Ақша реформасын жүргізу қажеттілігі мен мәні

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І Тарау. AҚША ТЕОРИЯСЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯЛЫҚ ДАМУЫ
1.1 Ақшаның пайда болуы және даму процесі ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2 Ақшаның мәні мен атқаратын қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

ІІ Тарау. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АҚША
РЕФОРМАЛАРЫНЫҢ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Ақшаның өтпелі кезеңдегі алғашқы даму жылдарына
сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
2.2 Ұлттық банктің ақша жүйесінің реформалаудағы ролі ... ... ... ... 13
2.3 Ұлттық Банктің ақшаны тұрақтандырудағы шаралары ... ... ... ..16

ІІІ Тарау. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖҮРГІЗІЛГЕН АҚША РЕФОРМАЛАРЫ
3.1 1922 . 1924 жж. Ақша реформасын өткізу қажеттілігі ... ... ... ...19
3.2 1993 жылғы Қазақстанда жүргізілген ақша реформасы ... ... ...20
3.3 2004.2006 жылдарға арналған ақша.кредит
саясатының негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
Ақша қазіргі - өркениеттіліктің өзінен ажырағысыз белгісі. Оның қызметі қоғамдық өнімді өндіруді, бөлуді, айырбастауды және тұтынуды біріккен бөлінбейтін үздіксіз процеске айналдырады.
Ақша тарихи дамыған экономикалық категория. Ол қоғам дамуының әрбір сатысында өндіріс және айырбас процесінде адамдар арсында қалыптасатын экономикалық қатынастарды көрсетеді. Қоғам экономиканың әр түрлі үлгісіне өткенде ақшаның маңызы арта түседі. Орталықтанған-жоспарлы экономикада ақаның мәні шектеулі болды. Ақша, негізінен, есеп жүргізу және бақылау құралы ретінде қосалқы қызмет атқарады. Жоғарғы басқару органдары әрбір кәсіпорынның шығаратын өніміне натуралды және құн көрсеткіштері түрінде өнімнің көлеміне және түріне жоспар бекітті. Сол сияқты өнім бағасын да орталық органдар бекітті. Өндірілген өнім тұтынушыларға келісім-шарт бойыеша натуралды өлшеммен бөлінді.
Нарықтық экономикада ақшаның маңызы зор. Себебі әр түрлі меншік жағдайында (мемлекеттік, кооперативтік, жеке) жұмыс істейтін тауар өндірушілер өндіретін және сататын өнімінің көлемін, түрін және бағасын бекітуге дербестік алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық жағдайда жүргізуде төлем қабілетті сұранысқа бағдар жасалуда, яғни сұраныс ескеріліп, өнімнің шығару көлемі, түрі, бағасы тағайындалады.
Сонымен қатар қазіргі кезде кәсіпорындарды жекеменшіктендіру де, мемлекеттік бюджеттің кірісін қалыптастыру да, әр түрлі өндірістік өндірістік емес шығындарды қаржыландыру да, Ұлттық банктің несие ресурстарын басқа банктерге сату да, инфляцияға қарсы күрес те және т.б. жүргізіліп жатқан іс-шараларда ақшаның маңызы арта түсуде.
Ақша нарықтық экономикада ақша-несиелік реттеуде айналыстағы ақша массасының өсуін тежеу, инфляциялық процестерді жеңу және ұлттық жалпы өнімді ынталандыру бағытында қолдануда.
1. М.С. Саниев “Ақша, Несие, Банктер”, Алматы-2001ж
2. “Қазақстан Респудликасының Банк құқығы” Алматы, “Жеты Жаргы”, 2000г.
3. “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996г.
4. “Ақша, Несие, Банктер”, 2003-07.
5. “Ақша, Несие, Банктер”, 2002-11.
6. Б.А. Көшенова. Бағалы қағаздар нарығы. Оқу құралы. Алматы. 1999ж.
7. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие, Алматы, 2004.
8. А.Ағыбаев, Ғ.Баймұрзин «Теңгенің құнтұрақтылығы үшін», //Халық кеңесі – 1994, 13қаңтар, №6(622), 3б.
9. Ә.Алдаберген «Ақаш, күміс ақша – байлықтың, тарихтың, мәдениеттің көзі», //Егемен Қазақстан – 2004 мамыр,№15, 6б.
10. Д.Мәжитов «Ақша айналысы – экономиканың айнасы», //Егемен Қазақстан – 2004, 19мамыр, 6б.
11. М.Мұқаштегі «Қаржы саясаты»,//Алматы ақшамы – 2002, 6шілде, №74,1б.
12. Ө.К.Шеденов «Жалпы экономикалық теория», Алматы – Ақтөбе, 2002ж.143б.
        
        Ақша реформасын жүргізу қажеттілігі мен мәні. КУРСОВАЯ
ЖОСПАР
Кіріспе………………………………………………………………………....3
І Тарау. AҚША ТЕОРИЯСЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯЛЫҚ ДАМУЫ
1. ... ... ... және ... ... мәні мен ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АҚША
РЕФОРМАЛАРЫНЫҢ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1. Ақшаның ... ... ... даму ... ... банктің ақша жүйесінің реформалаудағы ролі................13
3. Ұлттық ... ... ... ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖҮРГІЗІЛГЕН АҚША РЕФОРМАЛАРЫ
1. 1922 – 1924 жж. Ақша реформасын өткізу
қажеттілігі...............19
2. 1993 ... ... ... ақша ... ... ... арналған ақша-кредит
саясатының негізгі
бағыттары........................................................24
Қорытынды...................................................................
....................................26
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
..............27
Кіріспе
Ақша қазіргі - өркениеттіліктің ... ... ... ... ... ... өндіруді, бөлуді, айырбастауды және ... ... ... процеске айналдырады.
Ақша тарихи дамыған экономикалық категория. Ол қоғам дамуының әрбір
сатысында өндіріс және айырбас ... ... ... ... ... ... Қоғам экономиканың әр түрлі үлгісіне
өткенде ақшаның ... арта ... ... ... мәні шектеулі болды. Ақша, негізінен, есеп жүргізу және бақылау
құралы ретінде қосалқы қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... ... және құн көрсеткіштері түрінде
өнімнің көлеміне және түріне жоспар бекітті. Сол ... өнім ... ... ... ... Өндірілген өнім тұтынушыларға келісім-шарт
бойыеша натуралды өлшеммен бөлінді.
Нарықтық экономикада ақшаның маңызы зор. ... әр ... ... ... ... ... жұмыс істейтін тауар
өндірушілер өндіретін және сататын өнімінің ... ... және ... дербестік алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық жағдайда жүргізуде
төлем ... ... ... ... яғни ... ескеріліп, өнімнің
шығару көлемі, түрі, бағасы тағайындалады.
Сонымен қатар қазіргі кезде кәсіпорындарды жекеменшіктендіру ... ... ... ... да, әр ... ... емес ... ... да, ... банктің несие
ресурстарын басқа банктерге сату да, инфляцияға қарсы күрес те және ... ... ... ... ... арта ... ... экономикада ақша-несиелік реттеуде айналыстағы ақша
массасының ... ... ... ... жеңу және ұлттық жалпы
өнімді ынталандыру бағытында қолдануда.
I Таруа. AҚША ТЕОРИЯСЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯЛЫҚ ... ... ... ... және даму процесі
Ақша – ежелгi заманнан пайда болған ерекше тауар болып саналады.
Олар тауар өндiрiсiнiң ... өнiм ... ... ... – бұл ... ... үшiн өндiрiлген еңбек өнiмi.
Әрбiр ерекше тауар мiндеттi түрде тұтыну құны ретiнде көрiнедi. Оның
құны жасырын түрде болады және тек қана ... ... ... ... және ақшалар бiр немесе осы тауар формасының нақты қарама-қарсы
жақтары бола отырып, айырбас процесiнде ... ... және ... ... ... ... ... байланысты неғұрлым жиi айырбасталатын
тауар – барлық басқа тауарлардың бiр-бiрiмен өзара айырбасталу ... ... ... ... тарихи-эволюциялық даму процесiнде жалпы құндық-
эквивалеттiк ... ... ақша ... әр ... ... Әр ... ... орналасу жағдайына байланысты олардың
жалпы эквивалент рөлiндегi ақшалары әр түрлi болды.
Кейiн келе, жалпы эквивалент ...... ... ... ... Спартада, Жапонияда, Африкада темiр, мырыш, қорғасын, мыс,
күмiс, алтын түрiндегi ақшалар пайдаланды. Рим ... ... ... орта ... ... корольдары мырыш ақшаларды құйдырған. Қытайда
және кейбiр ежелгi мемлекеттерде мыс – ақша ... ... ... ... Америкада ұсақ төлемдерге қорғасын дөңгелешiктер
қолданылды /1, 11 б/.
Кейiннен металдардың ... ... рөл ... мен ... ... ... олар ... эквивалент үшiн керек аса қажеттi сапаларға ие
едi.
Сөйтiп, монеталардың пайда болуы – ақшаның ... ... ... ... ... ... ұғыну үшiн, алдымен оның атқаратын
қызметтерiн айқындап алу керек. Ақшаның ... ... – оның ... ... туындайтын, тауар өндiрушiлердiң өзара байланысының
формасы ретiндегi әлеуметтiк-экономикалық маңызының белгiлi-бiр жағын
мiнездейдi. ... ... ... ... ... ... ... 3
формасын: алтын, қағаз, несие және 5 қызметiн: құн өлшемi, айналыс ... ... қор ... және ... ... деп атап көрсеткен. Ендi,
осылардың әрқайсысына тоқталып өтейiн.
Ақша – құн ... ... ... ... қызметi тауар өндiрiсi
жағдайында туындайды. Бұл ақшаның барлық ... ... ... ... ... ... ... делдал қызметiн атқарады. Өзiнiң
жеке құны бар тауар ғана құн ... бола ... – құн ... ... идеалды, оймен ойлау арқылы орындайды.
Яғни, тауардың құнын өлшеу ... ... ... ... ... ... ... ақша формасына айналуы үшiн тауардың
бағасын белгiлеу қажет болғаны.
Сонымен, құн өлшеу қызметi – ... ... ... ақшаның
тауарға деген қатынасын көрсетедi.
Айналыс құралы. Бұл тауар айналысындағы ақшаның атқаратын екiншi
қызметi. Бұл ... ... ... ... ақша ... атқарады. Ақша пайда болғаннан кейiн тiкелей тауар айырбастау (Т-Т(
тауар айналысы формасына (Т-А-Т( айналды. Бұнда екi акт бар: ... ... ол ... сату немесе тауарды ақшаға айырбастау, ал ... А-Т ... ... ... ... ... алу. Ақшаның бұл қызметi тауар
айналымына сапалық өзгерiстер енгiздi. Атап айтқанда:
Бiрiншiден, Т-А – ... өнiм ... ... ... жұмсаған
еңбегiн қоғам таныды деген мағынаны бiлдiредi.
Екiншiден, бiр нарықта ... ... ... басқа бiр нарыққа сатып,
ақша түрiне айналдырып алуға мүмкiндiк туады.
Үшiншiден, тауарды ақшаға айналдырып (Т-А(, ... ... ... ... қалдыруға болады.
Ақша айналыс құралы қызметiн атқаратын болғандықтан, айналыс
қажеттiлiгi олардың саны ... тиiс ... ... мен ... яғни өткiзiлуi тиiс тауарлар бағасының сомасымен анықталады
/1,20 б/.
Төлем құралы. ... ... ... ... ... ... оған ақша төлеу уақытымен сәйкес келе бермейдi. Төлемдi ... ... ... ақы ... ақша ... ... ... төлем құралы қызметi тек тауар айналысын қамтумен шектелiп
қана қоймай, сонымен ... ақша ... және ... ... да
қызмет етедi. Ақшаның төлем құралы қызметiнiң айналыс ... ... бұл ... ақша сату сатып алу процестерiн аяқтайды және
қолма-қол ақшамен қатар несие ақшалары да жүредi.
Дамыған нарық жағдайында iрi сауда ... ақша ... ... ... ... ... ... дамуы қолма-қол
ақшаны қатыстырмастан қарыз мiндеттемелерiн (мысалы, вексель( өзара ... ... ... ... ... ... ... құралы қызметi несие қатынастары мен несие
жүйесiн дамытты.
Қорлану және ... ... ... ... айналыс және төлем
құралдары қызметiн орындауы үшiн қажеттi мөлшерде ... ... ... ... ... Әр түрлi жағдайларға байланысты тауар ... ... (Т-А( ... ... Осының нәтижесiнде ақша айналысы да ... ... ... соң ақша ... қалады. Әрине ақша қорын
жинау әр түрлi нақты себептерге байланысты.
Тауар айналымының ... ... ... үшiн ... ақша
мөлшерi өзгерiп отырады. Сондықтан, бiр кезде ... ... ... ... ондағы ақшаны шығару қажет болады.
Қазiргi жағдайда, қазына жинау қызметi айналыстағы ақша массасын
реттегiш ... ... ... тек қана мемлекеттiң сақтандыру қоры
ретiнде ... ... ... мемлекетке экономикалық тәуелдiлiктiң
болуына кепiлдеме бередi. Қазiр Қазақстан Республикасының Ұлттық банктегi
алтын резерв қоры 7 ... 707 млн. ... ... ... ... қор ... және ... құру құралы қызметi
арқылы ұлттық табысты қалыптастыру, бөлу және ... бөлу ... ... ... Халықаралық еңбек бөлiнiсiнiң дамуы, шаруашылық
байланыстардың интернационалдануы тауар және ақша ... ... ... ... ... пайда болуына әсер еттi. Бұл экономикалық
қатынастар – ақшаның дүниежүзiлiк қызметiнiң алғы ... ... ... ... ... ... елдердiң ұлттық ақша белгiлерiнiiң дүниежүзiлiк ақша
ретiнде ... ... бұл ... ... сауда мен несие қатынастарында
жоғары үлестi салмағы бар;
Екiншiден, бұл елдердiң басқа ... ... ... ... бар /2, 23 ... ... айтқанда, экономикасы дамыған және әлемдiк нарықтағы
тауарларының үлес салмағы ... ... ... ... ақша бiрлiгi ретiнде жүредi.
Жоғарыда айтып өткендей, ақша – бұл тарихи дамыған экономикалық
категория. Ол ... ... ... ... өндiрiс және айырбас
процесiнде ... ... ... ... қатынастарды
бiлдiредi. Қоғам – экономиканың әр түрлi ... ... ... ... ... Мысалы, орталықтанған жоспралы экономикада керiсiнше ақшаның
мәнi шектеулi болды.
Ал, қазiргi жағдайдағы нарықтық экономикада ... ... ... әр ... меншiк жағдайында (мемлекеттiк, кооперативтiк, жеке( жұмыс
iстейтiн тауар өндiрушiлер өндiретiн және ... ... ... ... ... бекiтуге дербестiк алды.
Сондықтан да, ақша – нарықтық экономикада ақша-несиелiк реттеуде
айналыстағы ақша ... ... ... инфляциялық процестердi жеңу және
өнiмдi ынталандыру бағытында ... ... мәні мен ... ... ... ... ... атқаратын негізгі қызметтері арқылы
орындайды. Ақшаның әр қызметі тауар ... ... ... тауар
өндірушілердің формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық
мазмұнының белгілі бір ... ... ... ... ... ... бес ... бар:
1. құн өлшем және баға масштабы
2. айналыс ... ... ... қорлану және қор жинау құралы
5. дүниежүзілік ақша
Сонымен ақшаның бірінші атқаратын ... – ол ... ... ... ... Тауар құнын өлшеу үшін алтын ақшаның ... ... жоқ. Ақша құн ... ... ... ақша емес, қиялдағы, яғни
ойдағы ақша ... ... ... ... ... ... оны ... бұрын өтеді, ал құнның тауарлы формасын ақшалай формасына
айналдыру үшін ... ... ... ... ... ... үшін ... ақша ұстап тұрудың қажеті жоқ, себебі еңбек өнімі ойда
бағаланады. Срндықтан тауарларды ... ... ақша ... ... ... ... ... теңгермелі. Себебі ақша сияқты басқа
тауарлар – адам еңбегінің өнімі, ол ... ... ... ...... еңбек.
Тауардың ақша болып көрінетін құны – тауар бағасы. Баға деген құнның
ақшалай көрінетін бейнесі. Енді ... ... ... ... ... ... яғни оны айырбасқа түсіру үшін бағасын белгілеу керек. Ол үшін
баға масштабын қолдану қажет. Баға ... деп ақша ... ... ... ... бір металдың (алтын, күміс, мыс) мөлшері мен
массасын ... ... ... ... ... баға масштабы оның салмағына
тең келді. Бұл ресми баға масштабы еді. Ақша ... ... баға ... ... ... сай ... құн өлшемі ретіндегі қызметі мен баға масштабының ... ... бар. Құн ... – ол ақшаның экономикалық қызметі
яғни құн өнімді ... ... ... ... ... Ал ... ... құнын анықтау үшін емес, оның бағасын ... ... ... ... ...... сипаттамадағы техникалық құрал.
Тауардың мемлекет бекіткен бағасының өз құнынан ауытқуы салдарына
металл (алтын, күміс) ақша айналымы ... ... ... баға ... ... ... жоятынын айта кеткен жөн. Қазір әр мемлекеттің
өзінің нарықтық бағаға негізделіп жасалған іс ... баға ... ... ... ... құн ... ... жүзеге асады.
Ақшаның тауар айналысында атқаратын екінші қызметі – ... ... ... ... ... ... ақша делдалдық
қызмет атқарады. Ақша пайда болғаннан кейін тікелей ... ... ... ... ... ... айналды. Бұнда екі акт бар: біріншісі Т-А
– ол ... сату ... ... ... ... ал екіншісі А-Т –
ақшаға басқа ... ... ... алу ... ақшаны тауарға айырбастауды
бейнелейді. Ақшаның бұл қызметі тауар айналымына сапалық ... ... ... ... ... ... мен ... біріне-бірі қарсы қозғалысы;
ә) бұл қызметті ойдағы ақша емес, қолма-қол ақшаның ... бұл ... ақша ... ... оларға ілесе жүріп,
ілезде шапшаң орындайтындықтан, айырбаста нақты ақша материалы ... оның ... ... ақша ... ... ... ... құралы қызметін аз ғана уақыт атқаруы және
тауар-ақша айналысының ... ... ... ... ... ... ... монеталар, кейін қағаз ақшаларды ... ... Ол үшін ... ақша – алтынның символы ретінде кембағалы монеталар
мен қағаз, несие ақшаларының тауар ... ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде әр мемлекеттің ерекше
белгілерімен ... ... ... мен ... ... ... төлем құралы қызметі тек тауар айналысын қамтумен ... ... ... ақша ... және ... қатынастарға да қызмет
көрсетеді. Барлық төлемдерді ... ... ... ... тауарларға және көрсетілген қызметтерге ақы төлеу;
ә) еңбекақы, зейнетақы, шәкіртақы, жәрдемақы төлеу;
б) ... ... ... ... банктік, мемлекеттік, тұтыну несиелері бойынша қарызды өтеу;
г) сақтандыру міндеттемелерін төлеу;
д) құқықтық-сот сипатындағы ақыларды төлеу және ... ... ... ... ... ... ... бұл қызметінде ақша сатып алу-сату процестерін аяқтайды және
қолма-қол ақшалармен қатар несие ақшалары да ... ... ... ірі ... келісімдерінде ақша көбіне төлем
құралы ретінде қолданылады. Несие қатынастарының дамуы қолма-қол ақшаны
қатыстырмастан қарыз ... ... ... ... ... ... өтуге мүмкіндік туғызады.
Ақшаның келесі қызметі – қор жинау және байлық құру құралы. Ақшаның
айналыс және ... ... ... ... үшін қажетті мөлшерде
белгілі бір уақытқа ақша қорын жинау керек. Әр түрлі жағдайларға байланысты
тауар айналысы (Т-А-Т) ... (Т-А) ... ... ... нәтижесінде ақша
айналысы да тоқтап, белгілі бір тауарларды сатқаннан соң ақша ... ... ақша ... ... әр түрлі нақты себептерге байланысты.
Қорыта айтқанда, ақшаның қор жинау және байлық құру құралы қызметі
арқылы ұлттық табысты қалыптастыру, бөлу және ... бөлу ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АҚША РЕФОРМАЛАРЫНЫҢ ДАМУ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1. ... ... ... ... ... сипаттама
Қазақстан Республикасында 1993 ж. ақша реформасын жүргізудің негізгі
себебі – ақша ... ... ... КСРО ... ... ... ... кеңестік рубль бұрынғы одақтас республикалардың орнына
құрылған ... ... ... ақша ретінде қолданылды. Ол елдерде
1986 ж. ... ... ... құру ... ... құлдырап,
айналыстағы ақша массасы өсіп, инфляция қарқыны шарықтады. ... ... ... шетелдерден тасылды. 1990 ж. қолма-қол ақша эмиссиясы
25 млрд сом болды, 1981-1985 жж. ... ... ... ... еді.
1991 ж. қаңтарындағы «КСРО Мемлекеттік банкінің 1961 ж. үлгідегі 50
және 100 сомдық ақша белгілерін төлемге қабылдамау және ... ... мен ... ... ... ақша ... шектеу туралы»
КСРО Президентінің Жарлығы және КСРО Министрлер Кабинетінің қаулысына сай
1991 ж. ... 50 және 100 ... ... шығарылды. Ескі ақшаларды
жаңасына айырбастау процесі жеке адамдар үшін үш күнде өтті. ... 1992 ... 200, 500, 1000 ... ... ... ірі ... шығарылды.
1992 ж. қаңтарында Ресей КСРО Мемлекеттік ... ... ... деп ... ... кеңестік рубльдің (сол кездегі жоқ мемлекеттің)
басты эмитенті қызметін атқаруды соған міндеттеді. ... ... ... ... іске асыру шараларын жүргізе бастады, бағаның ... ... ... ақша ... ... қажеттігін тудырды.
Республикалар өздерінің егемендігін жариалаған бойда оларда 15 ... ... олар ... ... ... банк ... қызмет
атқара бастады. Бірақ олардың барлығын қолма-қол ақшамен қамтамасыз ететін
жалғыз ... ... – ақша ... станок – біреу, ол Москвада еді.
Ресей бағаны босатқаннан кейін ... ... ... ... ... ... саясатына байланысты рубльдің сатып алу мүмкіндігі әр ... және ... ... ... ... да әр түрлі деңгейде болды.
Қолма-қол ақшаның осындай жетіспеуі жағдайында ... ... өз ... ... ... ұлғайтты (Украина, Латвия, Литва). 1992 ж.
маусымында Ресей Банкі 5000 купюраларды сом, ал ... 10000 және 50000 ... ж. ... Ресей Орталық банкі егемен мемлекеттерге Ресей
Банкімен екі жақты төлем есебін ... ... ... ... ... өзара есеп айырысу тек Ресей Банкісіндегі осы ... ... ... ... ... ... ... несие ретінде жүргізілді. Бұл төлем Қазақстаннан Ресейге және
керісінше 2-3 ай бойы жүретіндіктен және бұл ... ... ... 2500% ... ... ақша ... оның төлем
мүмкіндігі тез құлдырайтын.
Жас тәуелсіз мемлекеттердің директивалық ... ... ... өту ... ... тез ... ... мүмкін
еместігі және өздерінің ... ... ... саясатын жүргізуге
қабілетсіздігі Ресей Банкінің қойған талаптарын ... ... ... ... ақша (рубль) зонасын сақтап қалу ... ... ... еді. ... ... - ... ұлттық валютасын енгізу –
болмай қалмайтын процесс. Ол 1992 ж. ... ... ... ... Литваның, қарашасында Украина мен Беларусьтің ... ... ... ... 1993 ж. ... ... Грузия өз ұлттық валюталарын енгізді. Сөйтіп бұл мемлекеттер
рубль зонасынан шықты.
1993 ж. 15 ... ... ... ... ... ... ... төлем құралы ретінде қолдану жөнінде жаңа ... ... Онда ... ... ТМД ... іс-әрекетіндегі ашықтық, айқындық болуы;
екіншіден, бұл ең маңыздысы – рубль зонасынан ... ... ... ... ... толық көлемінде оларды жою үшін
Ресейдің Орталық банкіне қайтару ... ... ... ... ... орындау – айналыстан шығарылған банкноталарды
кеңестік ақшаны пайдаланатын елдерде қайтадан айналысқа түсіру мүмкіндігін
жою болатын, яғни бір ел ... ... ... ... ... ... ала сақтандыру еді. Бірақ екі келісімді де ... ... ... де, ... жоқ. ... ... 1993 ж. ... Армения, Молдова тастап шықты.
Сол кезде рубль аймағында қалған мемлекеттер жаңа типті рубльдік
зона құру туралы осы ... ... ... үшін 9 ... ... ... түрде келіссөздер жүргізді. Бірақ Ресей ... ... бір ... 1993 ж. көктемінде жаңа ресейлік 1993 ж.
үлгідегі рубль шығарып, оны өз ... Қиыр ... ... ... Сол
кезде рубль зонасында үш мемлекет – Ресей, ... және ... ... (өз ... ... 1995 ж. ... ... қоспағанда).
1993 ж. 23 шілдесінде Ресей Банкісі ... жж. ... ... ақша ... (1991-1992 жж. 50, 100, 200, 500, 1000
сом) және 1992 ж. ... ... 5000, 10000, 50000 ... ... туралы және айырбас бір апта жүретінін хабарлады. ... 35 мың ... ... ... ... Екі күннен соң Ресей
Президентінің Жарлығымен ... ... 1993 ж. 1 ... ... ... сомасы бір адамға 100 мың рубльге дейін көбейтілді.
Сөйтіп, 1992-1993 жж. ... ... ... өз ... ... орай КСРО ... банкі мен Ресей Орталық
банкісінің 1961-1992 жж. ... ... ... ... ... ... ... мөлшері қауырт өсіп, ... ... ... ... ... ... төмендеді.
1992 жылдың бірінші жартысында Қазақстан Республикасының Президенті,
үкіметі, ... ... ... өз ... ... ... ... жеткен құпия жағдайда Қазақстанның ... ... ... топ ... оны ... шығаратын шетелдік фирмамен келісімге қол
қойған. 1993 ж. наурызында Англияда «Хариссон және ұлдары» атты ... ... ... ... валюта - 1, 3, 5, 10, 20,50 және 100 теңге
– дайындалып, ... ... ж. 12 ... ... ... Президенті Н.Ә.
Назарбаев «Қазақстан Республикасында ұлттық валюта енгізу ... ... Осы ... ... ж. 15 қарашада сағат 8-де Қазақстан мемлекетінде ұлттық валюта
– теңге – енгізілді;
1993 ж. 18 ... ... ... ... ... ... заңды төлем құралы болып тағайындалды. Бір теңге 100 ... ... ... ақша айналысында банкнота және майда тиындар түрінде жүреді.
Қома-қол ақша, ... ... ... салымдар 500 рубль 1
теңге арқатынасымен айырбасталып, ол 18 ... ... 18-де ... 15 мен 18 ... екі ... – сом және теңге – айналымда
қатар жүрді.
Қазақстан Республикасының жасы 16-дан асқан барлық ... ... ақша ... ... ... ... тек бір рет ... Ол
туралы төл құжатта белгі соғылды. Азаматтардың 100 мың сомнан артық ақшасы
банктегі ... ... ... салынып, оны 6 ай бойы пайдалануға құқығы
болмады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі ... ... ... 1 АҚШ ... 4,7 теңге болды.
Сөйтіп, 1993 ж. 15 қарашада ... ... ... ...... ... Ақша реформасын жүргізуге Қазақстан басшылар бір
жарым жыл уақыт өте ... ... ... нәтижесінде 700 миллион
доллар сома шамасында алтын құймалары мен шетел ... қоры ... ... ... ... ... ... алтын мен
күміс енді Москваға жіберілмей, оны Ұлттық банкі сатып ... өз ... ... ... ... қорына экспорттық валюталық түсім мен
үкіметтің сыртқы заемдарын да Ұлттық банкі сатып ... ... ... ... енгізуге жарты жыл уақыт қалғанда Республика президенті
валюталық қаржыны жұмсауға мораторий енгізді.
Халықаралық валюта қоры Қазақстанда ұлттық валюта ... ... ... банкке 90 млн. доллар көлемінде стендбай ... ... ... ... төлем балансын қолдау мақсатында Қаржы ... млн. ... ... Бұл 17 ... ... ... ... еді. Қорыта
айтқанда, 1993 ж. ақша реформасы ойдағыдай өтті. Енді ұлттық валютаның ... ... ... қамтамасыз ету қажет.
Айналымға теңгені инфляцияның қарқындауы және бұрынғы ... ... ... ... мен ... ала ... тереңдей
түскен қаржы экономикалық дағдарыс жағдайында өтті. Теңгені енгізгеннен
кейінгі 2,5 айда, яғни 1991 ж. 1 ... ... ... ... ... есе ... Келесі төрт айда, яғни ... мен ... ... өзара есептеудің кең ауқымды компанисы басталғанда
теңгенің курсы – 1 долларға 11,58 ... 43,3 ... ... ж. орта ... ... банк пен ... ... қаржы
нарығына алғашқыда қазыналық вексельдерді, одан соң міндеттемелер мен
ноталарды және ... ... ... ... шығарғаннан кейін
теңгенің құлдырауын тежеуге мүмкіндік туды. Инфляция теңге енгізілген 1993
ж. 2500% болса, ал 1994 ж. бас ... 1260 % ... ... 1995 ... ... 58% ... ж. мемлекеттің алтын ... қоры ... және ... ... басқаруға беру сияқты
инфляцияланбайтын көздерден түскен 700 млн. ... ... Бұл ... ... ауытқуы тиынмен, ал инфляцияның деңгейі ... ... ... ... ж. ... Азиядағы дағдарыстың күшеюі, ... ... ... ... бәсекелестік мүмкіншілігінің
әлсіреуіне тіреп, Қазақстанға валюталық түсімдерді біраз қысқартты. Сонымен
қатар өндірістің одан әрі ... ... жж. ... өсу
тенденциясы байқалған), қайта қаржыландыру мөлшерлемесін 25 процентке
жоғарылату, төлемеудің өрістеуі (кәсіпорындардың ... ... 1,5 ... асқан!) және бюджет пен әлеуметтік проблемалары теңгенің бағамын
одан әрі төмендетті. 1994 ж. ... ... ... үлгінің
өзгермейтіндігін және теңге мен инфляцияны қатаң қадағалау ... ... ... ... ... мен талдаушылары 1998 ж.
күзінен бастап түсініп, оны өзгерту туралы ортақ ойға ... ж. ... ... ... ... ... өзгермелі курсын
енгізу туралы шешім қабылдады. Ол жөнінде Премьер-министр былай деген:
«Бұдан ... ... ... ... ... ... пен ... қалай
қалыптасатынына байланысты анықталды, ал, Ұлттық банк ол ... ... ... ... ... банк бүгінгі күнге дейін өзінің алтын
валюталық резервін айырбас бағамын белгілі бір ... ... ... ... ... ... жерде олай болмайды...
Қазақстанның төңірегіндегі елдерде – ... ... ...... ... ... күрт ... кетті. Мысалы,
Ресейде рубльдің бағамы 1998 жылғы ... ... бері ... төрт ... Сол ... салыстырғанды теңге тез қымбаттады және біздің
тауарларымыз бәсекеге түсу қабілетінен ... ... ... бастады, кәсіпорындар тоқтап қалды, ... арта ... ... ... ... 9 %-ке ... немесе 1 млд. 300 ... ... ... ол ... экспортқа шығаратын тауарларымыз 1 млд.
250 млн. долларға қысқарды.
Біз ... ... ... ... ... өте ... қойдық және Қырғызстан мен Өзбекстаннан әкелінетін импорттық
тауарларға салынатын баж салығының ... 200 %-ке ... ... ... ... ... ... өндірушілеріміздің қол-аяғын
бірдей матап, валютаны елімізден сыртқа қарай ағылтуда...
Міне, осы тұрғыдан алғанда жағдайдан шығудың бір ғана жолы бар ... ... ... ... ... жол беру керек.»
Сонымен Қазақстан теңгесі міне он жылдан ... ... ... ... ... келеді. Ол еркін айырбасталатын валюталарға шектеусіз
айырбасталады.
2.2 Ұлттық банктің ақша ... ... ... ... заңдарымен реттеліп отыратын елдегi ақша
айналысың ұйымдастыру «Қазақстан Республикасының ақша ... ... ... ... ақша ... 1993 жылы ... ... және 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы
Ұлттық банкi ... ... ... ... Заң күшi ... негізінде қалыптасып, содан бергі ондаған жылдар ішінде үлкен
жетістіктерге ... ... Бұл ... ақша ... ұйымдастыру
негiзiн және формаларын белгiлейдi, онда ресми ұлттық ақша бiрлiгi, ақша
белгiлерiнiң эмиссиясы, ... ... ... жасау тәртiбi, ақша
айналысын ұйымдастыру және ... ... іске ... ... жылы ұлттық валютамыз теңгенi айналысқа шығарып, ... етек ... ... ... ... Ұлттық валютаның тиiмдi жолға
түскенiн және ұлттық экономика ... ... жол ашып ... ... Ал 1999 жылы ұлттық валютамызды ұлттық және ... ... ... айналымға және қалқымалы айырбасқа жiбердiк. Бүгiнгi
таңда ұлттық валютамыз күннен-күнге нығайып, елiмiздiң ... ... ... жол ... Оған ... ... отырған ҚР Ұлттық банкінің
бүгінгі таңға дейінгі тиімді жүргізіп келген ... ... ... ... Бұл ... іске асыруда Ұлттық банк өзінің
іске асыратын шаралары туралы мемлекеттік қаржы ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің ақша-несие саясатының
басты мақсаттарына ұлттық экономиканың даму деңгейіне қарай ол 2002 ... банк ... ... ... ... ... яғни ... пайыз қойылымын кеміту болса, ал 2002 жылдан бастап ... ақша ... және ... ... ... ... өсіп
кетуіне байланысты алдағы үш ... ... ... шамасын анықтау, яғни инфляциялық таргеттеу саясатына өте
бастады. Бұл саясаттың басты қолға алатын объектісі ұлттық ақша ... және ... ... қарағанда нығаюын қамтамасыз ету болып
табылады. Осы ақша жүйесін реттеудегі ақша-несие ... ... ... ... ... ... ... арналған бағдарламасын
жүзеге асырды және ол бағдарлама бүгінде өзінің нәтижесін көрсетуде.
Банк жүйесiн ... және ақша ... ... ... меншiктi қуатын енгiзуi, Қазақстандағы қолма-қол ақшамен ... ... ... ... ... 1992 – 1993 ж.ж. қолма-қол
ақшаның тапшылығы тұсында енгiзiлген директивтi ... ... ... ақша ... ... және ... әдiстерiнiң алғышарттары жасалынды. ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын сақтау болып
отыр.
Ұлттық банк ... ... ... шет ... ақша бiрлiктерiне айырбастау бағамын анықтау тәртiбiн
белгiлейдi. ... ... ... ... банк ... ... отыру жолымен жүзеге асады. Сондай-ақ ... ... банк ... ... ... ... ... табылып, елдің ақша айналысын
заңдылықтармен ұйымдастырылған тәртіптермен жүргізіп, реттеп отырады.
Ұлттық банктің эмиссиясы – ... ... ... тиындардың, бағалы қағаздардың шығарылуын қамтамасыз ету. Ол
қолма-қол ақшасыз түрiнде де болуы мүмкiн. ... ... ... ел ... үшін ... болып отыр, себебі ол
айналыстағы артық ақша ... ... ... бір жолы. Бүгінде
елімізде қолма-қолсыз ақшалардың бірнеше түрі ғана ... ... ... ... және ... банктің атқаратын маңызды шараларының бірі әлемдегі
дамыған елдердің қолма-қолсыз ақшаларын ... ... ... ... ... ... ... қолма-қолсыз ақшаларының тәртіптелген
жүйесіне енгізу болып отыр. Қолма-қол ақша түрiндегi эмиссия – айналысқа
банкноттар мен ... ... ... ... ... – бекiтiлген нормативке сәйкес Ұлттық банктегi
арнайы шотта ... ... ... ... ... банк
депозиттерiнiң бөлiгi. Артық резервтер – дегенiмiз банктердiң ... ... ... ... барлығына байланысты
болғандықтан, Ұлттық банк ақша базасының ... ... ... ... ... ... ... қаражатының көлемiн,
яғни банктер өнiмiлiгiн реттеу арқылы реттейдi.
Ұлттық банктің 2005 жылғы 17 ... №33 ... ... ... ... валюта резервтерінің мөлшерін келесі 1-
ші кестеден көре аламыз.
Кесте 1
Ұлттық банктің халықаралық резервтері
| ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... млн. ... | ... ... ... ... ... ... активтері | | ... ... ... ... ... ... ... теңге |899,1 |835,6 ... ... ... |626,4 |626,4 ... ... |133,85 |130,00 ... ... ... USD ... | | |
| |471,25 |438,00 ... ақша айналысының жылдамдығы Ұлттық банк арқылы тiкелей
реттелмейдi, бiрақ оның мөлшерi инфляция деңгейiне әсер етедi және ... ... үшiн ... мәнi бар. ... ақша ... ... ұзақ мерзiмдi депозиттердiң және ұзақ ... ... ... өсуiн көрсетедi, бұл тек қана жалпы
экономиканың тұрақтылығы және ... ... ... ... ... ғана
мүмкiн, керiсiнше, ақша айналысының жоғары жылдамдығы ұлттық валютаға деген
сенiмнiң ... ... ақша ... ... ақша үлесiнiң өсуiмен,
ұзақ мерзiмдi жинақтардың төменгi үлес ... ... ... ... ... ... ... бiрге жүредi.
Ақша айналысының жылдамдығы экономиканың монетарлық деңгейiне
байланысты болады, ол ақша ... ... iшкi ... ... ... ... төмен болған сайын, монетарлық деңгейi
жоғарылайды.
Дамыған елдерге бұл ... ... дами ... ... ... айналысы өрiс алып жатыр. АҚШ – та халықтың есеп айырысуларының 25-
27%- зы ғана қолма-қол ақшамен, ал ... чек, ... ... ... жүргiзiледi. Өмiрлiк тәжiрибе көрсеткендей , ақша айналысын ақша
айналымынан бөлуге болмайды. Ақша айналымын қолма-қол және қолма- ... қана ... ... ... ... онша қабылдай қоймады.
Бiздiң республикамыздағы айналыстағы ақша қаражаттарының құрылымына
мән беретiн болсақ, онда ол төмендегiдей:
• М0 – ... ... ... немесе банк жүйесiнен тыс
ақша;
• М1 - ... – М0 –дi ... ... ... ... ... ... басқа депозиттiк шоттардағы қаражаттардың
қалдықтары, каптал ... ... мен ... ... чектiк және аккредитивтiк шоттардағы
қаражат қалдықтары, халықтың және заңды тұлғалардың ... ... ... кiредi;
• М2 - өзiне М1 –дi қосады, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың
шетел ... ... ... қамтиды;
• М3 – М2-ге банктiк емес ... ... мен ... ... басқа да депозиттерi.
Мұндағы,
Аудармалы депозиттер:
1) әрқашан айыппұлсыз және ... ... ... ... ... траттаның немесе жиро-кепiлдiктiң көмегiмен еркiн айналады;
3) төлемдер жүргiзуде кеңiнен қолданылады. Аудармалы депозиттер қысқа
ақша ... бiр ... ... ... ақша ... айналыстағы қаражаттарының құрылымының
еліміздегі 2003, 2004 ... және 2005 ... 8 айы ... ... ... көре аламыз:
Кесте 2
Қазақстандағы айналыстағы ақшалардың үлесі
|Көрсеткіштер |2003 |2004 |2005 (8 ай) ... ... (М3), ... теңге |971,2 |1634,7 |1881,3 ... ... (М0), ... ... |238,7 |379,3 |402,0 ... ... млрд. теңге |732,5 |1255,4 |1479,3 ... ... ... млрд. | | | ... |978,1 |1484,3 |2037,0 ... ... ... % |7,0 |7,0 |8,0 (6ай |
| | | ... |
| | | ... ... 2-ші кестеге талдау жасасақ жалпы барлық көрсеткіштердің
экономика өсуімен бірге өсіп келе ... ... Ал ... ... ... 8%-ға ... өсуі биылғы жылғы инфляция
деңгейінің ... ... асып ... ... ... отыр.
2.3. Ұлттық Банктің ақшаны тұрақтандырудағы
шаралары
Ұлттық банк заңды төлем құралын, яғни ... ... құқы бар ... ... орган. Олар Ұлттық банкінің
эмиссиялануында шығарылады және банктерге ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ресми ақша бірлігі – теңге
болып табылды.
Ұлттық банк банкноталар мен монеталардың қажетті мөлшерін анықтайды,
олардың ... ... ... ... жою және ... ... тәртібін орнатады.
Қазақстан Республикасында шығарылған банкноталар мен монеталардың
номиналдық құрылымы, айшықталған пішіні болуы ... ... ... ... сипаттамалары баспасөзде жариалануы тиіс.
Валютаны өзгертуге тек қана Қазақстан Республикасының Парламентінің
құқы бар. Ұлттық валютаның қызмет ету ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президентіне жүктеледі.
Ұлттық банк Қазақстан ... ... ... ақша ... ... бағамын анықтау тәртібін
белгілейді.
Қолма-қол ақшаның айналымы, олардың банкінің ... ... ... ... жүзеге асады.
Қазақстан Республикасында ақша банкноталарын өндіру және
коммерциялық банктерге ... ... беру ... өз ... байланысты, қолма-қол ақшаның жағдайы 1996 ж. дейінгі кезеңмен
салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... шегінде қолма-қол ақша түрінде қолдау алды, сонымен
қатар, операциялық кассадағы ... ақша ... шек ... – бұл ... ... ... ... шығарылуы. Ол қолма-қол түрінде де немесе қолма-қолсыз ... де ... ... ақша түріндегі эмиссия – ... ... ... ... ... сипаттайды.
Қазақстандағы теңгенің көп мөлшерде ... ... ... кәсіпорындар арсындағы дәстүрлі қолма-қолсыз есеп
айырысулардың біртіндеп ... есеп ... ... бұны ... ... деп есептеуге болады.
Бірақ 1995 ж.жағдай жақсара бастады, бұл ... ... ... ... ... ... ақшаларды эмиссиялаудың
үлес салмағы банк кассасында берілуі қысқарды.
Депозиттік банктердің эмиссиясы депозиттік қарыздық операциялардың
процесінде іске асады. Банктегі ... ... ... ... құру ... потенциалын жасайды. Банк салымдарын чек эмиссиясы немесе қарыз ... ... ... ... ақшалар құрылады. Бұл операциялардың сызбасы
келесідей: 100 ақша бірлігіндегі депозит үшін міндетті ... 15 ... ... ... 85 ақша ... банкі арқылы қарызға берілуі
мүмкін. Сонда айналымдағы ақша массасы: 100+85=185 ақша бірлігі болады. Бұл
... 85 ақша ... ... жаңа ақша ... ... Осы ... ... өз кезегінде өздері ақша эмиссиясының себебі бола алатын
басқа ... ... ... әкеледі. Яғни ақша мультипликативті көбею
орын алады.
Депозиттік банктердің эмиссиясын реттеу Ұлттық банкінің ақша ... ақша ... және ... ... арқылы жүреді.
Ақша базасы – бұл Ұлттық банк шығаратын ақшалары. Оған ... ... ... және артық резервте жатады. Міндетті резервтер
бекітілген нормативтерге сәйкес ... ... ... ... ... ... сақталуына міндетті банк депозиттерінің бөлігі
(бұл Ұлттық банкінің келісімі бойынша тек қана қаржылық тұрақты ... ... ... ... деп аталады.).
Артық резервтер дегеніміз банктердің ... ... ... ... ... Айналымдағы қолма-қол
ақшаның мөлшері ... ... ... қаражаттарының
болуына байланысты болғандықтан, Ұлттық банк ақша базасының мөлшерін екінші
деңгейдегі банктердің ... ... ... ... ... яғни ... өнімділігін реттеу арқылы реттейді.
Ол ақша-несие саясатының құралдарын пайдаланумен іске асады. ... ақша ... ... ... ... және ақша ... базасының қатынасы арқылы есептелінетін ақша мультипликаторының
мөлшеріне әсер етеді.
Ақша ... ... ... резервтеу нормасына
байланысты өйткені міндетті резервтер банктер мен несие ... ... ... ... қатар, айналымдағы қолма-қол ақшаның үлес
салмағына байланысты болады.
Бұл - айналымдағы қолма-қол ақашалрдың банктерден тыс ... ... ... Ақша ... ... экономикадағы айналу жылдамдығына әсер етеді,
мультипликацияның коэффиценттік жылдамдығы азаяды.
Экономикадағы ақша ... ... (бұл ... банк ... ... төлем жылдамдығы туралы айтылмайды) Ұлттық банк арқылы
тікелей реттелмейді, бірақ оның мөлшері инфляция ... әсер ... ... ... үшін ... мәні бар. ... ақша ... азаюы ұзақ мерзімді депозиттердің және ұзақ ... ... ... ... ... бұл тек ... жалпы
экономиканың тұрақтылығы және ұлттық валютаға деген сенім болғанда ғана
мүмкін. Керісінше, ақша ... ... ... ... ... ... көрсеткіші болып, ақша массасындағы қолма-қол ақша үлесінің
өсуімен, ұзақ мерзімді ... ... үлес ... ... ұлттық валютасын сенімді активтерге аударуменен бірге
жүреді.
Ақша айналысының жылдамды ... ... ... ... ол ақша массасының жалпы ішкі ... ... ... жылдамдығы төмен болған сайын, ... ... ... ... ... ... АҚША РЕФОРМАЛАРЫ
3.1. 1922 – 1924 жж. Ақша реформасын өткізу қажеттілігі.
Қазан революциясынан кейін ақша айналысының ... ... ... Үш жыл ішінде (1917-1920) ... ... ... 48 ... дейін өсіп кетті. Ақша 10 мың есеге құнсызданды. 1919 ... рет ... ... ... ... ... есеп айрысу
белгілері айналысқа шығарылды. Дүние жүзілік тәжірибеде мұндай жағдайлар
болған емес. Бірақ бұлар ... ... ... ... «Верненск рублі»
күн сайын құнсыздана бастады.
Ақшаның қатты құнсыздауының нәтижесі: шаруашылық ... мен ... ... ... ... ... 1920 ж.
соңынан бастап «еңбек паегін» ақысыз беру ... ... ... ... ... ... үшін төлем төлеу алып тасталды. Оқушыларға тегін
киім берді. Базарлардың ... ... ... ... ... ... эквивалент (мысалы, етік жұбы 30 фунт крупаға , немесе ... қара ... ... 3 фунт ... және т.б.) ... ... ... ж. наурызда болған РКП(б)-ның Х съезінде жаңа экономикалық
саясат (ЖЭС) ... ... өнім ... ... ... ... ... базарға сатуға мүмкіндік ... Қала мен ... ... ... дами ... Жеке меншік капиталдың саудаға және
ұсақ өнеркәсіпке араласуына жол берілді.
Біртіндеп еңбек ақыны ақшамен төлеу қалпына келтірілді. Егер, ... ... ... ... ақыны төлеу тек 10% құраса, онда 1923 ж.
бірінші тоқсанында, ол – ... ... ... Бұл ақша ... ғана ... ... ж. ... Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік
Республикасында ... ... ... ол ... ... эмиссиялық
орталығы болып саналды. Мемлекеттік банктің басты міндеті ақша ... ... ... болды.
Ақша реформасын өткізудің экономикалық ... ... ... шаруашылық жағдайдың біршама жақсаруы: әр ... ... ... ... ... ... ... артуы,
ауыл шаруашылығының басты өнімдерінің өсуі ... ... ... ... ... ... ақша айналысының бірқалыпты болуының екінші
бір алғышарты – бұл ақшаның алтынмен қамтамасыз етілуі. 1.01.1922 жылдан
1.01.1923 жылдар ... ... ... алтын валюта резерві 6,7
млн-нан 31 млн. рубльге дейін өсті. 1922 ж. ... ... ... ... ... ... ... рұқсат берілді, оған дейін халық ... ... ... ... ... ... ... мен шетел валюталарын сатып алуды мен сатуды Мемлекеттік ... ғана ... ... ... ... айналысын қалыпқа келтірудің басты бір қадамына 1922 ж.
мемлекеттік ақша белгілерін шығару ... ... 1 ... ... шығарылған
10 мың рубльге теңесті. Ақшаларды қайта есептеу олардың төрт ... ... ... ... ... ... ж. 1 мамырынан бастап, барлық есептесулер жаңа ... ... ... ескі ақша ... 1923 ж. 1 ... ... қабылдады.
Екінші рет деноминациялау барысында 1923 жылғы үлгідегі 1 рубль
1922 жылы 100 ... ... ... ... ақша ... ... ... ақшаны есепке алуды оңайлатты, ақша айналысын бір
қалыпқа келтіру жөніндегі ... ... ... де рубльді
тұрақтандыру мүмкін болмады. Мемлекеттік бюджеттің тапшылығы жағдайында
жаңа ... ... ... ... де, олар ... ... 1993 жылы Қазақстанда жүргізілген ақша реформасы.
Қазақстан Республикасында 1993 жылы ақша реформасын жүргізудің
негізгі себебі — ақша ... ... ... КСРО ... екі жыл ... кеңестік рубль бұрынғы одақтас республикалардың
орнына кұрылған ... ... ... ақша ... ... ... 1986 жылы басталған экономиканы ... құру ... ... ... ақша ... ... ... қарқыны шарықтады.
Тауарлар мен азық-түлік негізінен шетелдерден тасылды. 1990 ж. ... ... 25 млрд сом ... ол 1981-85 жж. ... ... ... көп еді.
1991 ж. қаңтарындағы КСРО Мемлекетптік банкінің 1961 ж. үлгідегі 50
және 100 сомдық ақша белгілерін төлемге қабылдамау және ... ... мен ... ... ... ақша беруді шектеу туралы
КСРО Президенттің ... және КСРО ... ... қаулысына сай
1991 ж. үлгіде 50 және 100 ... ... ... Ескі ... ... процесі жеке адамдар үшін үш күнде өтті. ... 1992 ... 200, 500, 1000 ... ... ... ірі купюралар шығарылды.
1992 ж қаңтарында Ресей КСРО Мемлекеттік банкін Ресейді Орталық
банкі деп қайта құрып, ... ... (сол ... жоқ мемлекеттің) басты
эмитенті кызметін атқаруды соған міндеттейді. ... ... ... ... іске ... шараларын жүргізе бастады, бағаның кенет көтерілуі
айналымдағы қолма-қол ақша массасын ... ... ... ... егемендігін жариялаған бойда оларда 15 ұлттық
банктер құрылып, олар бір-біріне тәуелсіз ... банк ... ... ... Бірақ олардың барлығын қолма-қол ақшамен қамтамыз ететін
жалғыз эмиссиялық орталық — ақша шығаратын станок - біреу, ол ... ... ... ... ... әрбір тәуелсіз елдерде олардың қатал ақша-
несиелік саясатына байланысты рубльдің сатып алу ... әр ... және ... ... ... ... да әр түрлі деңгейде болды.
Қолма-қол ақшаның осындай ... ... ... ... өз ... ... беруді ұлғайтты (Украина, Латвия, Литва). 1992 ж
маусымында Ресей Банкі 5000 купюраларды сом, ал ... 10000 және 50000 ... ж. ... ... ... ... ... мемлекеттерге Ресей
Банкімен күнбе-күн екі жақты ... ... ... ... ... ... ... ақшасыз өзара есеп айырысу тек Ресей Банкісіндегі осы мемлекеттердің
орталық ... ... ... ... ... ... несие ретінде жүргізілді. Бұл төлем Қазақстаннан Ресейге және
керісінше 2-3 ай бойы ... және бұл ... ... ... 2500% ... ... ақша кұнсызданып, оның төлем
мүмкіндігі тез құлдырайды.
Жас тәуелсіз мемлекеттердің ... ... ... ... өту ... ... тез арада үйлестірудің мүмкін
еместігі және өздерінің ақша, ... ... ... ... ... ... ... қойған талаптарын орындауға мәжбүр етті. Бұл
біртектес ақша зонасын ... қалу ... ... ... ... ... ... - өзінің ұлттық валютасын енгізу — болмай ... Ол 1992ж ... ... ... ... ... қарашасында Украина мен Беларусияның өз ұлттық валюталарын
енгізумен жалғасты.
1993 ж. ... ... ... ... өз ... ... ... бұл мемлекеттер рубль зонасынан шықты.
1993ж. 15 мамырында Минскіде рубль зонасында қалған ... ... ... ... ретінде қолдану жөнінде жаңа келісімге қол
қойды. Онда койылған міндет:
ТМД елдерінің ... ... ... ... Бұл ...... ... шығатын мемлекеттер айналымнан шығарылған КСРО-
ның банкнотасын толық көлемінде оларды жою үшін ... ... ... ... өздеріне міндеттеме алды.
Бұл міндеттемелерді орындау-айналыстан шығарылған банкноталарды
кеңестік ... ... ... ... ... түсіру
мүмкіндігін жою болатын, яғни бір ел екінші елдің жерінде ... ... ... ала ... еді. Бірақ екі келісімді де
ешкім, оның ... ... де, ... жоқ. Рубль зонасын 1993 ж.
Түркменстан, Әзірбайджан, ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттер жаңа типті рубльдік зона құру
туралы осы елдердің заңдарын үйлестіру үшін 9 ... топ ... ... келіссөздер жүргізді. Бірақ Ресей келіссөздер жүргізумен
қатар бір уақытта, 1993 ж көктемінде жаңа ... 1993 ж ... ... оны өз ... Қиыр ... ... бастады.
Сол кезде рубль зонасында үш мемлекет - ... ... ... ... ... 23 шілдесінде Ресей Банкісі 1961-1991 жж. шығарылған кеңестік
үлгідегі ақша белгілерін және 1992ж шығарылған ресейлік 5000, 10000, ... ... ... ... және ... бір апта ... ... сомасы 35 мың рубль көлемінде белгілеген болатын. Екі
күннен соң ... ... ... айырбас мерзімі 1993 ж. ... ... ... ... сомасы бір адамға 100 мың рубльге
дейін көбейтіледі.
Сөйтіп, 1992-1993 жж. Егемен ... ... өз ... енгізуге орай КСРО Мемлекеттік банкі мен Ресей Орталық банкісінің
1961-1992 жылдардағы банкноталарының айналыстан ығыстырылуына ... ... ... ... ... қауырт өсіп, соның салдарынан
тауарлар бағасы жоғарылап, халықтың ... ... ... бірінші жартысында Қазақстан Республикасының Президенті,
үкіметі, Жоғары кеңесі Қазақстанға өз ... ... ... түсініп,
шегіне жеткен құпия жағдайда Қазақстанның ұлттық ... ... топ ... оны ... ... шетелдік фирмамен келісімге қол
қойған. 1993 ж. наурызында Англияда Харрисон және ұлдары атты жеке ... ... ... — 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 ... дайындалып, Алматыға
жеткізілген.
1993 ж. 12 қарашасында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.
Назарбаев ... ... ... ... ... ... Жарлық
шығарды. Осы жарлыққа сәйкес:
• 1993 ж. 15 қарашада сағат 8-де Қазақстан мемлекетінде ... ... ... ... 1993 ж. 18 ... бастап теңге Қазақстан Республикасында бірден-бір
занды төлем кұралы болып тағайындалды. Бір теңге 100 ... ... ... ақша ... ... және майда тиындар түрінде жүреді.
Қолма-қол ақша, рубльдік шоттардағы жинақтар мен салымдар 500 рубль ... ... ... ол 18 ... ... 18-де ... 15 мен 18 ... екі валюта — сом және ... ... ... ... жасы ... ... ... азаматтары 100
мың сом ақша айырбастауға құқылы болды. Айырбас тек бір рет жүргізіп, ол
туралы төлқұжатта ... ... ... 100 мың ... ... ... арнаулы дербес шотқа салынып, оны 6 ай бойы ... ... ... Ұ ... банкі теңгенің валюталық курсын
бекітті: 1 АҚШ доллары 4,7 теңгеге тең болды.
Сөйтіп, 1993 ж. 15 ... ... ... ... ұлттық
валюта - теңге енгізілді. Ақша реформасын жүргізуге Қазақстан басшылары бір
жарым жыл уақыт өте құпия жағдайда ... ... 700 ... сома ... ... ... мен шетел валютасы қоры ... ... ... бастап ҚР-да өндірілген алтын мен күміс енді
Москваға жібермей, оны ... банк ... ... өз ... ... Сондай-ақ резерв қорына экспорттың валюталық түсім мен
үкіметтің сыртқы заемдарын да ... банк ... ... ... түсіретін.
Айналымға теңгені енгізуге жарты жыл уақыт қалғанда Республика Президенті
валюталық ... ... ... ... ... қоры ... ұлттық валюта енгізу акциясын қолдап,
Ұлттық банкке 90 млн. доллар көлемінде стенбай несиесін және ... ... ... ... қолдау мақсатында Қаржы министрлігіне 180млн. доллар
берді. Бұл 17 жылға берілген жұмсақ несиелер еді. ... ... ... ақша ... ойдағыдай өтті. Енді ұлтық валютаның ішкі және сыртқы
тұрақтылығымен қамтамасыз ету ... ... ... ... және ... ... ... байланысының үзілуі мен саяси ала ауыздығы тереңдей
түскен қаржы-экономикалық дағдарыс жағдайында өтті. Теңгені ... 2,5 ... яғни 1994 ж. 1 ... ... ... ... қарағанда
2,5 есе төмендеді. Келесі 4 айда, яғни кәсіпорындар мен ... ... ... ... кең ауқымды компаниясы ... ... ... 11,58 ... 43,3 ... ... ж. орта ... Ұлттық банк пен ... ... ... ... ... ... одан соң ... мен
ноталарды және басқа мемлекеттік бағалы қағаздарды шығарғаннан ... ... ... ... ... Инфляция теңге енгізген 1993 ж.
2500 процент болса, ал 1994 ж. бас кезінде 1260 ... ... ... ж. ҚР-ғы инфляция 58 процент болды.
1997 ж. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дағдарыстың күшеюі, ... ... ... ... ... ... тіреп, ҚР-на валюталық түсімдер біраз қысқартты. Сонымен қатар
өндірістің одан әрі құлдырауы, қайта ... ... ... ... төлемеудің өрістеуі және бюджет пен әлеуметтік
проблемалары теңгенің бағалығын одан әрі ... 1994 ж. ... ... ... өзгермейтіндігі және теңгемен инфлюцияны қатаң қадағалау
экономиканы кеселге ұшырататын көптеген қаржы сарапшылары мен ... ж. ... ... ... оны ... туралы ортақ ойға келген.
1999 ж. сәуірінен ҚР үкіметі теңгенің еркін өзгермелі курсын ... ... ... Ол ... Премъер-министр былай деген: Бұдан былай
доллар бағамы валюта рыногында сұраныс пен ұсыныстың қалай қалыптасатынына
байланысты анықталады, ал ... банк ол ... ... ... ... ... банк бүгінгі күнге дейін өзінің алтын валюталық резервін
айырбас бағамын белгілі бір ... ... ... үшін ... келеді.
3.3. 2004-2006 жылдарға арналған ақша-кредит саясатының негізгі
бағыттары.
Өткен 2003 жыл Қазақстанның ... ... үшін ... жылы ... ... ... ... валютаның енгізілгеніне 10 жыл ... 10 жыл ... ... ... ... сегменттерін дамытуда қомақты нәтижелерге
қол жеткізді. Қазіргі уақытта Қазақстанның қаржы жүйесі ТМД-ның басқа
елдерімен ... ... ... ... және ... араласуынан
қорғалған болып табылады.
2003 жылы барабар ақша-кредит саясатын жүргізу қаржы ... ... етті , ... ... елде жоғары экономикалық өсуді
сақтауға белгілі бір дәрежеде ... ... жылы ... жылдық инфляция 6,4% болды. Жыл бойы валюта
рыногындағы жағдай теңгенің АҚШ долларына ... ... ... үрдісімен
сипатталады. Теңгенің нығаюы ішкі валюта рыногына шетел валютасының едәуір
әкелінуіне ықпалын тигізді. Шетел валютасының ... ... ... ... бағасының жоғары болуына, мемлекеттік меншікті
(«Қазақмыс» корпорациясы» АҚ, «Ақтөбемұнайгаз» АҚ) ... ... ... ... сектор мен екінші деңгейдегі банктердің
сыртқы рыноктардан қарыз алуына байланысты экспорттық ... ... ... ... ... еді.
Өткен жылы теңге нақты алғанда АҚШ долларына ... ... ал ... және ... ... ... ... 6,9%-ға және
5,4%-ға құнсызданды. АҚШ долларына қарағанда, теңгенің ... ... ... ... ... ... – негізгі сауда әріптестеріне
қатысты Қазақстан экспортерлерінің сыртқы бәсекелестік қабілетін қамтамасыз
еттін ... 2002 және 2001 ... ... 2003 жылы ... деңгейде сақталды. Ағымдағы жылдың қаңтарында АҚШ ... ... ... ... нақты нығаюы тиісінше 3,2% және 0,4% болады, ал
Ресей рублімен салыстырғанда теңге 0,6% құнсызданды.
2003 жылғы ... ... ... ... ... ... ... нығаюын атап кетуге болады. Алдын ала бағалау
бойынша, ... ... ... шоты 0,2 млрд. доллар профицитпен
қалыптасты, ... ... 13 ... ... асты (2002 жылы 10 ... тікелей инвестициялардың нетто-әкелінуі 1,9млрд. долларға ... жылы 2,15 ... ... ... ... ... елеулі ағыны
сондай-ақ республика бантері мен кәсіпорындарының сырттан заемдер тартуы
есебіне ... ... жылы ... ... таза ... ... 58%-ға ... долларға дейін ұлғайды, бұл 4,8айдан астам уақыт тауарлар мен қызмет
көрсету импортының ... ... ... ... ... ... тұтастай алғанда 69,3%-ға 8565,2 млн. долларға дейін өсті. 2004
жылғы ... ... одан әрі ... 9,4% болды.
Барлық қадағалау функцияларының 2004 жылғы 1 қаңтарда құрылған Қаржы
нарығын және ... ... ... мен қадағалау жөніндегі агенттікке
берілуіне байланысты Ұлттық банк өз ... ... ... ... ... Енді ... ... өз ақша-кредит саясатын және
валюталық реттеуді ... ... ... Таяу ... ... ретінде ақша-кредит саясатын Еуропалық одақ стандарттарына барынша
жақындату айқындалды.
2004 жылдан бастап Ұлттық ... ... ... ... ... қамтамасыз ету ақша-кредит саясатындағы мүлдем жаңа айқындама
болып табылады.
Негізгі мақсатты ... үшін ... ... ... міндеттер
жүктелген:
• Мемлекеттің ақша-кредит саясатын әзірлеу және жүргізу;
• Төлем жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету;
• Валюталық реттеуді және ... ... ... ... ... жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал ету.
Ұлттық банк 2004 жылдан бастап «базалық инфляция» индексіне ... ... ... жылы ... саясатының негізгі мақсаты орташа жылдық
«базалық ... 4-6% ... ... тұру ретінде қалыптастырылған.
Мұндай бағдарлар базалық инфляцияны есептеу ... ... ... ол бойынша нақты есептеу жүргізілгеннен кейін тағы да түзелетін
болады.
Сыртқы рыноктарда ... ... ... ... ... үшін ... банк ақша ... мен ұсынысына байланысты
бағамның ауытқуына себеп болатын теңгенің ... ... ... ... ... отыр. Соған сәйкес, Ұлттық банк теңгенің айырбас бағамы
бойынша бағдарлар белгілемейді.
Қаржы секторын дамыту тұжырымдамасына ... ... жылы ... ... ... ... (2004-2007 жылдар) іске асыру
басталады, оның мақсаты ... ... ... ... ... ... сияқты, күрделі операциялар бойынша да 2007 жылдан бастап
Қазақстан теңгесінің ... ... өту үшін ... ... болып
табылады.
Қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал ету бұрынғыдай
Ұлттық банктің ... ... Осы ... ... ... банк ... Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын
реттеу мен қадағалау жөніндегі ... ... ... отырады.
Бағалы қағаздар рыногын дамытудың басты міндеттерінің бірі ұжымдық
инвестициялау нысандары арқылы ... ... ... ... ... ... соңында, Ұлттық банк Бірыңғай экономикалық экономикалық кеңестік
(БЭК) қалыптастыру ... ... және ... ... ... ... ат ... ниет білдіріп отыр.
Қорытынды.
Ақшаның өзінде, сондай-ақ олардың ... ... ... болды. Егер де бұрындары сатып алу-сату процесі ... ... ... ... бұл ... ... және ... ақшалармен
жүзеге асуда.
Ал Қазақстанға келетін болсақ, ұлттық валюта – теңгенің он бір ... ... ... ... мен ... ... ... тарихи
маңыздылығын объективті түрде баға беруге мүмкіндік береді.
Қорытындылай келе мен мынаны айтқым ... ... ... ... артта қалды. Тіпті ІЖӨ өсе бастады, Қазақстанның банк ... ... деп ... ... қор ұдайы ұлғаюда, теңгенің
бағамы тұрлаулы. Яғни, төлем жүйесі мен валюта ... ... ... ... банк ... валютаны енгізу тұжырымдамасында айқындалған
жолды ақырына дейін іске асыра келді.
Баспа станогы өз ... – таза ... ... ... ... ... тегершік, тәуелсіздік құралы. Сондықтан да шынайы
егемендікті біз Қазақстан Республикасы құрылғанда емес, екі ... ... ... соң ... ... ... нарықтық экономикаға көшуге бағытталған
түрлі структуралық өзгерістердің ... Осы ... бар ... ... теңгенің енгізілуінің алдында, оған артқан үміттерінің
ақталғаны немесе ... атап ... ... 10 жыл бұл ... ... аз ... бірақ жас мемлекет үшін экономикалық тұрғыдан
өте маңызды мерзім, өйткені, Қазақстан ТМД ... ... ... ... келе жатқан мемлекет. Ал мемлекет экономикасының ... оның ... ... ... емес пе? ... теңгенің еркін
айырбасталатын валюта, Орта Азия мемлекеттеріне ортақ төлем құралы ретінде
пайдалануы ықтимал.
Ұлттық валютаның ішкі тұрақтылығы инфляция ... ... ... ал ... ...... бағамының тұрақтылығымен
сипатталады. Инфляцияның төмендеуі ... ... ... және сол ... ... ... ... жасайды. Айырбас
бағамының тұрақтылығы инфляциялық күтулерге және ішкі қаржы рыноктарының
тұрақтылығына оң ықпалын тигізеді.
Экономикда ақша ... ... ... ... ... яғни инфляцияны тездетуге әсер тигізеді. Сондықтан Ұлттық банк ақша-
кредит саясатының құралдарын пайдалана отырып, экономикаға ақшаның түсуін
реттейді.
Қолданылған әдебиеттер:
1. М.С. ... ... ... ... ... ... ... Банк құқығы” Алматы, “Жеты Жаргы”, 2000г.
3. “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996г.
4. “Ақша, Несие, Банктер”, 2003-07.
5. “Ақша, Несие, Банктер”, ... Б.А. ... ... ... ... Оқу ... Алматы. 1999ж.
7. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие, Алматы, 2004.
8. А.Ағыбаев, Ғ.Баймұрзин «Теңгенің құнтұрақтылығы үшін», //Халық кеңесі
– 1994, ... ... ... Ә.Алдаберген «Ақаш, күміс ақша – байлықтың, тарихтың, мәдениеттің
көзі», //Егемен Қазақстан – 2004 мамыр,№15, 6б.
10. Д.Мәжитов «Ақша айналысы – ... ... ... ... ... ... ... М.Мұқаштегі «Қаржы саясаты»,//Алматы ақшамы – 2002, 6шілде, №74,1б.
12. Ө.К.Шеденов «Жалпы экономикалық теория», Алматы – Ақтөбе, 2002ж.143б.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша реформасын жүргізудің қажеттілігі мен маңыздылығы29 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары және оның ерекшелiктерi8 бет
Ұйымның қаржы қызметі3 бет
Ақша мәні және ақшаның формасы20 бет
Ақша реформасы15 бет
Жерді ұтымды пайдалану4 бет
«Шымкент май» ақ-дағы басқа да дебиторлық қарыздарды аудиторлық тексерудің қажеттілігі69 бет
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мүмкіндіктері20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь