Ұлт-азаттық күрес

Торғай облысындағы көтеріліс ең бұқаралық, ең ұзаққа созылған ен табанды және ұйымдасқан көтеріліс болды. Көтеріліс барлық уездерді: Торғай, Ырғыз, Ақтөбе және Қостанай уездерін қамтыды. Облыста көтеріліс қамтылмаған ауыл немесе елді мекен болмады. Бұл кездейсоқ емес еді. Істің мәні мұнда жұрттың көп жері тартып алынып, аграрлық мәселенің шиеленісуі өте күшті болғандығында еді.
Барлық жерлердегідей көтеріліске түрткі болған 1916 жылғы 25 июньдегі указ болатын. Торғайдың әскери губернаторы М.М.Эверсмин «құрметті ақсақалдармен» бірге старшындарды арнайы шақырып алдырды: олар патшалық өкімет орындарын қолдайтынын білдіріп, патша указы орындалады деп сендірді. Либералдық феодалдық-бай интелегенция патшаның отаршылдық әкімшілігінің жетегінде кетті де, патша указын орындауға шақырып ауыл-аулдарды аралап кетті. Алайда олардың әрекетінен ештеңе өнбеді. Еңбекшілердің наразылығы мен ашу-ызасы күннен-күнге ұлғая түсті.
Торғай облысының әскери губенаторы М.М.Эвераменға қазақ еңбекшілерінің қару алып, жаппай көтерілгендігі туралы хабарлар күнбе-күн түсіп жатты. Көтерілісшілер почтаға шабуыл жасады, темір жол табанын бұзып, болыс басқармаларын ойрамдады, болыстарды өлтірді. Көтеріліс бүкіл облысты қамтыды. Оған жұрт арасында танымал халық батыры Аманкелді Иманов басшылық етті. Ол 1873 жылы Торғай уезінің Қайдауыл батысындағы ауылдардың бірінде, кедей шаруаның семьясында туған еді. Әкесінен ерте айрылған Аманкелді байлардың етегінде жүріп, бала күнінен-ақ жоқшылық пен мұқтаждық көрді.
Аманкелді Имановтың ұйымдастырушылық қабілеті халық көтерілісінің алғашқы күндерінен бастап-ақ айқын көрінді. Ұшы-қиырсыз Торғай даласының барлық түкпірлерінде көтерілісшілер отрядтары құрылып, барлық түкпірлерінде көтерілісшілер отрядтары құрылып, оларға Байқоңыр руднигінің Шоқпаркөл тас көмір кен орындарының және Орынбор – Ташкент темір жолының жұмысшылары келіп қосылып жатты. Аманкелді Имановты жақтаушылардың қатары күннен-күнге өсе берді. Оған Торғай облысындағы жақын жатқан Қостанай, Ырғыз және Ақтөбе уездерінен ғана емес сонымен бірге Сырдария, Ақмола, Семей облыстарынан көтерілістер ағылып келіп жатты. Егер октябрьдің бас кезінде Аманкелді Имановтың отрядтарында 5 мыңдай адам болса, 15-20 күннен кейін ақ олардың қатары 50 мың адам шамасында болды. Көтерілісшілердің арасында жоспар көп болатын. Көтерілісшілер армиясының штабы Торғай даласының қиыр түкпірінде, Батпаққара маңында болды.
1. Ермұханова Х.К. «Қазақстан тарихы»
2. Мусин Ч. «Қазақстан тарихы»
3. 5 томдық Қазақстан тарихы энциклопедиясы
4. Мұқанов С. «Ботагөз» романы
        
        Торғай  облысындағы  1916 жылғы
Ұлт-азаттық күрес.
Торғай облысындағы көтеріліс ең бұқаралық, ең ... ... ... және ұйымдасқан ... ... ... ... Торғай, Ырғыз, Ақтөбе және ... ... ... ... қамтылмаған ауыл ... елді ... Бұл ... емес еді. ... мәні мұнда жұрттың көп
жері тартып ... ... ... ... өте ... ... ... көтеріліске түрткі болған 1916 жылғы 25
июньдегі указ ... ... ... ... ... ... бірге старшындарды арнайы
шақырып ... олар ... ... ... ... ... ... орындалады деп сендірді. Либералдық
феодалдық-бай ... ... ... ... ... де, ... указын орындауға шақырып ауыл-аулдарды
аралап кетті. ... ... ... ештеңе өнбеді.
Еңбекшілердің наразылығы мен ... ... ... облысының әскери губенаторы М.М.Эвераменға ... қару ... ... ... ... хабарлар
күнбе-күн түсіп жатты. ... ... ... ... жол ... бұзып, болыс басқармаларын ... ... ... ... ... ... ... арасында танымал халық батыры Аманкелді ... ... Ол 1873 жылы ... ... ... ... ауылдардың
бірінде, кедей шаруаның ... ... еді. ... айрылған Аманкелді байлардың етегінде жүріп, бала ... ... пен ... ... ... ... ... халық
көтерілісінің алғашқы ... ... ... көрінді. Ұшы-
қиырсыз ... ... ... ... ... ... ... түкпірлерінде көтерілісшілер ... ... ... руднигінің Шоқпаркөл тас көмір кен
орындарының және ...... ... ... жұмысшылары
келіп қосылып ... ... ... ... ... өсе ... Оған ... облысындағы жақын
жатқан Қостанай, Ырғыз және ... ... ғана емес ... ... ... Семей облыстарынан көтерілістер ... ... Егер ... бас ... Аманкелді Имановтың
отрядтарында 5 ... адам ... 15-20 ... ... ... қатары 50 мың адам ... ... ... ... көп ... ... армиясының штабы
Торғай даласының қиыр ... ... ... ... ... ішкі ұйымдасуы мыңдай болды: ... 50, 100 және мың ... ... ... ... ... командирлер – онбасы, елубасы, жүзбасы, мыңбасы
басқарды. Аманкелдінің өзін ... (бас ... деп ... көтерілісшілер отрядтары бақылайтын аудандарда
бұрынғы ... ... ... шеттетіліп, өкімет
билігі іс ... ... ... көшті.
1916 жылғы октябрьге қарай Торғай және Ырғыз ... ... ... ... ... ... кейбіреулерінде 2-3
мың адам ... ... ... ... 3 ... Қазақстанның басқа да ... ... ... ... элементтері көтерілістің ... ... ... оны ... ... ... тырысты. Мұның
өзі, мәселен, ... және ... ... ... ... Алайда еңбекті ... ... мен ... ... ... ... ... төңірегіне топтасты.
Курстық барысында «хандар» іс ... ... ... ... ... ... олар іс ... патша өкіметі жағына шығып
кетті. Олармен ... 400 ... байы ... ... ... ... ... октябрьде Ырғыз уезіндегі ... ... ... ... ... патша әскеріне көмекке
жіберілген ... ... ... 17 октябрьде ... ... ... ... ... ... келесі
күні 2500 ... ... ... ... ... ... (Ырғыздан 70 км жерде) жазалаушылар ... ... ... ... ... 21 октябрьде 4 ... ... көлі ... ... ... және ... ... түсті. Көтерілісшілермен қақтығысуларда
жазалаушылар ... ... бар ... ... ... ... әрең ... октябрьде Аманкелді Иманов ... 15 мың ... ... ... алды. ... ... ... ... министрге «Торғай және Ырғыз ... ... ... түсуде. Торғаймен ... ... ғана ... қатынас атаулының бәрі ... ... ... ... ... деп телеграмма ... ... ... «Торғай және Ырғызды басып алып,
Орынбор - ... жолы ... ... жол ... үзіп
тастамақ ... ... де ... кең ... ... ... Торғай облысының
әскери ... ... ... министрден Аманкелді
Иманов ... ... ...... үшін ... ... өтінді.
Патша армиясы Бас штабының ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан ... ... ... ... ... корпусты
жасақтады. Оған 17 жаяу ... ... 18 ... ... зеңбірегі мен 17 пулеметші бар 11 атты ... ... ... ... экспедициялық әскерлерді авомобильдермен
аэропландармен жабдықтап, ... ... мен ... қаласы
арасындағы этаптық ... ... үшін 5 мың тұт ... бөлмек те болды.
А.Д.Лавреньтевтің Орынборда ... ... ... мақсатты поездарға отырып ... ... ... ... ... Торғайға жақындап келді, бірақ
оны ала алмай, 22 ... ... ... алды да, қоршау
бірнеше күнге созылды.
Бұл кезде ... үш ... ......... ... ... – Ырғыз – Торғай, Қостанай – Торғай ... ... ... ... ... келе жатты. ... ... ... ... аоғананнан кейін ... ... ... оған ... ... 16 ... Тосын
және шұбалап болыстарының ... ... ... жалпы саны 10-
12 мың ... ... ... ... ... ... Котониннің отрядына шабуыл жасады. ... ... ... ... ... әрең бұзып өтіп, 16
ноябрьде ... ... ... ... екінші жартысында ... ... ... 150 км ... ... шегініп, Батпаққараның
төңірегіне ... ... ... ... ... ... ... және алынған аудандарды басқаратын ... ... ... ... осы жерде
жазалаушыларға ... ... ... ... ... ісі жолға қойылды.
Негізінен ... аңшы ... ... және ... басқа да ... ... ... генерал-
лейтенант Лаврентьев корпусының негізгі ... ... ... ... 100 км ... ... ... ұстады.
Көтерілісшілер партизандық күрес ... ... ... ... ... ... Ұлпан станциясында 4 ... ... ... ... соқтығысып қалды.
Хабарламада «қырғыздар әскери сап ... ... ... да, лап ... ... жасады; тытығу кезінде ... ... ... ... мен ... жіберіп
қорғалады» деп көрсетілген. Слғыс қақтығыстары ... ... ... ... бен Торғай арасындағы почта жолдарында да
болды.
30 ... ... ... ... ... және Қызылжар
болыстарының 6 мың ... ... Фон ... келе ... деп ... ... кейін оларға ... ... ... және ... қарша бораған
оққа қарамай, қырғыздар шабуыл жасай ... ... ... ... ... кейін ғана кейін ығысты, бірақ ... ... күш ... ... тағы да ... ... - ... патшаға осы ұрыс жөнінде бас штабтың бастығы.
Қыстың ерте ... ... ... қиындатты.
Аманкелді Иманов өз ... ... ... ... ... ... Көтерілісшілер өздерін ... ... ... ... ... салып, киіз үйлер тікті. 1917
жылдың ... ... ... ... ... бастамақта болды.
Қазақстанның басқа облыстарында көтеріліс 1916 жылдың ... ... ... ... ... облысында біршама жақсы
ұйымдастырылуышылық ... ол 1917 жылы да ... ... ... ұласты.
Қостанайдан Батпаққараға қарай ... ... ... ... Наурызымның екі болысының А.Иманов ... ... ... ... 1917 жылғы 13 январьда ... ... ал 14 ... ... ... жерде болған
ұрыстардан кейін жазалаушы отряд шегінуге ... ... ... ... отрядтары қолдаған ... ... ... ... ... зеңбірегі және алты
пулеметі бар 6 ... мен ... ... ... шайқас
болды.
24-26 февральда көтерілісшілер Доғалүрпек маңында ... ... ... рет ... ... күш ... оырып, көтерілісшілер қырға қарай баяулап шегіле ... ... ... дені ... ... ... 27
февральда ... ... ... пен ... ... ... ... қаласына шегінді.
Патша жазалаушылары мен Аманкелді ... ... ... ... февраль буржуазиялық – демократиялық
революциясынан кейін де ... ... ... емес ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысына ... ... ... 3 мың ... ... ... олардың ішінде
201 адам өлім жазасына кесілді, 162 адам ... ... ... ... ... ... ... айналды.
Оның есімі, қаһармандық ерлік істері ... ... ... ... ... ... ... қазақ даласының жер-
жерінің бәрінде халық ақындары оны ... ... ... мен ... ... ... жырға
қосты.
Торғай облысында Аманкелді ... ... ... Имановтың ... ... зор ... ... ... ... басшылық етті.
Әліби Жанкелдин 1884 жылы Торғай уезінің ... ... ... ... ... ... ... 1902 жылы орыс-
қазақ ... ... ... ол ... ... ... 1905 жылы Қазақ студенттерінің ... ... бұл үшін ... ... 1906 ... ... үшін ... ... ғана оқуға түскен
Москва семинариясынан ... 1915 жылы ... ... оны ... ... ... ... туралы патша ... ... хат ... ... өзінің большевик
достарымен ақылдасып ... ... да, ... ... ... қосылды. Көтерілісшілердің
жиналыстарында Аманкелді ... ... ... ... ... қаласына тіке шабуыл жасаудың және ... ... ... ... ... ... ... Петроградта болған ... ... ... ... сөз ... ... ... торғай
даласынан алдыруға күш салды.
Меньшевинтердің қарсы болуына қарамай ... ... ... ... советі генерал-лейтенант А.Д.Лаврентьев
бастаған экспедицияны Торғай ... ... ... ... советтің шешімін орындаудан басқа амал қалмады.
Алайда ... ... ... ... ... ... ... қуғындауын тоқтатпады.
Қазақстандағы 1916 жылғы көтеріліс ... ... ... шежіресіндегі ең бір жарқын белес болып табылады.
Көтерілістің тәжірибесі ... ... орыс ... ... ... оның көмегімен және басшылығымен
ғана ... және ... ... ... болатынын
үйретті.
Қазақ ... 1916 ... ... ... - Россия
империализмнің жалпы дағдарысының бір көрінісі.
Патшалық Ресейдің ХХ ... ... Орта ... ... ... өте күшті қарқынмен жүргізілді. Тек 1907-1912 жылдары империяның
Еуропалық бөліктерінен бұл жаққа 2 млн 400 мың адам ... ... ... ... кең ... ... Қазақтардың жерлерінде
патша өкіметі шаруаларды қоныстандыру үшін жер қорын жасап, 1916 жылға
дейін ... 45 млн ... ең ... жерлерін тартып алды, сөйтіп
жергілікті ... ... мен шөл ... ... ... ... ... не су, не мал жаятын жергілікті ... ... XIX ... ХХ ғасырдың басында бұрынғы Түркістан аймағында 941 ... ... ... ... Бұл ... Түкістанда орыс
поселкелерінің әрбір тұрғынына 3,17 ... ... ... ... тұғындарға 0,21 десятинадан ғана жер ... ... ... жоқ ... ... ... ... тобы құрылды. Жетісу
губерниясында көшіп келгенорыс кулак шаруашылықтарының 90 проценттен астамы
қазақ кедейлерінің жалдамалы еңбегін ... ... ... күштеп
тартып алужергілікті ... мен ... ... ... ... жер мәселесі жөніндегі күштеу
саясаты шеткі аймақтарда да ... ... жылы ... ... ... соғысқа тартылды. Бұл бірінші
дүниежүзілілк империалистік ... ... ... ... ішінде
Қазақстанға да аса ауыр ... ... Ол ... чинониктері мен
жергілікті әкімдердің және байлардың зорлық-зомбылығы мен ... ... ... ... ... көп жылқы, ауыл шарушылық
өнімдері жөнелтілді. Жергілікті халықтан алынатын ... 3-4 ... ірі қара малы мен мал ... ... ... алу ... бәрі егістік жердің қысқаруына, ірі қара мал басының азаюына әкеп
соқты. Елдің өнеркәсібіндегі ... ... пен ауыл ... күйзелуі
Қазақстан экономиясын құлдыратты. Қалалар мен ауылдардағы еңбекші бұқараның
жағдайы күрт ... ... тек ... ... ... ... үшін
40,899,044 пұт мақта, 38 мың шаршы метр киіз, 3 млн пұт мақта майы, 229 ... ... 300 мың пұт ет,ғ 473,928 пұт ... 70 мың ... 12797 түйе
күштеп алынып, майдан аймақтарына ... ... ... ... ... жалдап ... ... ... ... елде ... ... ауыл
шаруашылығының тоқырауына, халық арасындағы аштыққы алып келді. Жергілікті
жерлерде ... мен ... ... ... ... ... арасындағы ұлтттық бөлінушілік күшейді. Қазақ даласында жалпы
ұлттық дағдарыс пісіп жетілді.
Соғыс ... ... ... мен шаруалар қозғалысының өсуіне
түрткі болды. 1915 жылы маусым айында Екібастұз, Байқоңыр көмір ... мыс кен ... ...... ... жолында жұмысшылардың
қозғалысы бой көтерді.
Соғысқа қарсы, қымбатшылыққа және етек алып келе жатқан ... ... мен ... қала ... мен ... ... ... ереулге шықты. 1916 жылы қаңтар айында мұндай толқулар Верный,
Семей ... ... ... ... Ақ ... ... ... Лепсі уезінің бірқатар селоларының кедейлері мен ... ... ... ... ... мен ... дүкендерін
талқандады. Сөйтіп, қоғамдағы ... және ... ... ... ... ... шығу ... бұқаралық сипат алды.
Кәсіпорын иелерінің, жергілікті буржуазия мен феодалдық зорлық зомбылығы
1916 жылы 25 ... ... ... ... халықты мемлекеттік
қорғаныс жүмыстарына пайдалану тәртібі туралы ереже» қабылдауына байланысты
тіпті күшейе түсті. ... ... ... мен ... бас ... ... ... отырғызуға, немесе үш ай
мерзімге тұтқынға алуға, болмаса айып ретінде ақша өндіріп алуға ... ... ... есе ... да ... ... ... жастарын майдандағы тыл жұмысына алу жөніндегі патшаның 1916 жылғы
25 маусымдағы ... ... ... ... ... отарлау езгісі мен
орта ғасырлық қанауға қарсы көтерілуіне ... ... ... ... мен Дала өлкесінен майданға окоп қазуға 400 мың, соның ішінде
Қазақстанның далалық облыстарынан – 100 мыңнан ... ... 87 мың ... ... ... туу ... ... жоғын пайдаланып,
болыстық басқармалар мен ауыл старшындары жастарының асқандығына қарамастан
кедей ... ... ... ... ... ... қосты», ал
феодалдар балаларының жасын өз бетінше үлкейтіп, ... ... ... жібермеудің амалын жасап бақты. Мәселен, 60 жастағы кедей
шалдары 30 жаста болып, 25-30 ... бай ... 50 ... ... жүмысыа қазақ жастарын алу туралы жарлық ... ... ... ... Елде ... басқармаларды талқандау, ауыл
старшындарын, ... ... ... ірі феодалдардың иеліктеріне шабуыл
жасау, жер сату жөніндегі құжаттарды, алым-салық қағаздарын т.б. ... ... ... ... кең орын алды. Сойфл, ... ... ... ... ел адамлдары байлардың ауылдарын ... ... ... ... бұл ... көпшілік аудандарда ұлт-азаттық сипатта болып,
патша өкіметіне, ... ... ... және жергілікті
жерлерде патша өкіметінің сүйеніш болып ... ... ... Бұл ... еңбекші халықтың өкілдері басқарды. Торғай
даласында қазақ жастарын Ә.Жангелдин мен ... орал ... мен ... ... ...... Ақтөбе даласыда -
Ә.Майкөтев, Жетісуда – Т.Бокин, Б.Әшекеев, ... Т. ... ... ... тағы бір ... ... ашып кету қажет. Ол 1916 жылы ... ... яғни ... ... ... ... ... қарады? Олар патшаға қарсы қарулы көтерілісті
жақтаған жоқ. Өйткені құр қол ... ... ... жыл ... ... әскерңне қарсылық көрсете алмай, тағыда қырынға үшырайтынын
сезді. Б ірақ ... ... тау ... ... ... – халық
көтерілісін тоқтату болмады. «Қазақ» газетінің ашық ... ... ... ... ... ұсынайық, жеңілдіктер сұрайық, ол екі ортада
патша да бір жайлы болар деген сияқты ... ... ... ... ... ... ... халық көтерілісінен ұлт-азаттық қозғалыстың
көсемдері бөлініп қалды. Өмір ... ... ... екендігін дәләлдеді.
Қазақ халқы тағы бір қырғынды басыннан өткізді, ал 1917 жылы 27 ақпанда бас-
аяғы ... ... ... патша да тағынан құлады. Осындай жағдайды ескермей
кейінгі зерттеушілер тарапынан болашық «Алаш» ... ... ... ... ... ... ... басып, жанышты деген ұшқары жалған
сөздер айтылды. ... ... ... ... ... ... ... қазақ жігіттері майдандарға окоп қазуға жіберіле
бастаған кезде, оларға бас-көз болып, кейін аман-есен оларды ауылға ... ... ... Ә. Бөкейхановтың өзі бастаған қазақ ... ... ... ... Бұны ... патриотизм деп түсіну
керек. Өйтпегенде сауатсыз, орыс ... ... ... ... елге аман ... екі талай еді.
1916 жылғы шілде, тамыз айларында көтеріліс ... ... ... ... басу үшін ... ... жазалаушы отрядтар жіберді. Оның ... ... ... ... қазақ-орыс шоғырлары кірді.
Көтерілісті басу үшін патша үкіметі ... ескі ... ал да ... ... ... ... ... 1916 жыл.ы 23 тамызда Түркістан
генерал-губернаторы ... ... ... жұмыстарына
шақырылуынан қанаушы таптардың бірқатар ... ... ... Басқару
органдарының қызметкерлері, жергілікті халықтың төменгі ... ... ... ... ... істейтіндер, мекемелерде қаражат
мәселесімен айналысатын бухгалтерлер мен есепшілер, ... ... ... және орта ... ... оқу ... оқып ... мекемелерде қызмет әтеп жүрген бұратана халықтың өкілдері. ... ... ... ... ... ... бұратана әкімшілігінің,
байлар мен мұсылман діні өкілдерінің аздаған тобын ... ... ... ... қазақ халық көтерілісінің басты аудандарының бірі – ... ... ол 1916 ... ... ... күндерінде Жаркент – Тараншы
болысының Городское селосындағы тыл жұмыстарына ... ... ... ... ... басталды. Сол жылғы 7 және 8
шілдеде Верныйдан шамамен 40 шақырымдай Үшқоңыр ... ... ... ... ... өкілдері съезге жиналды. Орда жігіттер әскерге
жәберілмесін, жұрт ... ... ... ... ... ... ... телеграф бұзылсын деген шешім қабылданды.
10 шілдеде Ұзынағаш болысының Үлкенсаз деген ... де дәл ... ... жөнінен көп адам қатысқан съезд болып, оған Жетісудың он бір
болысынан 5 ... адам ... ... ... да ... ... ... өлген артық» деген қаулы қабылданды. Бұл кезде Верный және
Жаркент уездерінің көптеген болыстарында жаппай бас ... ... және ... ... болыстарында 30 мыңға тарта жігіт жиналды.
1916 жылғы 7 тамыз Верный ... ... ... және Батыс Қастек,
Ырғайты және Тайторы ... ... ... станциасы маңында
біріккен бас көтеруі басталды. Көтеріліс бұл жерден Тоқмақ ... ...... ... ... барлық почта бекеттері өртелді.
Ташкентпен, ... және ... ... байланысы үзілді.
Тамыздың орта шенінде Жетісу облысының барлық болыстары дерлік толқыды.
Жетісудағы ... ... және ... ... бірі – Тоқаш Бокин. Ол халықтар арасындағы үгіт ... ... ... ... ... сипатын түсіндірді, үстем феодал-
байлар тобының сатқындық рөлін әшкерелеп, патша жарлығын ... 1916 ... ... бас ... ... ... үшін ол
қамауға алынды. Түрмеде Тоқаш Бокин Ақпан төңкерісінің жеңісіне дейін
отырды. ... ... ... ... ... Бекболат Әшекеев, Нүрке
Сатыбеков, Жәменке Мәмбетов, Ұзақ Саурықов, Ақкөз Қосақов және ... ... ... ... етті. Жетісу облысындағы, сондай-ақ Қазақстан мен
Орта Азияның басқа да облыстарындаға ... ... ... қатты
абыржытты. Түркістан өлкесі соғыс жағдайында деп жариялады. Түркістанның
генерал-губернаторы ... ... ... ... ... ... талап етті. Жергілікті әкімшілікке
көтерілісшілерге қарсы күресу үшін, тұрғылықты ... ... ... ... қайшылықтарды пайдалануды ұсынды.
Көтерілісшілерге қарсы зеңбіректермен, пулеметтермен жарақтандырылып,
арнайы жасақталған ... ... ... ... мен ... ... ... әскери далалық-соттар ... ... ... ... ... ... үш ... жасақ, жеті атқыштар
ротасы, казактадың бес жүздігі және 14 зеңбірек жеткізілді, ... ... ... мен екі ... ... бар екі ... ... қарсы әскерлер жіберілгеніне, ауылдар мен ... ... ... ... ... ал ... өлім жазасынакескен үкімдер шығарғанына қарамастан, патша
әкімшілігі көтерілісшілердің жауынгершілік ... ... ... ... қана ... ... ... шабуылға да шығып
отырды. Тоқмақ қаласы төңірегінде, Жаркент ... ... ... ... ... ... ... күшті
шайқастар жүрді. Ұзынағаш селосынан тауға жақын жерде ... ... мен ... ... ... ... шайқастар жүрді. Алайда, көтерілісшілер саны көп және ... ... ... әскерлерін жеңе алмады.
Жазалаушылармен соңғы ұрыс 1916 жылғы қыркүйектің ... ... ... ... ... ... Көтерілістердің жасақтары жеңіліске ұшырап,
қалғандары тауға кетті. Жетісудағы ... 1916 ... ... ... ... ... ғана емес, бейбіт халықтарды да
жазалады. Ондаған қазақ және қырғыз ауылдары ... ... ... ... ... ... ... Патша әскерлері қудалаған 300
мыңнан астам қазақтар мен қырғыздар туған ... ... ... ... ... ... ... Көтерлілістің басты жетекшісі Бекболаты дарға асып
өлтірді.
Сотсыз-тергеусіз атылғандарды, жазалаушылар мен ... ... ... ... ... өзінде Куропаткин бекіткен сот өкімдері
бойынша ғана Түркістан өкесінде 1917 ... 1 ... ... 347 адам ... 168 адам ... жұмыстарға, 129 адам түрмеге отыруға кесілді.
1916 жылы ... ... ... ... ... ... ... және Бөкей ордасында қамтыды.
Көтерілістің ең бір ... ... ... ... ... еді. ... ең бұқаралық, ең ұзаққа созылған, ең табанды және ... ... ... ... ... Торғай, Ырғыз, Ақтөбе ... ... ... ... ... қамтымаған ауыл немесе елді
мекен ... Бұл ... емес еді. ... мәні мұнда жұрттың көп жері
тартып алынып, жер мәселесінің шиеленісуі өте ... ... ... ... ... руының қазақтары өздерінің ханы етіп Нияз бидің
немересі Әбдіғапар Жанбосыновты ... Ал оның ... бас ... Амангелді Иманов тағайындалды. Арғын руының ... ... ... ... 1873 жылы ... ... Қайдауыл болысындағы ауылдардың
бірінде, кедей шаруаның семьясында туған. Әкесінен ерте айрылған Амангелді
байлардың есінінде ... бала ... ... ... көрді.
Амангелді Имановтың ұйымдастырушылық қабілеті халық көтерілісінің алғашқы
күндерінен бастап-ақ айқын көрінді. ... ... ... ... көтерілісшілер жасақтары құрылып, оларға Байқоңыр руднигінің,
Шоқпаркөл тас ... кен ... және ... темір жолының
жұмысшылары қосылды. Амангелді Имановтың отрядына 5 мыңдай адам болса, ... ... ... ... ... 50 ... ... Көтерілісшілердің штабы
Торғай даласының қиыр түпкірінде, Бетпаққара маңында орналасты.
Амангелді көтерілісшілер арасында ... ... ... ... ... бөлді. Ол отрядтарын 10, 50, 100 және 1000 адамнан
құрылған ... ... ... ... ... ... ... мыңбасы
тағайындалды. Көтерілісшілер отрядтарын жинақтап, мүмкіндігіне қарай оларды
қаруландырып, Амангелді иманов шабуыл қимылдарына көшті. 22 ... ... ... ... мен Қарабұтаққа дейінгі барлық почта
бекеттері мен телеграф желісін ... ... ... ... ... ... және ... уездерінде 20-ға тарта
көтерілісшілер отряды құрылды. 23 қазанда Амангелді ... ... 15 ... ... ... ... ... Бірақ олар қаланы ала алмай,
қоршау бірнеше күнге созылды. Амангелді бастаған ... басу ... ... ... А. Д. ... ... 10000 әскер жіберді. Оған
17 жаяу әскер ротасы, 18 казакөорыс жүздігі, 18 ... мен 17 ... 11 ... ... кірді. Лаврентьевтің Орынборда жасақталған әскерлері
темір жол арқылы Шалқарға, Ақтөбеге, Қостанайға түсірілді.
Лаврентьев әскерлерінің келе ... ... ... ... ... оған ... ... 16 қарашада Тосын және Шұбалаң
болыстарының Амангелді Иманов бастаған ... саны 10-12 мың ... ... почта бекеті маңында ... ... ... ... ... көп шығынға ұшырап, көтерілісшілер
қатарын бұзып өтіп, 16 қарашада Торғай қаласына келіп кірді.
Қарашаның екінші жартысында көтерілісшілердің негізгі тобы ... ... ... ... ... ... төңірегіне жиналды. Мұнда
соғыс қимылдарына басшылық ететін кеңес құрылды. ... ... осы ... ... қарсы көтерілісшілердің партизандық
күрес әдістерін кеңінен пайдаланды. 22 қарашада ырғыз уезіндегі ... 4 мың ... ... Фроловтың отрядымен соғысты. Соғыс
қақтығыстары сондай-ақ 21-23 қарашада ырғыз бен ... ... ... да ... 20 ... ... ... Тәуіп, Аманкөл және
Қызылжар болыстарының 6 мың ... ... фон ... шайқасты.
Бірақ қыстың ерте түсуі көтерілісшілердің ... ... ... ... ... ... алыс ... салды, киіз үйлер тікті. Сөйтіп, 1917 ... ... ... күресті әрі қарай жалғастыруды көздеді. 1917 жылдың басында
Қостанайдан Бетпаққараға қарай беттеген бірінші ... ... ... ... ... ... бастаған 2 мыңдай көтерілісшілер бөгеді.
1917 жылғы 13 ... ... ... жерде болған ұрыстардан кейін
жазалаушы отряд шенгінуге мәжб.р болды. 18-19 ақпанда кулак-бай отрядтары
өолдаған ... ... ... ... ... мен ... ... шайқас жүрді. 22-24 ақпанда көтерілісшілер Доғалүрпек
маңында патша ... ... ... рет ... Барынша кұш сала
шайқаса отырып, көтерілісшілер қырға қарай шегінуге ... ... ... ... ... Доғалүрпек пен Бетпаққараны көтерілісшілердің
қолында қалдырып, Торғай ... ... ... мен ... ... ... ... қимылдары Ақпан буржуазиялық-демократиялық төңкерісіне кейін жалғаса
берді. Толық емес мәліметтерге қарағанда, ... ... ... ... үшін ... облысында 3 мың адамды жауапқа тартты,
олардың ішінде 201 өлім жазасына кесілді, 162 адам каторгаға айдалды.
Торғай облысында ... ... ... ... ... ... оның
дүние танымын қалыптастыруға зор ықпал жасаған большевик Әліби Жанкелдин
еді. Ол 1884 жылы ... ... ... ... ... семьясында туған.
1902 жылы орыс-қазақ мектебін бітіргеннен кейін, ол Қазан ... ... 1905 жылы ... ... революциялық қозғалысына
қатысқаны үшін семинариядан шығарылады. 1906 жылы революциялық қызметі
үшін, оны ... ... ғана ... ... ... семинариясынан шығады.
1915 жылы большевиктердің Петроград ұйымы оны ... ... ... 1916 ... ... қазақ халқының азаттық қозғалысының
шежіресіндегі ең бір жарқын белес болып табылды. ... ... ... ... қызып тұрған кезінде, Ресейдегі жұмысшы және ... ... ... ... ... Бұл ... ... еі алдымен
империалистік соғысқа және өз жерлерінің тартып ... ... ... жалпы ресейлік системасын мықтап соққы болып тиді.
Көтерілістің бірыңғай ... және ... ... ... ... ... жатқан оқиғалар басқа аймақтарға ықпал ... ... ... ... ... ... ... антифеодалдық сипат
алды. Алайда, көтеріліс ситихиялық түрде дамып, онда ... ... ... ... салдары айқын көрінді. 1916 ... ... ... ... таптық сана-сезім артттыруда зор рөл
атқарды. Көтеріліспатшаның малайлары ретінде феодалдық рулық жоғарғы ... ... ... шаруаларына айқын көрсетіп, ауылдағы тап күресін жаңа
сатыға көтерді.
Көтерілістің негізгі қозғаушы күші ... ... ... ... ... ... келе ... жұмысшы табының өкілдері,
қолөнершілері еді.
Патшалық ... ... ... ... бұл ... ... бес
облысы өкілдері кеңесінің төрағасы Ә. Бөкейханов және оның ... ... пен М. ... қол ... Егер бұл ... ... оұып ... бірінші кезекте ұлттық-демократияшыл зиялылардың жетекшілері өздерінің
қолдан келген амалдарымен қазақ халқының мүдделерін ... ... 30-80 ... ресми таризнамада үнемі айтылып ... ... ... жасаушылар» болмағанын бірінші кезекте
дәлелдейтінін аңғару қиын емес.
Оның көрнекті ... бірі М. ... 1929 ... 7 ... ... берген жауабында былай деп мәлімдеді: «1916 жылы келді. 19-43
жасқа дейінгі ... ... тыл ... реквизициялау туралы 25 маусым
патша жарлығы кенеттен жарияланды. Қазақ ... ... ... мен ... бар ... ... ағылды. Губернаторлар жер
жерлерге барады, түрмелер батыл адамдарға лық толды. Ақтөбеге келген Торғай
вице-губернаторы ... тура ... ... ... ... ... да ... ... Осының бәрін, ал ең бастысы – ... ... ... ... біз халыққа өкімет орындарына
қарсыласпауға кеңес бермекші ... ... ... шайқастың тең
болмайтынына, қазақ ... ... ... ... ... орны толмас
қасіретке ұшырайтынына сенген едік, кейбір жолдастар ... ... ... сол ... ... ... ете ... деп ж.рді, бірлесе
әрекет етіп, патша өкіметінің іхіне еріп ... және т.б. ... ... сол ... ... шын жағдаймен жақсы таныс болған адам мұны
айтпас еді.
Жеке-жеке бұрқ ... көп ... ... ... ... реквизициялау мен ммайданға жөнелту басталды. Сол кезде
«Қазақ» газетінің ... тыл ... ... ... қызмет көрсетуге ұйғары және осы мақсатпен барлық қазақ
зиялыларына ... ... ... ... өз ... ... бұратаналарда бөлімін құруға шақырды. Зиялылар бұған үн қосты
және көп кешікпей Минскіде земство одағының жанынан ... ... Мен ... ... ... аттанып кеттім...».
Қыркүйекте – қазан айының басында барлық ... ... ... ... ... едәуір бөлігі табанды шайқаса отырып
шегініп, Шыңжанға кетуге ... ... ... ... Верный уезінің
ізінше онымен көршілес ... ... ... ... ... Әулиеата уезі, атап айтқанда, оның Мерке участкесі кең-байтақ
Сырдария облысы қазақтардың маңызды көтеріліс ... бірі ... ... ... уезінен 22 675 адам алынуға тиіс болатын. 1916
жылғы тамыздың аяғына қарай ... ... 3 ... адам ғана ... уезіндегі көтерілістің бастапқы кезіндегі Ташкент мұғалімдер
институтындағы оқуын үзіп ... ... ... ... қатысты. Батыл
болғанымен, жағдайды нашар білетін командирлердің белігілі бір ... ... ... Т.Рысқұұловтан ақыл сұраған кездері аз ... ... ... ... ала ... қарулы күрес
қажеттілігі жайлы ұсыныстарын көтерілісшілердің жекелеген ... ... ... ... ... ... ... тактиканы
таңдап алу керектігіне келгенде, Т.Рысқұлов пен жетекшілердің ... ... ... ... ... ... екі ... аяқтай алмады. Патша әкімшілк ... ... ... көтерілісшілер құпиялық жайын онша ойластырмады. Мерке учаскесі мен
Әулиеата ... ... ... ... адамдарынан қажетті
мәліметтер алып, алдын алу шараларын ... ... ... ... ... ... бірақ оны ауруы және полицейлерде
тікелей айғақтардың болмауы құтқарды. Сәтсіздік сауыққанша Әулиеата ... ... ... ... оқуын жалғастыру үшін
Ташкентке қайтып барды.
7 қыркүйекте Верный қаласында Верный әскери гарнионының соты ... ... өлім ... ... ... асу ... үкім шығарды. Соттың
үкімін облыстық әскери губернаторы Фольбаум нақ сол күні ... Үкім ... соң, яғни 1916 ... 9 қыркүйекте Верныйдың жанындағы ... ... ... Б. ... ... оның ең жақын 23 серіктері
Түркістан әскери-округтік сотына берілді. Оларға сот 1917 жылғы 17 ақпанда
Верный қаласында ... ... бәрі ... ... ... ... мойындамағанымен, қатаң жазаланды. Бекбатыров, Бүзембаев, Аманжолов,
Сатыханов, Қарақсин, Сұлтанов және т.б.
Б. Әшекеевтің баласы Әбділда Бекболатов барлық ... мен ... 20 жыл ... каторгалық жұмыстарға айдалды. 8 адам соның
ішінде болыс басқарушысы С. ... ... ... ... ... ... ... Х.К. «Қазақстан тарихы»
2. Мусин Ч. «Қазақстан тарихы»
3. 5 ... ... ... ... ... С. «Ботагөз» романы

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет
Кенесары бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық күресі9 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық күрес барысындағы қазақ мемлекеттігін қалпына келтіру жолындағы қадамдар6 бет
Торғай облысындағы 1916 жылғы Ұлт-азаттық күрес8 бет
Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресі және аңырақай шайқасының маңызы12 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
XVIII ғ Қазақ-орыс қатынасы9 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь