Қазақ диалектологиясындағы лингогеография мәселесі туралы

КІРІСПЕ 4.10

НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І . ТАРАУ.
ҚАЗАҚ ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ЛИНГОГЕОГРАФИЯ ЗЕРТТЕУЛЕРІ 11.38
1.1. С.Аманжоловтың диалектілік
лингогеографиялық зерттеулері 12.25

1.2. Ж.Досқараев қазақ тіліндегі говорлар туралы 25.32

1.3. Н.Сауранбаев қазақ тіліндегі диалектілер туралы 32.36

1.4. Ш.Сарыбав, О.Нақысбеков зерттеулері 36.38

ІІ . ТАРАУ
ҚАЗАҚ ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЫНЫҢ ЛИНГО.
ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТОПТАРЫ 39.45
1. Шығыс говорлар тобы 40.41
2. Батыс говорлар тобы 41.42
3. Оңтүстік говорлар тобы 42.43
4. Орталық.солтүстік говорлар тобы 43.44

ҚОРЫТЫНДЫ 45.46

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 47.50
Қазақ диалектологиясы – тіл білімінің басқа салаларымен салыстырғанда кейін пайда болған, ірге тасы кейінірек қаралған сала. Қазақ диалектологиясының ғылыми мәселелері туралы пікір айту, оның объектісі - говорларды зерттеу ісі 1940 жылдардан бастап қана қолға алына бастады. Бұл салада алғашқы еңбек жазғандар С.А.Аманжолов пен Ж.Д.Досқараев болатын. Қазақ диалектология ғылымының ірге тасын қалаған екі ұстаз ғалымдарымыз алғаш рет материал жиып, оларды бір ізге түсіріп, диалектологиялық сөздік жасаумен ғана шектелмей, қазақ диалектілерінің классификациясы, әдеби тіл негізі т.б. теориялық мәселелер жөнінде өз пікірлерін айтқан еді. Олардың еңбектері қазақ диалектологиясының әрі қарай дамуына, кемелдеуіне зор әсер етті. Кейінгі зерттеулерге мұрындық болды. Революциядан бұрын және одан кейін де (1946 жылға дейін) диалектология мәселелеріне арнайы мақалалар басылмаған еді. Қазақ диалектологиясының жеке ғылым болып қалыптасуына көп еңбек сіңірген С.Аманжолов болды. Ол ұзақ жылдар бойы жоғары оқу орындарында осы пәннен лекция оқып, кадр дайындау ісіне мол үлес қосты. Диалектологиялық экспедициялар ұйымдастыруға, диалектологияның проблемалық мәселелерін көтеруге тікелей араласып ат салысты. Революциядан бұрынғы нұсқалардан, халық ақындары мен қазақ тілінде шыға бастаған аудандық газеттерден қыруар лексикалық материал жинауда зор еңбек сіңірді. Қазақ диалектологиясы жайында күрделі еңбектер де жазды. Лексикалық материалдар, әсіресе, С.Аманжоловтың монографиялық еңбегінің соңында берілген диалектологиялық сөздігінде мол қамтылған /1/.
1. Аманжолов С.А. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алма-Ата, 1959. Ч.1.
2. Бұл авторлардың еңбектеріне төменде арнайы тоқталамыз.
3. Аманжолов С.А. Вопросы истории и диалектологии казахского языка. – Алма-Ата, 1959. Ч.1; Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. Бірінші бөлім. – Алматы, 1951; Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. – Алматы, 1965; Нұрмағамбетов Ә. Түрікменстандағы қазақтардың тілі. – Алматы, 1974; Соныкі. Қазақ тілі говорларының батыс тобы. – Алматы, 1978; Нақысбеков О. Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы.- Алматы, 1972; Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері. – Алматы, 1960.
4. Айдаров Т. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. (Өзбекстандағы қазақ говорларының материалдары). – Алматы, 1975.
5. Қалиев Ғ. Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру. – Алматы, 1985.
6. Нұрмағамбетов Ә. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні. – Алматы, 1985.
7. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі / Құр.Ж.Досқараев, Қ.Айтазин, Ш.Бектұров, Ж.Болатов, Ғ.Қалиев, О.Нақысбеков, Ә.Нұрмағамбетов, С.Омарбеков, Ш.Сарыбаев. – Алматы, 1969.
8. Сарыбаев Ш. Инструкция для составления диалектологического словаря казахского языка // Қазақ диалектологиясы. – Алматы, 1965. 1-шығуы.
9. Қазіргі қазақ тілінің бір томдық түсіндірме сөздігінің инструкциясы / Құр. Г.Жәркешева, Ғ.Мұсабаев, І.Кеңесбаев. – Алматы, 1953.
10. Диалектологик сүзлек // Төзүчеләр: Н.Б.Борһанова, Г.Якупова. Икенче чыгарылыш. – Қазан, 1953; Диалектологик сүзлек. 3-кисәк / Төзүчеләр: Н.Б.Борһанова, Л.Т.Махмутова. – Қазан, 1958; Азәрбаjчан дилинин диалектоложи лұғәти. Бирчиллик. – Бақы, 1964.
11. Филин Ф.П. Проект словаря русских народных говоров. – М., Л., 1961; Соныкі; Об областном словаре русского языка: Лексико-графический сборник. – М., 1957. №2; Мельниченко Г. О принципах составления областных словарей: Уч.зап. Ярославского Гос. пед. Института им. К.Д.Ушинского. Русский язык. – Ярославль, 1957. Вып. 26(36); Рустамов Р.А. О принципах составления диалектологического словаря азербайджанского языка // Вопросы диалектологии тюркских языков. – Казань, 1960; Махмутова Л.Т. О принципах составления татарского диалектологического словаря // Сонда; Бакинова Г.О. О принципах составления диалектологического словаря киргизского языка // Вопросы диалектологии тюркских языков. Баку, 1963. Т.3; Покровская Л.А. О диалектологическом словаре казахского языка // Сонда.
12. Численность и состав населения СССР (по данным всесоюзной переписи населения 1979) // Финансы и статистика. 1984. С. 139.
13. Брук С.И. Население мира. Этнодемографический справочник. Второе переработанное и дополненное издание. – М., 1986. – с.172.
14. Жармунский В.М. О диалектическом атласе тюркских языков СССР // Вопросы диалектологии тюркских языков. – Фрунзе, 1968. – с.90.
15. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов.. – М., 1966. – с.218.
16. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка.Ч.1. – Алма-Ата, 1959.- стр.31.
17. Ж.Досқараев, Ғ.Мұсабаев. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. – Алматы, 1951. 43-49, 73-79 беттер; «Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері», «Қазақ диалектологиясы» (1-шығуы, 1965) атты жинақтардағы Ж.Болатовтың мақалаларын қараңыз.
18. Ж.Досќараев, Ѓ.М±сабаев. Ќазаќ тілініњ жергілікті ерекшеліктері. - Алматы, 1951. 19-25 бб.
19. П.М.Мелиоранский (рец.). В.Катаринский. Грамматика киргизского языка. - Запмски Вост. отд.Археолог. русск. об-ва. т.ХІ, 1897-98 г., 363-364 бб.
20. Вопросы истории и диалектологии казахского языка. Вып.І. - Алма-Ата, 1958. - 15 бет.
21. Ж.Досќараев. Изучение системы народных говоров казахского языка. - Известия Академии наук Казахской ССР. Серия общественная. № 4, 1966, 89 бет.
22. Н.Т.Сауранбаев. Диалекты в современном казахском языке. - «Вопросы языкознания». 1955. №5.
23. Сарыбаев Ш. Диалектологический атлас казахского языка // Совтеская тюркология. 1972. №3.
24. Ахманова А.С. Словарь лингвистических терминов. – М., 1966. с.170; Кенесбаев С., Жанузаков Т. Русско-казахский словарь лингвистических терминов. – Алма-Ата, 1966. – с.69.
25. Жирмунский В.М. О диалектологическом атласе тюркских языков Советского Союза // Вопросы языкознания. 1963, № 6.
26. Болатов Ж. Восточная группа говоров казахского языка и ее отношение к литературному языку: Автореф. дис… докт. Филол. наук. – Алма-Ата, 1970.
27. Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктері. – Алматы, 1965; Нұрмағанбетов Ә. Түрікменстандағы қазақтардың тілі. – Алматы, 1974; Соныкі. Қазақ тілі говорларының батыс тобы. – Алматы, 1978; Жүнісов Н. Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері. – Алматы, 1981.
28. Нұрмағанбетов Ә. Қазақ тілі говорларының батыс тобы. – Алматы, 1974. – 5 б.
29. Нақысбеков О. Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы. – Алматы, 1982. – 5 бет.
30. Аманжолов С. Вопросы диалектолгии и истории казахского языка – Алмата, 1959. – с. 172.
31. Байжолов А. Языковые особенности казахов Кустанайской области. Автореф. дис.. канд. Филол. наук. – Алма-Ата, 1964.
32. Досқараев Ж. Ұлытау, Жезқазған экспедициялық отрядтарының жұмысы туралы // ҚТТ мен ДМ 3-шығуы. – Алматы, 1960; Сарыбаев Ш.Ш. Көкшетау облысы Шучинск, Еңбекшілер аудандарында тұратын қазақтардың тіліндегі диалектілік ерекшеліктер // ҚТТ мен ДМ. 3- шығуы. – Алматы, 1963.
        
        Е.А.БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
САҒЫБАЕВА МАНАР ӘБДІМҰҚАШҚЫЗЫ
ҚАЗАҚ ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ЛИНГОГЕОГРАФИЯ МӘСЕЛЕСІ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Мамандығы: 0212 - ... тілі мен ... ... ... ... БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Е.А.БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ тіл білімі кафедрасы
Қорғауға жіберілді
кафедра меңгерушісі
____________ ф.ғ.д., профессор ... ... 2002 ... ... ... ЛИНГОГЕОГРАФИЯ МӘСЕЛЕСІ
Мамандығы: 0212 - ... тілі мен ... ... жетекші: ____________филология ғылымдарының кандидаты, доцент
Жартыбаев А.Е.
Студент: _________________ Сағыбаева М.Ә.
Қарағанды-2002 ж.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ...... ... ... зерттеулері
11-38
1. С.Аманжоловтың диалектілік
лингогеографиялық зерттеулері ... ... ... ... говорлар туралы 25-32
1.3. ... ... ... ... ... ... ... О.Нақысбеков зерттеулері ...... ... ЛИНГО-
ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТОПТАРЫ ... ... ... тобы ... ... говорлар тобы ... ... ... тобы ... ... ... тобы ... ... ... ... ... диалектологиясы – тіл білімінің басқа салаларымен салыстырғанда
кейін ... ... ірге тасы ... ... ... ... ... мәселелері туралы пікір айту, оның объектісі ... ... ісі 1940 ... ... қана ... ... ... Бұл
салада алғашқы еңбек жазғандар ... пен ... ... ... ғылымының ірге тасын қалаған екі ... ... рет ... ... ... бір ізге ... диалектологиялық сөздік
жасаумен ғана шектелмей, қазақ диалектілерінің ... ... ... т.б. теориялық мәселелер жөнінде өз пікірлерін айтқан еді. Олардың
еңбектері қазақ ... әрі ... ... кемелдеуіне зор әсер
етті. Кейінгі зерттеулерге мұрындық болды. Революциядан ... және ... де (1946 ... дейін) диалектология мәселелеріне арнайы мақалалар
басылмаған еді. Қазақ диалектологиясының жеке ... ... ... көп
еңбек сіңірген С.Аманжолов болды. Ол ұзақ жылдар бойы ... ... осы ... ... ... кадр ... ... мол үлес қосты.
Диалектологиялық экспедициялар ұйымдастыруға, диалектологияның проблемалық
мәселелерін көтеруге ... ... ат ... Революциядан бұрынғы
нұсқалардан, халық ақындары мен қазақ тілінде шыға ... ... ... ... ... жинауда зор еңбек сіңірді. ... ... ... ... де ... ... материалдар,
әсіресе, С.Аманжоловтың монографиялық еңбегінің соңында ... ... мол ... /1/. Бұл ... 4000 ... Реестрдегі әрбір сөз орыс тіліне аударылуы және жеке тіркестердің
реестерлік сөз ретінде алынуы сөздіктің құнын арттыратыны ... ... ... ... қай жерден алынғандығы белгісіз болғандықтан 1969
жылы жарық көрген диалектологиялық сөдікте пайдаланады.
Диалектологияға көп еңбегі сіңген тіл ... бірі – ... ... Ж.Досқараев. Ол диалектологиядан тұңғыш рет мақала
жазып, монографиялық ... ... ... ... 1955 жылы ... ... ... «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері» атты
сөздігінде екі мыңға жуық сөз ... ... ... ... ... қана ... түсіндірмей, олардың басқа тілдеріндегі баламаларын
тауып, салыстырмалы-тарихи әдіс тұрғысынан қарастырады, көптеген ... ... көп ... сөз ... ... ... шығу
төркіні жайлы да қызықты деректер бар.
С.А.Аманжолов пен Ж.Досқараевтың ... ... ... ғана
емес, бүкіл түркология ғылымындағы алғашқы диалектологиялық сөздіктер
болғандықтан, кейбір олқылықтарға мән бермей ... ... ... ... мен ... ажыратуда дәйексіздік, бір диалектілік
сөзді екінші бір диалектілік ... ... ... ... ... біраз материалдардың жергілікті сөйлеу тілінен
алынбай ... ... ... ... ... ... ... тең жартысы қай аудан, қай облыста айтылатыны жөнінде
мәлімет берілмегендігі, ... ... ... ... ... арасына шек қойылмағандығы, сөздікке кітаби, қарапайым
сөздер де еніп кеткені байқалады. ... бұл ... ... ... алғашқы еңбектер санатына жататын сөдіктердің
сапасына ақау келтіре алмайды.
Арнайы экспедиция ұйымдастыру арқылы жергілікті ... ... 1937 жылы ... ... 1945 жылы Тіл және ... институтының
жанынан қазақ тіл тарихы мен диалектология бөлімі ашылды. Содан бергі
мерзімнің ... төрт ... 15 ... диссертация қорғалды. Бұрын
зерттелмей жүрген говорлар сипаттамалы әдіспен зерттеліп, ... ... ... ... ... Говорларды
топтау мәселесі жөнінде диалектологтар бір шешімге келген сияқты.
Бұдан басқа говорлардың фонетикалық, лексикалық, ... ... ... говорға тән өзіндік ерекшеліктермен қатар
бір топ говорларға тән ортақ айырым ерекшеліктер де біршама анықталды.
Говор құрамындағы ... ... ... ... ... ... жік қою мәселелері де зерттелді. 1946 жылдан бастап жеке
мақалалар, ал 1951 ... жеке ... ... шыға бастады. 1958
жылдан бері қарай диалектология саласынан 7 жинақ жарық көрді, ... ... ... ... ... басылып шықты. Диалектологтар
Қазақстанның ... ... ... тіл ерекшеліктері ... ... ... (пробный) нұсқауын жасады. Бұл жұмыстар
қазақ диалектологиясының кейбір мәселелерін шешуге мүмкіндік берді. ... ... ... говорларын топтастыру мәселесі қойылған болатын. ... ... ... арасында әр түрлі пікірлер болады. Кейбір
зерттеушілер қазақ тілінде 3 диалект бар десе ... енді ... 2 ... бар деді ... ... ал ... жоқ дегенді айтты. Осы талас мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... алу ... еді. ... 20-25 жыл бойы
жиналған материалдардың негізінде тілімізде 4 ... тобы бар ... ... отырмыз (оңтүстік, шығыс, батыс және орталық-солтүстік).
Қазақ диалектологтары говорлардың әрбіреуінін ерекшеліктерін сипаттап,
сандық құрамын да көрсетіп ... Одан әрі ... ... зерттеу, говорлар құрамындағы кірме элементтерді анықтау, қазақ
говорларының басқа тілдермен ... ... ... аралас болуы) ажырату, аймақтық лексикография теориясын ... ... ... ... зерттеу жолында да табыстары
аз емес.
Қазақ диалектологтарының лексикалық материалдарды жүйеге келтіріп,
лексика-семантикалық ... ... ... өз ... олар ... отырған тұрғындар тіліндегі архаизм, неологизм, кірме ... ... ... ... ... және т.б. ... ... да зерттеулер жазды.
Қазақ говорларындағы лексикалық ерекшеліктерді арнайы зерттеуге
арналған жұмыстардан Ә.Нұмағамбетов, Ғ.Қалиев, ... ... ... ... /2/ Ал, ... бір ... не ... ... тұтас
зерттеуге арналған еңбектерде сол говордың лексикасын зерттеуге арналған
тараулары бар /3/. Осы ... ... ... ... лексика-
семантикалық топтарға бөлініп, кейбір сөздердің этимологиясы, көнерген
сөздер, неологизмдер, кірме сөздер ... ... ... қатар балық,
мақта, ирригация, мал шаруашылықтарына ... ... ... де ... материалдар келтіріледі.
Говордың лексикасын арнайы зерттеуге арналған еңбектердің бірі -
Т.Айдаровтың ... Бұл ... ... ... ... ... бөлу, көнерген, кірме, омоним, синоним
сөздер сипатталулмен қатар жергілікті сөздердің фразеологиялық тіркестер,
қосалқы есімдер құраудағы ерекшеліктері сөз ... 1985 жылы ... ... ... сөз тудыру»
деген атпен жарық көрген еңбегінде қазақ говорлары тіл жұйесінің сипаты мен
диалектілік сөз тұлғалары, диалектілік сөз ... ... тіл ... ... ... сөз тудыру проблемалары, диалектілік есім
сөздер ... ... ... ... сөздер, диалектілік сөз
тудырушы жұрнақ тәрізді мәселелерге байланысты талас мәселелерді сөз айтып,
нақтылы мысалдармен қазақ говорларындағы сөз ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, жүйелікке құрылған
кейбір сөз тудыру ... ... ... ... ... ... сөз тудырушы негіздер, кірме сөздерден жасалған сөз
тудырушы негіздер, әдеби емес ... ... сөз ... ... сөз ... өрісі кеңіген және ықшамдалған т.б.).
Ә. ... 1985 жылы ... ... ... тіл
ерекшеліктерінің төркіні» атты сөздігінде екі жүз жиырмадан астам сөздердің
тарихын, шығу тегін, төркінін, бастапқы ... ... ... ... ... ... ... едәуір мәлімет береді. Мүның өзі
түркологиядағы ... ... әрі ... ... ... жылы бір топ диалектологтар көлемі 27 баспа табақ алты мыңнан
астам сөзді ... ... ... ... Осы ... ... С. Аманжолов пен Ж. Досқараевтың жоғарыдағы аталған
сөздіктерінен басқа Қазақ ССР ... ... Тіл ... ... ... қорындағы лексикалық материалдар және диалектология
бойынша қорғалған кейбір диссертациялық ... ... ... тілінің диалектологиялық сөздігін құрастырудың алдында
оның инструкциясы жасалып, жан-жақты ... ... ... ... ... ... сөздіктер өзінің құрылысы жағынан, реестірлік
сөздерді түсіндіру принциптері, мысал беру ... ... ... ... құрылысына ұқсайды. Сондықтан құрастырушылар қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінің жасау ... ... ... ... ... азербайжан тілдері бойынша жасалған диалектологиялық
сөздіктердің /10/ ... және Ф.П. ... Г. ... ... ... Л.А.Покровская, К. Мусаев /11/ т.б. ғалымдардың
аймақтық лексикографияның әр ... ... ... жазған мақала-
еңбектері де ескерусіз қалған жоқ.
Ал, халық санағының мәліметіне қарағанда ... ... ... ... адам. Оның ішінде Қазақстанда 5.289.349, ... ... 518.060, ... 79.539, ... ... ... 9.606, ... 7.171 қазақ тұрады екен /12/.
Монғол Халық Республикасында 96.000, Қытай ... ... ... 5.000 /13/ ... тілі әлі ... ... ... диплом жұмысымыз қазақ диалектологиясындағы лингогеография
мәселесіне арналады. Бұл жұмысты жазу барысында С.Аманжолов, Ғ.Қалиев,
Ж.Досқараев, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... кіріспе, негізгі бөлім және қысқаша қорытындыдан
тұрады. Жұмыс ... ... ... ... берілген.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І – ТАРАУ
ҚАЗАҚ ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ЛИНГОГЕОГРАФИЯНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Тіліміздегі диалектілерді немесе ... ... ... зерттеу өткен ғасырдың 40 жылдарынан ... ... ... ... ... зерттеу дегеніміз – диалектілерді
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерді географиялық, аймақтарға бөлу ісі болып табылады.
Академик В.М.Жармунский говорлар мен диалектілерді ... ... ... ... ... ... ... тарихын, тілін
және диалектілер төркінін зерттеуде мол ... ... ... жол ашады
деген болатын /14/.
Ғылыми еңбектерде лингвистикалық география деп құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... бір саласы деп түсіндіріледі /15/.
Лингвистикалық география тіл білімінің бір саласы болса да, екінші
жағынан ... ... де ... ... Ол ... тілдік
ерекшеліктерді топтап, солардың таралу шегін айқындап, картаға түсіруде
көрінеді.
СССР ... ... ... ... ... ... принциптерін В.М.Жирмунский 1963 жылы жазған мақаласында
ұсынған еді. // 1964 жылы ... ... ... ... ... мәселелеріне арналған бесінші ... ... ... ... ... ... қалуы алынды. Бұл жайында
арнайы ... ... ... ... ... ... кейбір түркі
тілдерінде диалектологиялық атлас жасау туралы пікірлер мен ... ... ... болған еді. Оңдай жұмыстар қатарында 1944 жылы өзбек говорларын
лингогеографиялық жолмен зерттеуге арналған А.Н.Боровков ... ... ... ... және 1950 ж. ... көрген азербайжан
диалектологтары еңбектерін жатқызуға болады. Бұл ... ... ... ... ... ... мен ... тілдері ареалдық лингвистиканың проблемалары» атты еңбегінде толыға
түсті.
Ал қазақ диалектологиясында бұл ... ... ... ... ... қолға алынды. Бұл мәселе туралы
ең алғаш сөз қозғаған профессор С.Аманжолов болды.
1.1. С.АМАНЖОЛОВТЫҢ ДИАЛЕКТІЛІК ЛИНГОГЕОГРАФИЯ ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
Қазақ ... ... ... ... ... ... болды. Ол қазақ тіліндегі диалектілердің даму тарихын
халықтардың ... ... ... ... ... байланысты қарады. Ол
Маркс пен Энгельстің тайпалар одағы негізінде халық құрылады ... ... ... ... даласындағы үш жүзге ... ... VII-IX ғғ. ... ... ... /16/. Қазақ халқының негізін
құраған үш жүздің негізінде жалпыхалықтық тіл пайда болған. Ал үш ... үш ... ... пайда болды. Бұл үш тайпалық одақтың
тілі даму барысында кейін бір-біріне жақындап, ... ... ... ... ... ... деген тоқтамаға келеді. Автор жергілікті
халық өміріне тән өзгерістер ... ... т.б.) мен ... әсерінен де тіл ерекшеліктері туғанын ескертеді.
Қазақтың халық тілі мен ауыз ... ... ... және ... ... тарихын зерттеу нәтижесінде С.Аманжолов
қазақ тілінде үш диалект бар деген қорытындыға келді. Олар ... ... ...... ... Оңтүстік Қазақстан облыстарын
және Талдықорған мен Қызылорданың кейбір оңтүстік аудандарында қамтиды;
ә) батыс диалектісі – Батыс Қазақстан, Гурьев, Ақтөбе облыстарын және
Қызылорданың ... ... ... ... ... аудандарын
қамтиды;
б) солтүстік-шығыс диалектісі – Ақмола, Павлодар, Семей, Шығыс
Қазақстан, Көкшетау, ... ... ... ... ... мен ... ... кейбір аудандарын қамтиды.
С.Аманжолов қазақ ... ... ... ... ... ... қоңырат және қыпшақ тайпаларының тілін жатқызады. Бұл
тайпалар ерте замандардан бастап-ақ Ертіс, ... ... ... ... ... ... алқабын, Арқа жерін мекен еткен. Олар оңтүстігінде
– Ұлы жүз тайпаларымен, ... – Кіші жүз ... және ... солтүстігінде – алтайлықтармен және ... ... ...... қытай және ұйғырлармен шектескен.
С.Аманжолов солтүстік-шығыс диалектісін ... ... ... ... ... деп ... Қазақ тілінің диалектілері мен
қазіргі әдеби тілін фонетикалық, ... және ... ... ... салыстыра келіп, басқа диалектілерге қарағанда, солтүстік-шығыс
диалектісінің ... ... ... әлдеқайда жақын екендігін көрсетеді.
Әдеби тілдің негізіне жатқанына қарамастан, солтүстік-шығыс диалектісінде
қазір де ... ... ... ... енбейтін жергілікті тілдік
ерекшеліктер кездесетінін де ескереді.
Бірақ өзінің еңбектерінде оларға кең тоқтар, ... ... ... ... ... ... диалект ұлттық әдеби тілдің
негізіне жатты деген көзқараста ... ... ... орталық және шығыс аудандарындағы халық тілінің басқа жерге
қарағанда ... ... ... ... бұл ... соңғы кездерде
ғана зерттеліп келеді. Кейінгі ... ... ... ... да жергілікті ерекшеліктердің белгілі мөлшерде кездесетінін,
таралу сипаты әр түрлі ... өз ... ... ... ... ... Қазақстан облысы мен Семей облысының оңтүстік-шығыс
аудандарында мына сияқты тіл ерекшеліктері кездеседі /17/.
а) Дыбыстық ерекшеліктер. Ш мен ч ... ......... көпшілік – көпчілік; қамшы – қамчы; шикі – чикі; әнші -
әнчі.
Л мен д ... : ...... ... – зордық;
ұрлық – ұрдық.
А мен ә ... ...... ...... ғана –
гәна.
Е мен ә алмасуы: себеп – сәбәп; ... ... кесе – ... мен т ... әдейі - әтейі; дұрыс – тұрыс т.б.
Сөз басындағы ж қатаң айтылуы (ол шартты түрде дж- мен беріліп отыр):
жоқ – ... ...... жойбар – джойбар.
Сөз басында н ... ... ... немесе – емесе; некен-саяқ –
екен-саяқ.
ә) Грамматикалық ерекшеліктер. ... ... ... ... ... ... ... - -ғайы, -гейі түрінде айтылады: ол ... ... ... -гей ... ... ... ... жиі кездесуі: көбінекей,
сөдегей, жөнекей, кәзекей т.б.
-Лық, -лік, -лар, -лы, -лі, -лау, -леу, -ла, -ле ... ... ... д ... ... – қордық; олар – одар; биелер – ... үй – ... үй, ...... байлар – байдар.
Шылау сөздерінің қолдануында ерекшелік бар: ... ... ... ... ... ... ... тұрғай түрінде айтылады.
Қалайша, былайша, солайша, қайда сияқты сілтеу, сұрау есімдіктері
қалайшаң, былайшаң, солайшаң, қайға ... ... ... ... айылдап келу – ауылшылап (қыдырып) келу,
ақзу//ақзон – ақ шыт, ақмұрт – етіктің ішкі ... ... - өте, ...... жүгері, дүбіраяқ – ерте туған төл, жамбыл – үлкен қорған,
жарандық – саты, қалқан, жоян – зор, ...... ... - ... ... – қойма, құлдау - өзен, сай бойымен төмен жүру, поштабай тары
– тарының ... ...... ... ... – ара, ... тары – ... тонаулы – дәулетті, ауқатты, тон-тонау – ат-тон, сыйлық, ұртты адам –
қатал, бетті ... үскі біз – жуан біз, ...... ара, чүй – ... шикі көже – ... ... шүлкен – мырза, шықар – сырт, тыс ... ... ... тобы ... ... ... кезеңде
де солтүстік аймағы әлі толық зерттелмеген жоқ, сол себепті тұтас аймақтағы
жергілікті ерекшеліктер жайында үзілді-кесілді пікір айту ... ... ... ... тілінің оңтүстік диалектісі. С.Аманжолов қазақ тілінің
оңтүстік диалектісіне ... ... ... ... және ... тайпа
одақтарының тілін жатқызады. Бұл одақтар ерте замандардан бастап-ақ Жетісу,
Сырдария және Алатау алқабын, яғни қазіргі ... ... ... ... және Қызылорда облыстарының жерін мекен еткен, олар
шығысында – Синьцзянмен (Шынжан), ... ... ... ... ... тайпаларымен, солтүстік-батысында – алшын тайпалар
одағымен, оңтүстігінде - өзбек, қырғыздармен шектескен. Монғол шабуылына
дейін де, одан ... де, сол ... XVI ... ... ... қосылған
кезде де бұл тайпа одақтары Ұлы жүз болып аталады. Ерте замандардан бастап-
ақ бұлардың ... ... және ... ... бір ... ... олардың бір кездегі тайпалық тілдері бірігіп, бір ... ... ... Бұл – ... ... ... ... деп
аталады. Оңтүстік диалектісінің қалыптасуына Ұлы жүзге кіретін тайпалардың
әр түрлі табиғи-тарихи себептерге ... ... ... ... нашар болғадығы да үлкен әсер ... ... бұл ... ... көлі, Бетпақ дала, солтүстік-батысындағы ұлан-байтақ
далалар, Қызылқұм және Арал ... ... ... бөгеттер болып табылады.
Онымен бірге бұл диалектінің қалыптасуына көрші жатқан өзбек, ұйғыр, қырғыз
халықтарының тілі де әсер етті. Ұлы ... XVII –XIX ... ... ... қол астында болуы бұл диалектіге өзбек ... ... ... ... ... тілдердің негізінде қалыптасқандықтан және
әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... біріңғай емес. Кейбіреулері жалпылама түрінде ... Енді ... ... ... ... ... бір ... айтылады. Өзгешеліктердің ішінде ... ... ... ... ... ... бар және негізгі болып
табылмайтын жеке ерекшеліктері бар, сол сияқты басқа ... ... де ... диалектісінің негізгі дыбыстық ерекшеліктері. С мен ш
алмасуы: мысық – мышық, есек – ... ...... мен ч ... шұрқырау – чұқырау, шана – чана, шеге – чеге, ... ... ...... Бұл ... ... шығыс аудандарында да
кездеседі.
Д мен л алмасуы: теңдік – теңлік, тыңда – ... ......... мен п алмасуы: болат – полат, бітіру – ... ......... ...... мен н алмасуы: ертең – ерьен, өлең - өлен, көбең – ... ... ... мен п алмасуы: маңай – паңай, мақта – ... ...... мен г ... ...... көң –гөң, т.б.
П, б мен у алмасуы: кебіс – ... ...... ... ... мен й ... о жақ – о йақ, бұ жақ – бұ йақ, о (л) ...
о йерде.
С мен т алмасуы: түргесу – түгету, қысу – ... ... ... ...... мен ә ... ... – кәтті, қайтып – кәйтіп, керісінше,
әйел – айал, едәуір – адауір.
Оңтүстік диалектісінің негізгі грамматикалық ерекшеліктері. Етістіктің
жекеше ІІ жақ ... ... ... ... -қын, -кін, -ың, -ің қосымшалары
арқылы жасалған тұлғалары кездеседі: суырғын (суыр), айтқын ... ... ... ... ... (көр).
Бұйрық райлы етістіктің көпше І жағының –лы, -лі ... ... ... ... ... – барайық, келелі – келейік.
Қалау райдың бар, жоқ ... ... ... ... кездеседі:
барғым бар – барғым келеді, барғым жоқ – барғым келмейді.
Қалау ... ... ... ... ... кетті – барса игі
еді, келсе кетті – келсе игі еді.
Көмектес септігінің ... ... ... ... арқылы жасалған
түрлері кездеседі: атпынан келу – атпен келу, пойызбынан бару – аойызбен
бару.
Септік жалғауларының қызметінде ауысшылық байқалады: ... ... ... оқыдым, Арысқа тұрамын – Арыста тұрамын.
Оңтүстік диалектісіндегі лексикалық ерекшеліктер. С.Аманжолов оңтүстік
диалектісінің лексикалық ... 20 ... ... Берілген
материалдар оңтүстік диалектісі мен әдеби тіл лексикасы арасындағы ... ... ... ... ... ... ... өмірінің
барлық жағын да қамтыған. Егіншілік пен бау-бақшаға байланысты ... ... және ... ... ... ... әдеби тілге еніп, бүкіл ... ... ... ... ... ... өте ... сақталып қалған, басқа жерде кездеспейтін сөздер де аз ... тілі ... ... ... бұлардың зор мәні бар.
Оңтүстік диалектісіндегі лексикалық ерекшеліктердің бәрін бірдей беру
мүмкін болмағандықтан, төменде кейбір мысалдар ғана ... ... ... ... – ауыз үй, алдыңғы үй; аташ – пойыз, ауқат – тамақ, жұмыс,
ашық-машық, топша, ...... ... ...... ...
абырой, бақуат – қуатты, бәдірең – қияр, бігіз – біз, білік//пілік – ...... дава – ... ... ...... зат, ... – қақпа;
дарын – жаршы; датқой - өсекші, дәке – марлі, дәс ... – қол ...... ... ... – екі пұттық қап, дуал – қабырға,
дүр – шебер, маман, діт – ой, ... еге – ие, егер – ер, екше – ...... ергенек – киіз үйдің ағаш ... ...... – қайс ... жам, ... ләгон – леген, шылапшын, жемелек
– шашбау, жоғырмақта – жуықта, жозы – аласа үстел; жуалдыз – ... ...... ...... ... ... – тосаған,
зілмендей – зілдей, кәттә - зор, үлкен; кепсер – сүзгі темір, кеуірт ... ...... қам – ... ...... ... топы – тақия,
төбетей; мұқым – ... ... ... – қу, ... ... – арамза;
нам – ат, есім; нам – дымқыл, ылғал; нанбай – үлкен, зор; өтен – ... пая – ... – үй ... ... ... ...
күйлі; пешене – маңдай, бақыт; пісентті – жинақты, ұқыпты; сыйлықтау –
сыйлау; таға – ... ...... ... ...... – діңгек, тіреу; шайдоз – қара құман; шақа – жүйе, рет; ... ... ... орын ... ... ... тілмен салыстырғанда қалыптсуында,
мағынасында, ... ... бар ... ... сөз ... мөлшерде кездеседі. Мысалы: алағаудан болу – алаң болу; амалкесін
іздеу – амал іздеу; аяқ ... ...... ... ... ... ... тыс; бәз уақытта – кей уақытта; белі ... – жаны ашу; ... ... ... ... айту – ақыл айту; дуана айту – жар ... жер ... ... жер аудару; жүзі қайту – беті қайту; зыбан ұру - әлек салу; кеуім ... ... ... ... бату – қас ... ... шығу – күмән болу; қаза
біту – қаза болу; қазан боп біту – суалу, біту; қайт ... – беті ... ұру – ... ... ... қосу – ... бастыру; мият болу – біреуді
жақтау; мойынтаулық қылу – ... ... орам болу – ... парт боп
кету – ісіпкеуіп кету; пұшайман жеу – уайым жеу; ... ...... табым жоқ – көңілім соқпайды; тән алмау – мойнына алмау; тәнті болу –
риза болу; шеге-шегесімен – ... шоқ атым жер – оқ атым жер ... ... ... ... диалектісі. С.Аманжоловтың бөлуі бойынша қазақ
тілінің батыс диалектісіне ... ... ... тілі ... ... ... Арал, Қаспий алқабын, Жайық, Ор өзендері бойларын мекен
еткен. Қазіргі әкімшілік бөлу ... ... ... ... ... ... облыстарының кейбір аудандарын қамтиды. Алшын тайпалар
одағы оңтүстігінде қазақ тілінің оңтүстік диалектісімен, ... ... ... ... ... ... тілінің солтүстік-шығыс диалектісімен және
башқұрттармен шектескен. Алшын тайпалар одағы өз ... ... ... (6 ата), ... (12 ата), ... (7 ата) ... үш тайпалық
бірлестіктен құралған. Алшындар ерте ... ... ... ... ... келді. XVII ғасырдың бас кезіне дейін ... ... ... ... ... ... ең ... қосылғаны
тарихтан белгілі. Жоғарыда айтылған тайпалық бірлестіктер әр түрлі тарихи
жағдайға байланысты ұзақ ... бойы ... ... және ... тұрып, қоғамдық шаруашылық, мәдени өмірі ... ... ... ... бір ... диалект болып қалыптасқан. Бұл
қазақ ... ... ... деп ... Батыс диалектісінің
қалыатасуына татар, башқұрт тілдерінің де әсері тиген. Батыс диалектісі кең
көлемді ... ... ... тайпалық тілдердің ... онда ... ... ... ... ... ... емес. Кейбіреулері жалпылама және жиі кездеседі:
бұлардан бүкіл батыс диалектісінің басқа ... ... ... Ал ... өзгешеліктер неғұрлым шағын көлемде ғана кездеседі:
олардан батыс диалектісінің өз ... ... ... байқалады.
Батыс диалектісінің негізгі фонетикалық ерекшеліктері.
Ш мен с ... ...... ...... – соқаю; шұжық – сүжік.
Ш мен ж алмасуы: ...... ...... шаң-шұң
– жаң-жұң; қиыр-шиыр – қиыр-жиыр.
Д мен б алмасуы: додалау – ... ...... мен ж алмасуы: домалау – ... мен й ... ... сұрау есімдігі қанда болып айтылады.
О мен ұ алмасуы: соақы – ... ...... ...
ұйран; сонар – сұнар; шойнақ – шұйнақ; ...... ... ... шошқа – шұшқа.
Ө мен ү ... өгей – ... ...... ......... мен і алмасуы: бәйге – бәйгі; ерегес – ... ... ... ...... мен а алмасуы: құдағый – құдағай; ...... ... ... мен ұ ... ... – болұр; машақат – мұшақат; аз-маз – аз-
мұз.
Батыс диалектісінің ... ... ... ... І, ІІ жақтарының сыпайы түріне ілік жалғауы
қысқарған түрде қосылады: бізің – ... ...... Бұл ... ... де ... бар: ... – біздердікі; сізікілер –
сіздердікі.
Кейбір сілтеу есімдіктері ерекше тұлғаларда кездеседі: анаусы – анасы;
мынаусы – мынасы; тонау, тона – ... ... ... шағының –улы, -улі қосымшалары арқылы ... ... ...... ... – келді.
Көптеген етістіктердің тұлғасында ерекшелік бар: ......... жүрту – жүргізу; кішірту – ... ... ... жаду – ... ...... ... – қойылу; беркіну –
бекіну; еркею – еркендеу; биігейту – биіктету; ......... жатыру – жату.
-Ын, -ін, -н арқылы әдеби ... етіс ... ... ... ... ... оқыну – оқу; шығыну – шығу; болыну – болу.
Қос сөздердің ... ... ... ... қос ... ... ескі тұлғалар сақталған. Мысалы:
түйе-теге – ... ...... ...... ... қос сөздердің екінші сыңары әдеби тілде м ... ... ... п дыбысынан басталады: ат-пат – ... ...... ...... ... – жігіт-мігіт; ұпар-тұпар –
ұмар-жұмар;
б) әдеби тілде ... қос ... бар: ...... ...... қауқыл-қауқыл; ырп-ырп; ырқ-ырқ.
-Ай қосымшасы кейде барыс септігіндегі –қа орнына айтылады: (он бір)
жасай келгенде – жасқа келгенде.
Батыс ... ... ... ... батыс
диалектісінің лексикалық ерекшелігін 19 салаға бөліп береді. Берілген
материалдар батыс ... мен ... тіл ... ... ... бар екенін көрсетеді. Мәселен, мал шаруашылығын бүкіл қазақ ... ... ... оған ... ... түйе жайында) батыста ғана
кездесетін сөздер аз емес. Сондай-ақ көне заманнан сақталып қалған сөздер
де ... ... ... ... еркшеліктер жергілікті халық
өмірінің барлық жағын да қамтыған. Ол материалдардың ... беру ... ... тән ... ... ... сипатын
білдіру мақсатымен, төменде кейбір мысалдар ғана келтіріліп отыр: аданас –
туысқан; айлақ – кеме тоқтайтын жер; алқа – ... ату – ... ауыт – ... ... – үлкен; бел – темір күрек; болмай – ылғи, үнемі; бостан ... ...... ...... бүйде – бұйда; далбай – ... маса ... үшін ... бас киім; даң – даңқ; дере – науа көтеріңкі
болу үшін ... шым, тас; долы – нар ... биік ... ... беру ... адамды жүз күн өткен соң еске түсіру; дырау – ... ... ... ... жандық – ұсақ мал; жанғу – жан таласу; жар – ... жары ... ...... жыл; жедел – ерегес; жолай – жолшыбай; зымқұйым –
зым-зия; ... – ауыр қыс; ...... ...... көпшік
– жастық; көрт – лөк пен кердеріден шыққан түйе тұқымы; көрім – ...... ... – күпі; кібіт – дүкен; қарғыс – ... ... ... – ауыттың ағашы; қаязу – кеберсу; қызалақ – 11-12 ... қыз ...... ... – еңгезердей, ірі; мәш – мәсі; мойсапат – дөрекі;
нобайы – ... ... ...... өтпек – піскен нан; рабайда – анда-
санда; рә - өте, тіпті, сәрә; сой – тұқым, тек; сүй-үсмал – ... ...... ...... түс – лөк пен інгеннен
туған түйе; ұтыр – жөн, ... ...... ... ... - әл, ...... шандоз - әсем, кербез; шарқат – жібек шалы, ыза – ... жер; ілкі - ... ... ... – етке ... жұқа нан т.б.
Батыс диалектісінде бұдан басқа қолданылуына, қалыптасуында ерекшелік
бар сөз ... де ... ... ... ... ... де,
фразалық тіркестер де бар: адал зат жоқ – мал жоқ; ақ көз – ... ... – туа ... ... тұру – ... болу; албарлы болу - әбігер
болу; аман өрдіңіз бе? – ... ... ба?; ... ат ... кісі –
аулына қонақ түстін кісі; ауыз жармаған – үйретілмеген; ... бару - ... ... аяқ ... жүру – ... жүру; баз кешу – күдер үзу; бараны
қашу – үрейі қашу; беделіне сыймау – беделіне сатылмау; беті ақ ... ... өңі ... тарту; дауасын түсіру – дауасын табу; жаду беру – жадылау; ...... жар ...... газет; жаяуға салу – жаяу ... ...... бүркеу; жылау айту – дауыс айту; жырымда жоқ – жадымда
жоқ; көзінен жас тимеу – көзінен жас домалау; көңілі біту – ... ... баю – күн ... қадам ұру – қадам басу; құдаған өскен – құдағидай сыйлы
өскен; құлағым жоқ – малым жоқ; ләпай таптырмау – ... ... ... болу – ... ... нос беру – ... ... пышайман болу – түсінбей
аңыру, салқа жорту – бір сыдырғы жүріс; сыбай келу – салт келу; ... – түк ... сырт ... ...... таныту т.б.
1.2. Ж.Досқараев қазақ тіліндегі говорлар туралы
1. Ж.Досқараев қазақ ... екі ... ... тобы бар деп
көрсетеді: 1. Оңтүстік-шығыс говорлар ... ... ... Жамбыл, Алматы облыстары, сондай-ақ Талдықорған
облысының ... ... ... Киров,
Қаратал т.б.) және Қызылорданың оңтүстік-шығыс аудандарындағы халық
тілін жатқызады. 2. Молтүстік-батыс говорлар тобы. Бұған ... ... ... ... ... ... Солтүстік Қазавқстан облыстары мен Қызылорда облысының
батыс аудандарындағы (Қазалы, Арал т.б.) және ... ... ... ... ... жатқызады.
Бұл говорлық топтардың өзара айырмасын білдіретін мындай тілдік
белгілерге тоқталады.
Фонетика саласында. 1) ... ... ... ... ... ... отыруы: мәзмұн – мазмұн; кәйтеді – қайтеді;
кәрия – ... ... ... ... ... дауыстылардың басым айтылуы:
бықтыру – бұқтыру; кебе – көбе; інемі – үнемі; ...... ... ... говорларда ш айтылатын жерде оңтүстік-шығыста ч
дыбысының айтылуы: чеше –шеше; чал – шал; ...... әнчі - ... ... ... т.б.
4) Солтүстік-батыс говорларда кейбір сөздерде ы, а дыбыстардың алмасып
айтылуы: сайаз – сайыз; айқара – айқыра; ...... ...
айырмасы; ыпы-тыпы – апы-тапы т.б.
5) Солтүстік-батыс говорлардағы д айтылатын сөздерде оңтүстік-шығыс
говорларда л айтылуы: таңлай – таңдай; ...... ...... ... ... ж ... жерде оңтүстік-шығыс
говорларда дж айтылуы: джігіт – ... джоқ – жоқ; джер – жер; ... ... ... Солтүстік-батыс говорларда көбінесе б айтылатын жерде оңтүстік-
шығыс говорларда п айтылуы: пейнет – ... пида – бида ... ... ... н, ң сонорлардың алмасып отыруы,
солтүстік-батыс говорларда бұл құбылыстың байқалмауы: қалын – ... ... ... ...... өлен - өлен т.б.
9) Солтүстік-батыс говорларға қарағанда оңтүстік-шығыс говорларда с, ш
дыбыстарының жиі алмасып отыратыны: тұрмыш – тұрмыс; ешек – ... ... ... ... ... говорларда кейбір сөздерде ж, ш дыбыстарының
алмасып ... бұл ... ... ... ... ... т.б.
11) Солтүстік-батыс облыстарда кейбір сөздерде д, т алмасуы: деңіз –
теңіз; дұз – тұз; ...... ... – тиірмен т.б.
Бұдан әрі оңтүстік-шығыс говорларда ч, дж дыбыстарының қолданылуын, б-
ның м-ға алмасуын (бұны – мұны; бұнша - мұнша) тіл арты ғ, қ ... ... ... – ұру; ...... жамақ – жамау; сылақ – сылау;
жоғырмақта - жуырмақта) қарап, оның солтүстік-батыс говорларға қарағанда
көне ... ... ... ... ... ескеріледі.
Лексика саласында. 1) Қазақстанның оңтүстік аудандарындағы мына
төмендегі сияқты ... ... ... ... кепе (жер ... ... ақа (аша); қыш (кірпіш); елкезер (елеуіш); егер (ер); пешене
(маңдай); сым (шалбар); сыпыра (теріден істелген ... ... мият ... ... шар (бидайдың шөп аралас қалдығы);
кәшек//көшек (сабан); кірлен (леген); шәмбе//сәмбе (шама, сама); ... ... ... оп ... ... бастыру); шұрқан салу (әлек салу) ... ... ... көп ... ... ... көбе
(ерте туған қозвы); көпеш (кеш туған қозы); шотеке (шөп ... ... - ... ... ... - елкезер); кәкпір (ожау); бақыр
(бедре); ... ... ... ... ... оңды ... жаман мағынада); бұл (мата); манду (өсу, даму); шекейін (шейін)
т.б.
2) Солтүстік-батыс говорларда кездесетін кейбір ... әке, ... ... ... ... т.б. осы ... ... тілдерінің VIII
ғасырдан қалған жазба ескерткіштерде де кездеседі. Бұлар ... ... да ... ... әке – ... ...... сақаю –
сауығу; сұрау – басқару, билеу деген мағынада.
3) Кейбір заттар, құүбылыстар ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, оңтүстік-шығыс аудандарындағы тана, жайдақ, қора,
ұрпақ, кетпен, долы, ... ... ... қос ... ... т.б.
сөздер солтүстік-батыс аудандарында – тайынша, қотан, кебек, кептен-шот,
бұршақ, ән, жұмысқа бару, жер жырту, анда-санда т.б. ... ... ... ... солтүстік-батыс говорларда бір мағынаға ие ... екі ... ие. ... ... қос, тіршілік,
қызыл, суыру, қосу т.б. сөздердің жалпыға түсінікті ... ... ... бар: қос – соқа; тіршілік – жұмыс; ...... ...... қосу – ... ... мағынада айтылады.
Грамматика саласында. Солтүстік-батыс говорлар тобындағы мына сияқты
грамматикалық ерекшеліктер оңтүстік-шығыст говорларда кездеспейді:
1) Кейбір септіктер ... ... бірі ... береді, қызмет
жағынан толық ажырамаған: суда жүзіді – суға ... ... ... ... ... ... ... былтыр осы айда жаңбыр жауды – былтыр осы айға жаңбыр
жауды.
2) Етістіктің өткен шағының тұйық етістікке ... -үлі ... ... жасалған түрі кездеседі: барулы, жаюлы, бағулы.
3) Есімше –жақ, -шақ тұлғасында да ... ... ... говорлардағы бара йатқан, бар ... ... бара ... жатырған, бара жатыр түрінде қолданылады.
Оңтүстік-шығыс говорлардағы мына сияқты грамматикалық ерекшеліктер
солтүстік-батыс ... ... ... райдың жекеше екінші жағы - -қын, -ғын, -кін, ... ... ... ... (айт, ... орнына).
2) Ұйықтағым бар, ұйықтағым жоқ тәрізді қалау ... ... ... Көмектес септік – мынан, -бынан, -пынан сияқты көне ... мен ... ... ... ... ... –лы қосымшасының қолданылуы кездеседі: жұмысқа
уақтылы келеді (жұмысқа уақытында ... ... ... ... ... көпше І жағы –лы, -лі ... ... ... ... көрелік), баралы (барайық, баралық), аң қаралы (аң
қаралық, қарайық).
2. Ж.Досқараевтың бұл ... ... ... ... ... ... сипаты жағынан с.Аманжоловтың оңтүстік
диалектісіне жуық келеді, айырма тек екі түрлі аталуында. Ал ... ... ... ... ... ... қайшылықтар байқалады. Ол
қайшылықтар говорлардың бұл тобын тарихи жағынан негіздеуде де, ... ... де ... ... ... солтүстік-батыс
говорлардың өз ішінде кездесетін кейбір дыбыстық, лексикалық айырмашылықтар
соншалықты елеусіз, тіпті оларды диалектілік ерекшеліктер ... ... ... ... болмайды. Шынында, Д.Досқараев бұл бөлуді
тарихи жағынан дәлелдеген жоқ. Ал оның ... ... ... бір ... диалектілік ерекшеліктердің тараған көолемін дұрыс
анықтамаушылық байқалады. Мысалы, Гурьев, Батыс ... ... және ... солтүстік-батыс аудандарындағы жергілікті
халық тілінде кездесетін мына ... ... ... ... ... облыстарындағы (Семей, Қарағанды, Көкшетау т.б.) халық
тіліне тән деуге тіпті де ... ... ... алмасулар – о/ұ
(қолдану, сорақы, монша, ойран деудің орнына құлдану, сұрақы, мұнша, ұйран
деу); ы/а ... - ... ө/ү ... ... ... - дүкен); ұ/ү (шұжық
- сүжік); ш/ж (келешек – кележақ, берешек - бережақ); ж/ш ... ... ... - ... с/т ... ... - ... д/ж
(домалау - жұмалау) т.б.Сөз тұлғаларындағы ерекшеліктер – бізің, сізің –
біздің, сіздің, бізікілер, ...... ... ...... ... ... келген деген мағынада, жатыру, жатырған
(жату, жатқан), ... ... ... ... ... ... ... кейінжі (кенже), даң (даңқ); масығу (мастану), ... ... ... аса басы ... түйе-теге (түйе-мүйе),
тұянадай (тап-тұйнақтай), ірметілу ... ... ... ... ... ... ... (сақтан), қойыр (қоюлан),
ене (ен сал), кішір (кішіпрейт), еркею (еркіндеу) т.б.
Сөз тіркестерінде – баз кешу ... үзу), ... ... (апат келу),
шара көру (шара қолдану), шахаты келмеу (шамасы ... ... ... ... жар ... ... газеті), зыбан ұру (әлек салу), ... ... ... күстәнә қылу (сықақ ету), жан созу (жан таласу),
жылау айту ... ... ... өзгешеліктер – леку (шалқу), шебік (нашар, әлсіз), ұтыр
(жөн, қисын), шеке (әже, үлкен шеше), ақыр (оттық, малға шөп ... ... ... кеме ... ... орын), тәртіп (қаулы, нұсқау) ... ... ... аз ... Б±л µзгешеліктердіњ тек
батыс облыстар халќында тєе екендігі жµнінде Д.Досќараевтыњ µзі де ... ... ... ... ... (№2, 1954 жыл) маќаласында
б±л сияќты µзгешеліктерді ... ... ... ... жєне орталыќ
аудандарындаѓы халыќ тіліне тєн ... ... ... батысы мен солт‰стік-шыѓыс ... ... ... бар ... ... б±рын-аќ белгілі турколог
П.М.Мелиоранский кµрсеткен болатын /19/.
Ќазаќ тіліндегі говорларды ... ... екі ... ... ... т±рѓысынан ќарап, профессор Н.Т.Сауранбаев
та ќостайды. Біраќ ол - ... ... ... ... ... жасауѓа болмайтынын айтады /20/.
Ж.Досќараев б±л негізгі екі говорлыќ ... ... да ... ... ... ... Сырдария говорыныњ ауыспалы сипаты бар деп
ќарайды. Ал ... ... ... ... облысыныњ оњт‰стік-шыѓыс
аудандарындаѓы (Кµкпекті, Аќсуат, Жарма т.б.), ... ... ... аудандарыдаѓы (Ќапал, Алакµл, Аќсу т.б.) ... ... ... деп бµледі. Оныњ негізгі ... ш/ч ... - ... чыѓып - шыѓып), б/п алмасуы (путаќ - б±таќ, періп -
беріп ... д/л ... ... - ... ... - ... там (‰й), нор
(шоѓыр), тесе (шот), кµрпелдес (кµрпеш, кµбей), пысу (пісу), ... ати ... (ата ... ±ры ќылу ... ... чыѓарѓа чыѓу
(тысќа шыѓу), ќос ... (жер ... ... (сияќты) т.б. Біраќ б±л
говордыњ жоѓарыдаѓы негізгі екі говорлыќ топќа ќандай ќатынасы бар ... ... жоќ деп ... ... ... ... ТІЛІНДЕГІ
ДИАЛЕКТІЛЕР ТУРАЛЫ
Ќазаќ тілі тарихы мен диалектологиясы ... ... ... бірі - ... ... ... µз ењбектерінде тіл тарихына байланыстыра отырып, ќазаќ
тіліндегі диалектілік ерекшеліктердіњ пайда болуы, жалпы ... ... ... ... Ол ... ... ... Ќазаќ тіліндегі ќазіргі
диалектілік еркшеліктер XV ѓасырдан кейін, яѓни ... ... ... ... бастаѓан кезде, пайда болѓан. Б±л ерекшеліктер µзініњ
сипаты, тараѓан кµлемі жаѓынан ерте кезде ... ... ... ру-тайпалар
жігіне сай келмейді. Єрине, б±ѓан ќарап Ќазаќстан жерінде кµне ... ... ... ... ... ... ... тілдерімен ќазіргі
ќазаќ тілініњ тарихи байланысын біржола жоќќа шыѓаруѓа болмайды. Дегенмен,
халыќ тарихындаѓы, тілдегі кейінгі ... ... ... б±л ... ... ... байќалмайтындай дєрежеге жеткен.
Ќазаќтыњ бірт±тас халыќ тілініњ ... ... ... ... ... тікелей байланысты. Онымен бірге т‰ркі негіздес ... µз ... жєне ... этникалыќ топтармен бірде бірігіп, ... ... ... да ескеру керек, ќазаќ халќыныњ этникалыќ ќ±рамы
м±ныњ айќын айѓаѓы бола алады. Сµйтіп, єр т‰рлі ... мен ... ... кейіннен бірт±тас халыќ ќ±рамына ене отырып, кµшпелі мал
шаруашылыѓы жаѓдайында онан єрі ... ... ... тілдерініњ сіњіп,
жоѓалып кетуіне алып келді. Демек, ќазіргі ... ... ... ... (диалектілер) т±рѓысынан ќарап аныќтау, жіктеу
шындыќпен жанаспайды.
Диалектілер мен говорлардыњ сипаты жєне ... ... тіл ... ... ... бір ќалыпты болуы м‰мкін емес. Ќоѓамдыќ-
экономикалыќ жаѓдайларѓа жєне ... ... ... ... тілдегі диалектілік белгілер µзгеріске ±шырап отырады. ... осы ... ... ... - ... єр т‰рлі
аудандарындаѓы жергілікті халыќтыњ ќоѓамдыќ-єлеуметтік, шаруашылыќ-мєдени
µміріндегі µзгерістерге байланысты кейіннен ќалыптасќан ... ... ... ќазаќ тіліндегі диалектілік ерекшеліктердіњ
сипаты, пайда болуы туралы пікірі негізінен алѓанда осындай.
Біраќ ќазаќ тіліндегі ќазіргі диалектілік ... XV ... тек ... ... ќоѓамдыќ-єлеуметтік, шаруашылыќ-мєдени
µміріндегі µзгерістердіњ негізінде ѓана ќалыптасќан деп ... - єлі ... ... ... ... ... ... ерекшеліктердіњ
ішінде б±рынѓы тайпалыќ тіл белгілерімен ±штасып жатќандары аз емес. Ал
олардыњ ... болу ... ... ... ... ... немесе кµрші тілдермен байланысы шамалы. Ќазіргі ќазаќ
тіліндегі кµптеген ... ... ерте ... ... ... ... ... емес. М±ныњ µзі ... ... болу сыры XV ... єрі ... ... ... ... тіліндегі диалектілерді фонетикалық
өзешелікке – ш орнына ч, д орнына л ...... екі ... ... а) ... ... мен батыс облыстарындағы ш, д диалектілер
тобы; ә) Қазақстанның ... және ... ... ч, ... тобы.
Соңғы топ Сырдариядан бастап Батыс Алтай мен Тарбағатайға ... ... ... ... топта – шикі, ... ... ... ... таңдай, тыңда, тірідей, түндік, теңдік болып айтылса, екінші
топта чикі, көпчілік, чақпақ, қамчы, маңлай, таңлай, тыңла, тірілей, ... ... екі ... ... ... ... тараған белгілі территориясы
жоқ, жалпылама айтыла беретін алмасулар бар екенін көрсетеді. Оған с/ш
(тексеру – ... ...... ... – мышық, масқара - машқара), т/д
(топ – доп, тым – дым, тізгін – дізгін, теңіз - ... м/б ... ... ...... ... - шыбыш), п/б (пайда – байда, пида – бұйда,
перне – ... ... - ... ... ... ... ... алмасулардың бәрі бірдей қазақ тілінде жалпылама ... ... ... ... белгілі екенін ескерткен жөн. Мысалы: с/ш
алмасуы оңтүстік-батыс аудандарында айтылады.
Бұдан әрі Н.Саранбаев тараған территориясы белгілі дыбыстық лексикалық
грамматикалық ерекшеліктерге ... ... ... екі ... емес ... ... шағын көлемді қамтитынын ескертеді.
Дыбыстық өзгешеліктер. Солтүстік Арал маңында ұ орнына о ...... ...... ...... Орал ... бұған керісінше о
орнына ұ қолданылуы: құртынды – ... ...... Құлдау –
қолдау; Түркістан манында б орнына п, д орнына т ... ... ...... ...... пешене – бешене, пітіру – бітіру,
әтейі - әдейі, таяр – даяр т.б.
Лексикалық өзгешеліктер. а) ... ... ... ... ... әр ... мағынаға ие болуы: қарма деген сөз Жамбыл ... ... ... ... ... балықтан жасалған тамақ деген
мағынада, ...... - ... ... ...... мағынасында айтылады.
ә) Белгілі бір ұғымның, заттың әр жерде әр жерде әр түрлі ... ... ... ... ... шырпы т.б.; ұстын, белағаш, үрлік,
білік, теңге, сом, ақша, ... ... ... ... ... ... белгілі аудандарда
ғана қалыптасқан сөздер болуы. Мысалы, оңтүстік бау-бақшаның ... ... әр ... ... ... – күрбі, әңгелек, күләбі,
торлама, құс-қауын; ал балық ... ... ... ... ... ақан (ау ... белкеспе (балықтың арқа жағы), инелік
(ау тігетін ағаш ине), күркін (кішкентай балық), ... ... ... ... ... түйе ... ... түйенің түрлері мен жасына
байланысты: жон, ... ... ... қоспақ, жарбай, келе т.б. сөздер
пайда болған.
в) Көрші отырған халықтармен қарым-қатынас нәтижесінде ... ... ... ... Жетісуда қырғыз тілінен қарма (ұста деген
мағынада), ... ... киіз ... т.б.; ... ... ... (шатыр
тіреуші, итарқа) т.б.; Оңтүстік Қазақстан облысында өзбек тілінен дезмал
(үтік), мәйек (жұмыртқа), ... ... ... (қызылша) т.б.; Қостанайда
(Обаған ауданында) орыс тілінен залыш (залежь), ураш (рожь) т.б. енген
сөздер ... ... ... ... ... ... ... форма –мыш қолданылуы: жазылмыш – ... ... ... ...... ...... -сы, -са қосымшысы
орнына –шақ, -шек ... ...... ... ...... ... облыстарында, Ақтобе, Қызылорданың кейбір аудандарында -жақ,
-жек формаларының қолданылуы: бережақ – берешек, айтажақ – айтатын, алажақ
– алашақ, ... ... ... ... -улі ... ... көрулі –
көріпті, келулі – келіпті; оңтүстік пен оңтүстік-шығыстың көп ... ... ... ... формалары –лы, -лі арқылы айтылуы: баралы
– барайық, ...... ... ... ... ... ... лингогеографиялық тұрғыдан зерттеу ісі жоғарыда
аты аталған ... ... сөз ... оларда кейбір қателіктер
жіберілді. Мысалы, С. Аманжолов солтүстік-шығыс ... ... бір ... Ал ... ... ... солтүстік говорлар тобының ... бар ... ... ... ... негізінде көрінді.
Ал Ж.Досқараев пен Н.Сауранбаевтардың оңтүстік диалектілеріне шығыс
диалектілерін, ал ... ... ... қоса ... ... да ... анықталды. Әрине, аға буын ғалымдары ол қателіктер
үшін кінәлауға болмас. Себебі 1960 ж. дейін ... ... ... ... және шығыс өңірлерінің жергілікті тіл ... әрі олар ... ... де аз еді. Ол ... қателіктерін
осы тұрғыдан түсінгеніміз дұрыс деп есептейміз.
Бұл ... соңы ... ... Ш. ... пен О. ... болды. 1972 ж. Ш. Сарыбав мақала ... /23/ 1989 жылы ... пен О. ... ... ... ... монография бұл
мәселеде соңы пікірлер айтып, ... ... ... 4-ке ... ... ... говорлар тобы. Оның қамтитын ...... ... ... ... мен ... ... шығыс жағы
және ӨЗбекстан қазақтарың сөйлеу ... ... ... говорлар тобы: Оның қамтитын жерлері – Гурьев, Маңқыстау,
Ақтөбе, Орал ... мен ... ... ... ... ... ... Қарақалпақ пен Орынбор, Астрахань жеріндегі қазақтар
тілі;
3. Орталық-солтүстік говорлар тобы: Оның қамтитын жерлері – ... ... ... ... ... Торғай, Қостанай,
Павлодар өңірі мен РСФСР-ді мекендейтін қазақтар тілі;
4. ... ... ... ... ... ... мен ... облыстары,
Таулы Алтай, мен Монғол Халық республикасындағы ... ... ... ... бұл ... дұрыс саналып жүр. Ал бұл бөліктердің тілдік
ерекшеліктері алдағы ... ... сөз ... ТАРАУ
ҚАЗАҚ ДИАЛЕКТОЛОГИЯСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ЛИНГОГРАФИЯЛЫҚ ТОПТАРЫ
Жер-жердегі тіл ерекшеліктерін лингвистикалық география әдісімен
зерттеп, картаға түсіргенде, ... осы ... ... ... ... ... аударып, көңіл бөлуді қажет етеді. Ондай
жиі қолданылып, көбірек ұшырайтын сөздің бірі – ... (Изо – ... тең, ... glossa – тіл, ... ағылшынша - isogtottic tine).
Изоглосса деп ... ... ... бір ... ... шегін көрсететін сызықтарды айтады /24/. ... сөзі ... ... терминімен ұштасып, сабақтасып жатады.
Изоглостық белгілер – тілдің фонетикалық, грамматикалық, лексикалық,
семантикалық ... ... ... көрсететін белгілер. Осыған орай
олар бірнеше түрге ... Тіл ... ... еңбектерде
лингвогеографиялық карталарды тілдегі ... ... ... ... ...... ... интонациямен байланысты дауыс
ырғақтарының таралу шегін көрсететін сызықты – ... ... ... ... ... ...... синтаксистік
ерекшеліктердің таралу шегін белгілейтін сызықты – изосинтагма, ... ... ... ... ... – изолексема, ал сөз
мағынасының таралу шегін белгілейтін сызықты – ... деп ... ... көрсеткіштердің бәрі жиналып белгілі бір ... ... ... ... осы ... ... ... 4 топтағы диалекті немесе
говорлар тобы анықталған. Ол говорлық топтардың өздері де ... ... ... ... ... ГОВОРЛАР ТОБЫ
Әдеби тілден және басқа говорлар тобынан ерекшеленетін регионның бірі
– қазақ тілінің шығыс говорлар тобы. Бұл өңір ... ... көп ... Ж.Болатов тексеріп, 1970 жылы докторлық диссертация қорғады. ... ... ... тобы ... ... ... Өскемен,
Аягөз тәрізді бес говорға бөлінеді /26/.
Шығыс говорлар тобына тән, сан алуан лексикалық ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... көйлегі); кепеш
(тақия); жер арба (қалқандары зор, өзі аласа арба); жоян ... ... ... ... шылауыш (кимешек және оның сыртынан орайтын
орамал); күләпара (жауында не ... ... ... бас киім); шыт
(орамал); тошала (қарақат тәрізді жеміс ... ... ... (табыс табу); мантырау (шатасу, алжу); мұқым (бүкіл); тартпа (қол
шалғы); ... ... осы ... ... тән ... Тіпті кейбір
жейде, сым тәрізді сөздердің таралу шегі ... ... ... ұштасып
жатады.
Шығыс говорлар тобына тән лексикалық ерекшеліктердің бәрі бірдей осы
диалектіге кіретін барлық говорда кездесе бермейді. Кейбір сөздер екі не ... тән ... ... ... ... ... мен Қошаған
говорларына ортақ құбылыстар жиі кездеседі. Оған мысал ретінде ... тән ... (ет ... ... ... ... (ұнды қуырып,
сүт, май құйып жасаған тағамдар), сарымсақ (жабайы пияз), сарыбұға (шөп
басына өсетін ... ... ... ... ... ағаш ... ... (шамның жоғары жиегі), тарбаған (суыр), сүрдек (малдың
түнеген орны), дүбіраяқ (ерте, ... ... ... ... (мүйізді ірі
қараның бір түрі, яқ) сияқты ... ... ... ... ... ... төмендегіше топтайды: 1) Аягөз говоры; 2) ... ... ... говоры; 4) Шыңжаң говоры; 5) Өскемен говоры.
2.2. ... ... ... ... ... ... тобы ... диалектологтардың жеке
монографиялық еңбектері жарық көрді /27/.
Ә.Нұрмағамбетов өзінің еңбегінде /28/ тіл ... ... ... тілі ... ... тобын Орталық, Маңғыстау, ... ... ... Түркімен ССР-індегі қазақ тілі говорлары деп
іштей бес говорға бөліп қарастырады. Аталған ... осы ... ... ... ... қатар, әр говордың ... ... де ... ... ... ... батыс диалектісіне тән, барлық
говорларға ортақ лексикалық ерекшеліктерге ... ... ... ... ... ақа (жасы үлкен адамға айтылатын қаратпа сөз), айнам
(шырағым, қарағым), әйдік (үлкен, күшті), ... ... ... ... ... ... (үнемі, ылғи, өне бойы), бәкі (ұстара), бөтеке
(бұйрық), деңмент//дегмент (күміс, алтынмен әшекейлеген ... ... ... ... ... киіз үй), ... ... еңіс), жар (үйдің қабырғасы),
жар газет (қабырға газет) т.б. Ә.Нұрмағамбетов батыс ... ... ... 1) ... ... 2) Маңғыстау говоры; 3) Арал-Сыр говоры;
4) Қарақалпақ АССР-індегі ... ... 5) ... ... ... ... ГОВОРЛАР ТОБЫ
Бұл топтағы говорлардың лексикалық еркшеліктерін сөз еткенде оның сан
жағынан да, таралу шегі жағынан да біркелкі емес ... ... ... ... ... бүкіл оңтүстік говорларды түгел қамтиды. Оған
оңтүстік ... тән, ... ... ... шегі ... тілінің шығыс
говорлар тобында да кездесетін асар, там, әпке, әпкіш, ... ... ... ... ... ... ... үй тәрізді кең аумақты сипаттағы
диалектілік құбылыстарды айтуға ... ... ... оңтүстік-шығыс
облыстарындағы тұрғындар тілін лингвистикалық география тұрғысынан зерттеп,
тіл құбылыстарының таралу шегін картаға ... ... ... оңтүстік
өңірге тән кең тараған еркшелік екені анықталып отыр. Оңтүстік говорға тән
ортақ лексикалық еркшеліктердің бірі – бұл ... ... ... ... бірдей болып келуінде. Ондай ортақ кәсіби ... ... ... ... ... ... ... бау-
бақша, жеміс аттарына байланысты сөздер. Сонымен қатар күнделікті өмірде
қолданылып ... ... ... да ... оңтүстік говорлар тобында
ортақтығы байқалады. Мысалы, ақыр (малға шөп салатын орын), аққұла (қырман
қызылдағанда бөлек шығарып ... дән, ... асар ... ... атыз ... ... ... жердің бөлігі), аужар (жар-жар),
әке (қарағыфм, шырағым), бада ... бір топ мал), ... ... мал). ... ... ... ... Қызылорда говорларында
айтылады да, таралу шегі осы регионмен шектеліп, басқа ... ... жап ... ... су ... ... арықшалар),
жарма (үлкен арық), қарық (кішкене арықшалар), саяпана (көлеңкелі жер,
баспана), ... ... ... ... ... шопақ (қауын-қарбыздың
дәні, ұрығы) сияқты сөздер аталған говорларға тән құбылыстар.
О.Нақысбеков қазақ ... ... ... ... алты ... 1) ... ... 2) Қызылорда говоры; 3) Шымкент говоры; 4) Шу
говоры; 5) Жетісу говоры; 6) ... ... ... ... ... ... тілінің жергілікті ерекшеліктерін зерттеп, республикамыздың
түпкір-түкпіріне және одан тыс ... ... ... ... ... ... экспедициялардың басталуына жарты ғасырға жуық
уақыт болса да, осы ... ... бұл өнер ... ... келеді. Осы
мерзім ішінде республикамыздың оңтүстік өңірінде, батыс аймақтарына жиірек
экспедициялар жасақталып, көбірек назар аударылған. Арқа ... ... ... ... аз жиналуына, біріншіден, алғаш рет
кадрлардың жеткіліксіздігінен болса, екіншіден, солтүстік-шығыс ... ... ... деп ... ... де ... керек. Алайда, соңғы
жылдары диалектологиялық экспедициялар Арқа қазақтары тілінде де әдеби ... ... ... тар ... ... бар, ... отырған аймақ
шегінде ғана қолданылатын ерекшеліктердің, ... ... ... ... көз ... ... Профессор С.Аманжолов та солтүстік-шығыс
облыстары тілін тірек диалектісі деп санағанмен, бұл ... де ... ... өз ... ... ... ... /30/. Қазақ диалектолгия
ғылымының ірге тасын қалаушылардың бірі - ... ... ... ... ... облыстарды Шығыс Қазақста,
Семеймен қосып, солтүстік-шығыс ... деп ... ... ... ... ... Тіл ... институты тарапынан ұйымдастырылған
жылма-жылғы диалектологиялық экспедициялардың барысындағы ... ... ... ... республикамыздың шығыс
жағындағы тұрғындар тілнің едәуір айырмашылығы бар екені ... ... ... ... ... мол ... ... қазақтарының тілә жайлы бір ғана ... ... ... ... ... ... ... Көкшетау,
Қарағанды облыстарының ... ... ... ... ... ... жарық көрді /32/. Осы мақалалар мен
монографиялық еңбекте ... ... ... ... сан ... ... ерекшеліктердің бар екені анықталды. Орталық-
сүлтүстік ... ... ... бір-бірінен лексикалық айырмашылықтары
бар. Ол жайында салыстыру материалдар ... ... ... ... ... Аманкілді тұрғындары тілінде батыс говорлар
тобының әсері мол екенін, Жезқазған, Қарағанды облыстарының ... ... ... тобыныі әсері бар екенін, кейбір сөздердің ... ... ... ... говорлар тобы жеке-жеке
топтастырып, бөліп айту келешекте ... ... ... міндеті
болмақ.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ диалектологиясын лингогеографиялық тұрғыдан зерттеу ісі жоғарыда
аты аталған ғылымдар еңбегінде сөз ... ... ... ... С. ... солтүстік-шығыс говорларын бірге бір топта
қарастырған. Ал шығыс говорлар тобының ... ... ... ... бар ... ... жинақталған материалдар негізінде көрінді.
Ж.Досқараев пен Н.Сауранбаевтардың ... ... ... ал ... ... диалектілерін қоса қарастырудың қате
болғандығы да ... ... ... аға буын ... ол қателіктер
үшін кінәлауға болмас. 1960 ж. дейін аталған өңірлердің, әсіресе, оратылқ,
солтүстік және шығыс ... ... тіл ... жиналған, әрі
олар туралы деректер де аз еді. Ол ғылымдар қателіктерін осы ... ... деп ... ... соңы ... айтқан Ш.Сарыбаев пен О.Нақысбаев еңбектері
болды. 1972 ж. ... ... ... 1989 жылы Ш.Сарыбаев пен О.
Нақысбековтың ... ... ... ... бұл ... соңы
пікірлер айтып, қазақ диалектілерін лингогеографиялық тұрғыдан 4-ке бөледі.
Оңтүстік ... ... Оның ... ...... Талдықорған,
Шымкент, Жамбыл облыстары мен Қызылорда облысының шығыс жағы және ... ... ... ... ... говорлар тобы: Оның қамтитын
жерлері – Гурьев, Маңқыстау, Ақтөбе, Орал ... мен ... ... ... ... және ... Қарақалпақ пен Орынбор,
Астрахань жеріндегі қазақтар тілі.
Орталық-солтүстік говорлар тобы: Оның қамтитын ...... ... ... ... Жезқазған, Торғай, Қостанай,
Павлодар өңірі мен РСФСР-ді мекендейтін қазақтар тілі.
Шығыс говорлар тобына ... ... ... мен Семей облыстары,
Таулы Алтай, мен Монғол Халық республикасындағы қазақтар тұратын өңірлер.
Қазіргі кезеңде бұл бөлік дұрыс саналып жүр. Ал бұл ... ... ... ... да ... шаруа болмақ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Аманжолов С.А. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алма-
Ата, 1959. Ч.1.
2. Бұл ... ... ... ... ... Аманжолов С.А. Вопросы истории и диалектологии казахского языка. – Алма-
Ата, 1959. Ч.1; ... Ж., ... Ғ. ... ... ... Бірінші бөлім. – Алматы, 1951; Омарбеков С. Қазақтың
ауызекі ... ... ...... ... Ә. ... қазақтардың тілі. – Алматы, 1974;
Соныкі. ... тілі ... ... ...... 1978; ... Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы.- Алматы, 1972; Қалиев Ғ. Қазақ
диалектологиясының мәселелері. – Алматы, ... ... Т. ... ... ... ... (Өзбекстандағы қазақ
говорларының материалдары). – Алматы, 1975.
5. Қалиев Ғ. Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру. – Алматы, 1985.
6. Нұрмағамбетов Ә. Жергілікті тіл ... ...... Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі / Құр.Ж.Досқараев, Қ.Айтазин,
Ш.Бектұров, ... ... ... ... ... – Алматы, 1969.
8. Сарыбаев Ш. Инструкция для составления диалектологического словаря
казахского языка // Қазақ ...... 1965. ... ... ... ... бір ... түсіндірме сөздігінің инструкциясы /
Құр. Г.Жәркешева, Ғ.Мұсабаев, І.Кеңесбаев. – ... ... ... сүзлек // Төзүчеләр: Н.Б.Борһанова, Г.Якупова. Икенче
чыгарылыш. – Қазан, 1953; Диалектологик сүзлек. 3-кисәк / ... ...... 1958; Азәрбаjчан дилинин
диалектоложи лұғәти. Бирчиллик. – ... ... ... Ф.П. ... ... ... ... говоров. – М., Л., 1961;
Соныкі; Об ... ... ... ... ... – М., 1957. №2; ... Г. О принципах составления
областных словарей: Уч.зап. Ярославского Гос. пед. Института ... ... ...... 1957. Вып. 26(36); ... О ... ... диалектологического словаря
азербайджанского языка // Вопросы диалектологии ... ... ... 1960; Махмутова Л.Т. О ... ... ... ... // ... ... Г.О. О принципах
составления диалектологического словаря киргизского языка // Вопросы
диалектологии тюркских ... ... 1963. Т.3; ... Л.А. ... словаре казахского языка // Сонда.
12. Численность и состав населения СССР (по ... ... ... 1979) // ... и ... 1984. С. 139.
13. Брук С.И. Население мира. Этнодемографический ... ... и ... ... – М., 1986. – ... ... В.М. О ... атласе тюркских языков СССР // Вопросы
диалектологии тюркских языков. – Фрунзе, 1968. – с.90.
15. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов.. – М., 1966. – ... ... С. ... ... и ... казахского языка.Ч.1. –
Алма-Ата, 1959.- стр.31.
17. Ж.Досқараев, Ғ.Мұсабаев. Қазақ тілінің жергілікті ... ... 1951. 43-49, 73-79 ... ... тілі ... ... мәселелері», «Қазақ диалектологиясы» (1-шығуы, 1965)
атты жинақтардағы Ж.Болатовтың мақалаларын қараңыз.
18. Ж.Досќараев, Ѓ.М±сабаев. Ќазаќ тілініњ жергілікті ерекшеліктері. ... 1951. 19-25 ... ... ... ... ... киргизского языка. -
Запмски Вост. отд.Археолог. русск. об-ва. т.ХІ, 1897-98 г., 363-364 бб.
20. Вопросы истории и диалектологии казахского языка. Вып.І. - ... - 15 ... ... ... ... ... говоров казахского языка. -
Известия Академии наук Казахской ССР. Серия общественная. № 4, 1966, ... ... ... в ... ... языке. - «Вопросы
языкознания». 1955. №5.
23. Сарыбаев Ш. ... ... ... языка // Совтеская
тюркология. 1972. №3.
24. Ахманова А.С. Словарь ... ... – М., 1966. ... С., ... Т. ... словарь лингвистических
терминов. – Алма-Ата, 1966. – ... ... В.М. О ... атласе тюркских языков Советского
Союза // Вопросы языкознания. 1963, № 6.
26. Болатов Ж. Восточная группа говоров казахского языка и ее ... ... ... ... ... докт. Филол. наук. – Алма-Ата, 1970.
27. Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ... ... 1965; ... Ә. ... ... тілі. –
Алматы, 1974; Соныкі. Қазақ тілі говорларының батыс тобы. – ... ... Н. ... ... ... ерекшеліктері. – Алматы,
1981.
28. Нұрмағанбетов Ә. Қазақ тілі ... ... ...... 1974. –
5 б.
29. Нақысбеков О. Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы. – Алматы, 1982. – ... ... С. ... ... и ... ... ... – Алмата,
1959. – с. 172.
31. Байжолов А. Языковые ... ... ... ... дис.. ... ... наук. – Алма-Ата, 1964.
32. Досқараев Ж. Ұлытау, Жезқазған ... ... ... ... ҚТТ мен ДМ ...... 1960; ... Ш.Ш. Көкшетау облысы
Шучинск, Еңбекшілер аудандарында ... ... ... ... // ҚТТ мен ДМ. 3- ...... 1963.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ диалектологиясындағы лингогеография мәселесі13 бет
Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың әдістемесі (мектепалды даярлық топтары)91 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Көркем мәтіндердегі диалектизмдердің этномәдени мәні38 бет
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет
Қазiргi дүние жүзiнiң этникалық мiнездемесi17 бет
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма441 бет
Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың мағыналық құрылымы мен лексикографиялану ерекшеліктері24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь