дәлме-дәл сол
күйінде аудару» [8, 16]. Француз тілінен ... бұл ... ... дәл
мағынасы ˗ көшірме, еліктеу деген сөз. ... ... ... бір ... ... сөздік құрамын байытудың бір көзі болып табылады. Калька туралы
Л.А.Пономаренко, К. ... А.К. ... ... ... ... ... Н.М. Шанский, А.А. Реформатский, Л.П. ... ... өз ... сөзбе-сөз аудару ... ... ... ... зерттеу еңбектерінің ішінен, ... Б.Г. ... ... Н.М. ... ... тілдік құбылыс жан-жақты терең зерттелген. Түркі ... ... ... ... сөзбе-сөз аудару мәселесі Ә. ... Б. ... Ш. ... ... ... ... сөз етілген.
Кез келген тілдік фактілерге назар ... өзге ... ... ... адамзат мәдениетінің рухани қазынасы іспеттес мақал-
мәтелдерді де бір-бірінен аударып, емін-еркін ... ... ... ... ... ... адамдардың ортақ тіршілігінен
хабардар етеді.
«Қазақ ... ... ... ... көбірек аударып,
бөтен елдікі екендігін байқатпай қазақ тіліне еркін сөйлеткізген шебер
аудармашылар аз да ... бар. Олар М. ... Ғ. ... Қ. Сағындықов,
М. Әлімбаев, т.б. деуге болады. Түрлі мәтіндерді қазақшалау ... ... ... ... ... Әсіресе, қазақ тілінің барлық
заңдылықтарына сай келетін, түпнұсқадан дәлме-дәл калька арқылы енген мақал-
мәтелдер қазір «тонның ішкі ... ... ... [9, ... ... ... ... қызметі ерекше. Ойды
мәнерлеп жеткізу, образды ашу, ... ... ... ... осы ... ... Автор орыс тіліндегі мақал-
мәтелдерді қазақ ... ... ... ... ... ... жасалған
мақал-мәтелдер кездеседі. Олар:
• «Қоршаулы бақтың жемісі тәтті» (Балалық шаққа саяхат, 198 ... ... ... плод ... ... ... ... кеш, 415 б.).
Орыс тілінде: «Молчание знак согласие»
Егер аударма кезінде бір сөзді тастап ... онда ... ... ойы солғын жеткізілер еді. Аталған мақал-мәтелдер сөзбе-сөз
аударылып, мағынасы ... А.К. ... ... лексикалық, фразеологиялық бірліктер
мен мақал-мәтелдер бала танымына орай қалыптасып, ... ... ... ... ˗ ... [10, 391]. ... ... ... ... ... кейіпкер болмысына сай,
әрі бала түсінігіне жеңіл етіп берілген. Баланың лексикалық қорын молайтуға
әсер ететін мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... ... ... танытатын, автордың өз тарапынан қосқан
афоризмдік сипат ... ... ... ... ˗ ... ... ... ˗ ырыс» (Өлгендер қайтып
келмейді, 38 б, 171 б.). Бір шығармада екі рет қолданылған.
«Қызметі биіктің үйі де ... ... ... де зор» ... 25 ... ... табысы да көп,
Еңбегі аздың табысы да аз» (Менің атым Қожа, 102 б.)
«Мықтының ең мықтысы,
көнбістің ең көнбісі ˗ әйелдер» (Менің атым ... 69 ... мені ... мен ... ... ... кеш, 416 б.).
«Көліксіз күнің күн емес, серіксіз одан да ... ... ... 82 б.) Бұл ... ... басындағы тауқыметі мол өмірдің бар
сипатын ... ... ... ... ... суреттеу қаламгер стилі
үшін ... ... ... ... ... үнемді амалы ретінде
қолданып отыр.
«Оқулығы сай бала, көңілі жай ... ... атым ... 71 ... ... данышпан болып жетістірмеу», ˗ (Менің атым Қожа, 45 б.)
деген сөйлемдер бала ... ... ... ... тән ... сүйіп ішсең де, сүймей ішсең де мас етеді» (Өлгендер қайтып
келмейді, 149 б.)
Мұндай ойлы-тұжырымды фактілер ситуация мазмұнына ... ... ... ... өзіне баурап алуда ерекше рөл атқарады.
Афоризмдік сипат алған бұл сөздерді, белгілі бір оқиғаны қорытындылау
үшін, талас-тартыстың шешімін, түйінін айтқызу ... ... ... ... ... танымына, сөздік қорына аталған сөздердің енуі
олардың қоршаған орта туралы ... ... ... ˗ ... жағынан тұрақтылығымен,
дайын күйінде кездесетіндігімен, кез келген тұста қолдана беруге болмайтын
талғампаздығымен, мағына-мазмұн тереңдігімен, ... ... ... ... ... ... (халықтың, ұлттың, этностың)
байырғы дүниетанымы, салт-дәстүрі жеке ... ... ... ... Халықтың байырғы күнтізбе жүйесі, уақыт пен кеңістік
өлшемдері, халық астрономиясы, дәстүрлі ... ... ... ... ... ... сақталған мифологиялық, этнографиялық
көнеліктер көбіне фразеологиялық тіркестер құрамында кездеседі.
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді арнайы ... ... ХХ ... ... ... ... ... дейін зерттеушілер
назарына ілігіп, ... ... ... әлі ... ... ... түрде төрт кезеңге бөлуге болады:
І. ХХ ғасырдың ортасы мен 60 жылдар арасы. ... ... ... ... алғашқы кезеңі.
ІІ. 60-70 жылдар ˗ қазақ фразеологизмдерін классификациялау, ... ... ... ... ХХ ... ... он жылы ˗ ... ... ... ... 90-жылдардан бастап бүгінгі күнге ... ... ... әр ... ... мақалалар көлемінен шығып,
диссертациялық зерттеулер объектісіне ... ... ... І. ... Н. ... С. ... К. ... Р. Сәрсенбаев және
кейінгі буын зерттеушілер А. ... Қ. ... С. ... Қ. ... Г. ... т.б. фразеологизмдердің
тақырыптық ˗ мағыналық топтарын, синтаксистік қызметін ... ... ... ... А.А. ... Ф.Ф. ... А.А. Потебня тұрақты
сөз тіркестерін синтаксистік тұрғыдан зерттеп, фразеологияға ... ... ... ... ... топтарын
антропоцентрлік және тілдегі адамдық фактор тұрғысынан ... ... ... ... ... Бұл ... ... қатарлар
алдымен жалпы фразеологиялық семантикаға негізделе отырып, жалпыдан жалқыға
сияқты иерархиялық принциппен жүйеленеді.
1. Адамның жағымды, жағымсыз қимыл әрекеттеріне негізделген
мағыналас ... ... ... ... ... ... фразеологизмдердің тақырыптық
мағыналас топтары.
3. Сезім жағдайы немесе жоғары эмоциялы фразеологизмдердің
мағыналас, тақырыптық түрлері.
4. Адамның физикалық қалпын бейнелейтін фразеологизмдердің
мағыналас тіркестер тобы.
5. Адамның ... ... ... сипаттайтын мағыналас тіркестер
тобы.
6. Адамның жеке басына тән қасиеттері туралы жасалған мағыналас
фразеологизмдер.
7. Адамның қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... сыртқы түр-әлпеті, жас мөлшері жөнінде қалыптасқан
мағыналас тіркестер.
9. ... ... ... негізделген мағыналас фразеологизмдер
қатары.
10. Киім, тамақ, денсаулыққа байланысты туған мағыналас
фразеологизмдер.
11. Тілек-бата, ырым, садақаға байланысты айтылған мағыналас
фразеологизмдер.
12. ... ... ауа ... ... ... мағыналас
топтар.
13. Еңбек, өмір, тағдыр, дүние туралы айтылатын мағыналас тіркестер.
14. Отбасы, үйлену, ... дос, ... ... айтылатын мағыналас
фразеологизмдер» [9, 60].
Жазушы шығармаларындағы фраезологиялық тіркестерді жоғарыда аталған
тақырыптық топтар бойынша жүйеледік.
Адамның жағымды, жағымсыз қимыл әрекеттеріне негізделген
мағыналас ... ... ˗ ... ... ... ... ... ету) [11, 13].
«Көн тулақ». Контексте «көн тулақ» деген жылқыға қатысты айтылып тұр.
Мағынасы: тәуелді, ... ... ... білдіреді. Екі аттың екеуі де көн
тулақ арық аттар, жазы-қысы ... ... ... ... ... келмейді, 100 б.)
Қиындық көру (қиын кез) [11, ... ... ... ... ... ... ... желім болады ғой. (Менің атым қожа, 118 б.)
«Шымбайына бату»
Әбдібақастың қайғысы Ұлжан шешей мен ... ... ... ... ... (Жекпе˗жек, 5 б.)
Жолы болу [11, 17].
«Айдарынан жел есу»
Айдарымыздан жел есіп, астанаға аман-есен келіп ... ... 299 ... ... [11, ... ... ... аяғы көктен келер еді. (Балалық шаққа саяхат, 42 б.)
Жоғалту, көзін құрту [11, 22].
«Басына су құю» фразеологизмі екі шығармада кездеседі.
Кеше, әне ... ғой, бір ... ... отыз ... басына су құйдық.
(«Қайдасың, Гауһар?», 315 б.) ... екі жүз ... ... ... су ... ... қайтып келмейді, 91 б.)
«Көзінен бұлбұл ұшу»
Бұның бәрі қазіргі кезде жұрт ... ... ... қаны жерге тамбас
дүниелер. (Өлгендер қайтып келмейді, 95 б.)
Қашу ... ... [11, ... ... жіп ... қалтасына умаждап салып алды да, Жексен тайып тұрды.
(Өлгендер қайтып келмейді, 231 б.)
Ренжіту, ... [11, ... құм ... Бұл фразеологизм шығармада екі рет кездеседі.
Ішім удай ашып, жігерім құм боп, шешем өлгендей боздап ... ... ... келмейді, 83 б.)
«Сіркесі су көтермеу». Ұлғайған метафораның негізінде жасалған идиома.
«Сіркесі су ... ... ... ... ... ажыратуға
келмейді. Бітісіп, тұтасып кеткен томаға тұйық тіркес. Бұл жерде идиоманың
беретін ұғымы мен білдіретін мағынасы түсінікті.
Тергеуі жуықмаңда бітпей, ... ұзақ ... ... ... ... ... ызақор, шыжбаң. (Өлгендер қайтып келмейді, 197 б.)
Мақтан, өсу (адамның әлеуметтік жағдайының өзгеруі) [11, ... нан ... ... бөлшегі ретінде мағыналық ... ... ... ... ... ... болған соматикалық
атаулар фразеологизмдердің варианттарын түзеді. Соның бірі: ... ... ... нан ... ... ... нан пісу»
фразеологизмі екі шығармада кездеседі. Кеудеме нан ... жер ... ... ... ... ... қайтып келмейді, 293 б.) Бұрынғы
кеудесіне нан піскен бай ... енді ... ... қара ... ... айналады. (Балалық шаққа саяхат, 37 б.)
«Мұрнын көкке шүйіру»
Бір секундқа кідіріп, мұрнымды ... ... ... қалдым да, қолымды
кеудеме қойып, тәжім еттім. (Менің атым Қожа, 103 б.)
«Танауы делдию»
Класқа екі танауы делдиіп Садық кіріп келді. ... ... ... ... [11, ... көк ... үймелету»
Жалына қол артпайтын асауды Нұрәлі көзіне көк ... ... ... ... ... ... 65 б.)
«Қағып қанын, соғып сөлін алу»
Қаршадай сенде әкесінің құны бардай˗ақ қағып қаныңды, соғып сөліңді алады.
(Балалық шаққа саяхат, 34 ... ... ... [11, ... ... ... екеуміз осы арада кәдімгідей қызыл кеңірдек болып ... ... ... 56 ... өңеш ... ... өңеш керісу басталды. (Өлгендер қайтып келмейді, 287 б.)
Билеп˗төстеп отыру [11, 33].
«Бір шыбықпен өргізу» Келін-баласын бір шыбықпен ... ... ... ... ... ... 277 ... шыбықпен айдау» Бізді бір шыбықпен айдап ... ... ... 23 б.) Мұндағы «айдау» және «өргізу»
Асыра сілтеу [11, 37].
«Шаш ал десе бас алу»
Мұғалімнің аузынан шыққанды заңдай ... шаш ал десе бас ... ... ... ... ... саяхат, 20 б.)
Шаш ал десе, бас алатын әлгідей әпербақан ... әй, ... ... ... ... тура ... адам ол кезде санасы жаңа оянып келе жатқан
ауылда сирек еді. ... ... ... 27 ... [11, ... су бүрку»
Біздің пәленше шаршау білмейді, тауға екі рет шығып түсу оған ... ... су ... ... ... ... ... келмейді, 138 б.)
Жұмысбастылық [11, 40].
«Мұршасы келмеу»
Қу соғыс оған мұршасын келтірмеген. (Өлгендер қайтып келмейді, 98 б.)
«Мұрыннан су кету»
Бір жағынан шөп ... ... ... ... егіннің пісуі таяп, мұрыннан
су кетіп жатқан тығыз шақ. (Өлгендер қайтып келмейді, 41 ... ... [11, ... ... ... ... қимыл су сепкендей басылды. (Аяжан, 28 б.)
Күту, алаңдау [11, 44].
«Екі көзі төрт ... ... ... екі көзі төрт ... кабинада отыр. (Өлгендер
қайтып келмейді, 337 б.)
Дегеніне жету. [11, 47].
«Қадалған жерінен қан алу»
Бұлар Шықабайдың Тұрсынбайы, Уәлібайдың Әбегі, ... ... ... ... жерінен қан алмай тынбайтын көкжалдар еді. (Балалық шаққа
саяхат, 103 б.)
Анық (іс, әрекет туралы) [11, ... ... ... ... ... ... оның ... да
қатар берілген. Бұл баланың түсінігіне жеңіл болуы ... ... ... тәсілі.
«Қожа Қадыров» деп, тайға таңба басқандай айқын ... ... атым ... ... қылу [11, ... жорғалау»
Бірінші басшылардың алдында ол аяғын үшінен ... ... ... ... ... 305 ... ... қатысты айтылатын фразеологизмдер тобы
Көңілсіздік [11, 54].
«Жігері құм болу»
Ішім удай ашып, жігерім құм боп, шешем ... ... ... ... қайтып келмейді, 83 б.)
«Жүні жығылу»
Әке-шешесінен қабат зеку естіген Нұрдаулеттің жүні дереу жығылып: - ... - деп ... ... 9 ... ... тұрмыс адамның тауын шағып, мұқатады екен. (Өлгендер қайтып келмейді,
90 б.)
Татулық [11, 60].
«Сүттей ұю». Бұл фразеологиялық ... ... ... рет кездеседі.
Халықтың дәстүрлі тұрмыс тіршілігінен ... ... ... жасалған
фразеологиялық тіркес.
Мынау сүттей ұйыған тыныш дүниені бүлдірді «директор» балаң. (Өлгендер
қайтып келмейді, 186 ... ... ... ... тату ... (Өлгендер қайтып
келмейді, 187 б.)
Сүттей ұйыған ... ... ... жік ... ... ... 311 ... шайқалмаған»
Жоқ олай емес бұрынғы ... сол ... ... ... ... ... атым ... 98 б.)
Көңілге қарау [11, 62].
«Көңілін жықпау»
Бірақ Аяжанның көңілін, жыққысы келмеді: - ... ше? Бола ... 28 ... жақсы көру [11, 63].
«Ішкен асын жерге қою»
Кәрімнің он алты ... ... ... жақсы ат көрсе, ... асын ... ... ат, 333 б.)
«Қоң етін кесіп беру». Ең жақын адамына ғана жасалатын жақсылық мағынасында
айтылады. Бұл идиоманың компоненттер құрамындағы ... ... ... ... ... тұр. ... ... толық нұсқасы «Қоң етінен
ет ... ... ... ... беру» сөзінің орнына «ойып беру» варианты да
қолданылады. Қаламгер, шығармасында «қоң етін ... ... деп ... ... ... ... ... білмейді, өзім деген
кісіге қоң етін ойып беруге дайын тұрады. ... ... ... 113 ... [11, ... ... біреуді біреуге атыстырып, от тастап жүретін қу, сабақ ... өзі ... ... көрінгенге құлақ түргіш. (Менің
атым Қожа, 48 ... [11, ... ... ... ... сездім де, жым бола қалдым. («Қайдасың, Гауһар?», 312
б.)
«Жым болды»
Әлгіні көріп, жым ... тұра ... ... Гауһар?», 313 б.)
Сезім жағдайына қатысты жоғары эмоциялы фразеологизмдер.
Қайғыру [11, 72].
«Қабырғасына аяздай ... ... ... ... ... ... мен мұншалық ұзаққа созылар, халықтың қабырғасына ... ... ... деп еш ... жоқ ... ... қайтып келмейді, 34
б.)
«Жүрегі қарс айрылу»
«Әке» деген сөзді ... ... қарс ... жаздайды˗ау. (Менің атым
Қожа, 39б.)
Қуанған кезде [11, 73].
«Жерден жеті қоян тапқандай»
Жерден жеті қоян ... ... ... сол ... ... ... саяхат, 52 б.)
«Төбесі көкке жеткендей»
Бұл сөзді естіп Сүлейменнің төбесі көкке жеткендей болды. (Бурыл ат, ... [11, ... су ... ... ... ... су етіп, ішім удай ашып кетті. (Менің
атым Қожа, 65 б.)
«Зәресі ұшу»
Апамның да, ... де ... ұшып ... ... ... ... 42 б.)
«Көзі шарасынан шығу»
Шайтан көргендей бақырып, қайта қашып шықты. Көзі ... ... ... ... ... ... келе жатқандай жалтақ-жалтақ қарай береді.
(Алыстағы ауылда, 81 б.)
«Су жүрек»
Не деген су жүректік! (Өлгендер ... ... 216 ... ... өзі ... ғой. (Менің атым Қожа, 98 б.)
«Төбе шашы тік тұру»
Қанышаның төбе шашы тік ... ... ... ... 63 б.)
«Үрейі ұшу»
Үрейлері ұшып кетті. (Балалық шаққа саяхат,77 б.)
«Шыбын жанын шүберекке түю»
Қызыл оттың ішінен шыбын жанын шүберекке ... аман алып ... ... көреді. (Өлгендер қайтып келмейді, 159 б.)
Ашулану [11, 77].
«Ерін бауырына алып ... ... ... ... ... бірі ... ... жерде, дер кезінде батыл
сынап отыруы керек. Бұл үшін ... ... алып ... қой. (Алыстағы
ауылда, 75 б.)
«Көзі шатынау»
Майқанованың көкшіл көзі шатынай бастады. ... атым ... 48 ... ... ... келмейді, қаным қайнап барады. (Өлгендер қайтып
келмейді, 43 б.)
«Шытына қарау»
Ал мамамның тіксініп шытына ... ... мына ... ... оған ... бірден аңғардым. (Менің атым Қожа, 43 б.
«Қаны қайнау»
Осындай әділетсіздікке қаның қалай ғана қайнамайды. (Менің атым
Қожа, 48 б.)
Өкіну [11, ... ... ... ... ... ... (Менің атым Қожа, 126 б.)
«Іші удай ашу» фраезолгиялық тіркесі шығармада екі рет қолданылған.
Ішім удай ашып, кімге ұрынарымды білмеймін. (Өлгендер ... 77 ... удай ... ... құм боп, ... ... боздап жылап жібердім.
(Өлгендер қайтып келмейді, 83 б.)
Шыдамау [11, 80].
«Жанын қоярға жер таппау» тұрақты ... ... ... ... деп ... ... ... қимылдап, қонақтардың
асты-үстіне түсіп, жан таппай жүр» (Өлгендер қайтып ... 11 ... ... жасалу жолдары әр түрлі. «Тұрақты тіркестің
бір сөзі ... ... ... ... ... немесе
морфологиялық өзгеріспен айту, қосымша түсініктеме ... ... ... ... ... бір компоненті түсіріліп айтылуы арқылы жасалады.»
[9, 25]. Бұл жерде ... ... екі ... ... ... арқылы
жасалған.
Ант˗су ішу туралы [11, 81].
«Мұрнымды кесіп берейін»
˗ Мына он жылды айтамысың? Жиырма жылға қылау түспей бармаса, мен ... ... ˗ ... сөз айтты. (Өлгендер қайтып келмейді, 94 б.)
Шошу (кенеттен) [11, 82].
«Көктен түскендей болу»
Көктен түскендей ... ... ... ... қайтып келмейді, 48 б.)
«Төбемнен суық су құйып жібергендей»
Осы сөз маған төбемнен суық су құйып жібергендей әсер ... ... ... 51 б.)
«Төбемізден жай түскендей » Бір шығармада екі рет кездеседі.
Қаныша үшін бұл ... жай ... оқыс та, ... ... ... ... 63 ... жай түскендей болды. (Өлгендер қайтып келмейді, 73 б.)
«Көзі атыздай ... ... ... ... сап ... (Балалық шаққа саяхат, 286 б.)
Жылау [11, 84].
«Көз жасы көл ... да, ... де, ... де, ... ... Садық та мал емес, ... ... ... ... өлгендей көздерінің жасы көл болып, еңіреп жүр.
(Балалық шаққа саяхат, 11 б.)
Адамның сөйлеу дағдысы ... ... [11, ... ... ... бірдеңе˗бірдеңе деп, күйеуінің құлағын қажайтын
шығар. (Өлгендер қайтып келмейді, 41 б.)
«Құлақты сарсыту»
Әжем тағы да тұрып ... ... ... ... дағдылы өнегесін айта
бастады. (Менің атым Қожа, 60 б.)
Дөрекі сөз, дөрекі сөйлеу [11, ... ... жоқ, ... ... ... бұл ... ... (Менің атым
Қожа, 113 б.)
Адамның жеке басына қатысты қасиеттері туралы айтылатын мағыналас
фразеологизмдер
Батырлық [11, 106].
«Жүрегінің түгі бар». «Түгі» сөзінің орнына «мүйізі» деп де ... ... ... бар» деп ... жүрегінің түгі барлар түседі. (Өлгендер қайтып келмейді, 289 ... [11, ... ... ... ала ... ... бейсауат жүрмейді» (Өлгендер ... 12 б.). «Ала ... ... ˗ ... жасамады, сұғанақтық
істемеді, арамдыққа бармады» [ 13, 39 б.].
Жуас [11, 109].
«Қой аузынан шөп алмас» Шығармада фразеологизммен қатар оның ... ... ... Бұл ... ... ... ... үшін, автордың қолданған
өзіндік тәсілі. Тұрақты тіркес кейіпкерге мінездеме беруде ... ... ... шөп ... ... ... қайтып келмейді, 17 б.).
Пара беру туралы [11, ... ... ... ... ... ... жең ұшынан жалғасып, қолы жеткендер
бөлісіп алады. ... ... 298 ... [11, ... жүн ... қу бастан қуырдақ ет алған, шық татырмас
шығайбай». Бұл ... ... ... ... ... ... ... оны жұмыртқадан жүн қырыққан Әбдібай, қу бастан қуырдақ ет ... шық ... ... ... ˗ деп ... ... ... (Менің
атым Қожа, 117 ])
Адамның қоғамдағы әлеуметтік жағдайы, орны, тұрмысына қатысты
фразеологизмдер
Молшылық [11, ... ... ... ... ақ түйенің қарны жарылған бүгінгідей күні оны атап өтпей кісі
тежелетін бе еді? ... ... ... 326 ... ... денсаулыққа байланысты мағыналас фразеологизмдер
Аш [11, 151].
«Өзегі талу»
Бірақ аштықтан өзегім талып, басым айналады. (Өлгендер қайтып ... ... ... дос, ... туралы айтылатын мағыналас фразеологизмдер
Перзент [11, 163].
«Іштен шыққан шұбар жылан»
Мейірбан ана жүрегі ... ... ... ... ... ... (Балалық
шаққа саяхат, 161 б.)
Дос [11, 166].
«Тонның ішкі бауындай». Бұл ... ... ... ... бар. Яғни,
сөздің байырғы күйі, ескілік сипаты сақталған. ... ... ... ... қой ... жүнін ішіне қаратып тіккен жылы сырт киім»
[12, 810] ... ... ... құрамындағы тонның мағынасы жалпы
«киім» дегенді аңғартады. Сөздің байырғы мағынасы фразеологизмнің құрамында
сақталып, тілдің өткендегісі мен бүгінгісін жалғастырып тұр.
Сәрсебек пен ... ... ... ... екі үйіміз жақсымыз, тонның ішкі
бауындаймыз. (Өлгендер қайтып келмейді, 37 ... ... ... ... ... ... ˗ ... шындығын көркем
образбен қабылдауы, шешендік сөз өнерін ұлт менталдылығы ... ... ... ... ... көшпелі өмір салты ˗ бәрі «ішімдегінің бәрі ˗
тілімде, тілімдегінің бәрі ˗ түрімде» дегендей қазақ ... ... ... ... [14, 57].
Жазушының «Өлгендер қайтып келмейді», «Менің атым Қожа», «Балалық
шаққа саяхат» атты ... ... көп ... жүн ... қу бастан қуырдақ ет алған, шық татырмас
шығайбай, қой аузынан шөп ... ... ... ... беруде жұмсалған. Шығармалардағы фразеологизмдерді мағыналық
жағынан ... ең көп ... ... ... ... ... негізделген мағыналас фразеологизмдер; сезім ... ... ... сезім жағдайына қатысты жоғары эмоциялы
фразеологизмдер.
Шығарма мазмұнын оқушыға әсерлі ... ... ... ... бояуы қанық фразеологизмдердің барлығы
дерлік ... ... ... ... ... таным-түсінігіне,
қабылдауына сай келеді.
2.2 Теңеу, метафора, ... ... ... ... сай ... ... ... көркемдеу
тәсілдер жазушының танымдық білімінің деңгейін көрсетеді. Көркем әдебиеттің
қай ... ... ... ... ... ашуда, образ жасауда троп
түрлері ерекше қызмет атқарады. Көркемдеу түрлерінің ... ... ... түсетін, шығарманың эстетикалық рөлін арттыратын, өмір
құбылысын суреттейтін, оқушыға ... ... ... әсер ... оралымды
құралдарының бірі болып табылады.
Б. Соқпақбаев шығармаларында көркемдеу амалдарына сөз қолданудың
бейнелілігі, дәлдігі тән. Троп ... Б. ... ... кездесетіні: теңеу, метафора, метонимия, эпитет, синекдоха,
кейіптеу. Аталған троптардың ішінде ең көп ...... ... бала ... алынған табиғи көркемдеу ... ... ... ... аударады.
Көркем шығарманың мазмұнын нәрлендіріп, әдеби тілге үстеме ... оның ... ... ... ... ... бірі ˗ ... заттың, құбылыстың ерекше белгілерін көрсетпей-ақ, оны басқа затпен,
құбылыспен салыстыра суреттеу арқылы оқырман түсінігін тереңдете ... ... ... ... күшейтеді.
«Теңеу ˗ белгісіз нәрсені белгілі нәрсеге салыстыру арқылы ... [15, 224]. ... ... ... ... асыл ... ... көркем туындыларындағы теңеулер балалар танымына сай
келеді.
Теңеулердің мағыналық-құрылымдық, стильдік ерекшеліктеріне ... ... ... «Қазақ теңеулері» атты еңбегінде қазақ тіліндегі
теңеулердің 10 түрлі жасалу жолдарын көрсетеді:
1) ... -дей, -тай, -тей, ... ... ... ... ... –ша, -ше жұрнағының көмегімен;
3) шығыс септігі жалғауының (-нан, -нен, -дан, -ден, -тан, ... ... ... ... іспетті сөздерінің көмегімен;
5) бейне сөзінің көмегімен;
6) тең ... ... ... сөзінің көмегімен;
8) параллелизм тәсілі көмегімен;
9) аралас тәсілдің (бейне және –дай, - дей; ... және ... ... тәсілдер көмегімен» [15, 10-11].
Жазушы шығармаларындағы теңеулердің -дай, -дей, (-тай, -тей, -лай,
-лей) ... ... ... Оның ... аузынан бір кісі еңбектеп азар сыяды. (Менің атым
Қожа, 102 б.)
• Өйткені оны құстай ұшырып, зырылдатып, лезде алып ... ... емес пе. ... атым ... ... Арық тізесі ағаштай сорайып, иегін тіреген аурушаң шешем жез
шәугімнен ақ су ... ... ... ... ... 11 ... Лақтырған тымақтай боп жұмсақ аңызға топ ете ... ... ... ... ... аттай қып, не қыста, не жазда олар ... үй ... ... шығара қоймайды. (Жекпе-жек, 6 б.)
• Енді міне көптен қалған сарқыттай бұл кезде олардың көз алдарында
қалқиып жүрген тек ... ... ... 6 б.)
• Қолтығынан қанат біткендей шабыттана сілтеп, балалардың бірінен соң
бірін басып озды. ... 6 ... ... ... ... ... ... бір қырындап отырып
алдық. (Қайдасың, Гауһар?, 299 б.)
• Аяжан жалт бұрылып қараса, міне, ғажап: құмырсқадай өріп, осылай
қарай ... ... келе ... ... ши аяқ ... (Аяжан, 18 б.)
˗ Тәрізді сөзінің көмегімен жасалған теңеулер:
• Түсі қанттай аппақ, түйме тәрізді таблеткалар болады екен.
• (Аяжан, 35 ... Бала ... ... ... ықтиярсыз халық. (Жекпе-жек, 32 б.)
• Төгілген маржан тәрізденіп мойын түп, ... ... тер ... ... ... ... ат, 340 б.)
• Сөйткенше болмады, алып қоңыз тәрізденген қара сұр ірі танк Мәмбеттің
арт жағынан сумаң етіп, ол да шыға ... (Ана ... 353 ... ... ... ... ... темір басып алған тәрізді. (Сол бір
сапар, 406 б.)
• Әскерлер ат ойынын өткізетін алаңның дәл ... ... ... ... тәрізденіп көрінетін төмпешік бар. (Жекпе-жек, 6 б.)
˗ Ұқсап сөзінің ... ... ... Сабынға ұқсап езіліп, көше де жетісіп тұрған жоқ еді. ... ... 12 ... ... қария балаға ұқсап рақаттана күлді. (Аяжан, 28 ... ... ... тақиясы үлкен басының төбесінде шайнектің қақпағына
ұқсап көрінеді. ... ... 51 ... Су ... келген пілдерге ұқсап өзенге тұмсығын тіреп, дөңкиіп˗дөңкиіп
тұрған үйдей тастар қанша. (Алыстағы ауылда, 71 б.)
• Судың арғы ... ... ... ұқсап күдістене созылған адырлы
қырат. (Аяжан, 32 б.)
• Бірақ ақша бұлт ... ... ... өте ... де, ащы күн ... шыға ... де, ... тұтататын күн тартқыш әйнекке ұқсап,
миды тесіп жібере жаздайды. ... ... 81 ... -ше ... көмегімен жасалған теңеулерге:
• Көйлегінің етегін кең етіп жайып тастап, кемпірдің жұмыртқа басқан
тауықша жарбая отыруы тегін отырыс емес ... ... ... 302 ... ... ... қу ... біреуді үйде, біреуді түзде күйзеліске салып,
ананы баладан, баланы әкеден айырып, жүрегін ... ... ... ... 355 ... Ұры ... жымиып, есікке қарай жөнеп барам. (Балалық шаққа
саяхат, 12 б.)
• Болмашыны сылтау қып, ... ... ... ... еді. ... Гауһар?, 305 б.)
• Балалардың біреуі турникке асылып, біреулері салбыраған кендір арқанға
маймылша өрмелеп, мәре-сәре болып жатқан. ... 25 ... ... ... ол ... (тек ... ғана ма?) ... түскен үйше
күл-талқан етіп қиратты. (Қайдасың, Гауһар?, 326 б.)
˗ ... ... ... ... ... ... ... Лақ етіп төгілген қара сия секілді қою бұлт аспан төрін кернеп, түнере
түсіп, шүмектеп жаңбыр құйып ... ... түні ... елестеді.
(Алыстағы ауылда, 66 б.)
• Қарлығаштың қанатымен су сепкені тәрізді әлсіз ... ... те ... ... болып жүрдім. (Өлгендер қайтып келмейді, 85 б.)
Мысалдардағы теңеулер бейнеленіп отырған заттың, құбылыстың ерекше
белгілерін ғана суреттемейді, сол ... ... ... ... ... кейіпкердің көзқарасын, балалардың ішкі ... ... ... көрсетеді. Қаламгер шығармаларындағы жоғарыда
келтірілген амалдар арқылы жасалған теңеулерді көптеп кездестіруге болады.
Әсіресе, ... -дей, -тай, -тей, ... ... -тайын, -тейін
жұрнақтарының көмегімен жасалған теңеулердің саны ... ... ... ... теңеулер аз кездеседі. Авторлық қолданыста аралас тәсілдегі
теңеу сөздер бейне сөзімен тәрізді ... ... ... ... ... ... ... теңеу мен секілді, бейне сөзінің қатар келуі арқылы
жасалады.
• Көз ұшындағы белестен асып жығылып жатқан, екі ... боп ... ... оқтай түзу, бұл жол жер жонынан тілінген таспа
секілді. (Алыстағы ауылда, 42 б.)
• Қашан мектепке кіріп тасаланғанша, бейне бір ... ... ... ... ... бітті. (Жекпе-жек, 62 б.)
• Қолды-аяққа тұрмайтын бейне бір құйын ... ... ... ... о жағынан бір шығам, бұ жағынан бір шығам. (Менің атым Қожа, 206
б.)
Қаламгер шеберлігінің бір қыры ˗ ... ... ... Осы ... ... ... заттың, құбылыстың жан-жақты сипатын бір сөйлемге
сыйғызуды мақсат еткен.
Жазушы шығармаларында теңеулер мынадай ... ... ... ... ең ... ... бет-пішінін, сыртқы
көрінісін, портретін жасау үшін пайдаланады.
• Қали ... ... ... ... ... денесі сымбатты, көмірдей
қап-қара бұйра шашты, көз жанары тас тескендей өтімді, ерекше сұлу бала.
(Хат, 333 ... Ал ... ... ... ... ... ... майлы бастар.
(Менің атым Қожа, 77 б.)
• Индиялықтар тәрізденіп қара қайыстай ... ... ... бір топ ... ойнап жүр. (Менің атым Қожа, 84 б.)
˗ Жазушы теңеуді адам сезімдерін, ... ... ... халін,
әсерлері мен ойларын да нақтыландыру амалы ретінде қолданылады.
... ... ... ... жанына батып кетті де, ол су
тамған майша шырт ете қалды. (Жекпе-жек, 59 б.)
• Жанарды ... ... ... ішім гүл ... ... ... (Менің
атым Қожа, 46 б.)
˗ Автор теңеуді енді бірде ... ... ... құралы
ретінде қолданады:
• Қуақы қысық көзі бейне бір қуыршақ ойыншықтың көздері тәрізденіп
жылт-жылт қозғалады. (Зәуре деген кішкене қыз туралы ) ... 17 ... ... ... шоқ басып алғандай жаман бажылдайды. (Балалық
шаққа саяхат, 166 б.)
• Ұры мысықша жымиып, есікке қарай ... ... ... ... 12 ... ... ... көпшілігі халықтың дағдылы
сөйлеу ... жиі ... ... ... ... ... сол ... сөздердің өздері жанданып көркемдік-эстетикалық
қызмет ... ... ... ... эпитетті теңеу болып
келеді. Теңеу объектісінің өзі ... ... ... анықталып барып,
күрделіленген күйінде теңелетін затпен, құбылыспен салыстырылады. Мысалы,
индиялықтар ... қара ... т.б. ... ... ... қатысты сөздерін бөліп алып қарауға болмайды. Бұлардың барлығы
бірігіп, жымдасып, тіркескен күйінде бір кеңейтілген теңеу ... ... ... ... ... бар ... ˗ метафора. «Метафора,
ауыстыру (грек. metaphora – ... қою) – екі ... ... және жанастырып-жақындату негізінде астарлы тың мағына беретін
бейнелі сөз немесе сөз ... [16, 227]. ... ... бірге күрделі ойды
ала жүретін құбылыс, сонау ерте кезден, ертедегі грек ойшылдары Аристотель,
Зенодот, ... және үнді ... ... ... ... бері белгілі.
В.Н. Телия тілдік метафоралардың ... ... ... ... ... Бұл ... метафоралар белгілі бір
атауға ие болу мақсатынан туындайды;
˗ ... ... ˗ ... ... ... ... метафоралар;
˗ экспрессивті-бағалауыштық метафоралар заттар мен құбылыстардың ұқсас
белгілерінде эмоционалды реңктің айқын көрінуі ... ... [17, ... ... ... ... ... метафора;
˗ жартылай сипатты метафора [18, 11] ... ... ... не ... ... толық сақталуы негіз болады.
Жартылай сипатты метафоралардың жасалуына зат не құбылыс мағынасының ... ... ... бір ... ғана себепші болады.
Тілдік метафоралардың қолдану сипатына қарай:
˗ атаушы метафоралар ˗ заттар мен құбылыстардың ... ... ... ... ... ие ... жаңа ... сипаты көмескіленіп тек атауыш қызметінде жұмсалатын
метафоралар;
˗ ... ... ˗ зат пен ... ... ... ... тобы;
˗ когнитивтік-танымдық метафоралар ˗ абстрактілі ұғымдар ... ... жаңа ... генеративті метафоралар ˗ когнитивтік метафоралардың ... ... ие ... [19, ... рет ... тіл ... ... мәселесі Р. Барлыбаевтың,
Б.Хасановтың диссертациялық еңбектерінде сөз етіледі. Тілдік метафора, оның
түрлері туралы К. Ахановтың ... тілі ... ... М. ... Е. ... Б. ... «Қазақ тілінің
стилистикасы» т.б. біршама қазақ тіліне қатысты ... ... ... ... өз еңбегінде «қазіргі қазақ тіліндегі метафоралардың
тілдегі ... мен ... ... ... ... түрлері
бар деп есептейміз:
1. Тілдік (метафоралық мағынасы күңгірттенген) метафоралар.
2. Поэтикалық ... ... ... метафоралар.
4. Тұрақты метафоралар.
5. Индивидуалды-авторлық метафоралар.
6. Концептуалды метафоралар» [20, 99-104] деп көрсетеді.
Қаламгер шығармаларындағы метафораларды ... ... ... ... метафоралар.
• Күн көзі тау өркешінен ары асып, сай ішіндегілер үшін мезгілсіз ... ... ... 78 б.) ... ... екі ... лексикалық
мағыналарының байланысуы арқылы пайда болған метафора.
• Болат бетін арт жаққа ... ... ... әлгі ... көзді
баламен қатарласа отырды. (Алыстағы ауылда, 42 б.)
• Машина төменіректегі көлденең ... ... ... қарай бұрылып,
үй пұшпағынан көрінбей кеткен соң да, ол осы күйде сол ... ... тұра ... ... ... 40б.) ... ... сөзінің
мағынасы: «1. Малдың, аңның сирақ терісі. 2. Ауысп. ... ... ... ... бір ... ... [13, 681].
• Бар болғаны бірнеше үйден ғана тұратын бір шөкім бекет басы лезде
думанға ... ... ... ... 47 б.)
Поэтикалық (бейнелі) метафоралар. Поэтикалық (бейнелі) метафоралар
тілге бейнелілік, көркемдік беріп, оқырманға ... ... ... ... атайтын объектінің тура атауы емес, ... ... ... атауы тән.
• Қайғының қара шоқпарына мертігіп, шұрқан болып жатқан үйлер…
(Өлгендер қайтып келмейді, 38 б.) ... қара ... тура ... ... бір ... қатар өмір сүруінің нәтижесінде пайда болған
метафора.
• «Қап ... ... бас ... деп едім, болмады-ау» деп
ызаланғандай, күннің күркіреуі үдеп-үдеп барып басыла бергенде, найзағайдың
отты қамшысы шатыр ете қалды. (Жекпе-жек, 11 б.)
• Жау ... ... ... ... еліміздің қоң етіне батып-ақ кетті.
(Өлгендер қайтып келмейді, 310 б.) Жау ... ... ... Бір ... ... үрей ... ... және көкжал
қасқыр, 410 б.) Шын мәнісінде қаһарлы көкжалдан қорқып, жерге ... ... бұл ... бір ... ... ... айналған. Бейнелі метафора.
• Хатыңызды оқи отырып, алыста, сонау қыр ... ... ... ... ... көз ... ... (Аяжан, 35 б.)
• Бейбіт өмір күндері біріне-бір сәулетті қуаныш, шаттықтың
құшағында өткен. (Алыстағы ауылда, 45 б.)
• «Бірақ әлі де ... көп ... көп ... ... керек»… деген
тәрізді
үміт ұшқынын тастай жазған жылы жауап алсам, төбем көкке екі елі ... ... атым ... 37 ... Менің Жанармен дойбы ойнауым және қиял құсының самғай ұшатын бір
шағы айтылады. (Менің атым Қожа, 51 б.)
• Мен ... жас ... оның бір ... өлеңін кәдеге жаратқан екен,
одан ұлы ақынның шалқар мұрасы, немене, азайып қала ма? ... атым ... ... Лаула! Лаула жігер оты! Самға қиял Құсы! Асығатыным да, аңсайтыным
да ертеңгі болашағым. (Менің атым Қожа, 139 б.)
• Алда күні бойы атқа ... ... жан ... бар ... ... ... уы ... кеткендей болады. (Балалық шаққа саяхат, 36 б.)
• Аспанның жарқырап келе жатқанын көргенде көңілді тағы да қайғы
бұлты басады. (Балалық ... ... 36 ... Ажал ... ... тұтқын тәрізді іші˗бауыры қалтырып күтудемін.
(Балалық шаққа саяхат, 106 б.)
• Кеудесінің сонау терең түкпірінде ғана болар-болмас жылтыраған тірлік
оты бар. ... ат, 369 ... ... ... ... лезде ұнамсыз ой көлеңкесі басып барады.
(Бурыл ат, 376 б.)
Көркем ... ... ... ... метафораны айрықша
көрсету мақсатында қолданылады. Мұндай метафоралық эпитеттер жазушы
шығармаларында ... ... ... басты одан әрмен шабақтап әрқилы тікенек ойлар кіреді.
(Көңілді кеш, 417 б.) Сын есім мен зат ... ... ... ... ... ... ... оралып, бейбіт еңбектің руліне қайта
отырады. Сосын сәулетті болашақтың бағалы иелері болып жетілулерің үшін
колхоз да ... ... ... ... қамқорына алады.
(Алыстағы ауылда, 93б.)
• Қысыңқы отты көздері, үнемі түйіліп тұрған секілденетін арасы жақын
қою қара ... ... ... қыр ... оны кавказдықтарға ұқсатады.
(Алыстағы ауылда, 38 б.)
• Маужыраған тәтті ұйқы басып келеді, ... ... ... ... 47 ... – Бүлдіруге келгенде, бұдан шебер жоқ. Сондай қырсық сөзді сөйлеуге
ұялмайсың ба? – деп, Сарыкең ... ... ... ... 33 б.)
• Өзегімді өртеген ащы қайғы оңашада көзімнен ... ... ... ... ... саяхат, 91 б.)
• «Шіркін, тақымыма бір тиер ме едің» деген тәтті арман таңдайымды
бұрыннан қуырып жүруші еді. (Менің атым ... 61 ... ... ... ... ... көзі соқыр бақ. (Өлгендер қайтып
келмейді, 38 б.)
Дәстүрлі метафоралар.
• Ырғалып˗жырғалып, ол қозғалып болғанша, өмір керует біраз жерге
барып та үлгереді. (Балалық ... ... 45 ... Кеше ... ... ... көз жасы тыйылмады. (Менің атым Қожа, 114
б.)
Тұрақты метафоралар ˗ метафоралық ... ... ... орны ... сөз ... ... ... бұл
метафоралардың саны көп емес.
• Қара сирақ балалары болады. (Өлгендер қайтып келмейді, 99 б.)
• Инспектор қызыл сөзді ... ... ... ... ... 63 б.)
• Жоқты бар етіп, ұқсата білетін алтын саусақ әйелдер болады ғой.
(Балалық шаққа саяхат, 93 ... ... ˗ жеке бір ... ... ... ... ... Бұл екеуі, шынында да, бейілдеріне құрық бойламайтын абзал жандар.
Қонақ күтімдері керемет. (Өлгендер қайтып келмейді, 128 б.) ... ... ... ... кең ... ... ... айтылған.
• Әжем менің қызық адам. Тұрмыстың қарапайым қағидасына бұдан
жүйрік кісі осы ауылда, сірә, табыла қояр ма ... ... атым ... ... ... қарапйым қағидасы» метафоралық тіркесі, қарапайым ауыл
тұрмысының күнделікті күйбең тіршілігін ... ... ... ... ... ие болып тұр.
• Мен мұны бес сом екен десем, он сом екен ғой, ˗ деп ұятымды қымтап,
мен де ... ... ... атым ... 137 б.) ... ... ... бейнелілік мәнін арттырып тұр. Қожа тек қана ... ... жоқ, сол ... ... өз іс-әрекеті арқылы жуып-шайып жатыр.
• Қашанда қоңыр жүріп, қоңыр тұратын, ... өзге ... ... ... енді ... аяқ ... ... шыға келіпті. (Ұлтан оқиғасы,
430 б.) ... ... ... ... қоңыр тұру» тіркесі ешкіммен
жұмысы жоқ адам бейнесін сипаттайды. Ауыспалы ... ... ... ... ... ... «қоңыр» сөзі тұрақтылықты, біртоғалықты білдіретін
сөз. ... адам ... тән жаңа ... сөз ... Тұрмысымыз кәдімгідей оңалып, аз уақыттың ішінде үйімізге дүкеннен
бірсыпыра бағалы заттар кіріп үлгерген. ... ... ... ... ... ... 20 б.)
• Лүп етіп қауіп көлеңкесі жүгірді менің көңілімде. ... атым ... б.) ... ... ... ... тән ... тіркес. Бұл
метафора адамның күйін секем ... ... ... ... ... ... Өзі ... да ескі, бірнеше жерінен ырсау салынып, әзер жүрген
дөңгелек екен. Дүниені кезіп-кезіп ... де, дәл осы ... ... ... ... келмейді, 217 б.)
• Жақан менің көлеңкемде қалыңқырап қойған. (Қайдасың, Гауһар?, 320 ... ... ... «жан ... ... ... ... абстрактілі мағынаны білдіретін жаңа ұғымдар.
Қаламгер туындыларында поэтикалық (бейнелі) метафоралар ... ... Осы ... ... ... ... көз алдына
бейнелі сурет, жанды оқиға келеді. Метафора арқылы шығарма тілі ... ... ... ˗ ... ... Өзара шектес зат
немесе өзара құбылыстың байланысын ұғым мен шартты сөздердің ... ... ... амалы. Қаламгер туындыларынан метонимия тәсілі арқылы
жасалған сөз қолданыстарды да кездестереміз.
Мысалы:
• Абайға жіберер ем, онда ... ... ... мына кісіге
табылмайды. (Өлгендер қайтып келмейді, 298 б.)
• Өмірде көп нәрсе әлгідей қиғаш ... ... ... білетін
тәріздімін. (Өлгендер қайтып келмейді, 155 б.)
• Сұлтан ... ... ... бір ... сарықұлақтарды
суырып алды. (Менің атым Қожа, 48 б.)
• Сиқыр су кімді арбап уысына ... ... ... ... (Өлгендер
қайтып келмейді, 60 б.)
• Шетімізден Наполеонбыз.
Шетімізден Суворовпыз.
Шетімізден Александр Македонскийміз. (Өлгендер қайтып келмейді,30 б.)
• Еркек басыммен жүгімді қызға ... және оның өз ... етіп ... қойып, өзім бос келе жатуым көлденең жұрт көрсе,
арыма таңба ... ұят іс. ... ... келмейді, 136 б.) Көлденең
жұрт солай ойлап, солай топшылайды. (Өлгендер қайтып келмейді, 314 б.)
• Газеттер соғыс ... ... ғой. ... қайтып келмейді, 178 б.)
Мысалдардағы «Абайға жіберу» Абай елді мекеніне жіберу дегенді
білдіреді. «Қиғаш жол» тіркесі «әділетсіздікті» бейнелейді. ... ... ... жұмсалған. «Сиқыр су» ... ... ... ... ... ... «баспасөз қызметкерлері» деген
ұғымды білдіретіні баршаға мәлім. «Көлденең жұрт» «бөтен біреу» ... ... ... ... дәстүрлі метонимиялар оқырманның
түсінуіне қиындық келтірмейді. Қабылдауға жеңіл.
Эпитет. Академик З. Қабдоловтың «Сөз өнері» атты еңбегінде ... ... ... ... (айқындау) – заттың, құбылыстың айрықша
сипатын, сапасын анықтайтын суретті сөз» [21, 68]. Эпитет заттың, ... ... ... сөз не сөз ... ... ... Эпитеттің
айрықша белгісі – оның экспрессивті-эмоционалдық қызмет атқаратындығында.
Эпитеттен оны ... ... ... зат ... ... көзқарасы,
оны қай жағынан қалай түсініп бағалайтындығы көрінеді. ... күші ... мен ... үнемділігінде.
Жазушы шығармаларындағы эпитеттер адамның, не заттың, не табиғат
құбылысының өзгеше белгілерін көрсету, ... ... ... көз
алдына елестету, ой-қиялына әсер ету үшін қолданылады. Аз сөзге көп ... ... ... ... ... ... ˗
кейіпкердің сөзіне, іс-әрекетіне және кейіпкерлердің кейіпкерге көзқарасын
ашық ... ... да, ... ... шығараларындағы эпитеттер мынадай:
• «Алматы мен Н. ауданының арасына қатынайтын кешкі ... ... ... ... ... ... бүйір автобус болатын». (Аяжан, 12 б.)
«Қызыл ... ... ... ... ... ... ... ұзын
болғанына мән береміз. Бұл – жазушының шеберлігі.
• Сәрсебекте ... жоқ. Той ... ... керек-жарақты дүкеннен өзі
әкеліп, қара терге түсіп жүр, бірақ жиырма үш жасар ... ... ... ... ... білмейді. (Өлгендер қайтып келмейді, 247 б.)
«Қаблан жігіт» тіркесі – ... сөз. ... ... ... қаблан сөзі эпитет ретінде алынып отыр.
• Әжем тағы да тұрып алып, құлағыды талай сарсытқан дағдылы өнегесін
айта ... ... атым ... 60 б.) Бұл ... ... өнеге» эпитеті
арқылы, жазушы оқиғаны аз сөзбен ... ... ... ... ... ... мен ... көрмеген үстіне қонымды су жаңа көкшіл
костюм, аппақ ақ кофта киген, басына бір байлам үлбіреген ... ... ... ... ... ... көз, қараторы біреусісі орнынан өте
сыпайы түрегеліп маған қарай жүрді. (Өлгендер қайтып келмейді, 58 б.) ... ... ... мынадай эпитеттер шоғырланған: «қонымды су жаңа
көкшіл», «аппақ ақ», «бір байлам үлбіреген жұп-жұқа», ... ... ... ... ... ... өздері анықтап тұрған сөздердің
эмоционалдық бояуын ... ... ... көркем де әсерлі мән
үстейді.
• Мап-майда мақпал қоңыр түн жамылғың да, ... ... ... да, міне сол. ... ... 319 б.) ... ... эпитеті тұлғасы жағынан күрделі эпитет.
Бұл мысалдардағы эпитеттердің құрылымы бірдей болмағанымен, ... яғни ... ... ... ... ... екендігін айқындай
түседі. Қаламгер шығармаларындағы бейнелі тіркестер шығарманың өн бойына
көркемдік дарытып, ... ... ... ... ... бірі - синекдоха (мегзеу) ˗ бүтіннің орнына
бөлшекті, жалпының орнына жалқыны ... ... ... Синекдоханың
автор туындыларынан алар өзіндік орны бар.
• Аймалаған бір құшақтан ол бір құшаққа ауысты.Бір адамнан бір ... ... ... ... 13 ... ... жалт бұрылып қараса, міне ғажап: құмырсқадаы өріп, ... ... ... келе ... кілең ши аяқ бірдеңелер. Ши аяқ нәрселердің
немене екенін Аяжан енді ғана ... ... ... ... ... екен. Ши аяқ бірдеңелер – кітапшалар мен журналдар (Аяжан, 29 б.)
• Қара мұрт пен ... ... ... ... ... «иә, ... ... деді.(Аяжан, 35 б. ) Қара мұрт деп отырғаны ... ... Мен ... дүмбілез шала мұғаліммін деп қарап, басқаларды өзімнен
артық санап, жүрексінетін едім. Менен өткен де шала ... ... ... Гауһар?, 318 б.) Жалқының орнына жалпы «шала
үйтілгендер» деп берілген.
• Мен ... ... ... ... ... ... Әу ... сол әдісіме
салуға тырысып бақтым. Бірақ қоңқақ мұрынның ұзын ... ... ... ... атым ... 268 б.) Бүтіннің орнына қолданылған
бөлшек сөз. Яғни, қоңқақ мұрын «адам» орнына қолданылған ... ... ... оқып ... оқырманға контекстік деңгейде түсінікті болып
отырады. Жазушы мұның барлығын көркем қиюластыра суреттей білген.
• Кешкұрым ... ... ... ... ... 201 б.) ... ... жалпы есім. Кешқұрым келген мамасы ғана емес ... ... ... ... біршама кездеседі. Теңеу, метафора
секілді троп түрлерімен салыстырғанда, ... аз. ... ... ... ... бүтінді алып суреттеу көркем шығармаға
экспрессивті мән үстеп, ... ... ... ... ... орта ... білімінің нәтижесін көрсетеді.
Балаларға арналған шығармаларда міндетті түрде ... ...... «Кейіптеуде жансыз табиғат құбылысы кәдімгі тірі кісінің
қылығымен ... ... [21, 217]. ... ... ... «Ағаштар неге ашуланды» атты екі ... ... ... ... ... амалы арқылы жазылған.
Мысалы:
• Аяжан не істерін білмей, аңырып қарапты да ... ... ... ... аузы ... ... сия ... сынық қаламсап, жарық
сызғыш секілді бірталай кемтар заттар қоса келе жатыр. Соның қай-қайсысы да
Нұрдәулеттен зәбір-жапа шегіп, мүгедек халге ... ... ... 18
б.)
• ˗ Сендерге мен не жаздым?! ˗ деп, ... ... ... Сол ... көк ... көпті көрген, көп жасаған ... ... кәрі ... жуан даусы естілді.
˗ Сенің жазығың сол: біздің бірнеше жас шыбығымызды үйіңнің қасына
отырғызбақ болып, қазып әкетіп едің, нағыз азап халге салып ... ... ... ... ... ... құрып бара жатқан көрінеді. Осы
қылығыңы адамшылыққа жата ма? ... ... не ... бар? ... ... ... көркі емеспіз бе? Жаздыгүні ми ... ... ... ... ... ... ... Астыңдағы
орындығың мен алдыңдағы столың, қалам-қағазыңа дейін ˗ бәрі ... ... ... ... та қаланамыз. Сен осыны неге ... ... – деді қарт ... ... ... әбден түсінікті болды.
˗ Кешіріңіздер. Кешіре көріңіздер! ˗ деді Алмабек.
˗ Кешіруге болмайды, ˗ деп, ... көк ... тағы да ... ... қарт емен оны ... ... тоқтатты.
˗ Жә, шошаңдамай тұра тұр. Бала сөзін айтып болсын, ˗ деді.
˗ Кешіріңіздер. Мен отырғызған ағаштарымды бүгіннен бастап ... уәде ... ˗ деді ... ... ˗ деді қарт ... ˗ олай ... бар ... (Ағаштар неге
ашуланды, 390˗393 бб.)
• Алдындағы сия сауыттан сияны қылқ еткізіп жұтып қойып, лепіріп
сөйлей берді Анықтауыш:
˗ Біз, ... есім ... ғана ... бүкіл сөйлемнің
көркіміз,
бояуымыз. Нелер ділмәр шешендер бізді, Анықтауыштарды, тіліне тиек ... ... ... ... пен сұлулықтың, асқақтықтың бір де біреуі
біздерсіз сыпатталмайды. Жамандық пен ... ... лас ... да біз
келтіреміз… Біз… Біз…
˗ Шіркінің бөседі-ақ екен! ˗ деп, ... ... ... бірі ... күбір етті,
˗ Жолдастар, үзіліс жасасақ қайтеді? ˗ деп Қаратпа сөз ұсыныс
енгізді.
Екі ... ... ... ... Қыстырма сөз:
˗ Үзіліс жасаған, әрине, дұрыс болады, ˗ деп қостады.
˗ Тым болмаса бес минут, ˗ деді Сан есім.
Мәжілісті ... ... ... үзіліс жариялады.
˗ Уһ! ˗ деді Одағай Леп белгісіне сүйеніп, орнынан ... ... ... 393˗395 ... мұндай дидактикалық мәні зор әңгімелері бала танымының дұрыс
қалыптасуына әсер етеді. Балаларды тәрбиелеудің бір құралы болып табылады.
Қайталама. ... ... ... ... кездесетін құбылыс.
Мәтінді құрылымдық-мағыналық бірлік етіп танытатын тілдік құралдардың бірі
ретінде ... ... зор. ... ... сөз ... ... сол ситуация үшін маңыздылығын күшейте көрсетудің, оқушы
назарын аударып, оның ... әсер ... ... ... ... белгілі бір деталь өзгелерден бөлектеніп, соған айрықша ... ол – ... ... ... ... [29, ... О. ... «қайталау құбылысының негізін тек ... ... ... ... ... ... ... [22, 7] – екендігін айтады. ... ... ... парадигмалық жүйеде қайталамалар: дыбыстық қайталамалар,
лексикалық қайталамалар, синтаксистік қайталамалар деп ... ... ... ... лексикалық және синтаксистік қайталамалар
ерекше қолданысқа түскен. Лексикалық қайталамалар «бір сөздің немесе ... ... ... жүзеге асырылатын айшық». Лексикалық
қайталамалар жазушы шығармаларында бір ... ... ... ... ... ... ... атқарады.
Мысалы:
• Біздің үйде той.
Үйлену тойы.
Бибісара шешемнің талайдан арман еткен тойы. ... ... 9 б.) ... ... ... ... рет ... арқылы қазақ
халқының тал бесіктен жер бесікке дейінгі ... ... ... мәні зор ... ... Қазақ халқы үшін той ... ... ... ... ... ... ... әлгі жүрісінде береке болмайтын
қабырға сағат…(Әбекеңнің сағаты, 461 б.)
• Таныс қақпа, таныс үй ... ... ... (Қайдасың, Гауһар?, 329
б.)
• Мен үшін Алматыдағы ең бай, ең бақытты, ең әсем үй осы. ... 322 ... ... ... оқу оқу ... ... жоқ. ... 6 б.)
• У үстіне у тамып, Мұраттың жанын күйдіріп жіберді. (Жекпе-жек, 8 ... ... ... ол ... ол ... ... қор ету! ... қайтып келмейді, 49 б.) Қайталаудың
бұл түрлері ойдың белгілі бір ... ... ... ... әсер ... ... Осындай қайталаулар жазушы стилінде өзіндік өрнекпен
едәуір орын алады.
Осындай тек ... ... ... ... ... да ... Мұны ... синтаксистік қайталамалар деп атайды.
Мысалы:
• ˗ Амансыздар ма?
˗ Аманбыз. Бұл кім келген?
˗ Мен ғой, ... Қай ... ... ... ... ... ... Ғалия!
Бұл қайталаулардың барлығы белгілі бір стилистикалық мақсатқа
негізделеді. ... ... өзі ... қаламгерлік стилінің бір
айғағы. Олар ˗ қаламгер ... ... ... М. ... ... ... сөйлемдердің «жазушы тіліне ықшамды,
көркемдік нәр ... ... ... ... ... ... ретінде жұмсалатындығын» [23, 172] айтады.
Мысалы:
• Жаз. Жайлау. ... ... киіз ... ... бір ауылға апам мені
жетелеп, қыдырыстап әкелген. (Балалық шаққа саяхат, 140 б.) Осыдан
атаулы сөйлемнің ... ... ... ... синтаксиситік
параллелизмді көруге болады. Яғни, жазушы ... ... ... бір ... ... ... ... қайталауы
кездеседі.
3 ЖАЗУШЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ТІЛДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Б.Соқпақбаев шығармаларындағы баяндау стилінің ерекшеліктері
Автор бейнесінің прозалық шығармадағы мәні ... ... ... әртүрлі оқиғаларға қатыстырып ... ... ... ... автордың бейнесі туралы түсінік қалыптасады. «Әр жазушы
өз шығармасын жазуда өзіндік таным болмысымен, айнала қоршаған ... ... ... ... бір ... өз ... ... сюжет құрып,
баяндайды. Ал оның ... ... ... ... ... жүзеге
асырылады» [1, 104]. Автор ... ... ... ... ... баяндаушының композицицялық үш типі бар. Олар: үшінші ... ... ... ... ... әңгімелеуші (бұл не
шығарманың кейіпкері, не белгілі бір атқа ие әңгімелеуші адам ... ... ... жақтағы («мен») әңгімелеуші» [24, 15].
Б.Соқпақбаевтың романы мен әңгіме повестерінің басым ... ... ... яғни ... ... Автор шығармаларының
кейіпкерлерін де, оқиғаларды да өмірден алады. Әрбір шығармасындағы ... өзі ... ... ... оқиғаларды, куә болған жағдайларды
баяндайды. Шығармаларының бас ... ˗ ... Ол ... ... Жазушы өз шығармаларында үнемі баяндау тәсілін қолданады. Бірінші
жақтан әңгімелеу формасының ерекшелігі – ... ... ... ... ... көрінуімен байланысты. Мұнда жеке адам ерекше
сезіледі.
С.Шаймерденов: «Бердібек көбінесе баяндау тәсілін ... ... ... ... ... [25] ... ... «Бердібек – бірінші
жақпен жазуды мықтап меңгерген жазушы. Мұның өзі оқиғаға, өмірде болған
қилы-қилы ... ... ... ... ... тікелей
қатысын танытады. Бердібектің «мені» маған қан-сөлі тамып тұрған өмір,
бәріміз тіршілік етіп ... жер ... ... ... ... қуаныш-күйініші болып көрінеді. Сол себепті баяндаулары
көкейге қонымды болып келеді» [26], - дейді.
Р.Сыздықова прозалық шығармалардағы ... ... 4 ... атап
көрсетеді: 1. Баяндау автордың атынан жүргізіледі. Көркем прозаның көптеген
туындылары, әсіресе роман, повесть сияқты ірі ... ... ... ... 2. ... ... ... атынан (бірақ стильдік
бояусыз) жүргізіледі. 3. Әңгімелеуші ... ... ... ... сол кейіпкердің көзқарасымен (бағалауымен, тануымен, т.б.) беріледі.
4.Әңгімелеуші аталады, ... сол ... ... ... ... ... әңгімелеуші кейіпкердің сөз саптауына
бағындырылады [27, 180]. ... ... ... төрт түрі ... жазушы шығармаларының басым көпшілігі 4-топқа сәйкес келеді.
«Менің атым Қожа» повесінде әңгімелеуші кейіпкер – ... ... ... ... әңгімелеуші кейіпкер – Беркен, «Өлгендер қайтып келмейді»
романындағы әңгімелеуші кейіпкер – Еркін. Баяндаудың стильдік бояуы мен ... ... ... ... баяндалып беріледі. Баяншының таным-
түсінігіне сай тілдік элементтер қолданылады. Жас ерекшелігі де ескеріледі.
Б.Соқпақбаев шығармаларындағы баяндаушы ... ˗ ... ... ... тілі тұтас алғанда төл сөзден ... ... ... ... ... жақын, әсерлі, жанды, эксперессивті болып
келеді.
І-жақтағы баяндау типінің артықшылығын профессор Б.Шалабай: «оқиға ... ... сырт ... ... ішкі ... ашылады»
[28, 53], - дейді. Жазушының шығармаларындағы оқиғаға ... ... ... ... ... ... Олай ... «Балалық
шаққа саяхат» повесінде қаламгердің балалық шағындағы қызықты ... ... ... ... ... ... өмір ... жазушының жүріп өткен жолы, осы шығармада жалғасын тапқан. ... ... ... ... болса, оқиғаның ішкі жағына көп үңіле ... ... ... ... ... ... әрі қызықты етіп
жеткізудің ұтымды амалы болып отыр.
Әр сөзіне қуат дарыта білетін жазушының прозалық ... ... ... ... бар. ... ... сөйлем құрылысы кейде өлең ырғағына құрылады.
• Дүйсекең жоңышқаны жазда егіннің ара-арасындағы, ... ... ... ... ... ... табады.
• Шешем ойбаймен кеп бассалды.
Сағынысқан құшақтар айқасып, қатты да қалды.
• Біздің үйде мереке!
Біздің үйде шаттық!
• Қалам қайда? Қағаз қайда? Оу, ... Өлең ... ... ... ... ... қосылам!» [29, 108].
Әдебиетке әуел баста ақын болып келгендіктен, жазушының прозалық
туындысында мұндай баяндаудың болуы заңды деп ... ... ... ... ... оқиғаны балалардың қабылдауына жеңілдік жасаумен
қатар, ... ... ... ... ... орын ... де назар
аудартады. Сөйлемдегі сөздердің қалыпты орын ауыстырылып айтылуы ... ... ... ... (лат. Inversio ... ... ауытқу) –
1. Сөйлем мүшелерінің әдеттегі орын тәртібінің бұзылуы. Инверсияның ... ... 2. ... бір сөздің не сөз тіркесінің мағынасына
баса назар аударып, оның интонациялық ... ... ... ... тәсіл. Бұл ˗ инверсияның тар ... [30, 43] деп ... ... ... ... М.Балақаев пен
Т.Сайрамбаев еңбектерінде: «Сөздер сөйлемде белгілі орнында тұру арқылы
синтаксистік байланысқа енеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... қалыпты орнын өзгертіп инверсия жасау
арқылы ондағы сөздің бірі болмаса біріне ой ... ... ... ... 190] ˗ ... Бұл пән теңдік алған жалшыдай мықтап мінді құлқына.
(Жекпе-жек, 1, 30 ... ... ... ... ... ... те, ол ұмытпады боксты.
(Жекпе-жек, 1, 52 б.)
▪ Ал Жақан бұрын болған қалада. (Қайдасың, Гауһар?, 2, 299 ... ... ... күн көру қиын ... ... ... 308 ... Әуелі Аяжан байқады дауыстың иесін. (Аяжан, 3, 31 б.)
▪ Шаңғымен, машинамен ызғытып талай өтті ... ... 3, 40 ... Бір ... өзі де ... тап ... думанның ортасында аттанып
еді, сол елестейді көзіне. (Алыстағы ауылда, 3, 47 б.)
▪ Тау баурайында, сарқырама өзеннің биік қабағына орналасқан, бау-
бақшаға ... ... көк ... ... село екен бұл ... ... 3, 51 ... Жәмила ана көптен көрмей сағынған аяулы ұлын қарсы алғандай
жүзінде қуаныш шалқып, құшақ жайып ... ... ... ... ... б.)
▪ Ақыры өз сөзіне өзі мәз болғандай дара ыржалақтап барып тынды
Құрмаш. ... ... 3, 56 ... ... ... ... мәліметтерін оқып тұр ол. (Алыстағы
ауылда, 3, 57 б.)
▪ Әр тарапқа асығыс тарап жатқан жұртқа қарап тұр ол. (Алыстағы
ауылда, 3, 101 ... ... ... ... ... ... ... бар ол. (Алыстағы
ауылда, 3, 106 б.)
▪ Желе тартып дүбірлетіп келеді ... ... ... 3, 102 ... ... ән шырқап келеді бұлар. (Алыстағы ауылда, 3, 105 б.)
«Алыстағы ауылда»
▪ Көзі ... ... тағы да ... шықпай қойды түсінен. (Ана жүрегі,
2, 353 б.)
▪ Егер Қали өзі ... ... ... онда ... ... ... 2, 383 б.)
▪ Әр нәрсенің шегін білетін тәрбиелі балалар екеуі де. (Түнгі қонақ,
2, 418 б.)
Жоғарыда келтірілген мысалдарда сөйлем емес, сөздің орны ... Бұл, ... тар ... ... ... ... ... ауыстыру арқылы, сол сөздің мағынасына баса назар аудартып,
интонациялық әсерлілігін арттырып ... ... ... ... ... те, ол ұмытпады боксты.» (Жекпе-жек) – деп инверсиялау
арқылы ... ... ой ... ... ... Егер, автор «Осындағы
заставада қызмет атқарып жүріп те, ол боксты ұмытпады» деп ... ... ... ... ... болса, интонациялық әсерлілігі
болмас еді. «Алыстағы ауылда» әңгімесінде, қаламгер «ол», ... ... ... ... рет ... ... хабаршы бюросының
мәліметтерін оқып тұр ол. (3, 57 б.) Әр тарапқа ... ... ... ... тұр ол. (3, 101 б.) ... ... бастан-аяқ сыдырта айтып
шығуға бар ол. (3, 106 б.) Желе ... ... ... ... (3, ... ... ән ... келеді бұлар. (3, 105 б.). Кейіпкер ... ... ... мұндай құбылыстардың болуы табиғи заңды.
Автор осы ерекшелікті шығармасында ұтымды пайдалана білген.
3.2 ... ... ... ... тілі ... шығармада кейіпкер бейнесін жасауға ... ... ... ... ... ... және
одағай сөздер, қарапайым және жаргон сөздер мен ... ... ... ... ... Қаламгер, шығармадағы оқиғаға
қатысушылардың сөзін ... әр ... өз ... сай ... мән ... ... ... қарияның көпті көрген, немересі десе жаны
қалмайтын ... ... ... ... образын ашуда жазушы еркелету
мағынасындағы сөздерді қолданады: «Қап-қара мұрты Аяжанның бетін жыбырлатып
жіберді. ˗ ... ... ... ... ... ... ба? Кімге ілесіп
келдің?», ˗ десе, енді бірде «˗ Өй, әке, шыбыным. Ол ... есек ... Жай ... ақырғаны ғой», (3,13 б.) ˗ деп немересін жұбатып,
аясына алады. ... ... ... ... шыбыным, әке» сөздері, айналып-
толғану, қаратпа атау ретінде ғана ... ... ... білдіру мақсатында
да жұмсалып тұр.
Ғалым С.Бизақов еңбегінде «Қазақ тілі айналып-толғануды, еркелету ... ... ... ... ... ... тілдерге, соның ішінде
туыстас тілдерге қарағанда әлдеқайда бай. Әрі ондай мағынаны білдіретін
амал-тәсілдер де сан ... [32, 152] - деп, ... ... ... ... ... мақсатында тоғыз топқа бөледі.
Соның ішінде төрт ... мал ... және ... ... әке, ... ... еркелетуді жазушы Б.Соқпақбаев шығармаларынан ... тілі ˗ ... ... ... ... ... ... осыны өте жақсы сезінеді. Мысалы, «Жекпе-жек» повесіндегі
Мұрат анасының образы: «Сабадай жайылған мол ... ... ... ... ... ұзақ ... ... бар қызылы таусылып, самаурындағы қайнақ
су сарқылғанда барып, «уһ» деді. Құмардан әбден шыққанын танытып ... алды да, ... ... Сонда ғана төр үйде жым-жырт болған баласы
оның ... ... (5 б.) – деп ... ... ошақ ... ұзап шықпаған
ана образын портрет арқылы айқындап береді. Ал, «˗ Көтек, мынау қайдан шыға
келді. Ойбай сорлы-ай! Өлдің-ау! Ұсқының ... ... ғой, ... ... ˗ деп, ... ... де сол ... деңгейінде екендігін
көрсетеді. Кейіпкер репликаларында кездесетін көңіл-күй мен сезімді
білдіретін ойбай, ... ... ... көтек, бейшара сияқты ауызекі
тілге тән эмоционалды-экспрессивті сөздерді беру ... ... ... ... ... ... тоқығаны жоқ ауыл адамдарын боямасыз,
өз болмыстарына сай сөйлетеді.
Шығармадағы ... ... ... ... ... ... құбылыстың қатысы бар. Яғни, тілдік ортада әлеуметтік
құбылыс ретінде көріне бастаған ˗ ауыл тілі мен қала ... Бұл ˗ ... ... Ауыл ... ... ... ... тән белгі ˗ орыс
тілінен енген сөздердің қолданылуы. Қаламгер шығармаларындағы кейіпкерлер
тілінде қазақша ... бар орыс ... ... ... ... ... ... енгізген.
«Варваризмдер тілге етене болып сіңбеген соншалық зәрулігі жоқ бөтен
тілдің сөзі деген ұғымды білдіреді. ... ... әр ... бар: 1. ... бір ... ... өмірін, тұрмыс салтын суреттеп
көрсетпек болғанда, сол елдің ұлттық ерекшелігін ... ... ... ... ... ... 2. ... ерекше әсер
етіп, күлдіру үшін пайдаланады. 3. Өзге тілдегі сөздерді сөзбе-сөз аударуға
қиын тиген жағдайда, варваризмдер сол ... ... ... ... Варвариздер кейде қоғамдағы жағымсыз жексұрын типтерді халыққа мазақ
етіп келемеждеу үшін де қолданады.» [33, ... Осы ... ... жазушы көбінесе оқырманға ... әсер ... ... ... іс-әрекетін әшкерелеу мақсатында варваризмдерді қолданады.
Орыс сөздерін кейіпкер тілінде бұзып ... ... ... ... ... ... орыс сөздері фонетикалық ірі өзгерістерге
ұшырап, күлкі тудырады. Оған ... ˗ ... ... деректір ысқазал ˗
нәшандік ысқазал. Он ... ... дош ... От еті же ... ... ... Онысы: «Бұл директорлың айтуымен болып жатқан іс. Сен бөгет
жасама. Директордың айтқаны біздің қай-қайсымыз үшін де заң ғой. Анау ... ... бе, күн ... Күн ... мына кесектер су болады да,
бүлініп құриды», ˗ деген сөзі. ... 32 б.). ... ... ... ... шалдың бейнесін осылайша береді. Жазушы тіліміздің
ажарын кетіріп сөйлеушілерді ... ... ... ... жол
бермеуді мақсат етеді. Осыдан жазушының ... ... мен тіл ... ... де ... ... ... қазақша баламалары бар орыс сөздерінің
кейіпкер ... ... ... ... бір ... ... ... «Қайдасың, Гауһар?» повесіндегі кейіпкерлер Гауһар: «˗
Ой, Жәнібек, ты просто ... Мен ол ... ... ... ... «˗ ... ... (311, 317 б.) ˗ деп, орыс тіліндегі
сөздерді ... ... ... беру ... қала ... ... ... варваризмдерді қолданған.
Ұлты татар Майра жеңгейді қазақша, орысша, ... ... тіл ... ... «˗ Сендер бұ нәрселеріңді спекулянттарша
килолап, грамдап, сатып тұра ... Ол үшін бек ... ... ... ... ... екендеріңді анадайдан танып біледі.
Лучше мындақ етіңдер: алатын адам ... ... ... саом ... ... ... бірден сатып құтылыңдар. Міне сол тыныш!» (Қайдасың,
Гауһар?, 300 б.). Автор, тілдік ерекшеліктерді, ... ... етіп бере ... шығармада кейіпкер тілі диалог, монолог, дара реплика, полилог
секілді тәсілдер арқылы жасалады. Диалог арқылы ... ... ... ... ... «Диалог ˗ екі адамың белгілі бір тақырып
шеңберінде сөйлесуі» [34, 22]. ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінде диалог С. Кеңесбаев, М. Балақаев, Т. Қордабаев,
Р.Сыздықова, Х.Кәрімов, Р. Әмір, Х. ... т.б. ... сөз ... М.Балақаев «Сөйлеу тілі диалогқа құрылады. Бірі –
сұрақ қоюшы, екіншісі – ... ... ... ... ... ... жеңіл бейнеленіп, оңай түсініледі» [35, 19-20], ˗ ... ... ... ... қызметі – адам образын жасау. Яғни, екі адамның
сөйлесуімен шектелмейді. Кейіпкерді мінездеу, шығарма ... ... ... ...... тән нәрсе. Диалог адамдар арасында, өмірде
кездесетін сан қилы қарым-қатынасты ... ... ... ... әсер етіп, адам мінезінің нақты түрде, нанымды түрде
ашылуына көмектесетін тілдік ... ... ... ... мен кемпірінің арасындағы
диалогқа назар аударсақ:
˗ Доқтырды шақырдың ба?
˗ Лоқтыр не істеуші еді. Суық ... ... оның ... ем бола ма?
Одан да сой марқаны, теріге салмаса ... анық ем ... көзі анық ... ... қара ... ... жалғыз атын союдан тайынбайды. Бірақ ол кемпірінен гөрі ... ... ... ... ... ... мен ... келейін, - деп бөгелместен шығып
кетті…
Дуся кетісімен Ұлжан ... мен ... ... ... ... Бол сой ... теріге саламыз, ˗ дейді Ұлжан шешей.
˗ Әлгі доқтыр болмайды демеді ме?
˗ Лоқтырың дым да білмейді.
˗ Дым білмейтін ... ... ... етіп қоя ма? (14 б.).
Бұл диалогтардан екі қарттың көзқарастарының, парасат-пайымдарының,
түсініктерінің екі ... ... ... анық ... Осы ... жазушы кейіпкерлерінің түрлі мінез-құлықтарын, қайшылықты
пікірлерін, көзқарастарын, болмыс ... ... ... ... табылады.
Осы диалогтарда көркем образ жасауға қатысатын тәсіл ˗ орыс ... ... Бұл, бір ... тіл ... ... ... құбылыс
болса, екінші жағынан, көркем мақсатқа қолданылатын стилистикалық тәсіл
болып отыр. Жазушы, ... ... жоқ ауыл ... ... өз
болмыстары мен өмір тәжірибесіне сай сөйлетеді.
«Өлгендер қайтып келмейді» романындағы Ысқақтың сөйлеу ерекшелігіне назар
салсақ, «Оның бойындағы бір әдет ... ... ... ылғи
екінші жақпен сенің анауың, сенің мынауың деп сөйлейтінін айтып, ... ... ... ... келтіреді:
˗ Еркін, әңгіме айт, кәзит-журналың не жазады? ˗ деп ... ... ... соғысты жазып жатыр ғой.
˗ Сөйтіп Керман итің соғысты бастап кетті, ә? Соғыспаймыз дегені, шарт
жасауы бәрі ... екен ... Иә ... ... ... Ал әлгі ... не ойлайды? Керманның ол досы емес пе? ... ма ... жоқ әлде жан ... дер ме екен?
˗ Жапонның қолынан не келуші еді. ... ... ... біз ... ... па! (129 ... ... шығармада сирек көрінеді. Оның өзге кейіпкерлерден
ерекшелігі ˗ ІІ-жақтың тәуелдік ... ... ... ... ... ... ... бұл амалды белгілі бір стилистикалық
мақсатта қолданады. Бұлай баяндау оқырманды баурап алуда экспрессивті мәнге
ие ... Ж. өз ... ... айтушы мен тыңдаушы ... ... ... ... ... ... және бейресми
түрде жұмсалады» [29, 32], ˗ дейді. Ресми қарым-қатынас ... ... ... жолаушы мен жолсерік, таныс емес адамдар арасындағы сөйлеу жатса,
бейресми қарым-қатынас түріне тең дәрежелі ... ... ... ... ... ... Олардың тілдік көрінісі әлеуметтік,
жанұялық, туысқандық және ... ... ... атым Қожа» повесіндегі диалогқа назар аударсақ:
Майқанова бірдеңе жазып, жалғыз отыр екен, ... ... ... ... ... қарады:
˗ Не болды? Не болды, Қадыров?
˗ Лагерьге жолдама беріңізші маған.
˗ Саған бұл жолы жолдама берілмейді. Екінші кезекте барасың.
˗ Неге?
˗ Неге ... еді: ... ... ... ... Ал екіншіден, ең
әуелі біз лагерьге үлгілі, тәртіпті ... ... (4, 48 ... ... ... ... бұл диалогта, бағындырушы ˗
мұғалім, Майқанова, бағынушы ˗ оқушы, Қожа. Бағындырушы тарапынан айтылған
сөйлемдер ... ... ... қатар диалогтың табиғатына тән сұраулы
сөйлемдер қолданылған. Эмоционалды реңке ие сөздер де орын ... ... ... повесіндегі диалогты талдасақ:
Тағы да қоңырау. Балалар кластарына қайтадан кіріп кетті. Дәлізде енді
жан қалмады. Жай тұра беріп тоңатын ... ... кел, одан да ... ойнайық. Ақыр осы үшін жазаланып отырмыз
ғой.
Дәл осы арада ләңгі ... ... ... ... ... ... ... Көріп қойса, пәле болмай ма?
˗ Көрмейді, қайдан көреді. Біреу келе жатса, қоя қоямыз. (334 ... ... ... мен ... ... қарым-қатынастың тең дәрежеде
екендігіне диологтағы сөйлемдердің еркін қолданылуы, екі жақта да ... ... ... ... бола ... Айтушы мен тыңдаушы арасында ресми
қалып сақталмайтындығы ... ... ... Диалогқа тән
сұраулы сөйлем де орын алған.
Жазушы шығармаларында бейресми ... ... ... мен Жантастың, Беркен мен Елеместің, Қожа мен Жанардың, Беркен мен
Майраның, Қожа мен әжесінің, ... мен ... ... диалогтарды
жатқызуға болады.
Ресми және бейресми қарым-қатынас түрі шығармада әр ... ... ... ... ... мысал келтірер болсақ:
˗ Аға, кәзит қайдан келеді? ˗ деп сұраймын.
˗ Алматыдан келеді, өкімет шығарады.
Алматы жер түбі, үлкен қала екенін білем. Ал ... ... ... ол осы ... ... ... ... кәмпеске жасайды.
Түсіндің бе?
Мен басымды изейін, еміс-еміс бірдеңелерді түсінетін тәріздімін.
Беркен мен ағасы Сатылғанның арасындағы бұл ... ... ... ... ... ... ресмилік жоқ, әрі
айтылар ой ... ... ... ... «кәмпеске» секілді тарихи
сөздер қолданылған. Алматы жер түбі, үлкен қала екенін білем дегенде, ауыл
баласының қала ... ойы мен ... ... ... Бұл ... бала ... сай. (Балалық шаққа саяхат, 142 б.).
Осы секілді «Бурыл ат» әңгімесінде ағасы мен ... ... ... диалогын бейресми, жанұялық, туыстық қарым-қатынасқа
жатқызамыз.
˗ Аға, бұл ... аты? ˗ деп ... ... бола ... ... Қайдан алдың?
˗ Заставадан сатып алдым. Күзде соғымға соямыз.
Сүлейменнің өрекпіп тұрған жүрегі мына сөзді естіп, дір ете ... Он екі ... сау, ... әсем атты ... ... ... Інісінің ойын Кәрім кейпінен білді. (333 б.)
˗ мамандық және қызметтік ерекшеліктеріне қарай:
Анау ағаштар соған деп жиған құрылыс материалдары. Сен енді ... Мен енді ағаш ... ... осы ... Анау ... жасаймыз деген екі қарағайды бекер бүлдіргенсің!
˗ Жолдас директор, іске жараған нәрсе бүлінген бола ма ... ... ... ... ... ... ... алушы болма. Жарай ма?
Солай болсын! Егер осындағы он бір мұғалімнің әрқайсысы өз бетімен ойына не
келсе, соны ... ... онда ... ... ... ... ... осымен қысқартпақ боп, Николай Трофимович:
˗ Жарайды. Бәрі түсінікті, - ... ... 23 ... ... ... ... диалогта директор Тоқмолда
мен мұғалім Николай Трофимовичтің ресми ... ... ... ... мен ... арасында белгілі бір міндеттің орындалуының
талап етілуі. Диалогта ... және ... ... ... ... әр кейіпкердің тұлғасын өз бейнесіне сай дараландыру тәсілін ұтымды
қолданғанын байқаймыз.
˗ адамдардың жас ерекшеліктеріне қарай:
˗ Бұл кім?
˗ Мен ғой, ... ... ... Мен, ... ... ... отырсың?
˗ Педсоветке келдім.
˗ Онда сенің не шаруаң бар?
˗ Мен жөнінде мәселе қарап жатыр.
˗ Мәселе. Қандай ... Сені ... ... дей ... Директор етеміз дейді.
˗ Онда тіптен жақсы. Жалақың көп болады. (Менің атым Қожа, 124 ... екі ... ... таза ... ... ешқандай сөз жоқ. Қысқа-қысқа
сөз тіркестері мен сөйлемдер арқылы бар оқиғаны ... ... ... ... ... оқырманның езуіне еріксіз күлкі ... ... ... ... ... Әже, ау ... О, не.
˗ Қарашы, газетке менің суретім шығыпты. Қарашы. Міне, мынау ортада
тұрған менмін. Міне, міне.
Әжемнің көзі онша ... ... ... көп адам ... ғой ... Мен ... ең ... тұрмын ғой қасқая қарап. Осы менмін. Дәл өзім.
˗ Басқалар кім.
˗ Өзіміздің балалар. ... атым ... 93 ... да бейресми қарым-қатынасқа құрылған, жас ерекшелігіне қарай ... ... ... Қожа мен ... ... ... ... адамдардың жыныстық ерекшеліктеріне қарай:
Көңілімде аранын ашқан жастық желік. Ғалияны тарпа бас салуыма тек
оның ... ... ... тұр. ... оны ... ... ... Ғалия, не ойлап отырсың?
˗ Жәй, әншейін…
Ғалияның иығына қолымды ... ... ... Мен ... де жаны емеспін.
˗ Мына менің жанымсың. Жаным бола да ... ... ... 199 ... мен ... ... ситуациялық көріністі бейнелейтін
диалог. Ер ... пен қыз ... ... ... сақталуы.
Диалогтағы сөздер арқылы көрінетін іс-әрекеттер нәтижесі ... ... ... сипаттайды. Бұл да бейресми қарым-қатынасқа құрылған
диалогтың бір түрі.
˗ ұлттар арасындағы қарым-қатынас.
Бір қолында сорпа құйған кружкасы, ... ... паек наны ... ... менен гөрі ересектеу жігіт қасыма келді:
˗ Не болды? Неге жылайсың?
˗ Нанымды ұрлатып алдым, ˗ дедім.
˗ Қалайша?
˗ Төсегімнің үстіне қойып, енді ... ... ... былай бұрылған
едім…
˗ Ұлтың кім?
˗ Қазақпын.
˗ Не үшін түстің?
Айттым.
˗ Нанды ... ... бола ма ... ... ... маған өз нанынан бір үзіп беріп жатыр. (Өлгендер
қайтып келмейді, 73 б.).
Александр Заславский атты ... ... мен ... арасындағы диалог
сұрақ-жауапқа құрылған. Бұл да бейресми қарым-қатынасқа құрылған диалогқа
жатады. Осы ситуациядан украин жігітінің адамгершілік ... ... ... ... ... ... топ боп ... аралауға шықтық. Ауыл балаларына ұндағының
бәрі соны, бәрі қызық.
Бір жерде көшенің бұрышында бір әйел алма ... ... ... ... ... ... ... отыр. Бағасы онша қымбат емес.
˗ Бұл не?
˗ Помидор.
Біздің Қарасаз ауданы ... ... ... ... ... ... ... пен капуста ғана өседі. Помидор дегенді бұрын естігенмен жеп
көрген емеспіз.
˗ Бұны қалай жейді? Осы күйде жей ... бола ма, жоқ әлде ... ... Помидорды пісіріп жегенді қай ата-бабаларыңнан көріп ... да, жей ... ˗ ... ... ... ... ... 49
б.).
Сатушы мен балалар арасындағы диалог арқылы ауыл ... мен ... ... ... бір ғана ... ... ... Помидорды
пісіріп жегенді қай ата-бабаларыңнан көріп ... ... бір ... өн ... ауыл ... мен қала ... ... сыйғызып
суреттеп тұр. Бұл жазушының өзіндік шеберлігі.
Диалог құрудағы жазушының стильдік ... ˗ ... ... аз сөзге көп мағына сыйғызу. Шығармадағы шағын оқиғаларды диалог
арқылы бергенде, бұрын істелген істі, ... ... ... ... ... ... не сөздің бойына сыйғызу арқылы қысқа да нұсқа жеткізе
біледі. Мысалы:
˗ Тәтей, амансыз ... ... мені ... ... әзер ... ... жүрсің? Не боп кеткенсің? ˗ деп сұрап жатыр.
Мен қысқашалап жай-жағдайымды айттым. Енді ... алу ... ... куәлігімді көрсеттім. (Өлгендер қайтып келмейді).
Мен қысқашалап жағдайымды айттым ... ... ... ... ... оқырманға алдыңғы оқиғалардан таныс жайды
қайталап айтып жатпай, қысқа ғана бір ... ... ... ... Егер, баяндаушы кейіпкер болған оқиғаны қайта қайталап баяндап ... ... ... еді. ... ... диалогтар бір емес,
бірнеше шығармада жиі ... ... Мұны біз, ... ... ... ... ... стилдік ерекшелігі, әдісі деп білеміз.
Автор шығармаларындағы полилогтың стильдік ... ... ... ... ˗ шығармада оқиғаға қатысушы бір топ ... ... яғни ... танытатын құрал. Мұнда автор ситуацияны баяндау
кезінде ... ... ... сөздерін береді. Сол арқылы әр
кейіпкердің өзіндік бейнесін ... ... ... [1, 106]. ... шығармаларында жеке бір адамның образын жасауға қызмет етпейді.
Оқиғаға қатысушы бір топ адамның, түрлі сезімдерін ... ... ... ... қар ... малтақтап жаяу бара жатырсыңдар, мен міне атқа
мініп алдым» дегендей Жексеннің екі танауы желп-желп етеді.
˗ Жексен, ... ... ... ... Мені ... ˗ ... дауыс жамырап кетті.
Бұл мысалдағы кейіпкерлердің түрлі эмоциясының бейнеленуі, шығарма
мазмұнын қысқа, әрі әсерлі жеткізуге қызмет етіп тұр. ... ... Нені ... «Қыз Жібектен» баста.
˗ «Қыз Жібек» кеше оқылды ғой. Басқа біреуін.
˗ «Қозы ... ... ... ... ˗ ... ... ... қайтып
келмейді, 113 б.).
Автор оқиғаның мазмұнын әсерлі ... ... Бір ... ... ... ... ... тән құбылыс.
«Монолог ˗ кейіпкер тілін жасаушы амалдың бірі. Әрбір кейіпкердің ішкі
толғанысы ... да оның ... ... ... [29, 43]. ... ... ... сөйлеуі, бір адамның ойы. Монологтың функционалдық-
коммуникативтік ... ... ... баяндау, сендіру,
әңгімелеу. Қаламгер шығармаларында кездесетін монологтарға ... тән. ... ... ... «Менің атым Қожа», «Жекпе-жек»,
«Өлгендер қайтып келмейді» шығармаларындағы монологтар басты ... ... сай, ... лайық, қарапайым сөйлемдер арқылы беріледі.
Мысалы:
«Батырдың інісі, сәл ... ете ... ... ˗ ... Досан өзіне
өзі. ˗ Ағаңның даңқына лайық сен не тындырдың, кәне? ... ... тура ... ... айт. Аяғыңмен жер шұқыламай тұр. Неменеге ұяласың?
Айтпасаң да ... мен, неге ... ... Ұят, ұят, ... інісі! Ол
қылықтарыңның бәрі ұят… Егер ағаң естісе ғой… жарайды, батырдың інісі,
терлеп ... Енді ... ... бол. ... Қазірден бастап әр қадамың сын
үстінде» (Алыстағы ауылда, 99 б.).
Бұл үзіндіде басты кейіпкер ... ... ... ... ... ба?» деген сұрақ төңірегінде іштей ойланып-толғануы, өзіне өзі
ескерту жасауы, өзімен өзі ... ... Бұл ... ... етудің ұтымды тәсілі болып табылады. Сұраулы және ... ... ... ... ... оқиғаның мән-жайын
түсіну оқырманға қиын соқпайды.
Немесе:
«Тәртіпсіздік ... ... ... бітеді екен. Оған көзім әбден жетті.
Әрі бұл адамның ... үшін ... ... ... ... да ... ... Сондықтан қалай еткенде де ... ... ... ... оқу ˗ ... оқушының бірінші белгісі. Мен осы ... ... ... де озат ... ... қосылуым керек» (Менің атым
Қожа, 62 б.)
Басты кейіпкер Қожаның тәртіпсіздік ... ... ойы мен ... ... ... ... беріліп отыр.
Немесе:
«Қазекең де айтады-ақ: «Шешесіз жетім ˗ шерлі жетім, әкесіз ... ... ... ... ... ... ... рас. Қайтыс болған шешемді күндіз-түні ойлаймын.
Өлу ол мәңгі бақи ғайып болу, жоғалу. Мен енді шешемді еш ... да ... ... ... ... бір ... жидіп кеткендей болды.
Өлген адам мәңгілік өлмейтін болса. Арада он жыл ма, он бес жыл ... ... ... ... Мен онда ... ... ... құламас
едім. Өзімді-өзім жұбатар едім.
Алтын апам енді он бес жыл түгіл, мың жыл өткен соң да қайтып
тірілмейді. Мен оны ... ... ... да ... ... сүйеніш
таба алмаймын. Бәрі бітті. Сөнді.
Мен оның Беркенім деген аналық ... ... енді ... ... (Балалық шаққа саяхат, 157 б.).
Баланың басына түскен жетімдік қайғы, оның өмір ... ... ... ... ... ... ... ˗ шерлі жетім, әкесіз
жетім ˗ арсыз жетім» деген мақалды кейіпкердің ішкі ойын айтқызу ... ... ... ... Мен ... ... ... Абай мен Қасымды
қанша оқысам да менің сусыным қанбайды. Қайталап оқи бергім келеді, ... ... Мен ... мен ... ... ... өзімді
өзім ұмытып кетемін. Махамбет жырының әр ... ... ... ... ... ... найза, қылыш үндерін естігендей боламын. О,
қасиетіңнен айналайын, қазақ жері. Осының бәрі сенің ... ... ... емес ... ... атым Қожа, 83 б.).
Кейіпкердің қасиетті қазақ жеріне деген, поэзияға деген ыстық ... ... ... отыр. Көркем шығармадағы кейіпкердің тілін
жандандырудан, жазушының ... ... ... ... ... анық
байқаймыз.
Жоғарыда берілген мысалдардың барлығында да, басты кейіпкерлерді өз
жасына сәйкес ... ... Ішкі ... өз ... ... өн ... ... әрі қарапайым сөздермен кестеленіп отыр.
Қаламгердің стильдік ерекшеліктерінің мақсаты да сол, көркем шығармадағы
кейіпкер тілін ... ... етіп ... әдебиетінің классигі ˗ Б. Соқпақбаевтың туындылары өмірде
болған оқиғаларды, Ұлы отан ... ... ... жылдарындағы, соғыстан
кейінгі ауыл өмірін, ауыл тіршілігін баян ... ... ... ... ... жазу ... үлгісі деп тартынбай-ақ айтуға әбден болады.
Шындықтың алдына бас имейтін не нәрсе бар? Осындай шырай ... ... ... ... тән. Оның ... ... ... болып мөлдіреп тұратыны сондықтан.» - дейді. Расымен де, қаламгер
кішкентай оқырмандарын еш ... ... ... ... ... ... ... жаңа, тың жаңалықтарды аша түскендей болады. Соған орай
оқиға мазмұны да сан алуан ... Жас ... ... ... мен ... пен көпшілдік, елгезектік сияқты өмірде бар нағыз қағидаларды әр
бөлек саралап беруге талпынады. Жазушы өз оқырманына оқиға ... ... ... ... ... оның ... шешімін, шарықтау шегін
белгілі бір салмақты оймен, сабырлы түйінмен тәмамдайды. Әрбір ... ... ... ... ... келе арнайы қағидамен аяқталады, адам
санасына жаңаша бір серпілістің ұшқын беруіне жағдай ... ... ... ... тіл ... көп ... бірі ˗ ... жағымды, ойға қонымды болып ... ... тілі - ... жас ... мен ... сай. ... ... тілі шебер, стилі сұлу, қызықты образдары бар. Бұл
оның қабырғалы қаламгер екендігін дәлелдейді.
Дипломдық жұмыста төмендегідей міндеттер шешілді:
- қаламгер ... ... мен ... ... ... ... тақырыптық топтарға жіктедік. Авторлық
қолданыстағы ерекшеліктерін анықтадық.
- ... ... ... ... ... ... ... кейіптеу, қайталауларды сараладық. Троп түрлерінің
авторлық қолданыстағы ерекшеліктерін ... ... ... ең көп ... ˗ ... мен ... ... анықталды.
- Б. Соқпақбаев шығармаларындағы баяндау ... ... ... ... ... ... бірінші жақтан жазуды мықтап
меңгерген жазушы ... ... ... сараладық.
Туындыдағы оқиғаның шынайылығы, табиғилығы, ойдың нақты, жинақы берілуі,
үстемелеп бояуға сараңдығы, аз ... көп ... ... қарапайымдылығы
жазушының өзіндік өрнегін, ешкімге ұқсамайтын стиль даралығын ... ... ... ... жасауда, тілдік мінездеме ... ... ... пен дара ... ... оқиға желісін
суреттеуде өзіндік даралығымен ерекшеленетіндігі айқындалды.
Қорыта айтқанда, жазушының қай ... ... көз ... ... ... ... нағыз адам атаулының бәріне ортақ қағидалардың
жан-жақтылығын қамтуға құлаш ұрады. Әр ... ... сыр ... ... ... әлемін дұрыс тәрбиелеуге өзгеше жол ұсынады. Міне, мұның
барлығы да ... ... ... тән ... стилі, өзіндік дара
қолтаңбасында жатқандығын ... ... Сол ... ... ... ... ажырамастай орын тапты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Смағұлова Г. Көркем мәтін ... ...... ... ... ... оқу-әдістемелік орталығы, 2010. ˗ 148 б.
2. Сыздықова Р. Бүгінгі көркем проза тілі және әдеби норма // Өнер ... тіл. – ... 1986. ˗ 80 ... ... Б. ... қайтып келмейді: Роман. – ... Ан ... ˗ 368 ... Қазақ мақал-мәтелдерінің АЛТЫН КІТАБЫ (8 675 мақал˗мәтел) / Құрастырушы:
Ж. Кейкін, – Алматы: Аруна, 2013. ˗ 632 ... ... ... ... / ... М. ... – Алматы: Қазақстан,
1990. ˗ 288 б.
7. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / І. ... ... ... Ғылым, 1978. ˗ 211 б.
8. Смағұлова Г.Н., ... Г.Д. ... ... ...... Қазақ университеті, 2005. ˗ 124 б.
9. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің ... ... ...... ... университеті, 2009. ˗ 162 б.
10. Шаяхметова А.К. Фразеологическая компетенция ... ... ... языка и язык в жизни. – Алматы, 2005. ˗ С. ... ... Г. ... ... ...... ... ˗ 252 б.
12. Кеңесбаев І. Фразеологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. ˗ 800 б.
13. Қазақ тілінің түсіндірме ... / Т. ... ... ... ... 2008. ˗ 968 ... Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. –
Алматы: Ғылым, 1998. ˗ 196 б.
15. Қоңыров Т. ... ...... ... 1978. ˗ 10˗11 ... Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құрастырушылар: З. Ахметов,
Т. Шаңбаев, – ... Ана ... 1998. ˗ 384 ... ... В.Н. ... ... и ее виды // Языковая номинация. – ... ˗ С. ... Гак В.Г. К ... ... ... ... // Общее и романское
языкознание. – М., 1972. ˗ С. 11.
19. Арутюнова Н.Д. Языковая метафора ... и ... // ... и
поэтика. – М., 1979. ˗ С. 146.
20. Сыбанбаева А. Метафораның тілдік ... және ... ... оқу ...... ... университеті, 2002. ˗ 161
б.
21. Қабдолов З. Сөз өнері. – ... ... ... 1992. ˗ 119 б.
22. Бүркіт О. Қайталамалардың лингвостилистикалық жүйесі. – Алматы: ... ˗ 274 ... ... М, ... Т. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1961. ˗ 172 б.
24. ... Б. ... ... тілі. – Алматы: Білім, 1994. ˗ 128 б.
25. Шаймерденов С. Ақиқаттан ... ... // Жас ... 1994. ˗ 2 ... Ахтанов Т. Бердібек биігі // Ауыл. 1994. ˗ 21˗27 қаңтар.
27. Сыздықова Р. Сөз ...... ... 1997. ˗ 34 ... ... Б. Көркем әдебиет стилистикасы. – Алматы, 1999. ˗ 52˗53 б.
29. Саткенова Ж. ... ... ... ... ... ... ... ... диссерт.: – Алматы, 2005.˗ 120
б.
30. Қалиев Ғ. Тіл білімі ... ... ...... ˗ 440 ... ... М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі: Сөз тіркесі мен
синтаксисі. – ... ... 2004. ˗ 224 ... ... С. ... тілі ... тіл? – ... Арыс, 2010. ˗ 432 б.
33. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы ...... ... 1997. ˗ 256 ... ... Х. Қанатты тіл. – Алматы: Санат, 1995. ˗ 9˗10 б.
35. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., ... Б. ... ...... ... ... тізімі
1. Соқпақбаев Б. Жекпе-жек, ... ...... 1962. ˗ 208 ... Соқпақбаев Б. Өлгендер қайтып келмейді: Роман және ...... ... 1979. ˗ 464 ... ... Б. Аяжан, Повестер мен әңгімелер. – Алматы: Жалын, 1985. ˗
158 б.
4. Қазақ балалар әдебиетінің ... ... Бес ... ... – Алматы: Арда, 2011. ˗ 368 б.
5. Соқпақбаев Б. Өлгендер қайтып келмейді: Роман. – ... Ан ... ˗ 368 ... ... Б. ... шаққа саяхат: Повесть, роман. – Алматы: ... ˗ 528 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Банк қызметін қадағалау және рейтингтік бағалаудың ақпараттық жүйесіне қойылатын талаптар56 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Авторлық сана – мәтіннің базалық ұғымы56 бет
Балалар әдебиеті тілінің когнитивтік негіздері110 бет
Интертекстуалдылық теориясы307 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Көркем шығармаларды ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылу ерекшеліктері28 бет
Көркем шығармаларды орыс тілінен ағылшын тіліне аударудағы ерекшеліктер20 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь