Орта ғасырдағы Қалмақ пен Найман мемлекеті

XVII ғасырдың басында Еділ-Жайық аралығына қалмақтардың көшіп келіп орналасуы Қазақ хандығының батыс өңірінде қалыптасқан саяси-әлеуметтік, экономикалық жағдайды шиеленістіріп жібереді. Оның негізгі себептері мыналар еді. Алдымен, Кіші жүз рулары, ноғайлар ғасырлар бойы ата-баба жері, мекені деп есептелген мал жайылымынан айырылды. Екіншіден, қалмақ-тар да қазақтар сияқты көшпелілер болатын. Сондықтан олар үнемі Жайықтың дала бетіне ұмтылды. Оның үстіне Н.Я.Бичуриннің "ойрат феодалдары қазақтардың тылынан шығып қоршауды көздеді"- дегенін еске алсақ, олардың қазақ хандығын жаулап алу мақсатын да ескермеске болмайды. Үшіншіден, орыс империясының қарқынды отарлау саясатына қалмақтар ерекше қызмет ете бастады. Бұл жайды К.Костенков үкімет (орыс үкіметі-Ә.М.) қалмақтарды "Кавказ таулықтары мен мемлекеттің оңтүстігіндегі халықтардың баса көктеп кіруіне қарсы тұратын "тірідей" қорғаныш ретінде пайдаланды", ал У.Э. Эрдниев "қалмақтар әрқашанда Ресейге адал болды" деп түсіндіреді. М.Шоқай 1933 жылы Хельсинкидегі конференцияға қатысып, түріктанушы Г.И. Рамстидтің Ресейдің оңтүстік өңірлеріне қоныстанған ойрат қалмақтары хақында оқыған дәрісінен соң "Ресейдің оңтүстік өңіріне орнығып хандық құрған қалмақтар Ресей империясының күшейіп, ұлғаюына ерекше қызмет көрсетіп, айрықша рөл атқарған… қалмақ хандығы Ресейдің тұрақты және адал сыбайласы болып, Ресеймен дүрдараз түрік халықтарына толассыз шапқыншы-лық жасап, Башқұртстанға дейін жетіп отырған" деген қорытындыға келеді.
Қазақ тарихында қалмақтармен қарым-қатынас, Еділ-Жайық үшін, халқымыз-дың тәуелсіздік үшін оларға қарсы күресі бүгінге дейін тиянақты зерттелді деу қиын. Олай дейтін себебіміз көп жағдайда бұл мәселелер қазақ-орыс қатынас-тары тарихында ғана айтылды. Тек соңғы жылдары қазақстандық тарихшылар мәселеге ден қоя бастады.
        
        Орта ғасырдағы Қалмақтар мемлекеті
XVII ғасырдың басында Еділ-Жайық аралығына қалмақтардың көшіп келіп
орналасуы ... ... ... өңірінде қалыптасқан саяси-әлеуметтік,
экономикалық жағдайды шиеленістіріп жібереді. Оның негізгі себептері
мыналар еді. Алдымен, Кіші жүз рулары, ноғайлар ғасырлар бойы ата-баба
жері, ... деп ... мал ... ... ... ... қазақтар сияқты көшпелілер болатын. Сондықтан олар үнемі Жайықтың дала
бетіне ұмтылды. Оның үстіне Н.Я.Бичуриннің "ойрат ... ... ... ... көздеді"- дегенін еске алсақ, олардың қазақ хандығын
жаулап алу мақсатын да ... ... ... орыс ... ... ... қалмақтар ерекше қызмет ете бастады. Бұл жайды
К.Костенков үкімет (орыс үкіметі-Ә.М.) қалмақтарды "Кавказ таулықтары мен
мемлекеттің оңтүстігіндегі халықтардың баса көктеп кіруіне қарсы ... ... ... ... ал У.Э. ... ... ... адал болды" деп түсіндіреді. М.Шоқай 1933 жылы
Хельсинкидегі конференцияға қатысып, түріктанушы Г.И. Рамстидтің Ресейдің
оңтүстік өңірлеріне қоныстанған ойрат қалмақтары хақында оқыған дәрісінен
соң ... ... ... ... ... ... ... Ресей
империясының күшейіп, ұлғаюына ерекше қызмет көрсетіп, айрықша рөл
атқарған… қалмақ хандығы Ресейдің тұрақты және адал сыбайласы ... ... ... ... ... ... жасап,
Башқұртстанға дейін жетіп отырған" деген қорытындыға келеді.
Қазақ тарихында қалмақтармен қарым-қатынас, Еділ-Жайық үшін, халқымыз-
дың тәуелсіздік үшін оларға қарсы күресі бүгінге ... ... ... ... Олай ... себебіміз көп жағдайда бұл мәселелер қазақ-орыс
қатынас-тары тарихында ғана айтылды. Тек соңғы жылдары ... ... ден қоя ... ... ... күрделі кезеңі 1771 жылғы
қалмақ көшу немесе Шаңды жорықпен аяқталды деуге болады. 150 жылдай қазақ
жерін Ресей жағынан отарлауға ... ... ... енді өз ... көшуге бел буады. Зерттеушілер арасында оның себептері туралы
әртүрлі пікірлер алға тартылады. ... А.И. ... ... ... сенгіш
Убашаны "орыс үкіметі бүкіл қалмақтарға қарсы жауыздық ниетте деген сияқты
түрлі әңгімелермен сендіріп, оның ... орыс ... ... ... ... көндірді" десе, енді бір зерттеушілер "әскери
коллегия, оны басқарған Чернышев пен Орынбор әкімшілігінің қысымшы-
лығынан", ал кеңестік тарихшы - қалмақтанушылар Т.К. ... ... ... деген ұлы шовинистік саясат", "тәуелсіздігі жоғалды",
А.Каппелер "Қытай шақыруымен" деп көрсетеді.
1999 жылы бұл ... ... ... ... ... анықтауынша қалмақтардың Ресейден Жоңғарияға көшуінің
объективті себептері империяның ... мал ... ... ... ... ... болса, субъективті себептері қатарында
ата мекенді армандау, қалмақ-ойрат қоғамының бірлестігін көздеу, Далай-
ламаның шақыруы аталады. ... ... ... ... ... көшудің
5 кезеңін бөліп көрсетеді.
I. 1771 жылдың 5-20 қаңтары. Қалмақтардың Жайықтан өтуі, бастапқы кезең.
II. 21-қаңтардан – 18-ақпан аралығы. Жем өзеніне жету ... ...... ... ... және ... ... 1-сәуірден – 10-маусымға дейінгі кезең - Жемнен Балқашқа жету, Нұралы
ханмен елшілік ... ... ... 1771 жылдың тамыз айының басына дейінгі Балқаштан Қытай
шекарасына жету кезеңі.
Сонымен қалмақ көшу 1770 жылы қарашада Нарын құмында шешіліп, 1771 ... ... ... ... ... жүзеге аса бастайды. Қалмақтар жағынан
Еділдің сол жағалауын- дағы торғауыттар мен батыс бағытындағы, яғни ... ... ... және ... ... келісім нәтиже-сінде ата
мекенге жетуді мақсат етеді. Наместник Убашаға еріп, Жайықтан ... саны ... ... ... жоқ ... ... Мәселен, Е.В.
Дорджиева 40000 түтін немесе 200000 адам ... Т.К. ... ... ... Е. Әбіл 30909 ... немесе 170000-180000 адам деген пікірлерін
ұсынады. Қалмақ көшу туралы қызықты дерек 1993 жылы Е. ... ... ... ... ... мақаласынан табылып отыр. Оның анықтауынша
75000 түтін көшіп кеткен. Е. Калинкин көшу себебін Астрахань жаяу әскер
полкінің подпоручигі Кишенский әрекеттерінен көреді. ... ... ... ... мал тартып алумен қатар оларды әскер қатарына
шақыруды ұйымдастырып отырған. Кишенский 1770 жылы ... рет ... мол ... ... көздеген. Подпоручик әрекетінен хабардар болған
Қытай богдыханы оны Петербургке хабарлап, қалмақтарды отанына қайтаруды
сұраған. ... ... ... Кишенский сотта ақталып, кейін
генерал-майор атағын алып, Петербургте ... ... ... бұл ... ... Кіші ... ... арқылы ерекше қор жинаған.
Орыс жазушы-тарихшысы Е.П. Карнович (1823-1885) қалмақ көшу тұсында II
Екатерина фавориті Г. Потемкиннің ерекше байығандығын көрсетеді. Олай ... ... ... пен отарлау, қалмақтардың тәуелсіздікті аңсауы басты
себептер қатарында болса керек.
Қалмақтар арасында басталған Отанды аңсау жөніндегі әңгімелер немесе
хабарлар жөнінде орыс ... ... ... ... ... ... ... бұл сәтте толқу үстінде болып, өзіндік
құқықтары мен артықшылықтарын орнықтыру мақсатында үкіметпен қаты-насты
шиеленістірген. Сол ... ... ... қалмақтардың Жайықтан өтуіне
казактар кедергі болмайтынына көздері жеткендіктен Нұралы хан бастаған Кіші
жүз руларын оларға қарсы көтеруге ұмтылады. Бұл ... ... ... Рейнсдроп И.И. Неплюевтің кезінде башқұрттарды талқандап, қазақ
даласына қашқандарды кері қайтаруға пайдаланған тәжіри-бесін қолдануды жөн
көрген. Содан 1771 жылы 21, 27 ... ... ... ханға жазған
хатында қалмақтарды тонап, мал, мүліктерін толық тартып алуға, ал ... ... ... Хан 30-қаңтардағы жауап хатында біріншіден,
қазақтарды алдын-ала ескертіп, дайындалудамыз; екіншіден, 300-дей әскери
сарбазбен зеңбірек қажет, үшіншіден, Орта жүз, Абылайға хабар салу;
төртіншіден, ... ... ... ... мен ... босату сияқты
мәселелердің шешілуін сұраған.
1771 жылы ақпан айы басында қалмақ ұлысының алды Ойыл ... ... ... ... ... ... ... дейін созылған.
10 ақпанда Нұралы хан өзін бас қолбасшылыққа тағайындап, бауырларымен
бірге қалмақтарға қарсы аттанған. Хан ... осы айда тағы ... ... ... ... ... сарбаздарының бір бөлігін
басқарған Айшуақ сұлтан 13-ақпанда қалмақтар қазір Ойыл өзенін бойлай
жүруде, сондықтан мен ... өтіп ту ... не ... ... ... Ор ... әскер жіберіңіздер" деген хабар салады. Орынбор
губернаторы қысылған ... ... ... ... бастайды.
Губернатор патшаға 15-ақпанда Нұралы хан, Айшуақ сұлтан және біздің
әскерлер Елек түбінде үш жақтан соққы береміз деп сенімді түрде ... хан ... ... ... ... ... ... орыс әскерінің жайын
көзімен көріп, губер-наторға олардың дайындығының төмендігін жеткізеді.
Сөйтіп орыс әскерлері жүруге жарамай қалып қойған. ... соң ... ... ... Нұралы хан Ор өзені маңында қалмақтардың бөлімдеріне соққы
береді. Сәл кейін хан Мұғажар тауы мен Жем ... де ... ... ... кейінгі жағдай капитан Н.П. Рычковтың күнделігінде
баяндалады. Н.П. Рычков қалмақтардың көшу себебін ... ... ... қазақ даласына келуі мақсатын қалмақтардың жолын кесетін оңтайлы
жолды табу үшін "онша таныс емес елді сипаттап жазып келу" болды ... Ол ... ... басқарған әскери қолмен бірге
жүріп, Кіші, Орта жүздер жерімен қалмақтардың артынан қуғанымен жете
алмайды. Қазақ сарбаздарын Нұралы, Айшуақтан басқа Қайып хан, Әділ, ... ... Ал ... бара ... ... ... 30000, ... Қазақстан тарихында 40000 жауынгермен қорғанған делінеді.
Қазақтар қалмақтарға әр тұстан соққы бере отырып, біздіңше, ... ... ... ешқашан да кері қайтаруды жөн көрмеген. Оны оқиғаға куә
болған Н.П. Рычков, зерттеушілер А.И. Левшин, А.И. Макшеевтер ... Н.П. ... ... құр ... алға ... беруге тырысқан
қазақтарға бұдан әрі иланбаймын" деп сенімсіздік танытса, А.И. Макшеев
қазақтар қалмақтарға айтарлықтай ... ... ... кері ... алға ... ... ... Нұралы т.б. бастаған қазақ қолдары не
болғанда да олардың соңынан ере отырып, ойсыратып, ата кекті қайтарып, енді
қазақты шаппайтындай қылып әлсіретіп жерімізден ... ... ... ... Орскіден 12-сәуірде шыққан Траубенберг 797 шақырым,
кейін Тройцкіден 7-мамырда подполковник Титов бастауымен шыққан 2000
жауынгер 463 шақырым жүріп нәтижесіз кейін қайтқан.
Бұдан шығатын ... ... ... ... ... мен ... ... айтуынша шведтермен соғыста шыныққан қалмақ әскерімен қазақтар өздері
шайқасты. Қазақтар жағынан шайқастарға 50000 ... ... ... Басы
ашық нәрсе, тарихи деректерде Нұралы хан қалмақ билеуші-сінен кейін Еділ-
Жайық аралығына қайтуды талап етті дегені бір жақты ... ... да, өзге де Кіші жүз ... Орта жүз ел игілері қазақ қонысын
тарылтып, солтүстік-батыстан үнемі қауіп төндірген қалмақты тоқтатуды ... ... ... ... ... хан ... болған оқиғалар
мұрағат қорларымен қатар, М. Жұмабаевтың "Батыр Баян" поэмасында жан-жақты
суреттелген. Поэмада Абылай ханмен қатар Байжігіт, Тасболат,Толыбай, Қанай,
Қанжығалы Бөгенбай, Жанатай, ... ... ... ... ... Оразымбет, Сырғалы Елшібек, Жәнібек Қошқарұлы, Жәбек, Қарабұжыр,
уақ Баян т.б. азаматтар ерлігі баяндалады. Ақын қалмақ ... ... ... ... жолын: "Шаңды
жол" – деп сипаттайды.
Міне осы "Шаңды жолда" ... ... ... ... түседі. Батыр, билермен
бірге Нұралы хан, Абылай хан, ... ... ... ... ... тек қана ... ... (Н.П. Рычков мойындауы-Ә.М.) қалмақтар
соңына салып қою саясаты өз нәтижесін береді. Біріншіден, болашақ Еділ-
Жайық аралығын қазаққа кері ... ол ... ... ... ... асты.
Екіншіден, ата жау саналған жоңғар-қалмақтар сағы біржола сынады. Тарих
сағаты олардың ... ... ... Үшіншіден, ел бірлігі
мен азаматтардың өзара келісіп қимылдауы Ресей империясын қалмақтарды
отарлау саясатына пайдаланудан түкпілікті айырды.
Орта ғасырдағы ... ... – жыл ... ... ... ғасырдан бастап, байтақ аймақты
жайлаған Хунну (Ғұн) империясының кесек бір ... Осы ... айта ... ... ... ... қала мәдениетін жасаған әйдік мемлекет
болған. Рашид-ад-диннің жазуынша "наймандар – көне жұрттардың бірі, ... басы көп ... ... ... ... – Ертіс өзені бойында тұрған қаңлылар.
Солтүстігінде - Ертіс-Енесай өзендері арасын мекендеген қырғыз тайпалары.
Шығысында Тола алқабын, ... орта ... ... және ... алабын алып
жатқан меркіттер мен керейлер қоныстанған. Оңтүстігіндегі көршілері
ұйғырлар, сондай-ақ таңғұттар мемлекеті еді. Алайда, бұлайша қоныстану
тұрақты болған жоқ, өзара талас-тартыс ... мен ... ... жаңа ... жылжып қонып отырған. Наймандар-дың
және олармен көршілес тайпалардың мекендеген жерлерін мына ... ... ... ... ... ХII ... ... дейін наймандарды Инанг
Білгі Бұқа хан басқарады. Наймандар осы кезде қарақытайлардан бостандық
жеңіп ... және осы ... ең ... ... ... жоғары ірі тайпалардың
бірі болған. Наймандардың күш-қуаты артып, алдыңғы феодалдық мемлекеттік
құрылым - Ұлыс ... ... – ру да ... ... да емес, рулық-тайпалық институттардан жоғары
тұрған мемлекеттік құрылым. Ұлыс ұғымы – ол кезде "халық" ұғымына ... ... бір ... біріктірілген халық. Әрбір ұлыс белгілі бір аумақты
иеленеді, өз ... ... олар ... ... да ... ... "Монғолдың құпия шежіресінің" терминдері бойынша "жаратылысынан"
хандар басқарған. Шапқыншылық немесе соғыс кезінде ұлыс билеушісінің беделі
мен билігі артып, күшейеді. Бірақ мұндай ... көп ... ... ... ... ... Егер ол сын ... дәрменсіздік
жасап, сәтсіздікке ұшыраса, одақтастарынан айырылады. Хан, ұлыс билеушісі
басқару ... ... ... хан ... ... оның ... басқару
және әскерге, жасаққа қолбасшылық ету тәртібін орнатады. Хан ордасы ... ... ... бір үкіметі болған, кез келген Орталық Азия
мемлекеті үшін аса маңызды екі саланы - ... ... мен хан ... Хан мен мемлекет мүлкінің арасында айырмашылық болған ... ... ХII ... ... ... жүздіктер, мыңдықтар,
түмендер бойынша құрылған топтарға бөлінеді. Осы жерде айта кететін жәйт-
наймандарда жаяу ... ... жоқ, ... атты ... ... хан ... осы ... бөліну тәртібін басшылыққа алған болуы мүм-
кін.Ұлыстарда қалыптасқан заңдар мен әдеттегі тұрақты құқық нормалары
әрекет еткен. Мысалы, "Моңғолдың құпия шежіресі" ... ... ... үшін заң ... жаза ... туралы айтылады. Мұны "Еке төренің
ұлы шындығы" деген белгілі заң жинағынан кездестіруге болады.
Ұлыс - әр түрлі ... ... Онда ... қоса ... адамдар
да болған. Мысалы, "туысқан" деп отбасын, әулетті ғана емес, жеті атаға
дейін тараған ұрпақты айтады. "Бөтенге" әйелінің туысын, яғни ... ... ... ... ... ... ... тұтқынға түскендер, ұлыс билеушісінің жеке өзіне және оның руына
қарасты - тәуелді адамдар енеді. Олар туысқандарымен қарым-қатынастарын
үзбеген және жеке бастарының ... қоса ... ... де ... адамдар шаруашылықты жүргізуге, күренді орналастыруға, аң аулауға
т.б. шаруаларға көмек көрсетуге міндетті болған.
Ұлыстың құрамында жағдайы құлға таяу адамдар ... ... ... "құл" термині антикалық кездегі "құл" деген сөздің мағынасына сәйкес
келмейді. Осындай пікірді Л.Гумилев та ... ... ... ... басқа
келінмен бірге еріп келгендер де кездеседі. Ұлысты басқару кезінде ханның
тірегі, сүйеніші ...... ... – тек ... ғана ... туысқан,
дос, тілеулес есебінде болған. Ұлыс билеушісі нөкерлерін қасынан
тастамаған, олар соғыс немесе шапқыншылық кезінде ханның күзетшісі һәм
жауынгері міндетін ... Ал ... ... олар билеушінің ең жақын
досы мен серігі ретінде өз еркімен қызмет көрсетеді.
Найманның ұлыс билеушілері есімдеріне құдіретті, батыр, дана, ... ... атақ ... ... ... ... билеушісі Байбұқаға
Цзин императоры қытайша "бір аймақтың бегінің ұлы" (taіvang) немесе "ұлы
хан" ... ... ... ал ... ... ... (tavang) деп ... тарихқа дәл осылай енеді.
Наймандар мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі халық болған. Көшпелі
шаруашылық қоғамының негізін ... ... ... ... ... көп болған. Өйткені ер балалар үйленіп, жеке отау құрса да әкесі
немесе шешесімен бірге көшіп-қонады. Наймандардың негізгі байлығы – малы
отбасы меншігіне ... Олар ... ала ... ... көшіп отырған.
Тарихи деректерде наймандардың ХII ғасырдың аяғына дейінгі көші-қон
кезіндегі белгіленген жолдарын Рашид-ад-дин былайша нақты ... ... ... Ақ ... Қара ... Көк ... бойы. Ал
Б.Владимирцов "ХI-ХII ғасырларда наймандар алдын ала белгіленген жолдармен
көшіп отырды" дейді. Әр қолбасшы өз ... ... көп ... ... байланысты жайлаудың шекарасына қарай өзінің отар қойын қыста,
жазда, көктемде және күзде қай жерде бағуын білген. Осы "белгіленген" жолды
өзгертуге болатын еді, ... бұл ... өз ... ... ... ... ... жедел көмектің келуі екіталай. Наймандар егіншілікпен
айналыспаған.
Жиі қайталанатын әскери қақтығыстарда шағындау мал шаруашылық-тарына
қатер төніп ... ... ұйым ... ... ... кең тараған. Осы топтарды басқарған ақсақалдар немесе әскери
жетекші. Күрен – недәуір саяси дербестікке ие болып, басқа ... ... ... ... ... ... ... жайылым жерді
үлестіріп, пайдалануды көшпелі топтың мүшелері басым дауыспен шешеді, ең
бастысы бір шаңырақтың малы екіншісінікімен араласпауы керек. ... ... ... ... тарихи деректерде кездеспейді. Күреннің шығу
тарихы туралы әр түрлі пікір айтылады. Рашид-ад-диннің болжауы бойынша
күрен әскери қажеттіліктен туған. Б.Владимирцовтың айтуы ... ... ... ... және ... қажеттіліктен туған. Бұл жағдайда
көшпенділер күрен болып тұрып, малдарын бөлек-бөлек ұстаған. Күрен мен
отбасы бір-біріне кедергі келтірмеген. Кейін "күрен" деген атау ... ... ... бойы екі жүйе ... ... отырды, яғни
қауымның дамуына әлде құлдырауына байланысты емес" деп санайды.
Найман тайпалық одағы ішкі әлеуметтік байланыстары жөнінен өте күрделі
болды және онда ... ... ... ... еді. ... ... наймандарда мемлекеттілік нышандары болған.
Наймандар ұлысы "бастапқы үлгідегі мемлекеттер", яғни ертедегі феодалдық
мемлекеттік құрылымдар қатарына жатады. Түптеп келгенде, ертедегі ... ... ... бірі – ... Шыңғыс хан әскері
талқандағаннан кейін олар енді қалыптасып келе жатқан бірнеше түрік
халықтарының, соның ішінде қазақ халқының құрамына ... ... ... дәуірінде қазақ даласына қоныс аударып, Сырдарияға дейін жетіп, қазақ
халқының қалыптасуына зор үлес қосқан.
Қазақстан Менеджемент ... және ... ... ... ... пен ... мемлекеті.
Тексерген: Базар Хамзиева
Орындаған: Жексенов Абай

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі14 бет
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Қазақ ақын-жырауларының тәлім-тәрбиелік идеялары8 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
Билер соты7 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
М. Мағауин жайлы бірер сөз22 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі “Тарихи-и-Рашиди”6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь