Х–XII ғасырлардағы Қарахандар мемлекетінің мәдени мұрасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.7

1 Х.ХІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАРАХАНДАР МЕМЛЕКЕТІНІҢ МӘДЕНИ МҰРАСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІМЕН ТӘН ҚАСИЕТТЕРІ

1.1 Қарахандар мәдениетіндегі Ұлы Жібек жолының орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8.13
1.2 Қарахан кезіндегі исламның таралуы ... ... ... ... ... ... ... ... ..14.27

2 ҚАРАХАНДАР МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҒЫЛЫМ МЕН ӘДЕБИЕТІ

2.1 Саманидтердің Қарахан мемлекетінің мәдениетіне ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28.30
2.2 Қарахандар кезеңіндегі рухаи мәдениетінің ұлы тұлғалары: Жүсіп Баласағұн және Махмұд Қашғари ... ... ... ... ... ... ... ... ..31.46

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48.50
Тақырыптың өзектілігі. Қарахан мемлекеті ІХ ғасырдың екінші жартысынан ХІІІ ғасырдың алғашқы он жылдығы арасында өмір сүрген ең ірі ортағасырлық мемлекет. Қазіргі Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияның Шығыс жартысында Амударияға дейінгі аумақты алып жатқан бұл мемлекеттік құрылым тарихы өте қызықты әрі күрделі. Қарахан мемлекетінің құрылуы қазіргі Қазақстан мен Орта Азия халықтарының тарихында маңызды орын алады. Қарахан мемлекетінің құрамына кірген қарлұқ, шігіл, яғма, тухси, т.б. тайпалар қазақ, өзбек, қырғыз т.б. халықтардың қалыптасу процессінде шешуші рөлге ие болды десек қателеспейміз.
Қархандар әулеті мемлекеті дәуірі мәдени дамуы жағынан гүлдену процессін бастан өткізгені белгілі. Алайда осы мәдени гүлденуге ислам дінінің әсері, мәдени өрлеу процесін жүйелі түрде бағалау мәселесі де зерттей түсуді талап етеді. Себебі осы күнге дейін европацентрезім тұрғысынан Орта Азия мен Қазақстан халықтары осы кезенде мұсылмандық ренессанс құбылысында бұл процеске толық қосылмайды тек, “Шағылысты Ренессанс” (конрат) түрінде мәдени дамуды бастарынан өткізді деген пікір қалыптасты. Бұл дегеніміз араб – мұсылман мәдениеті келгенге дейін аталған аймақта өзіндік мәдени даму үрдісі болмаған.
Бұрынғы кеңестік тарихнамада қазақ халқының аса бай мәдени және тарихи мұрасы, көшпелі өркениеттің дүние жүзілік тарихта атқарған рөлі бағаланбай келді. Дүние жүзілік мәдениеттің дамуы тек отырықшы өркениет пен шаруашылық жүргізуге байланыстырылды. Адамзат мәдениеті мен техникалық барлық жетістіктері еуропалық өркениетке ғана теңелді. Қазақстан тарихы Орталық Азия елдерінің түрік халықтары тарихынан оқшаулатылды. Бұл сарын «ресми» тарихнамада кең таралды. Бірақ, ол біркелкі дамыған жоқ. Археология, этникалық антропология, этнография, ертедегі және ортағасырлар тарихы саласында негізгі нақты және теориялық қағидалары осы кезде де мойындалмай отырған көптеген еңбектер жарыққа шықты. Социализм дәуіріндегі ғылыми әдебиетті қабылдамау керек, себебі онда идеологиялық өзгешіліктердің таңбалары сақталған, кәсіби емес деген пікір бар.
1 Баласағұн Жүсіп «Құтты білік». Көне түркі тілінен аударған
А.Егеубаев. А., «Жазушы» - б 616.
2 Бируни Абурей хан. Памятники минувших поколений / Пер., примеч.
М.А.Салье// Избранные произведения. Т., ФАН, 1952.Т.1. – б 780.
3 Юсуф Баласагуни Благодатное знание / пер. С.Н.Иванова. Л., Наука,
1990 – с 711.
4 Дулати Мұхаммед Хайдар «Тарих и Рашиди» Перевод Персидского
языка, 2 изд. А., «Санат» 1999 – с 656.
5 Махмуд Кашгарий. Девону луготит турк. Т.І. ФАН, Ташкент, 1960.
// Киргизия при Караханидах / под ред. Е.А.Давидович. Фрунзе, 1983.
-с 500.
6 Қашқари Мұхаммед Түбі бір түркі тілі (Диуани лұғат ат түрік) А.,
«Анна тілі», 1993 Т.1 – б 192.

Зерттеулер:
7 Абрамзон С.М. Киргизы и этногенетические и историко-культурные
связи. Л., Наука, 1971 – с 288.
8 Бартольд В.В. Тюрки. Двенадцать лекций по истории турецких
народов. М., Наука, 1983 – с 650.
9 Бартольд В.В. О христианстве в Туркестане в до монгольский период
(по поводу семиреченских надписей) Т 8 М., Наука, 1893 – с 731.
10 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. Л., Наука,
1927 – с 723.
11 Бартольд В.В. Ислам и культура мусульманства. М., Наука, 1992
- с 780.
12 Байпаков К.М. Средневековые города Казахстана на Великом
Шелковом пути. А., Ғалым, 1998 – с 216.
13 Беленицкий А.М., Бектович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый
город Средней Азии. Л., Наука, 1973 – с 512.
14 Валитова А.А. К вопросу о классовой природе Караханидского государства. Фрунзе, Илим, 1963.-с 790.
15 Валитова А.А. Юсуф Баласагунский и его Кутадгу билинг. М., Наука, 1951 - с 255.
16 Великие ученые Средней Азии и Казахстана (VIII-XIX вв.) / под ред. К.Бесембиева и М. Сатбаева. Алма-Ата, Рауан, 1965 – с 300.
17 Давидович Е.А. О двух караханидских каганатах // Народы Азии и Африки. 1968, №1 – с 50.
18 Иванов С.Н. О "Благодатном знании" Юсуфа Баласагунского. Наука М., 1993 – с 276.
19 Кәрібаев Б.Б.Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» еңбегіндегі кейбір тарихи оқиғалардың мерзімі туралы іңғ //ҚазМУ хабаршысы.Тарих сер.1996 -60 №37
20 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье. СПб, 2000 – с 258.
20 А.Н.Кононов Поэма Юсуфа Баласагунского "Благодатное знание". Наука М., 1983 – с 230.
21 Караев О. История Караханидского каганата (X-XIIIвв.). Фрунзе, Илим 1983 – с 266.
22 Культура и искусство народов Средней Азии в древности и средневековье/ под ред. Б.Г.Гафурова., Б.А.Антвинского. М., Наука 1979 – с 305.
23 Нуртазина Н.Д. Ислам в истории средневекового Казахстана (историко - культорологическое исследование). Алматы, 2000 – с 309.
24 Нуртазина Н.Д. Қазақ мәдениеті және ислам. А., 2002 – б 208.
25 Микульский Д.В. Пророчества в арабо-мусульманских династийных хрониках ІХ-Х вв.// Бартольдовские чтения. М., Наука,1990-с 336.
26 Муталибов С. Предисловие к книге "Махмуд Кашгари", "Диван лугат ат-тюрк". Т.1. Ташкент, 1960-с 190.
27 Малов С.Е. Кутадгу билик - факсимиле. Сов. Востоковедение. М.,Л.,Т.5 .1998 –с456.
28 Таиров С.М. «Шелквый путь» - как проводник духовной культуры и исскуства. А.,1983-с 465.2
29 ТенишевЭ.Р.Язык древних среднетюрских писменных памятников в функциональном аспекте.М., Наука, 1979 -с 488.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ....................................................................
.....................3-7
1 Х–ХІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАРАХАНДАР ... ... ... ТӘН ... ... ... Ұлы ... жолының
орны........................................................................
.........................8-13
1.2 Қарахан кезіндегі исламның таралуы..................................14-
27
2 ҚАРАХАНДАР МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҒЫЛЫМ МЕН ... ... ... ... ... ... ... рухаи мәдениетінің ұлы тұлғалары: ... және ... ... ... МЕН ... ... ... ... ІХ ... ... ... ғасырдың алғашқы он жылдығы арасында өмір сүрген ең ірі ортағасырлық
мемлекет. ... ... ... мен Орта ... ... ... ... аумақты алып жатқан бұл мемлекеттік құрылым тарихы өте
қызықты әрі күрделі. ... ... ... ... ... мен
Орта Азия халықтарының тарихында маңызды орын алады. ... ... ... қарлұқ, шігіл, яғма, тухси, т.б. тайпалар қазақ, ... т.б. ... ... ... шешуші рөлге ие болды десек
қателеспейміз.
Қархандар әулеті мемлекеті дәуірі мәдени ... ... ... ... өткізгені белгілі. Алайда осы мәдени гүлденуге ислам
дінінің ... ... ... ... жүйелі түрде бағалау мәселесі де
зерттей ... ... ... ... осы ... ... ... Орта Азия мен Қазақстан халықтары осы кезенде ... ... бұл ... ... ... тек, ... (конрат) түрінде мәдени дамуды бастарынан өткізді деген пікір
қалыптасты. Бұл дегеніміз араб – мұсылман ... ... ... ... өзіндік мәдени даму үрдісі болмаған.
Бұрынғы кеңестік тарихнамада қазақ халқының аса бай мәдени және тарихи
мұрасы, ... ... ... ... ... ... рөлі ... Дүние жүзілік мәдениеттің дамуы тек отырықшы өркениет пен шаруашылық
жүргізуге байланыстырылды. ... ... мен ... ... ... ... ғана ... Қазақстан тарихы Орталық
Азия елдерінің түрік халықтары тарихынан оқшаулатылды. Бұл ... ... кең ... ... ол біркелкі дамыған жоқ. Археология,
этникалық ... ... ... және ортағасырлар тарихы
саласында негізгі нақты және теориялық қағидалары осы кезде де ... ... ... ... ... Социализм дәуіріндегі ғылыми
әдебиетті қабылдамау керек, себебі онда ... ... ... ... емес ... пікір бар. Алайда бұл зерттеулердің
тым идеологиялануын ескерген күнде де бұл ... бас ... ... олар ... тарихи ой-пікір эволюциясын зерттеу үшін
маңызды деректеме, екіншіден өткен сын көзбен қарауға ... ... ... ... ... ... орын алған өзгерістер тарих
ғылымының алдына ... ... ... ... ... пайда болды. Тарих тақырыбына жазылған бұл еңбектер ... ... ... ... күрделі мәселелері кәсіби емес,
әуесқой деңгейде шешілетіндері аз емес. Ал, ... ... ... ... ... ... ... ғылымының ғылыми негіздеріне
де нұқсын келтіреді.
Қоғамның объективті ... ... ... мен ... тарихы үрдісінің үздіксіздігін, қазақ ... ... ... ... ... ... күнге дейінгі сабақтастығңын жаңа
айқындамалар тұрғысынан ашып көрсету үшін жаңа ... ... ... ... ... мен ... Бітіру жұмысымызды жазу барысында
қарахан мемлекетінің басқа ... ... ... ... ... ... көтерілгенін дәлелдеу. Осы ... жету ... ... ... шешуді көздейді:
- Қарахандар кезеніндегі мәдени мұрасының ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... ... мәдениетіндегі Ұлы Жібек жолының орны.
- Х- ХІІІғғ қалалар мен қала ... ... ... ... ... ескерткіштері.
- Қарахандар мемлекетінің ғылым мен әдебиеті.
- Саманитердің Қарахан мемлекетінің мәдениетінің ықпалы.
- Қарахандар кезеніндегі ... ... ұлы ... : ... және ... ... зерттелу деңгейі: Проблеманың нақтылы зерттелуі мен оның
тарихнамасы өзара байланыста екендігі ... ... ... ... осы ... тарихы ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап
зерттеле бастады. ... орыс ... ... ... мен оның ... ... И.Н. Березин, В.В.Радлов,
В.В.Бартольд есімдерімен тығыз байланысты. Қарахандар әулеті ... ... ... ... ... ... болады.
Бірінші кезеңді Х.Д.Френ зерттеулерінен бастап ХІХ ғасырдың аяғына
дейінгі ... ... ... Осы ... ... тақырыбына
қатысты мәселелерімен айналысқан орыс және шетел тарихшылары ... ... ... Г.В.Вамбери, Б.А.Дори,
Г.Г.Хворс, Ф.Г.Скрайн, Е.Д.Росс [1;14-б]. т.б. ... ... ... ... зерттеушілердің еңбектеріне талдау жасай келе, олардың көпшілігі
қарахандар әулеті билеушілерінің шығу ... ... ... ... ... мәселелері мен зерттеліп отырған династия билеушілерінің
генеологиялық және хронологиялық кестесін жасау ... ... ... ... ... ... XX ғасырдағы зерттеушілердің еңбектері құрайды. Осы
екінші кезеңдегі зерттеушілер еңбектерін шартты ... ... ... ... деп ... Мәселен XX ғасырдың бірінші жартысы мен
ХХ ғасыр екінші жартсынан кейін жарық көрген еңбектер тобы. Бірінші ... ... ... ... ... ... тікелей ірі
шығыстанушы, атақты ғалым В.В. Бартольд есімімен тығыз байланысты. ... ... ... ... В.В. ... еңбектерінің өзі
түтас бір мектеп тәрізді маңызды орын алады. Зерттеуші бірінші ... ... ... ... шығыс авторларының мәліметтерін
пайдалана отырып оларды саяси тарихын мүмкіндігінше толықтай ... ... ... ... ... деректерді ғылыми айналымға бірінші болып
енгізді. Бұл туралы тиісті ... сөз ... Осы ... ... ... ... мәселелер туралы А.Ю. Якубовский [3].,
археологиялық ... ... ... ... ХХ ... ... ... еңбегіне тән ерекшеліктер реттінде
қарахан әулиеті мемлекетінің тарихына қатысты жазба деректердің ... ... ... ... кенінен пайдалану тән. Осы
кезенде ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан кейінгі зерттеулер көбінесе археолог
ғалымдардың есімімен байланысты. Осы кезендегі ... ... ... орта ... ... мен ... ... жүргізілген
археологиялық зерттеулер мәселенің көптеген қырларын жаңаша тұрғыдан
түсінуге көмектесті. Әсіресе ... ... ... ... ... дамуы, саяси құрылымымен мәдени өмірінің көптеген мәселелері
ашыла түсті. Осы мәселеге ... ... ... ... ... тоқталамыз.
1983 жылы Фрунзе қаласындағы қырғыз тарихшысы О.Қараевтың қарахандар
әулиеті мемлекетінің ... ... ... ... жарық қөрді.
Бұл еңбекте қарахандар мемлекетінің осы уақытқа дейінгі зерттелу ... ... ... ... осы ... ... ... тірек нысанына айналды.
Қарахандар әулиеті тарихына қатысты еңбектерді ХХ ... ... ... ... құрайды. Бұл еңбектер әсіресе отандық, Қазақстандық
тарихшылардың есімдеріне байланысты осы ... ... ... ... ... ... ... шығу тегіне қатысты мәселе әле күнге
дейін басы ашық күйінде қалып отыр. қарахан ... шығу ... ... ... тың ... ... ... зерттеуші қарахандар
әулеті билеушілерінің исламға шын берілген жандар ... ... ... ... ... деп ... ... зерттеуші
қарахандар әулеті билеушілерінің исламға шын берілген жандар екендігін
дәлелдейті ... ... ... ... ... ... енгізді
[5].
Қарахан мемлекетінің көптеген мәселелері зерттелген, мәдени дамуына да
зерттеушілер назар аударғанын көреміз, бірақ тыс ... ...... ... ... тек ғана ... өркениетіне қосылғаннан
болды ма, әлде жергілікті көшпелі ... ... ... де ... ма?
Сонымен қатар, екінші назар ... ...... ... ...... ... мұсылмандық рененсансқа кіреді.
Зерттеу жұмысының деректік негізінде – археологиялық деректер және
Жүсіп Баласағұн мен ... ... ... ... Сонымен қатар
мұрағат құжаттарының жинақтарында жарияланған деректерді пайдаландым [6].
Сонымен, Қарахандардың саяси және ... ... ... ... ... ... ... ықпал етті. Қарахандар тұсындағы
Шығыс Түркістандағы мұсылман иеліктерінің шекарасы туралы Махмұт Қашқари
еңбегінде «Диуани лұғат ит ... - ... ... ... ... мен ... ... тектестігін, рухани туыстығын, ... ... ... ... ... ... [7]. ... отырықшы аудандар басты екі жолдың бойында – Гучен мен Турфанға
апаратын солтүстік жол мен Хотаннан Тарим өзені ... ... ... ... ... ... ... Қашқариден біз осыған байланысты
мынадай мәлімет аламыз: Усми – Тарим – ... ... ... ... және ... құмға сіңіп кеткен үлкен өзеннің аты» [8].
Зерттеудің методологиялық негіздері. Бітіру жұмысымызда алға қойылағн
мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету үшін ... ... ... және
осы заманғы методологиясының тәсілдерін пайдалануға ұмтылдық. Мәселелер
тарихилық, обьективтілік тұрғыдан салыстырып қарау ... ... Бір ... ... бірнеше зерттеу еңбектерін қатарластыра
алып, салыстыра тексеру, анализ – синтез тәсілін ... ... жазу ... ... ... тәсілдерді пайдалана
отыра, дұрыс ғылыми негізделген ... ... ... хронологиялық шеңбері: Бітіру жұмысы X-XII ... ... Орта ... ... ... ... Амударияға дейінгі
аралықта құрылған қарахан әулеті мәдениетіне арналған.
Бітіру жұмысының ... ... ... кіріспе, қорытынды
бөлімдермен қатар екі тараудан (II тарау екі ... және ... мен ... ... тұрады.
1. Х–ХІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАРАХАНДАР МЕМЛЕКЕТІНІҢ ... ... ТӘН ... ... мәдениетіндегі Ұлы Жібек жолының орны
Қарахан мемлекеті ІХ ғасырдың екінші жартысынан ХІІІ ғасырдың ... ... ... өмір ... ең ірі ... мемлекет. Қазіргі
Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияның Шығыс жартысында Амударияға дейінгі
аумақты алып жатқан бұл ... ... ... өте ... әрі күрделі.
Қарахан мемлекетінің құрылуы қазіргі Қазақстан мен Орта Азия ... ... орын ... ... ... құрамына кірген қарлұқ,
шігіл, яғма, тухси, т.б. тайпалар ... ... ... т.б. ... ... шешуші рөлге ие болды десек қателеспейміз.
Қарахан мемлекетінің ... және ... ... ... ... зор рөл ... бұл конфедерацияға
қарлұқтармен бірге ... ... ... ... ... ХІ ... яғма анағұрлым солтүстікке таман – Іле ... өмір ... Ал осы ... ... ... ... ... келген жікілдер қоныстанды. ... ... ... ... ... ... ... және т.б. өңірлерде шоғырлана
қоныстанған ... топ ... ... ... ... ... ... Испиджабқа дейінгі
және шығыста Қашғарға дейінгі ұлан – байтақ аумақта саяси оқиғалармен,
сондай – ақ ... ... ... ІХ ... ХІІ ... ... дәуір Орталық Азия үшін отырықшылық пен көшпенділіктің, егіншілік
пен мал шаруашылығының біртұтас ...... және ... ... ... ... ... ықпалдастығының дәуірі болды. Бұл
кезеңнің басты ерекшелігі – отырықшылық ... ... ... болды,
мұның өзі қоғамның жалпы прогресімен, егіншілік – мал шаруашылығы қорының,
сауданың дамуымен және этникалық біртұтастықтың ... ... ... ... жолы” - Жерорта теңізінен Қытайға дейін Евразияны көктей
өтіп жатқан керуен ... ... ... ... ал сонау ежелгі
дәуірдегі орта ғасырдағы осы аймақтардың ауда және ... ... ... аса ... ... ... Қазіргі жоба адамзат тарихы
бойынша Шығыс пен батыс халықтарының ... ... ... ... – қатынас сырын жан – жақты зерттеп білуді мақсат етіп ... Ол ... ... ... өтетін елдердің ғылыми және мәдени топтарының өзара
пікір алысуына, мемлекеттер арасында мәмілеге келу ... ... ... ... тек ... ... дейінгі ІІ ғасырдың орта шенінен
бастап қана тұрақты дипломатия мен сауданың күре тамырына ... ... бәрі ... У – ... ... ... ... жұмсаған князі
Чжон – Цзян бастаған елші ... Хань ... ... кезінен, яғни
138 жылы басталды. Ол осы күнгі Ауғаныстанның шет ... жете ... ... ішкі ... ... ... дейін тура жолмен ұңғыш рет
жүріп өтті. Содан соң жібек тиелген керуен Батысқа соның ... ... ... теңізінен, Таяу және Орта Шығыстан, Орта Азиядан тауарлар
алып қайтты.
Қытайдан батысқа Ферғананың үстінен өтіп ... ... ... да
қолайлы жолға қарағанда Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы өтетін ... VІ – VІІ ... ... ... ... ... Орта Азия ... сауда жолдарын қадағалап отыратын түрік қағандары отырды. Екіншіден,
Ферғанадан өтетін жол VІІ ғасырдағы өзара қырқысулар ... ... ... Үшіншіден, түріктердің ауқатты қағандары теңіздің арғы
бетінен әкелінетін тауарларға құштар ірі тұтынушыларға айналды.
Сөйтіп бұл ... ... да VІІ - ХІV ... елшілер мен сауда
керуендері негізінен осы жолмен ғана өтіп ... ... ... бұл ... ... өзгеріссіз қала алмады. Жүздеген жылдар көлемінде оның не анау, не
мынау бөлігі, не жекелеген тармақтары жанданып, жоғарырақ мәнге ие ... ... ... ... ... ... ... де олардың бойындағы
қалалар мен сауда бекеттері құлдырай ... ... VІ – VІІІ ... жол ... ... – Иран – Орта Азия – ... ... – Талас
алқабы – Шу алқабы – Ыстықкөл қазан – шұңқыры – ... ... ... Бұл ... ... бір ... ... айтқанда тағы бір
жол Византиядан Дербент арқылы шығып, Каспий жағалауын – ......... ... кесіп өтіп, жоғарыда аталған негізгі жолға
келіп қосылды. Батыс түрік қағанаты Византиямен сауда ... ... ... кезде бұл жол олардың қарсыласы Сасанидтік Иранды айналып
өтеді. ... ІХ – ХІІ ... Орта ... Орта және таяу Шығыс, Кіші
Азия арқылы Сирияға, Египед пен Византияға баратын жолға қарағанда бұл ... ... ол жол ХІІІ – ХІV ... ... жанданды. Бұл құрлықтағы
саяси жағдайларды дипломаттар (елшілер) мен ірі саудагерлердің ... ...... реттеп отырды.
VI ғасырдың ортасында Орта Азияны өзіне бағындырған түркілер Ұлы Жібек
жолының елеулі бөлігін бақылауына алған болатын. Жібек ... ... ... ... Самарқандта болған ... ... мен ... мен ... ... ... парсылар болды.
Жібек маталардың негізгі тұтынушысы Византия болды. Жібек ... ... мен ... көпестерге үлкен табыстар әкелді. ... ... алым – ... ... ... осы ... ... отырған.
Түріктер мен парсылар арасында саяси, экономикалық байланыстар болған.
Сондай – ақ түркілер арасына, Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда әсіресе, ... ... ... бір ... ... және манихей
діндері таралды. Арабтар Иранды жаулап алғаннан ... ... ... ... ... ... діні таралды.
Жібек жолының Орталық Азиядағы ... ... ... ... одан соң ... ары ... Навакетке, Баласағұнға
және Бедел мен Ақсу өткелдері арқылы Ферғана жазығына, ал ... және ... ... ... ... ... Осы ... сауда жолдары
Енесейге, хакастарға әр үш жыл сайын жібек керуендері барып тұрған.
Испиджабтан керуендер Усбаникет, Кедер, Сығанақ ... ... ... және ... ... ... ... қаратаудың
солтүстік баурайындаға қалалар Балджа мен Созаққа, ол ... ... ... ... барады. Янкигенттен қимақтарға қарай жол
жатты. Ол Сарысуға ... ... және Есіл ... ... жазығына
апаратын. Х ғасырда Іле жазығы арқылы керуен жолдары салынды. Бұл ... ... ... мен ... ... өткелдері арқылы өтуге болатын ... ... ... ... ... ... ... Іле жолы
Есік, Шелек қалалары арқылы Кегенге, ары қарай Шығыс ... ... ... тағы бір жол қазіргі Жақсылық мекеніне, ...... одан ары ... Екі Өгіз және ... ... ... жағалауы мен
Алмалыққа, Тарбағатай арқылы Ертіске, қимақтарға баратын.
Испиджаб, Кедер, Отырар, ... ... ... ... ... ... ... орталықтары болды. Испиджабта базарлар және мата
Отырар оазисі жайлы Х ғасырда араб ... ... – бай ... оның
басты қаласы Кедер деп аталады. “Бұл көпестердің бас қосатын орны”, - деген
мәліметтер бар [11]. Кедерді ... ... ... ... ...... көрсетілген.
Сырдарияның төменгі ағысында Янкигент (жаңа ... ... ... болды, онда Хорезм көпестерінің сауда қонысы болған.
Транзитті сауданың ең ірі ... ... ... ол ... “мұсылмандардың түріктермен сауда жүргізу орны”, ... ... - деп ... ... ... ... өз сауда
бекінісі болса, ал Исфахан тұрғындарының ... ... ... ... ... ... әсіресе қала мен дала арасындағы
сауданың маңызы зор еді. Бұл сауда екі жаққа да тиімді ... Бұл ... ... бірінде “көшпенділердің өздеріне ... ... мен ... ... ... ... ... мен байлығын
арттыратын негізгі көз болып табылды, - деп көрсеткен.
Жәрмеңке түріндегі сауда көшпелілер дүниесімен ... ... ... ... Дех – ... ... қарқынды жүрді. Дех – Нуджикес
арқылымал және мал шаруашылығы ... ... ... ... оғыздарымен сауданың басты орталығы болды. Ибн ... ... ... ... тұрды” [12].деп көрсетеді. Сондай – ақ
оғыздар Янкигет арқылы Хорезммен сауда жасайтын.
Оазистер мен қалалардың тұрғындары дала ... мал ... ... ... ... ... сүт ... және құлдар алып тұрған. Кейбір
қалалар көшпелілерден алынған тауарларды өңдеп ... ... ... Әл – ... ... жоғары сапалы игерген (былғарлары) ер
тоқымдар, жебе қорамсақтары және шатырлар шетке шығарылды. Түркілерден ... ... ... мен ...... құлдары мен ақ
маталар, қару – жарақ, ... және ... ... ... – ешкі терісі,
Шельджиден – күміс, Түркістаннан бұл жерлерге ... мен ... - деп ... [13]. Әсіресе, түрк жылқылары жоғары бағаланды.
Қимақтар жылқыларын әр ... ... ... соғып отырған. Түрік қойлары
аса жоғары ... ... ... бойынша: “Хорасанға қойлар
холождардан түсіп отырды, ол Мәуреннаһрға ет оғыздар мен ... ... ... ... көп әкелінді.
Көшпелілер саудасының маңызды саласының бірі – муснус (хош иісті ... ақ ... [14]. және ... – ақ ... болды. Дала халықтары
қалаларға сондай – ақ ... да ... ... Металл өндірудің
орталықтарының бірі – Орталық Қазақстан еді. Әл – Идриси ... ... пен ... ... ... ... айтады [15]. Өз тауарларының
орнына көшпелілер қала қала орталықтарынан киім, мата, астық, қола қолөнері
заттары мен сән – ... ... алып ... ... ... ... ІХ ғасырдың бірінші жартысына дейін Испиджабта теңге шығып
тұрды. Отырарда ... ... 1967 жылы ... ... көмбесінен 222
– 232 жылдарға жататын Брабтық ... ... ... ... Отырар мен Құйрық төбе қалаларын қазғанда да табылды [16]. ... ... үйі ... мен ... ... да тоқтатпаған.
Сондай – ақ Фарабтан 1164 – 1173 жылдарға жататын қарахан теңгесі табылды,
ол зерттеушілердің пікірі ... 1210 – 1211 ... ... ... ... қоса 1210 – 1217 ... Отырарда соғылған Мұхаммед ибн
Текештің теңгелері белгілі. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... қаласынан табылған Сүлейман ибн Даудың
теңгесі ХІ ғасырда Жетісу, Орта Азия және Таяу ... ... ... кең
сауда байланысарының болғанын дәлелдейді [17].
ІХ – ХІІ ғасырдарда Батыс пен шығысты байланыстырған Ұлы ... ... ... ... ... енді одан көптеген жаңа ... ... ... Шу, Іле бойында орналасқан қалалар мен солтүстік – көшпелі
халықтарға қарай жолдар тартылатын болды.
Сонымен, мұсылман дәуірінде (VIII – XIII) ... Азия ... ... ... болған. Бұл өзгерістер негізінен
отырықшылықтың маңыздылығының артуы мен ... ... ... ... өзгеруімен, қалаларда алғаш рет қоғамдық моншаның пайда
болуынан, сондай – ақ, саудаға ... оң ... ... ... ... және ... – ақша қатынастарының өсуінен көрініс
тапты. Орталық Азия халықтарының тұрмысында орын алған бұл ... ... ... ... ... байланысты болды деген қорытынды жасауға
болады.
1.2 ҚАРАХАН КЕЗІНДЕГІ ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ
Х ғасырдан, яғни ... ... ... ... ... қарлық
бірлестігінде этникалық процесстердің жаңа бір кезеңі басталды. Бір ... ... ... ... ... ХІ ... шығыстан келген
миграция толқыны қарахандар билік ... ... ... ... одан әрі ... ... ... дінінен тек өзінің идеологиялық қаруын ғана көрген
жоқ, сонымен бірге қоғамды діни ... ... ... ... бұл ... қызметі қоғамда әлеуметтік интеграция мен құқықтық
тәртіп орнатуға сайды [18]. ... ... ... ...
экономикалық дамуы Араб халифаты қоғамына ұқсас еді. Бұл ... ... ... ... ... Нақ осы қоғамның тарихи дамуы, ... ... ... - ... ... ... де, бірақ оған ұқсас
болғандықтан, исламды үстем идеология ... ... алып ... ... топырағына исламды енгізудің негізгі себебі ретінде қызмет етті [19].
Орыс тарихшысы Н.П.Остроумовтың: «Көне арабтардың тұрмысы мен рухани ... Орта Азия ... ... ... ... ... [20]. ... сөздері де осы ойымызды дәлелдей түседі.
Сонымен бірге, ... ... ... ... дін ретінде
қабылдау фактісін тек қоғам дамуының ... ... ... ... ... ғана түсіндіру бұл мәселеге
біржақты қарағандық болар еді. Іс ... ... ... ... бергендіктен, яғни діннің негізгі қағидалары халықтың
жүрегіне жақын болып, оның діни ... ... ... де ... көп ұзамай мемлекеттік дінге айналған болуы керек. Қарахан мелекетінде
исламның мемлекеттік дін статусын алуы бұл ... ... Азия ... ... ... үшін ... жағдайлар туғызды. Мысалы, В.В.Бартольд
осыған байланысты қол жазба деректерден алынған (Бағдад жылнамасы) мынадай
мәліметті ... 960 жылы ... ... 20000 киіз ... ... ... бір ... қабылдады. Өкінішке қарай, бұл мәлімет тек
Бағдад жылнамасында ғана кездеседі екен, ал араб ... ... ... ... жазылған шығармаларда да мұндай мәлімет жоқ. Бізге
дейін жеткен мәліметтің көмескілігі ... ... бұл ... ... аталғаны, олардың қай жерде өмір сүргені жөнінде ештеме айтылмайды.
VIII ғасырдың екінші жартысы Орта Азия мен ... ... ... ... ... ішінде тайпаларының да, арабтарға қарсы
күресіне толы болды.
Исламның Орта Азияда орнығуы ІХ ғасырдың ортасы Х ... ... ... араб – ... ... Қытайдан Пирекей түбегіне дейін ... ... ... таралуында сауда, миссионерлік насихат,
экономикалық жәрдем беру, салықтан ... ... т.б. ... ... ... ... ... да жергілікті наным – сенімдерге бейімделе ... ... ... мола ... ... ... ... тойлау т.б.
мұсылмандыққа дейінгі әдет – ғұрыптарды ислам өз бойына сіңіріп алды.
Мұсылман ... ... орны өз ... жеке ... ... ... Мұсылмандар түріктермен жолығыса жүріп, ... ... ... ортақ тіл таба білетін ғажайып қасиетін атап
өтеді. Олар бұл қасиетін жаңа елге ... ... ме, әлде ... ме, ... ... әскери тұтқын құл ретінде келе ме бәрібір,
әйтеуір ұдайы ... ... ... да олар басқа халықтардың
өкілдеріне қарағанда іс - әрекеттің ... ... ... алға ... ... ... ... деңгейде түрік қағандарын мұсылмандыққа шақырған алғашқы
елшіліктің бірі Әм әун әулетінен шыққан халифа һишам Әбдімәліұлы (723-742)
тарапынан ... Шам ... ... ... ... ... Сұ – Лұ ... салтанатты түрде қарсы алып, сый – ... ... ... діні ... ... ... жақсылап тыңдап,
ұғынысқан қаған, келген елшілер тобын ренжітпей, риза етіп қайтарады. Он
мыңдаған әскері шеру ... ... ... соғыс өнерін көрсетіп
жатқанда, қаған ... ... ... ... ... ... былай
деп жауап береді (атқа мінген, ... ... ... ... ... тұрып): “Мыналардың ешқайсысы да етікші, не ... емші ... ... олардың күнкөріс кәсібі. Ендеше, олар мұсылман
болып, Исламның шарттарын орындаса қайтіп күн көретұғын ... ... ІІ ... ...... ... бір қызғылықты фактіні
баса көрсетеді: қараханадар өздеріне көрші түркі тайпаларына, егер ... ... ... ... өз мемлекетіндегі жерден еркін ... ... ... ... Сондай – ақ Махмұт Қашқаридің ... ... ... ... ... келтіруге болады: Арслан
хан жағында 40 мың мұсылман әскері, ал олардың қарсыластары жағында 700 ... ... ... ... соған қарамастан қарахандар жеңіске ... ... ... ... келтірілген аңызда дінсіздердің саны
едеуір асырылып берілген болуы мүмкін. Алайда Қарахандардың әскери жорығы
ғазауат формасында ... өзі өте ... ... ... ... және ... табыстары Орталық Азия
территориясында исламның кеңінен тарауына ықпал етті. Қарахандар тұсындағы
Шығыс Түркістандағы мұсылман иеліктерінің ... ... ... ... ... ... Түркістанда отырықшы аудандар басты екі жолдың
бойында – Гучен мен ... ... ... жол мен Хотаннан Тарим
өзені құятын Лобнорға ... ... ... ... ... Махмұт
Қашқариден біз осыған байланысты мынадай мәлімет аламыз: Усми-Тарим – Ислам
жерлерінен ... ... ... және сонда құмға сіңіп кеткен үлкен
өзеннің аты».
Х ғасырда исламды ... ... ... мекен еткен оғыз
халқының бір бөлігі қабылдады. Исламды қабылдаған оғыздардың қолбасшысы –
Селжүк өз әрекетін мұсылман ... ... ... табынушы оғыздар)
төлеп тұрған алымынан босатудан бастайды. Оғыздардан ... ... ... ... ... ... қосқан үлесі жалпыға мәлім.
1043 жылдың күзінде ... Азия ... ...... ... бір ... мұсылман дінін қабылдайды. «жазда олар бұлғарлармен
көрші қонатын, ал қыста ... ... ... - ... ... Бұл ... тайпалары болса керек. Олардың жаз жайлауы Еділ бойында,
бұлғарлармен көршілес ... ... ... ... көршілес
жатқан. Бұлғарлардың қатарында бұрынырақ ислам ... ... ... да ... еді. Бұны ... Карпини мен Гильом Рубрук сияқты
еуропалық христиан миссионерлері де көрсетеді. Г.Рубрук өзінің ХІІ ... ... ... саяхаты кезінде Еділ өңірінен өтіп бара жатып,
бұлғарлар туралы: «Мұнда Мұхммедтің заңын қай ... ... ... ... бар» - деп ... ... алғанда, түркі ... ... ... ... жоқ: Еділ бойы ... мен
түркештер ) Х ғасыр бойында жаңа дінге өту ... ... ... және Таяу Шығыстың мұсылман орталықтарымен тығыз байланыстар
орнатылса, ал қимақ – қыпшақ тайпалары бұл істе ... ... ... ... себеп болған отырықшы аудандар мен ... ... ... ... ... ... болуы еді. Алайда бұл тұжырымды біржақты
қабылдауға да болмайтын сияқты. Жалпы, Орталық Азияны ... ... ... бірі – ... ... ... исламдануы жөнінде
тарихнамада үлкен дау – талас орын алған. Сондықтан да бұл мәселеге ерекше
тоқталуы жөн ... ... ... исламның рөлін барынша төмендететін көрсетуге
тырысуға байланысты, кеңес тарихнамасында қыпшақтар ХІІІ ... ... ... тыс ... ... пікір үстем болды. Осыған байланысты
кеңес идеологтары «пантүрікшіл» ... ... ... ... ... ... бағалағаны үшін алакөздік танытып отырды.
«Тек ... ғана ... ... – ақ ... орыс – ... да қыпшақтар арасындағы исламның жетістіктерін атап ... Атап ... ХІХ ... ... орыс ... Н.И.Веселовский
«татар басқыншылығының алдында половецтердің басым бөлігі мұсылман дінін
тұтынды» - деп жазады [24].
Батыс тарихнамасында орта ғасырлық ... ... ... ... ... А.Ю.Якубовский мен Б.Д.Греков ең алғаш рет қарсы пікір
айта отырып, егіншілікпен ... ... ... ... ... ... ... – бірте отырықшылыққа өте бастады деп атап өткен ... ... ... мен ... ... да көруге болады. Мысалы
Жетісуда көшпенділікпен күн кешкен ... ... мен ... т.б. ... халықтардың ІХ – ХІ ғасырларда жаппай отырықшылыққа
өткені ... Бұл ... ... ... соғдылықтар мен
хорезмдіктердің елеулі түрде түріктенуіне алып ... ... [25]. ... ... және ... жағынан зерттеген Г.В.Григорьев те
осындай қорытындыға келеді. Атап ... ол: ... ... ... ... ... көшпенді халықтар белгілі дәрежеде
егіншілікпен де айналысады», - деп жазса [26]. VI – ХІІ ... ... ... ... ... ... ... егіншілікпен және
аңшылықпен де айналысып отырған... Біз, көшпенділердің кедейленіп кеткен
белгілі жатақтарға айналып ... ... ... ... - ... Кедейленген көшпелілер жайлы Махмұт ... ... ... мен ... ... дер ... ... – ақ,
қыпшақтар қоныстанған аймақтарда, ерте орта ғасырлардың өзінде – ақ ірі ... ... ... ескеру керек, бұл қалалардың халқы археологиялық
деректерге сенсек, ... ... ... алғашқы кезде жалпы араб-мұсылман ... ... орны ... ... ... тырысу болды. Әлемдік
тарихты еуроцентристік көзқарас тұрғысынан зерттеу ... ... ... тарихын зерттеу шығыстанушылар аз ғана тобының міндеті болып
қалды. Алайда ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда ... бұл жаңа ... ... ... ... ... бола алмады. Еуропалық
шығыстанушылар исламды семитік ... тура ... ... ... ... отырып, оны - рухқа қарама – қарсы фанатизімге бой ... ... ... ... қарсы, әлемді бүтіндей емес бөлшектеп
қарастыруға бейіммін деп айыптады. Көптеген зерттеушілер арабтар мен ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырды. Мәселен
К.Яснарстің т.б., еңбектерінде орта ғасырлық араб – ... ... тек жай ... ... ... ... ислам мен
ортағасырлық араб- мұсылман мәдениетінің орта, әлем халықтардың ... ... ... зерттеуге ұмтылу да жоқ емес [27]. Негізгінен
зерттеушілерді араб- мұсылман мәдениеті және түркілер проблемасына дегенде
ғылами көз ... ... ... ... қарастыруға болады.
Біріншілері түркілердің ислам әлемі тарихтағы орнын ... ... ... ... ... батыс ғалымдары А.Мюллер, Г.Э Грюнбаум тағы
басқаларды жатқызуға болады. Мысалы А.Мюллер ... ... от ... ... времен” атты еңбегінде “түркілер ғазнауйлердің пайда болуы мен
хорезм- шахтың өліміне дейінгі аралықтағы ... ... еш ... жоқ. ... ... ... да бір бағалы мемлекеттік және зан
шығарушы мекеме жана бір діни ... ... діни ... ... ... ... Өнер ... да ешбір жаналық жасалмады – олардың қолынан тек
бас кесу мен атқа міну ғана ... ”,- деп ... [28]. ... ... ... ... ең маңызына күдік пен қарайды [29].
Ал кеңестік тарихнама исламды таптық тұрғыдан ... ... ... ... еңбекші халықты қанауда қолындағы
идеология ... ... ... ... ... ... ... мен
коньюктуралы саясаттың объектісі болып келеді, басқа бір де бір ... көз ... ... Ал тікелей ислам тарихындағы түркілердін рольі
туралы пікірде кеңес ... В.А. ... Б.Н, ... да ... ... шетелдік тарихшылардың түркілерге
арналған бөлімінде түркілерге ... ... ... ... ... қызмет етуінің мүмкін еместігін ... ... ... ... түсіндірді. Діни фанатизім оларға жат қозғалыстың ... ... ... ... ... [30]. ... жақын пікірді Б.Н.
Заходер, Л.А. Семенова білдіреді. Соғысының айтуынша түркілер тобыры жеребе
бойынша борған ... ... ... танып алды. Басқаша айтқанда, дің
тандау мәселесі ең бастан - ақ ... үшін ... ... Бұл ... ... ... қажеттіліктеріне сәйкес орындалады [31].
Ал келесі пікірде түркілерді мұсылман тарихындағы ... ... ... олардың шын мәніндегі исламға жасаған қызметтерін дұрыс ... ... ... қатарына Т.Лейзер, Дж.Гильберт, С. Лень-
Пул, К.Босворт, Б.Шнулер жатады С.Лень – Пул. “сельжуктер жабайы жүрегі ... ... ... ... іріп құлағалы тұрған мемлекеті қайта
тірілтуге келіп, шынында да оған жаңа өмір ... ”, ... баға ... ... ... ... ... қоластында болған аймақтардағы
саяси, мәдени бағытарлардағы игерушіліктерді дұрыс бағаларымен, Түркістан
көшпелілерінің ... ... мен ... ... ... ... ... қабылдынуын тежейді. Түркілердін ортағасырлардағы
мұсылман әлемі тарихындағы алар орнын көрсете отырып, бірақ ... ... ... және ... тарихнамада орын алған ... ... ... ... ... ... ... біршама толықтыра
түсті. Мәселен зерттеуші ғалымдар Н.Д.Нұртазина [33]. К.М Байпаков, Ж.Ж.
Жеңіс. Е.Т.Қартабаева, ... тағы ... ... ... ... орны оның ... мен ... ерекшеліктерін,
ортағасырлық қалалық мәдениетің дамуы, ... ... ... ... ... ... дамуының аспектілерін, араб- мұсылман мәдениетінің
орталық Азия халықтарының өміріне тигізген әсері, осы ... ... тағы ... ... жаңа ... ... ... негізінде Қазақстандық тарихнамалар ғылымында араб-мұсылман
мәдениті мен түркілер проблемалары бойынша.
Орталық Азия аймағында мұсылман ... ... ... болуының
басты факторы – ислам дінінің шаруалары мен араб- мұсылман мәденитінің ... және ... ... ... ... қабылдауға әзір болуы.
Арабтардын келуіне дейін – ақ түркілердің бай мәдени дәстүрінің ... жаңа ... ... ... ... ... жаңа сапалы сатыға
көтерілуіне негіз болды.
Арабтар түркілер жеріне жаулап алу соғыстарын жүргізбеді. 751 жылғы
Талас ... ... ... керісінше түркілер мен бірге отырып Қытай
экспансиясына қарсы бағытталады.
Қалалы мәдениет пен отырықшылдық өмір салты кең дами ... ... мен ... ... қалалар саны өсіп, Іле аумағында жаңа
отырықшы – ... ... ... ... балып, ол Орталық Қазақстан
аумағына дейін созыла түсті.
Орталық Азия далаларынан шыққан түркілер таяу жаулардан ... Олар ... мен ... дәрежеге дейін өсе отырып,
өздері басқарған мұсылман елдерінің экономикалық және мәдени өсуіне ... ... ... ... ... бұл еңбектеріннің көпшілігі
қарахандар тұсындағы мәдени дамудын ... ... ... ... ... Н.Д.Нуртазина, Е.Т.Қартабаева, А.Қыраубаев тағы басқа зерттеушілерді
атады. Н.Д.Нуртазина ... орта ... ... ... ... ... ... қарастырса. Е.Т. Қартабаева араб- мұсылман мәдениеті және
Орталық Азия халықтарынның өміріндегі өзгерістерге назар ... ... ... ... ғылымында қалыптасқан Орта Азия мен Қазақстан
халықтары тарихындағы “Шығыстың Ренессанс” құбылысы туралы европацектристік
тұрғыдағы көз қарасты ... ... ... ... Орта Азия ... ... толық көрініс алғаның көрсетіп береді. Автор оның дәлме
ретінде қарахан мемлекет тұсындағы мәдени өрлеу мен ... ... ... ... мемлекеті тұсындағы мәдени өрлеудін, жалпы
қарахандар дәуіріндегі мәдениет тарихы ... ... ... жоқ. ... ... таралуы, араб-мұсылман мәдениті мен түрік мәдениетіміз өзара
әсері, осы ... өмір ... ... кен ... ұлы
тұлғаларымыздың өмірі мен шығармашылығы қаламыз мәдениетінің, сәулет
өнірінің гүлденуі ... ... ... жеке ... ... қарамастан жалпы қарахандар мемлекетінің мәдениеті тарихын
бір тұтас ғылыми зерттеу объектісі ... ... ... ... әлі
ертерек.
Қарахандар әулиеті тұсында ислам дінінің қазақ даласына таралуы мен
оның ... Қожа ... ... есіміне байланысты Яссауи мұрасынның
зерттеушілеріне жаңа жол ... ... алуы мен ... ... 1990 жылы 22-23 ... ... Түркістан қаласында ЮНЕСКО бағдарламысы
бойынша “Яссауи әлемі” атты ... ... ... ... ... Х.А.Яссауи әлемі- өмір сүрген уақыты, оның ... ... орта Азия мен ... ... ... өмірі,
мәдени мұрасы туралы мәселелер талданады.
Сонымен, Орталық Азия халықтары арасында VІІІ – ХІІІ ғасырларда ислам
діні таралып, орнықты. ... ... ... ... ... (сауда
жолдары, бейбіт қоныстанушылар және дін ... ... ... – ақ ... ... ... діни ... ретінде
қалыптасып, орныққанын біз осы дәуірдегі түрік қалаларындағы мешіттердің
көптеп салынуынан, қаза болған ... ... ... ... ... ... қойылған жерлерге мазарлар тұрғызу дәстүрінің орын
алуынан, және бұл мазарларға ... діни ... ... ... мектептер мен медреселердің ашылуынан, ... ... ... ... ... таралуын 3 кезеңге бөліп
қарастыруға болады:
1) 751 жылы Талас шайқасынан ... ... ... ... Бұл ... ... ... қарлұқтар арсында, ішінара таралған
еді.
2) Орта Азиядағы саманилер билігі дәуіріндегі исламның таралуы. Бұл
кезеңде Азияға, біріншіден ... ... ... ... ... ... бейбіт қоныстануы арқылы және үшіншіден,
сауда жолдары арқылы таралды.
3) Қарахандар дәуіріндегі исламның мемлекеттік дінге ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңнің аяғында Орталық
Азияның солтүстік – батыс бөлігінде, яғни қыпшақтардың арасында мұсылман
дінін ... Қожа ... ... ... сопылардың миссионерлік
қызметі ретінде бейбіт қатар өмір сүрді. Орталық Азия жерінде ... ... ...... түбіндегі шайқас түркілермен ... ... ... бағытталды.
746 жылы жетісу жеріне Алтай мен Тарбағатайдан ... ... еді. Ішкі ... - ... ... – ақ ... мен болған
ұзақ айқастан түргеш қағандары бұрынғы құдірет – қуатынан айырылып қалған
болатын, сол себепті де олар қарлұқтарға лайықты ... ... ... ... белсенді саясат жүргізіп жатқан Қытай империясы бұл жағдайды
өз пайдасына асыруға тырысты. Оның ... ... ... Као Шиен ... 748 жылы өз ... Суяб қаласына аттандырады да, оны басып алып,
ойрандайды. Шаштың иесі ... ... Оның ... ... ... барады. 751 жылы Талас жанынағы Атлах қаласы аббасилердің
әскербасы Зияд ибн Салих пен Қытай қолбасшысы Као Шиен – Чи ... ... ... ... бес ... ... Шешуші сәтте қытайлықтардың ту
сыртынан қарлұқтар көтеріліс жасап, арабтар жағына шығады. Қытай ... ... ... Ибн әл – ... ... бойынша: «Талас
маңындағы шайқаста қытайлықтар оңбай жеңіліс ... 50 мың адам ... 20 мыңы ... ... алқабындағы шайқастың Орталық Азия халықтарының тағдыр ... ... ... мәні ... Ол ... ... Орта Азия істеріне
қол сұғушылығына шек қойды» және түркі халықтарының мәдени бағдары жәйлі
мәселесін мұсылман өркениетінің пайдасына ... ... ... ... ... шайқас жаңаша тұрғыдан қарастырыла бастады. Бұл шайқаспен
байланысты барлық нақты оқиғалардың астарында түркілер жерінде ... ... ... өркениетінен орасан зор қақтығысуының терең
мәдени – тарихи заңдылығын көре білу керек. Осы ... ... ... Жетісу жеріне келіп, бұл аймақта өз үстемдігін орнатуға тырысып
жатқан қарлұқтардың Талас ... ... ... ... ... саяси ақуалды зерттеп біліп, түріктер үшін басты қауіп Қытайдан
төніп тұрғанын дұрыс түсінген болу керек. Бұл шара ... ... Қиыр – ... ... емес, араб – мұсылман мәдениетін
таңдауын да ... еді. ... ... ... ... ... шын ... үлгісі болды, онда әрбір ұлт,
әрбір кіші – гірім ... ... ... ... ... ... ... шақырды.
Исламды алғаш рет түркі тілді халықтардың ішінде ... және жаңа ... ... ... ... ... ... ислам дінін Халиф Махдидің (775 – 785 жж.)
тұсында – ақ ... ... - ... ... – ақ ... да «775 ... ... аралығында қарлұқ қағандығы хақ дін ... ... ... ... ... кең ... бастады. Қалаларда мешіттер
салынып, медреселер ашылды» - деп көрсетеді.
Қарлұқ мемлекеті 766 – 940 ... өмір ... Х ... ... ... ... және Шығыл тайпаларының жиілеп кеткен одақтық
шабуылдарынан күш – қуаты әлсірейді. 940 жылы Баласағұн ... ... ... ... ... қағандығы құлады.
Қарлұқ мемлекетін құлатып, оның территориясында жаңа мемлекет орнатқан
әулеттіңғ яғни Қарахан әулетінің атасы ... ... (915 – 955 ... және осы ... ... ... ислам дінін мемлекеттік дінге
айналдырады.
Араб – мұсылман мәдениетінің негізгі өзегі болған ислам дінінің пайда
болуы ... ... - ... алғы ... және ерте ортағасырлар
дәуіріндегі Аравия тайпаларының және бүкіл ... ... ... дайындалды. Ислам, бәрімізге белгіл, мұсылмандық Шығыстың,
Африканың айтарлықтай бөлігі мен ... ... ... мен ... аса зор ...... роль ... және
әлі де атқарып отырған аса ірі әлемдік дін. Исламға, басқа да әлемдік
діндер сияқты ... яғни өз ... ... дінді ұстаушылар
арасында таратуға ұмтылу тән. Исламның ... ... ... ... ... және одан ... ... халифтер - Әбу
Бәкір (632 – 364 жж.), Омар (634 – 644 жж.), ... (644 – 656 жж.) ... (656 – ... ... өз ... миссионерлік қызмет арқылы,
сондай – ақ жаулаушылық соғыстар арқылы да кеңейтуге ... ... ... ... әлемінің шекарасы ІХ ғасырдың басына қарай
айтарлықтай ұлғайып, өзіне Солтүстік Африкадан Орталық Азияның межелеріне
дейінгі ұлан – ... ... ... ... Араб ... ... ... жаңа жерлер мен халықтарды жаулап алу
жолымен жүрген болса (бұл ерте дүние мен орта ... және жаңа ... ... тән жағдай), ол жауланып алынған халықтардың ... ... ... ... күштеу жолымен жүргізген жоқ. Көбіне арабтар
өздерінеқаратқан жерлердің жергілікті халқы, бұл ... ... дін ... ... ... дәстүрлі діндерінде қала
берген.
Халифатқа кірген территориялардың исламдану процесі баяу ... ... ... ... ... Мысалы, Омея әулеті кезінде (661 – 750
жж.) ... ... мен ... діни ... ... ... тек, жаңа діннің басты жауы болып ... ... ... ... ... ... Мұсылмандықты
таратуды күш қолданбау «жоқ дінді халықтың ... өз ... ... ... бұл турасында Г.Э. Фон Грюнебаум ... ... ... ... ... әр түрлі дини қауымның беибіт қатар өмір
сүру мәселесінің шешімін таба ... ... ... ... ... ішінде, ең алдымен, иудейлер мен христиандардың, ал
олардан кейін зороастрийліктердің, егер олар ... ... ... ... ... ... ұмтылса жеке ісіне қол сұғылмайтын
болды».
Ұлан байтақ Орталық Азия ... ... ... VІІІ – ... бастап тарай бастайды. Исламның бұл аймаққа енуі тез ... ... бір ... акт ... жоқ, ол ... ғасырларға созылған,
ұзақ бір процесс болды.
705 жылдары арабтар Амудаиядан шығысқа ... ... ... ... ... ... Кутейба ибн Мүслим, ат – Табаридің мәліметі бойынша
осы жылы Бсихтың бірқатар аудандарын басып алып, 706 жылы ... ... ... мен ... ... күші араб ... ... соққы берді. Алайда Кутейба ибн Мусилим одақтастар арасындағы
алауыздықты пайдаланып, ақырында қаланы басып ... ... ... ол Бұқара
мен Самарқандты алады. 714 жылы Ферғана мен Исфиджап ... ... ... етіп ... Кутейба ибн Муслим әл Бахили ақтық
деміне дейінгі өмірің Мәуренаһрдың мұсылмандануы үшін жұмсаған.
Мұсылман мәдениетінің ықпалы ... Азия ... 766 жылы ... ... Қазақстанда саяси үстемдікке қол жеткізген қарлұқтар
арасында ең ... ... ... Олар ... ... Махдидтің тұсында
– ақ (775 – 785 жж.) қабылдаған деген пікір бар. В.В.Бартольд: «бұл ... тек бір ... ғана ... ... ... ... ... көп бөлігін саманилер тек ІХ ғасырдың ортасынан бастап – ақ
өздеріне қаратып, ислам дінін енгізген», - дейді.
Алайда ... ... ... ... ... тек ... алу
арқылы ғана емес, керісінше, көбіне бейбіт жолмен тарағанын ескермеген
сияқты. Ислам дінінің қарлұқтар ... бұл ерте ... 751 ... шайқасымен байланыстыруға болады. Жоғарыда айтылып кеткендей, ... ... Азия ... Қытай мен Аббаси халифаты өкіметінің қайсысына
қарайды деген мәселені ғана емес, ол сондай – ақ бұл ... ... және араб – ... ... ... ықпалына
түседі деген мәселені де шешіп берді. Талас шайқасында ... ... бұл ... тек бір ... ... ол ... ... қайтып кеткені белгілі. Алайда еркіндік сүйгіш түріктер осы
оқиғадан кейін өздеріне қауіп қауіп төндіріп тұрған екі ... араб ... қол ... болу ... тиімді екенін түсінді.
Сондай – ақ Талас шайқасынан кейін, арабтармен жақын араласа бастаған
түріктер ... ... ... ... осы ... ... ... ислам мәдениеті тез қарқынмен тарай бастаған еді. Бұл ... ... ... ... ... ... түріктер оны өз
еріктерімен қабылдаған.
Сондай – ақ, Талас өңірі мен Жетісуда ... ... VІІІ ...... бастауын, бұл аймақтың Ұлы Жібек ... ... ... де ... болады. Азияда ислам үстемдікке жетісімен –
ақ мұсылмандар бұрынғы сауда ... ... ... ... ... ... біз ... керуендері VІІІ ғасырларда – ақ
қарлұқтар елі арқылы ... ... ... ... ... ... деректерінде де, Орхон жазбаларында да, осы сауда ... ... ... Саян ... ... ... да, мұсылман
деректерінде де Кегмен деп аталады. Сондай – ақ Ертіске баратын екі ... да ... бар. ... ... ... сол дәуірдегі негізгі
бәсекелесі, аса қуатты мемлекет – Қытайға ... ... ... ... сондықтан да осы жол туралы және оның бойында тұратын түрік
тайпалары туралы мәліметтер ... ... өте көп. ... ... ... мұсылман әлемінің сол дәуірдегі негізгі өркениеті
халықтар арасындағы мәдени бірікшілігіне байланысты еді. Дала ... кез ... ... ... ... киім – ... ... зәру болды. Отырықшы елдер мен далалықтар арасында ... ол қай ... ...... ма, ... елдерінде ме,
көшпенділер мен сауда ... ... да ... ... ... ... ... бағаға мал шаруашылығы өнімдерін, әсіресе
ет алып отырған. Орта ... ... ... ... ... ... өз ... дала халықтарымен сауданың үлкен маңызы болды,
Хорезм шеберханаларында дала халықтары үшін ... ... ... Түріктер арасында исламды таратуға ортаазиялық көпестер үлкен
рөл атқарды. Махмұт Қашқари өз “көпесі” бар ... ... ... терминді келтіреді “Баста” белгілі бір ... ... ... оны ... біледі. Көпес үнемі соның үйіне тоқтайды,
оған ислам елінен киім – кешек, әйеліне орамас, бұрыш, тары, жүзім ... ... ... Шығыс, Парсы елі және Орта Азиядан ... ... жай ... емес еді, олар ... ... ғана ... ... сондай – ақ дін
мәдениетті таратушылар да болды. Сауда мен дін ол ... бір – ... ... ... ... немесе бейбіт қоныстанушылар дін
уағыздаушы және саяхатшылар ретінде арабтар VIII ғасырдың өзінде – ... ...... ... ... Енесейдің жоғарғы арасындағы
қырғыздарға, шығысындағы – ұйғырларға, батыста – бұлғарлар мен Хозарларға
дейін жетті.
2. ҚАРАХАНДАР МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҒЫЛЫМ МЕН ӘДЕБИЕТІ
Қархандар қағанаты кезенде ... мен ... ... ... ықпал
жасаған ол ирандық династиясы – Саминидтер ... ... ... ... ... ... құрметтеді: көшпелі және отырықшы.
Самандтер дәуірі – бұл класикалық фарсытілінің поэзиясының дамыған
кезі Фарсы тілінде ...... ... Рудаки поэзия жазды.
Саманидтер астанасы – Бұхара мұсылмандардың ең ірі орталығы болды. Бұл
жерде белгілі тұлға әл- Фараби Бағдатқа Бармай ... ... ... ... - әлеуметтік алғышарттармен сипатталып,
Араб тайпаларының қоғамдық эволюциясының барысында даярланды. ... ... ... күшті энергия берді. “Арабтар ... ... ... ... он жылдықтар ішінде, әскерлері ойлай – да
алмаған империя мен мәдениет құрды.
Қазақстан Иран мен Орта ... ... ... ... ... ... мен ... Қазақстанның халқының мұсылмандыққа
өтуі қарахандар әулеті тұсына жатады.
Х ғасырдан бастап мұсылмандық жерлеу ғұрпы біржолата басымдылыққа ... ... ... ... ... ... Құйрық – төбе
қалашығында ашылған ең алғашқы мешіт Х ... ... Әл – ... ... ... ... ... қалаларын мұсылман қалалары деп
суреттеп, ондағы мешіттің барлығын растайды. Сонымен қатар кітапта тарих,
география, ... ... ... түркі тайпалары, түркі тілдерінің
топтастырылуы, олардың тарихи фонетикасы мен граматикасы т.б. ... ... мен ... ... аз ... қағанатының түркілері өзінің тілі мен көне ... ... ... ... білім алған ғалым, ақсүйек Махмуд Қашқари өзінің
энциклопедиялық ... ... ... ат ... ... тайпаларының тілі мен
этнографиясына арнаған. Қарахан әулеті өзін ... ... деп ... ... ... шығу тегін басып көрсетіп отыр. Түркілер
мекендеген ... ... ... мен Шығыс Түркістанның қалалары
сауда – қолөнердің, мәдениттің дамыған орталықтарына ... ... ... ... өзінде, төрт мыңдай мешіт болған. Орта ғасырлардың бас
кезінде Азияда дүниенің кең-байтақ аймақтары мен ... ... ... тұжырымдамасы кеңінен таралды. Бұл ... ... ... ... тек ... ғана тән артықшылықтарымен
көрінді. Суй(589-618), ал содан соң Тан(618-907) ... ... ... ... ... Тынық мұхиттан Қара теңізге дейінгі
түріктер ... ... мен ... сияқты құдіретті мемлекеттердің
құрылуы әлемнің төрт жағында орналасқан дүниежүзілік төрт ... ... ... (Үндістан), батыстағы асыл заттар
патшасының( Иран мен ... ... ... ... ... ... ... патшасы( Қытай) империялары идеясының
негізі болды. Нақ сол идея ... ... да ... пілдер патшасы
сонымен бірге үнді философиясы мен ... ... ... ... ... ... ... және атақты қытай өнертабыстары
себепті өнер кәсіп патшасы деп те ... ... ... жыртқыш
аңдар патшасы делінді; ал батыс екі ... ... ... ... ... ... ... соң арабтардың патшасы, екіншісі(ерлер
патшасы) халқының көріктілігі себепті Византияның патшасы болды.
Бұл тұжырымдаманың ... ... ... жердегі Кушания
қонысындағы үйдің қабырғаларына салынған әшекей ... ... ... ... ... императорлары, екіншісінде- түрік хандары мен үнді
брахмандары, үшіншісінде ... ... мен рим ... ... халықтың бір нәрсесімен атақты да даңқты екенін ақындар былайша
суреттейді:
Біліп қойған, арабтардан өлеңде ешкім озбайды,
Ал ежелгі ... ... ... ... ... мекені,
Есеп-қисап, ән-әуенде Римнен кім өтеді,
Сурет салса Қытай өзар ... ... ... хас шебері Бағдаттың
Қашан да артық бәрінен.
Талас аңғарындағы Жамукат деп саналатын Қостөбе қала жұртынан аршылған
VIII- IX ғасырлардағы ... ... ... сылақ қабатының
оймыштап безендірілуін нақ осымен түсіндіруге ... ... ... ... шоғы ... ... ... сабақтары, қызғалдақтар,
жапырақтар, пальметталар, ромб белдеулері, меандрлардың көмкермелері,
өсімдік бумалары ... ... ... ... ... ... ... пен Варахша, сондай-ақ Самара мен Фустат
сарайларының қабырғалары сәнделген оймыштарға мейлінше жақын ұқсастық бар.
Мұның өзі Бағдат ... ... мен ... ... ... ... ... мұсылман ойкуменінің шетін қамтып, Жібек жолымен
қалай ... ... ... бір ... қалған оқиғалардың замандастары болған түрлі елдердің
авторлары белгілі бір мемлекеттердің неден табысқа жеткені туралы ... ... өз ... ... ... қазыналарын қалай меңгергені
туралы жазған, бүкілбүкіл ... ... ... бір түрінің
негізгі мазмұны да міне осында болған еді. Езілгендер мен ... ... ... рақымсыздықты, дүниеқоңыздық пен екі
жүзділікті әшкерелеген, парсының ... ... ... ... мәдениеттердің өзара әсері, өзара ұстамдылық пафосына толы. ... деп ... « ... пен үндінің ортақ тіл табысуы қандай жиі
кездеседі. Екі түріктің жат-жандар сияқты болуы да ... жиі ... ... тілі – ... басқа мәселе: тіл ортақтығынан, ынтымақ
ортақтығы қымбат». Сондықтан Конье қаласында ... ... ... ... ... ... ... иудейлердің, буддистердің
шығарып салғаны тегін емес.
Қолданбалы өнерде, ... ... ... ... ... ... мен өлшемдердің Шығыс және Батыс елдеріне
тарлуымен ... ... мен би ... ... ... ... өзінше бір «эстарда» өріс алды. ... ... мен ... ... аңдарды үйретушілердің, акробаттар мен
сайқы мазақтардың,фокусшы-сиқыршылардың өнер көрсетуі ерекше ... ... ... ... болмады, кезбе труппалар үшін тіл кедергісі болған жоқ-
«дене қимылдарымен түсінісетіндерді жұрттың бәрі ... ... - ... ... Роттердамский. Грек василевсіне де, Киев князіне де, түрік
қағанына да, қытай ... да ... ... ... маңындағы қызметкерлер құрамы шетелдік оркестірлермен
толықтырылып отыған. Олар ... ... ... де, ... емес ... да» ойнаған. Мысалы, патшаның әнді құрмет тұтатын
ақсүйектерінің бірі Сюань- цзуньның 30 мың музыкант ұстағаны белгілі. ... ... ... ... өз ... ... ... суреттелуі
сақталған. «Қаған, -деп жазады осы рәсми көзімен көрген ... ... ... ... *шарап қойып, музыка бастауға әмір берді... ... ... ... ... әуені сүйемелдеген жатжерлік музыка
қалықтап тұрды. Бұл тағылардың музыкасы болғанымен, ол да құлаққа ... пен ойды ... ... Тан ... ең көп ... Батыстың –
Шығыс Түкістан мен Орта Азия қалаларының музыкасы ... ... ... ... мен Самарқандтың, Отырар мен Тараздың музыкалық
дәстүлерімен ұштасып кетті.
Иран, соғды және ... ... ... ... көп
үлес қосты. Барлық артистерден бишілер – жасөспірімдер мен қыздар мейлінше
әйгілі болды. «Батыстың ... ... ... ... ... иран
үлгілі кең көйлек және төбесі сүйір, моншақпен әдіптелген биік бөрік киген
балалар орындаған. Олар ұзын мата ... ... ... ұштары би
қимылдарын орындаған кезде желбіреп ... « Шаш ... ... ... ... ... шапан киіп, күміс белдік буынған екі жас ... ... ... ... тар ... пен ... ... тағылған төбесі сүйір бөрік, ал аяқтарына зерлі қызыл туфли
киген. Биші ... « ... ... ... ... биін де ... ... көйлектер мен жасыл шалбар, аяқтарына қызыл күдеріден ... ... ... ... ... ... шыр айналып, шар үстінде тұрып,
қалықтап жүрді.
Мысалы Константинопольге Шығыс ... ... жиі ... ... ... ақсүйектер қонақасында Византия императрицасы орыс
княгинясы Ольганың көңілін сайқымазақтар мен эквилибристикашылар көтерген,
ал салжұқ сұлтаны ... ... І ... ... ... түрік
акробаты қатерлі сальто орындаған. Бетперде киіп те ойындар көрсетілген.
Бұл дәстүр мұсылман ... ... ... кезде де сақталған. Бағдатта
Наурызды мейрамдау кезінде тіпті халифтің өзінің алдында да бетперде киіп
ойын ... ... жолы ... ... ... ... ... жерлерде музыка
және театрмәдениеті саласындағы өзара байланыстың дамығанына ... ... ... ... тан ... биші ... ... бетперде киген актерлер, түйе үстіне сыйып кететін музыкалық
ансамбльдер бейнеленген теракоталар жиынтығы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Пенджикенттің,
Варахшаның, Афрасиабтың, Топыраққаланың салтанат ... және ... ... ... ... суреттерінде бетперде киген
музыканттар, актерлер бейнеленген. Пенджиекнтте – биші ... ... ... ... Сырдария бойындағы Кедер қаласын қазған кезде Х- ХІ
ғасырлардағы ... ... ... ... табылды.
Бұхараның медресесінде
білім алған. Бағдат қаласында мәдениеттің орталығы болды. 762 жылы
құрылып, сол ... ... ... ... әулиетінің
мемлекет билігіне келу қарсаңы мен оның бастапқы кезеңдегі саяси оқиғалар
және олардың сипаты сол ... ... ... ... екенін білуге
көмектеседі. Сондықтан қарахандар әулеті ... ... ... мәселеге
айналған, олардың саманиттермен қатынасын қарастыру қажет [35].
Саманидер мен қарахандар әулиеті арасындағы ... оның ... ... Мауреханнахр үшін таласының заңды жалғасы болып
шықты .
992 жылы қарахандар Бұхараны алды және Маураннахрғңа (үшін ... ... ... ... ... ... Осы кезде саманидтер Джендті алып
күшейген селжұқтардың көмек ... ... Нұқ ибн ... ... көмек берді. Нәтижесінде
Бұхараны саманидтер қайтарып алды [36].
Алайда ... мен ... ... ... ... кейін
күшеймесе әлсіреген жоқ. 996 жылы Али Арслан хан ұлы Наср ... ... ... ... бұл ... ... ... көмек сұрады. Бірақ та газневид Себек тегін қарахандар мен
келіссөз жүргізіп, нәтижесінде, бүкіл Сырдария бассейні ... ... ...... түріктері арасында кең тараған жазу. Соғдылық
құжаттардың әліпбиі ... ... ... арқылы Шығысқа тараған
Семиттік, нақты айтсақ, арамейлік жазбадан бастау алады және Иран ...... ... ... ... ... ... мен Иран тайпаларының арасына таралуы,
әрине, Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... ... болды. Яғни, Ұлы Жібек керуен жолының жазудың, ... ... ... ... ... ... жылы ... астанасы Бұхара Наср ибн Али жорығы нәтижесінде
қайтадан қарахандар қолына кетті. Соңғы ... Абу ... ... ... ... ... саманидтер билігін орнату үшін
күресі нетижесіз аяқталады. 1005 жылы Абу ... ... ... ... ... ... ... мен газневидтер иеліктеріне
бөлінеді. Сөйтіп, бұлардын арасында шекара Амудария өзені арқылы ... ... ... ... мен саманидтер арасындағңы
бірлестік күес түріндегі қатынастардың түп- ... ... ... ... Азияда билік құрған кезінен басталғаның көруге болады.
840 жылы ... ... ... әмірі. Білген Күл Қадырхан “жабғу”
атағын тастап, өзін “қаған” деп жар ... ... ... Нұқ ибн
Асад “қасиетті соғыс” жариялан, Испеджабты жаулап алуы, 893 жылы ... ибн ... ... ... ал 904 ... ... Күл ... ұлы
оғымлықтың саманидтерге қарсы жорығы және оның жиені Сатук багра- ханның
саманидтер көегімен Оғымақты ... ... ... және ... қалаларын
алу- қарлұқтары мен ... ... бұл ... Қарахандар
әулиеті тұсында жалғасын тапқаның көрміз. Сөйтіп, 840-1005 жылдарғы ... ... екі ... ... ... ... 840-942 ... басына келтірумен және ислам дінінқарлықтарға қабылдануы мен
нәтижесі, екінші, 943-1005 жылдар ... ... ... ... ... әулетінің саманидтерді ... ... ... ... ... аяқталады. [37].
Түркілердің мәдени – рухани байланысы Мауренахрдағы тілі мен шығу тегі
басқа, бірақ мұсылман ирандық тайпалармен де ...... де ... дәрежеде дамыды. Түркілер арасынан ... ... ... ... араб – парсы хатымен еңбектер жазған Абу Наср әл
– Фараби, Жүсіп Баласағұн, Қожа ... ... т.б. ... ... ... шыққан.
Осылайша түркі мәдениеті, тілі, діні, ойлау қабілеті, әдебиеті мен
фольклоры, тұрмыс – тіршілігі, салт – ... ... ... ... Иран – араб ... ... тығыз байланысты, өзара алмасуда
болған.
2.2 ҚАРАХАНДАР КЕЗЕҢІНДЕГІ РУХАНИ МӘДЕНИЕТІНІҢ ҰЛЫ ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... тарихын зерттеуде маңызды орынға ие болатын
М.Қашғаридің “Диуани лұғат ат – түрік” атты еңбегі. Ол ... ... ... ... бере ... ... да тоқталған,
М.Қашғаридің еңбегі қыпшақтардың тілін зерттеуде өте құнды еңбек ... Орта ... ... ... ... және саяхатшы түріктер
қоныстанған территорияларды аралап жүріп, өз көргендерін нақты ... оның ... 1074 жылы ... ... ... ... ... ең алғашқы зерттелген – энциклопедист,
ғұлама ғалым Махмұт. Ол – Хусайн ибн ... ... ... ... ... ... бабы мен ... барып тұрған да (әскери басшы
қызметте істеген сияқты, баласы Махмұт, мүмкін сол қалада ... болу ... ... ... ... ... ... айтқанда, ол 1029-1038
жылдардың арасында дүниеге келген. Әкесі сол ... Орта ... ... ... ... әулетінен шыққан. [38].
Заманында алыс аймақтарға әйгілі болып, саяси-шаруашылық және ... ... ... ... ... оқып ... жан-жақты дамып,
ғарышқа құлаш ұрған сол тұстағы Орта Азияның не бір мықты ... ... мен ... – Бұқара, Нишапур, Самарқан, Мерві, т.б. тұрып)
білім ... ... өз ... ... жоқ ... ғұламасы еді.
Классикалық араб тілі мен әдебиетін, тарихы мен ... ... ... дәрежесіне өте жетік білген.Шығыс елдерінің (Қытай, Иран,
Түркістан, Орта Азия, Рум, Еділ ... т.б.) ... ... мен ... ... ... ана тілі – ... мемлекеті қағандарының,
яғни Шығыс Түркістан түркілерінің тілі (ғалым оны «таза тілі» деп ... ... Іле ... ... ... ... чығыл сияқты тайпалар сөйлеген.
М. Қашқаридың өмірі мен қызметі жайында тиісті мәліметтер жоқ. ... ... оның ... ... ... ... еңбегінен алуға болады.
Еңбек «Диуан Луғат-ат-түрік» деп ... ... ж. ... ... ат орыс ... де ... ... де (басқа түркі тілдеріне де) «Түркі
тілдерінің жинағы» («Диуан» - ... ... сөз) ... ... сөздігі»
(еңбектің мазмұны сондай), тағы басқа аттармен әрқилы аударылып жүр.
Махмұт ибн ... ... ... «Түркі тілдері синтаксисінің асыл
қазынасы жайындағы кітап» дегентағы да бір еңбек жазған сияқты ... ... атап ... бірақ ол әзір табылған жоқ. «Диуанның» да түпнұсқасы
жоғалып кеткен, бізге жеткен жалғаз ... 1266 жылы ... ... ... ... 1914 жылы сол жерден табылған болатын).
Өз еңбегін қалай жазғандығы туралы ... ... ... «Мен ... ... ... ... қалаларын, қыстаулары мен
жайлауларын көп ... бойы ... ... сөз ... ... тіл
ерекшеліктерін үйреніп, оларды анықтап отырдым. Мен бұл істердітіл
білмегендігімнен емес, сол ... ... жеке ... белгілерді бақылау
үшін істедім. Әйтпесе, мен тілдерді өте жақсы, жетік білетін ... ... ескі мен ... жыға ... білімпаздардың бірімін». [39].
Махмұт Қашқари XI ғасырда дүниеге келіп, Шу,Талас ... ... өмір ... ... Ол – ұлы ... ауыз әдебиеті үлгілерін
жинап зерттеуші ойшыл философ, белгілі саяхатшы. «Түркі тілдерінің жинағы»
(Диуан Лұғат ат түрік) ... ... ... ... жазған. Өз
заманындағы түркі, араб грамматикасын жасап жетік ... ... ... аралап, олардың тіл ерекшеліктерін, сөздік қорын зерттеген.
Сөйтіп түркі ... ... ... жасап шыққан. «Диуани
лұғат ат түрік» тек түрікше ... ... ... ... ол ... ... теңдесі жоқғылыми еңбек. Бұл сөздік ХІ ғасырда Қарахан
дәірінде дүниеге келген мұра. Махмұт ... ... ... ... ... сөздік болды. Егер, Жүсіп Баласағұнның «Құтты
білік» еңбегінде ... ... ... өмір сүру ... жайлы
ғылымды дамытқан болса, Ахмет Яссауи «Диуани хикмет» шығармасында қоғамдағы
қажетті әлеуметтік –тұрмыстық ... ... ... пен ... ашты. Ал Қашқари «Диуани лұғат ат түрік» ... ... ... да көптеген тарихи мәліметтер келтіреді. Махмұт Қашқаридың бұл
еңбегі үлкен энциклопедиялық шығарма екендігіне және онда аса ... ... ... берілгендігіне күмән жоқ. Диуани 29 тайпаның аты аталды. Ол
адамдарды өнер-білімге, әдептілікке шақырып, ... ... ... ... сөз ... ... ... Баласағұн, Махмұт Қашқари тағы басқа қалдырған
бұл рухани мұраларының кейінгі ұрпағы үшін баға ... асыл ... ... мән бере ... ... ... халықтарына ортақ
энциклопедиялық тұрғыда жазылған аса құнды мұралардың бірі деп ... Араб ... ... тұсындағы ғұламалардың саны өте ... ... өз ... ... астам ғұламалар аттарын
еңбектеріне талдау жасаған. Осының ... ... араб ... алынған территорияларына тигізген әсері. Араб мұсылман мәдениеті
осылайша тек Қазақстанға ғана емес ... ... де әсер ... Бұл
мәдениет жаулап алу жорықтарының нәтижесі, ... ... ... те
болады.
Махмұт ибн әл-Хусайн сол кездегі (кейін өзі әңгіме ететін) ... ... ... шығу үшін ... ... бастап шығысқа қарай санап
өтеді: печенег, қыпшақ, оғыз, иемек, башқұрт, басмыл, қай, ... ... ... ... ... ... Шын мемлекетімен көрші отырған.
Одан әрі (күншығысқа ... ... ... ... ... ... ... Одан әрі тауғаштар тұрады – олар машын елі болып есептеледі, М.
Қашқари еңбегінде сөз болатын тілдер, әрине, осы ... ... ... ... ... өн бойында басқа түрлі халықтардың аты аталып,
олардың тілдерінен мысалдар келтіріп отырады. Олар арагідік араб тілімен
байланысты ... ... ... ... ... көрсету үшін М.
Қашқари өзі қарта жасаған (Бұл – ... ... ... бірінші
карта). Бірақ күні бүгінге дейін ол ... сыры ... ... ... ... ... жері «Барысқан» көрсетілген, дәл ортадағы ішкі ... оң ... жеке ... Азды – ... әңгіме болып жүрген
еңбектерге қарағанда, ол картаның жүрек тұсы мен екі өкпесіне ... ... ... сиған, оның бір сыпыра қалалары мен өзен – ... ... ... ... ... қала мәдениеті аса қарқынды дамиды. Қалалар
– сауда, дін, ғылым, әдебиеттің орталығына айналды. Отырар қаласы, араб ... ... ... өз ... аса бай ... бар ірі ... болған: Отырардағы кітапхана, ел аузындағы аңызға қарағанда,
кітабының саны жағынан ... ... ... соң ... ... ... көшпелі халық көшпеліліктің үшінші кезеңіне өтті.
Зерттеуші ... ... ... бұл ... ... ... ... отырықшылдық, феодализм, мемлекеттілік, дамыған мәдениет пен жазу,
қалалардың өркендеуі еді.
Кітапты Махмұт классикалық араб ... ... араб ... Ол өзі ... жазу ... ... ибн Ахмадтың «Китабу-л айн
деген ... ... ... деп атап ... Зерттеушілердің
мәліметтеріне қарағанда, Абу Абдур Рахман ... бин ... бин Аир ... ... ... әл-басри (717-791 ж.) таланты ақын, дарынды
ғалым, араб метрикасының негізін салған / әдебиетші ... Тіл ... ... ... ... бірнеше кітап жазған. «Китабу-лайн» деген ... ол ... ... ... ... екендігін танытқан. Кітаптың былай
аталу себебі – ондағы сөздік айн ... ... ... ... ... ... (фонетикалық, морфологиялық) суреттемелері қазіргі
біздің түсініктерімізге қарағанда біршама өзгеше болып келеді.Бұл мәселе өз
алдына ғылыми зерттеулер жазуды қажет ... ... ... оны ... өте ... ... ... М.Қашқари жөнінде «Орта Азия туралы жазба материалдар
арқылы емес, сол елмен қолма-қол араласып, тікелей ... ... ... жалғыз араб авторы еді» дер көрсеткен. Бұл – аса ... ... ... оның ... ... еді» ...... ол – арабша жазғанымен,
қайталап айтқанда, түркі тайпаларынан шыққан, Іле бойын жайлаған елдің
перзенті. В. ... М. ... ... ... ...... зерттеушілердің алғашқы » болды деп көрсеткен еді. Осы оймен
жалғас мынадай бір ... да айта айта ... ... ... ... ... ... әдісі» дейтін саланың негізгі түп қазығы
болып табылатын неміс ғалымы Франц Бопп (1791-1867 ж.) 1816 ... ... жаза ... еді ...... тілдерінің салыстырма
грамматикасы» т.б.) Оның ісін жалғастырушылар көп ... ... ... ... неміс Якоб Гримм (1785-1863 ж.). Ол «Неміс грамматикасы» (1819
ж.) деген еңбегінде неміс ... ... ... ... басқа тілдермен
салыстырып зерттеген. Сол үшін Ф.Энгельс Я.Гриммді герман тілдері ... ... ... ... данышпан ғалым деп бағалаған
(астын сызған – мақала авторы). Мәселенің ең бір өкінішті жері – осы ... ... ... ...... әдістің ХІ ғасырдың ортасында-ақ
М.Қашқари сияқты данышпан алыптаң қаламынан туғанын білмеген еді. [42].
Қолжазба үш томнан тұрады. Оның ... 8 ... бар, әр ... ... деп ... ... әліп ... басталатын сөздерді талдап зерттеуге
арналғңан. 2-кітап дауысты дыбыстары (әліп, уау, йай әріптерімен берілетін
дыбыстары) жоқ сөздерді қарастырады. 3-кітап бір ... ... ... ... ... ... йай әріпінен басталынатын сөздер туралы
баяндалады. 5-кітап үш ... ... ... ... төрт ... ... ... мұрын жолымен айтылатын дыбыстарды, 8- кітап ... ... бар ... ... ниет ... Әр кітапты Махмұт ибн
хусайн ... ... және ... ... деп екі ... ... Олардың
әрқайсысы өзара тағы да талай жіктерге бөліп отырған. “Әр адам оңай ... – деп ... ... - мен арап ... ... ... ... (1,455) “Түрік тілінің арап тілінен ешқандай
кемдігі жоқ” ... ... де ... осы ... ... ... [43].
Ғалымның айтуынша, кітаптағы сөздер әрбір буындағы әріптердің өзара
тәртіптері ... ... Әр сөз арап ... ... сол сөздің
жұмсалу жайында мысалдар келтірілген. Мысалдардың көбі-халық аузынан
жиналған ақыл – ... ... ... айтатын, ғибрат алатын, үлгі-өнеге
көрсететің парасатты сөздер, мақалдар мен мәтелдер, қанатты да ... ... алып ... ... ... сөз ... ... әдеби
үзінділер (олардың түрлері мен мазмұн, жанр т.б. ерекшеліктері жайында жеке
пікір айтуға болады). Сонымен қатар кітапта тарих, ... ... ... ... ... түрік тілдерінің топтастырылуы, олардың
тарихи фонетикасы мен грамматикасы т.б. жайында келтірілген материялдар мен
айтылған ... аз ... ... ... ... Махмұттың еңбегін Ибраhим
Исқақ ибн ... ... (916 ж. ... ... ... ... әдеби шығармалардың жинағы” деп аталған кітабының ізімен түзелген
болу керек деген ойға келеді (К. ... да осы ... ... ... бұл ... ... ... А.Н. Кононов мынадай тұжырым
айтады: “М.Қашқари-талай кітап оқыған, терең білім тоқыған, ... ... мол адам ... ... де ... ... ... өз бетімен
жол салып, бағдар алған азамат. Ол өзінің әдістемесін ... ... түкі ... ... ... ... бейімдеп отырған”
[44].
Сол кездегі алапат заманның ағымына қарай М.Қашқари былай жазған ... ... ... ... олардың барлық іс-әрекеттерін берік
ұстану әрбір ақылды кісіге ләзім және жөні де сол. Бұларға жақын болу ... ... ... ... сөйлесе білу, сондықтан олар бұл ... ... ... ... ... жарық ұстайды, оларға зарар
бермейді. Тіпті, олар өз қол астында жүрген басқалардың күнәсі болса, ... ... (1,43). ... бір ... ... және ... бір сенімді ғалымнан мынадай бір сөз естіп едім – деп ... одан әрі. - Олар бұл ... ... ... мыс ... ... ... “түрік тілдерін үйрен, үткені олардың билігі ұзақ ... ... - деп ... Ұлы ... ... жан- ... арман осы түрік тілдерін үйрету болған. Оның сол кездегі Шығыс
әлемінің, қала ... ... ... бір ... кең ... ... араб ... жазуы да тегін емес тәрізді. [45].
Бұл қысқаша бір әңгімені академик А.Н. Кононовтың сөзімен ... ...... түрік халықтары мен олардың тілдері
жайында алтындай жарқыраған өте байыпты да тамаша ... толы ... ... жоқ ... ... сөздің түр-тұлғасы мен мағыналық ерекшеліктері мен
қолдану аясын ашу үшін М.Қашқари келтірген мысал өлеңдер тұтасымен алынған
текст ... ... Олар ... мен ... ... әрқилы. Үш том
кітаптың ұзына бойына шашырап, әр жерде бір жазылған (бір жерде екі ... ... төрт жол т.т. – одан ... ... ... аузынан жиналған. “Диуанда” соның үзінділері ғана
тұрады. Әр қос таған мен әр төрт ... ... ... ойы ... әртүрлі. Тұтас оқып тұрганда кісі өзара тоқайласып жатқан әралуан
ойдың үстінен ... оны ... ... ... оңай да ... Әр тағанның
айтар ойын (мәнісін) өз алдына жеке бағалау ... ... ... осы ... кейбір жолдарын жекеленген ақындар
жазса керек деген де ... ... және ... ... ... ... ... мәлеметтер өте аз. Ол туралы мәлеметтерді оның ... ... және ... алғы сөзінде, екі жерінде, біреу-
прозада, екіншісі – жырларында, кездестіруге болады. Бұл алғы сөз оның ... ... ... ... ... ... [46].
Орталық Азияға исламның келуімен бұл аймақ халқының да, яғни ... ... ... ... ... VII ... басында
исламды қабылдауды ұсынған түріктер араларында бірде – бір ... да, ұста да, ... де” жоқ ... егер ... қабылдап, оның
барлық шарттарын орындайтын болса, қалай күн көрмек деп жауап ... ... VIII ... екінші жартысында – ақ көшпелі және жартылай көшпелі
қарлұқтар, оғыздар және ... да ... ... ... исламның
таралғаны жөнінде жоғарыда айтып кеткен едік. Жаңа діннің ықпалымен аймақ
халқы ... ... ... қолөнер мен саудаға деген оң көзқарас
қалыптаса бастады. Бұған сол ... ... ... ... ... ... мемлекетінің атақты идеологы Жүсіп Баласағұнның “Құтты білік”
атты дастанын оқи отырып көз ... ... өз ... ең бір білімді адамы және өз елінің
көреген сасаткері бола отырып қала ... мен ... өмір ... ол ... өмір тек қана ... берекесіздік тудырып
отырады деп түсінді. Өз еңбегінде ол егінші мен қолөнерші көшпенді малшыға
қарағанда қоғамға анағұолым пайдалаырақ деген ойды ... ... ... ... әр ... ... қалай қарау керектігін үйрете отырып,
ол көшпелілерге сенімсіздікпен ... ашық ... ... ... мен ... ... анағұрлым сенімді деген көзқарасты
сіңіреді, ал көшпенділерге барынша ... ... ... ... ... ... тобы ... қарағанда “өмір ережелерінде”, құлық пен
адамгершілік жағынан басым ... - ... ... бұл ... тыс ... ... ... ол іс жүзінде ... ... ... қоғамдық өнердің анағұрлым жоғарғы формаларына
қарай беталысты көрсететін еді. [47].
Мемлекеттің экономикалық күш – қуатын нығайтуға тырыса ... ... ... – ақ, сауданың дамуына ерекше маңыз береді. Ол Иран мен
Қытай арасындағы ... ... ... орналасқан (Баласағұн мен
Қашғар делодалдық керуендік сауданың ірі орталықтары болды, сауда Қарахан
мемлекетіне аса зор ... ... ... мемлекет үшін сауданың аса
маңыздылығын бар болмысымен түсінді. Дастанның басты кейіпкерінің бірі ... ... ... елік Күн – ... тек заң мен ізгі істерге
иек артып қана ... ... – ақ ... мәңгі тірегі – ақша мен
алтынның билігіне сүйенуді өсиет етеді және де, егер ... ... ... мықты қолдау көрсетілетін болса, алтын мен ... ... ... ... ... деп ... Жүсір Баласағұнидің бұл
ойлары тек арман – қиял емеседі, іс ... бұл ... ... ... ... соың ... керуен жолдарының жаңа тармақтары
салынғанын біз ... ... бар ... ... ... ... ... атпен белгілі,
орналасқан жері әлі толық дәлелденбеген, Баласағұн қаласында ... Яғни бұл ... ... ... ... Шу ... Тоқмақ
қаласының маңынан іздеу керек. Белгілі қазақ тарихшысы У.Х. ... бұл қала ... ... Ақтөбе төбешігінде орналасқан.
Баласағұн қаласы Қараханидтер мемлекетінің сауда, қолөнер орталығы
орналасқан ең ірі ... бірі ... Бұл ... ... түрік руларының бірлестігінен құралып, Х ... бас ... үш ... өмір ... ... ... негізгі
көшпелі мен отырықшы шаруашылыққа байланысты құралған Жалпы ... ... ... Отырар (фараби), Шаш (Ташкент), Тараз Шу өңірі, Ыстықкөл
төңірігі, Ферғана мен Қашқарды қамтыған, белгілі дәрежеде мәдениет орталығы
болған ... ... ... ... ... ... ... тілдерін жетік
меңгерген ол, білімнің әртүрлі салаларында филасофиялық – ғылыми еңбектер
жазған. Сол кездегі зиялы ... көп ... ... ... ... ... ... мен саясатпен айналысқан, шахмат ойнауды білген. Өмірден кең
көлемде мол тәжірбе алған ол, ... ... де, осы ... 18 ай болып, бас
алмай поэтикалық шығарма жазып шығады. Түрік филасофы Р.Р Араттың мағлұматы
бойынша, поэманы жазып бітіргенде ... 54 ... ... ... деп ... ... ... ғасырдағы 1015-1016 жылдарында туған болады. Түрік
тілдес халықтар ... ... ... ... ... ол ... ... Осылардың ортасын алса Баласағұнның туған жылы 1017 жылы деп
атауға болады. Өзінің әйгілі ... ол ... ... ... ... ... Абу ... арнап жазып, осы еңбегі үшін хасс-хаджиб- “сарай
министірі” немесе “бас кәмергер” дәрежесін алған. ... орай ... ... адам ... ұстаздары, серіктері мен жақындары,
сол кездегі шығармашылық эволюция атмосфера мен ... ... ... өте аз, ... ... ... жоқ.
“Құтадғу білік”поэмасы Батыстағы әлемге австриялық ... ... ... ... ... болды. Қолжазба 1796 жылы Стамбулда оның
қолына түсіп, оны Вена кітапханасына сыйға тартты. Бірінші ... ... ... оған ... ... ... түсініктеме береді.
Поэманы ғылыми негізінде В.В Радлов 1891-1910 ... түп- ... ... ... ... шықты. [47].
Поэманың кейбір үзінділері орыс тіліне бірінші рет С.Е. Малов аударып
шықты. ... ... ... бағытқа ие” деген атпен 1971 жылы Н.Гребнев
арқылы ... ... ... ... ... 1896 жылы өзбек тіліне
аударды. Р.Р. Арат осы үш қолжазбаның (Вена, Каир, Намаган) ... ... ... ... 1947 жылы ғылыми жинақты ... ... ... атты ... ... ... тексен орыс тіліне С.Н. Иванов (М. 1983
ж.) ... ... ... бәйіттердің басылымы академиялық дәрежеде
акдемик А.Н. Кононов пен ... ... ... ... асты. 1970
жылы Ленинградта “Құтадғу білігке” арналған IV-түркологиялық конференция
өтіп, онда бұл ескерткішті терең зерттеудің ... ... ... ... ... жалпы мәдени орта көлемінде алғашқы араб
халифатының құрылуымен байланысты ... ... ... алғаш неміс ғалымы
Отто Альберт ұсынды, ол Баласағұн ... ... ... ... атап ... оның ... туралы көзқарастарының ұштасып
жататыны туралы айқындамасын ұсынды. Сонымен қатар Альбертс Аритотель мен
Жүсіптің этиксын салыстырып ... ... ... шығармашылығын зерттеуде орыстың шығыстанушы ғалымдары
В.В. Бартольд пен С.Е. ... ... ... ... мен әдебиеттанушы
ғалым Е.Э. Бертельс пен А.Н. Самойлович, А.Н. ... және ... ... ... ... бұл ... ... әдебиеттану және
тарихи мәдениет саласында құнды бола ... да, ... ... ... ... ... ... – филологиялық жоспарда жүрді. Ғалымдар
еңбектің ... ... ... ұлғайтудың қажеттілігі туғанын
атап көрсетті. Баласағұнның «Құдатғу ... сол ... ... ... тіл ... ... ... түркі халқының тіліндегі бірінші энциклопедиялық еңбек
болып табылады. Мұны ... ана ... ... халықтың төл
перзенті, шынайы өкілі деп білуге болады. Сол кездегі әлі ... ... ... ... ... дамыған отырықшы
аймақтардағыдай (Мауреннахр, Шығыс Түркістан) билеу саясатын ... тән ... ... да бұл ... көшпелі қараханидтерге түсінікті
болу үшін түркі тілінде жазылды деп атап көрсетті А.А. Валитова. ... ... тек қана ... трактат емес, ол сол ғасырдағы әртүрлі ғылым
мен мәдениет салаларында дамуын да көрсетті. Бұл ... ... ... ... ... ... адам ... сол
замандағы дамуын көрсетеді. Жалпы алғанда, Баласағұн еңбегі кең көлемдегі
философиялық мінез–құлықты, ... ... ... ... ... ... ... үш жақты түбірі бар: ол –
философиялық, шамандық, исламдық. Ол екі ... ... ... пен ... ... жазбаша да ауызша да нәр алған. ... ... ... ... ... шықпаған, оның еңбегінде
шығыс перипатетизмі көрініп тұрады. Бұл жерде Аристотельден басталатын, әл-
Фараби мен ... ... ... ... дәстүр тұр.
Олардың «Құтадғу білік» авторына еткен зор ықпалы өте ... деп, ... ... ... О. ... атап ... болатын. Бірақ
орта ғасырдағы шығыстың идеялық парадигмасы тек қана ... ... ғана ... ... жоқ. Ж. Баласағұнның «Құтадғу білік»
поэмасы түрік тіліндегі мұсылман дінін үгіттейтін бірден- бір ... ... ... деп атап көрсетті А. Н. Кононов. Поэманың ... ... ... қалыптасқан, деп есептейді ол. А.Н.
Кононовтың айтуынша, Ж. ... ... ... поэмасы әзірге,
ертедегі түрік тілінде жазылған ... ... ... ... және сол ... ... бірінші шығарма
[48].
Ж. Баласағұн Омар Хайям, Навои, ... ... ... ... ... ... шығармаларынан нәр алған. Еңбегінде сол кездегі
поэзия ... ... тән ... ... бір ... ақындар
шығармаларында ақыл- ой парасаттылығының көркемдігі мен ... ... ... ... осы ... ... өзінің ақыл- ой
парасаттылығымен сопылық белгілерін жеңілдетуге ... пен ... ... бірге әлемді тануда белгілі бір қызмет
атқарады. ... ... ... ... ... ... өте ежелгі
және ұзақ тіршілік ететін дәстүр болып табылады. Орта ғасырдағы Шығыстың
ақындарын тек қана ... ... ... ойшыл өкілдердің қатарына
қосуға болады.
Жүсіп Баласағұнның әлемді танудағы көзқарасын анықтайтын екінші нәрсе, ол-
исламға дейінгі әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... мен отырықшы халықтың арасында
шамандық сенім басымырақ екенін «Құтадғу біліктен» көбірек ... ... ... біз ... ... айтқанда, түрік
бастамаларын көріп отырмыз. Олар ... ... ... ... ... ... ... жаратушы атымен аталған наным – сенімдік
көзқарас болғанын дәлелдейді. Бұл ... ... ... ... ... сақталған. Біз исламды өмірге ... ... ... ... ... ... Ал, ... қарасақ, исламға дейін де
қазақ ... өмір ... отқа ... ... ... ... «Наурыз»
деген үлкен мейрамы болған- ол жаңа жылды қарсы алып, ... ... күн ... Біздің ертедегі ата-бабамыздан, күлтегін
ескерткішінде жазылағн сөздерді, Жүсіпті, Шоқайды, ... ... ... бар. Тәңір жарылқасы.
Жүсіп Баласағұнның кітабындағы кішігірім тараулар авторлардың этикаға
деген ой-пікір байлығын көрсете ... ... ... ... ... оның еңбегіне объективті түрде баға бере келіп, әдеби мұраның
авторын көркем сөздің ... деп ... ... ... философиялық поэзиясын кең көлемде зерттеуге
тура келеді. Өйткені оның шығармасында орта ғасырлық ... ... мен ... көп. Оның ... ... кең көлемде зерттеуге
көмегін тигізеді. Тарихи мәдениетте “Құтты білік” еңбегі орта ... ... ... ... ... зерттеуге алдағы қоғамдағы
тарихи ойдың даму кезендерін айқындауға септігін ... ... ... ... ... атты ... ғылыми
шығармасын жан-жақты зерттеу қазіргі уақыттың келелі ... Ол ... ... ... ... ... ... салыстыра
зерттеуге жол ашты.
Қарахан әулиеті билік құрған тұсындағы мәдениеттің гүлденуінің тамаша
ескерткіштерінің ... ... ... ... ат-түрік” шығармасы.
Қарахан дәуірі мәдениетінің зерттеуі жоғарыда айтып өткен ... ... ... ... ... дүние жүзінде ең алғаш зерттеген – ... ... ... ... Махмұд. Ол–Хусайн ибн Мұхаметтің баласы. ... ... ... ... ... Қашқарға барып тұрған да ... ... ... ... ... ... ... сол қалада туған болуы
керек осыдан барып пыснысы Қашқари аталған) Шамалап айтқанда, ол 1029-1038
жылдардың арасында дүниеге ... ... сол ... Орта ... ... тұқымдарынан, ақ сүйек әулиетінен шыққан.
Заманында алыс аймақтаға әйгілі болып, саяси- шаруашылық және ... ... ... ... ... оқып ... жан- жақты дамып,
ғарышқа құлаш ұрған сол тұстағы Орта ... не бір ... ... ... ... ... Самқан, Мерві, т.б. тұрып) білім алған Махмұд ... ... жоқ ... ... ... араб тілі мен ... ... мен мәдениетін, олардың жалпы
зерттелу дәрежесін өте жетік білген. Шығңыс елдерінің (Қытай, ... Орта ... Рим , Еділ бойы т.б.) ... ... мен ... ... ... ана тілі – Қарахан мемлекетін қағандарының,
яғни Шығыс Түркістан түркілеріннің тілі (ғалым оны “таза тіл” деп ... ... Іле бойы ... ... тухси, шығыл сияқты тайпалар сөйлеген.
М.Қашқардың өмірі мен қызметі жайында тиісті мәлеметтер жоқ. ... оның ... ... белгілі бір-ақ еңбегінен алуға болады Еңбек
“Диуан ... – ат – ... ” деп ... ... ж. ... ... ат орыс ... де, қазақ тіліне де (басқа түрік тілінде де) “Түркі
тілдерінің ... ... ... ... сөз), ... ... сөздігі”
(еңбектің мазмұны сондай- ақ), тағңы басқа аттарымен әрқилы аударылып жүр.
Махмұр ибн Хусайн бұдан бұрын “Түркі тілдері синтаксисінің асыл ... ... тағы да бір ... ... ... ... оны “Диуанда”
атап өтеді), бірақ ол әзір табылған жоқ “Диуанның ” да түпнұсқасы ... ... ... ... ...... 1266 жылы ... қазір
Сталібұлда сақтаулы (“Диуан”1914 жылы сол жерден табылған болатын).
Өз еңбегін қалай жазғандығы туралы ғұлама ... ... ... ... оғыздар, яғмалар, қырғыздардың қалаларын, қыстаулары мен
жайлауларын көп ... бойы ... ... сөз ... әралуан тіл
ерекшеліктерін үйретіп, оларды оларды анықтап отырдым.
Мен бұл істерді тіл білмегендігімнен емес. Сол тілдердегі әрбір айрым
белгілерді ... үшін ... ... мен ... өте ... жетік
білетін мамандардың, жіті аңғарып, есік мен ... жыға ... ... ... ибн ... сол ... (кейін өзі
әңгіме ететін) түркі тілдерін жалпы бағдарлап шығу үшін ... ... ... ... ... өтеді: печенг, қыпшақ ,оғыз, иемен , башқұрт,
басшыл, қай, йабаку, татар, ... ... ... ... ... ... көрші отырған. Одан әрі (күншығысқа қарай) чығыл. Тухси
яғма, татар қытай елдері орналасқан. Одан әрі ... ... – олар ... ... ... М. ... ... сөз болатын тілдер, әрине, осы
айтылған жиырма тілімен ғана шектелмейді. ... он ... ... аты ... олардың тілдерінен мысалдар келтіріп отырады. Олар
арагідік араб тілімен байланысты қаралады. Түркі тайпаларынның ... ... үшін ... өзі ... жасаған (бұл – түркі халықтарының
тарихындағы бірінші карта). Бірақ күні бүгінге дейін ол ... ... ... ... ... ... жері “Барысқан” көрсетілген, дәл
ортадағы ішкі төрт бұрыштың оң жағында жеке жазылған. Азды – ... ... ... ... ... ол картаның жүрек тұсы мен екі өкпесіне
қазіргі Қазақстан аймағңы түгел сиғңан, оның бірспыра қалалары мен ... атап ... ... ... классиканың араб тілінде жазған. Ол өзі “кітаптың жазу
тәртібін ... ибн ... ... ... ... ... ... түздім”
деп атап өтеді. Зерттеушілердің мәлеметтеріне қарағанда, Абу Абдур Рахман
әл-Хамил бин Ахмед бин Аир ... ... ... ... ... ж.) ... ... дарынды ғалам, араб метрикасының негізін салған
әдебиетші болған. Тіл өнері мен өлең ... ... ... ... ... ... ... еңбегі арқылы ол өзінің үлкен лексиколог ... ... ... бұлай аталу себебі – ондағңы сөздік айн
әркінен басталған. Осыдан ... ... ... ... ... ... ... түсінікткрімізге қарағанда
біршама өзгеше болып келеді. Бұл ... өз ... ... зерттеулер
жазуды қажет теед.
В.В.Бартольд М.Қашқари жөнінде “Орта Азия туралы жазба материлдар арқылы
емес, сол ... ... қол ... тікелей байланыстысу жолымен еңбек
жазған жалғаз араб авторы ... ...... ол – ... ... ... ... тайпаларынан шыққан, Іле бойын жайлаған ... ... ... “түркі тілдерін салыстырмалы- тарихи әдіспен
зерттеушілердің алғашқысы” болды деп көрсеткен еді. Осы ... ... бір ... да айта ... орынды: “салыстырмалы – тарихи әдісі”
дейтін саланың негізгі түп қызығы болып табылатын неміс ғалымы ... ... ж.) 1816 ... ... еңбектер жаза бастаған еді. (Үнді-
Еуропа тілдерінің салыстырма граматикасы”т.б.) Оның ісін ... ... ... ішіндегі аса көрнектісі – неміс Якоб Гримм (1785-1863 ж.).
Ол “Неміс граматикасы” (1819 ж.) деген еңбегінде неміс тілін ... ... ... ... ... ... Сол үшін Ф.Энгельс Я.Гриммді
герман тілдері – салыстырма граматикасының негізін салушы данышпан ... ... \\ ... ... – мақала авторы) Мәселенің ең бір ... – осы ... тер ... ... ... тарихи әдісінің ХІ
ғасырдың ортасында-ақ М.Қашқари сияқты данышпан ... ... ... ... жазба үш томнан тұрады. Оның ішінде 8 тарау бар, әр ... ... деп ... ... әліп әрпімен басталынатын сөздерді талдап
зерттеуге ... ... ... ... ... уау, йай әріптерімен
берілетін дыбыстарды) жоқ сөздерді қарастырады. 3-кітап бір әріптің екі рет
қайталанып келетін сөздерді ... ... йай ... ... ... ... ... үш әріптен тұратын сөздерд, 6-кітап төрт
әріптен құралған сөздер, ... ... ... айтылатын дыбыстарды 8-кітап
екі дауыссыз дыбысы бар сөздерді талдауды ниет еткен. Әр кітапты Махмұт ибн
Хусайн “есім сөздер” және ... ... деп екі ... ... ... ... тағы да талай жіктерге бөлініп отырған. “Әр адам ... үшін – деп ... ... - мен араб тілінде қолданылып жүрген
терминдерді пайдаландым” (1,455)
“Түркі тілінің араб тілінен ешқандай кемдігі жоқ” ... ... де ... жерде айтып кетеді. Саманилер мен Қарахандар әулеттері ... ... ... ... ұлы ... ... ... Олар ислам
руханиятының түркі ... ... ... әсер ... ... болды. Олар мұсылман әлемінің түрлі ғылым салаларына елеулі үлес
қосты.
Ислам кезінде түркілер өздерінде бұрын-соңды болмаған және ... ... ... ... таң ... аса ... білім беру жүйесінде
енді. Оның ... ... ... ... ... өзі ... ... жастары енді философия, астрономия, математика,
химия, география, сол секілді классикалық үлгі болып саналатын ... мен шет ... ... ... еврей, үнді, т.б.), түрлі өнерді
меңгеруге ұмытылып, Ұлы Жибек жолы ... ... ... ... Таяу ... ... Орта Азия ... білім алуға ұмталды.
Немістің шығыс зерттеушісі Г.Бергитрессер Махмұттың еңбегін Ибрахим
Исқақ ибн ... ... (1916 ж. ... ... ... ... әдеби шығңармашылардың жинағы” деп аталатын кітабының ... болу ... ... ойға ... ... ида осы ... сияқты). Мәселенің бұл арасы беймәлім. Бірақ А.Н.Кононов Мынадай
тұжырым айтады: “М.Қашқари – талай кітап ... ... ... ... ... мол адам ... ... де болса ізіне түскен,
өз бетімен жол салып, ... ... ... Ол ... ... ... оны
жетілдіруін түркі тілдерінің өзіндік табиғатын тануға бейімделіп отырған”.
Сол кездегі алапат заманның ағымына қарай ... ... ... ... ... ... ... үшін, олардың барлық іс-әрекеттерін берік
ұстауы ... ... ... ... және жөні де сол. ... ... болу ... басты жол- олардың тілдерінде сөйлесе білу, сондықтан олар бұл ... ... ... ... өздерін жақын ұстайды, оларға зарар
бермейді. Тіпті, олар өз қол ... ... ... ... ... пәм
кешіріп жібереді” (1,43) “Сенімді бір бұқаралық ғалымнан мынадай бір сөз
естіп едім–деп жазады М.Қашқари одан әрі – Олар бұл ... ... ... ... ... ... еді. ... тілдерін үйрен үйткені олардың билігі
ұзақ ... ... ... деп еді” [50].
Қорыта айтқанда күллі түркі дүниесіндегі саналуан ұлттар мен ұлыстардың
мәдени тектестігін, рухани туыстығын, ... ... ... тұрғыда көрсететін, тарихи сананың өрісін биіктетер бір туар сонымен
қатар, түркілер ... ... ... ... ... меңгерген араб –
парсы хатымен еңбектер жазған Жүсіп Баласағұн, Қожа ... ... ... ... – ағартушылар шыққан.
Осылайша түркі мәдениеті, тілі, діні, ... ... ... ... ... – тіршілігі, салт – дәстүрі көрсеткіші бойынша ... Иран – араб ... ... ... байланысты, өзара алмасуда
болған.
Жүсіп Баласағұнның « құтты білігі»Еропа әлемінде әйгілі ... ... Фон ... ... ... байланысты. Ол 1796
жылы Стамбұл қаласында қолжазбаны қолға түсіріп, Вена кітапханасына сыйға
тарқан. Еңбек ... ... ... да ... орыс ... ... ... 1986 жылы қазақ тіліне Асқар Егеубаев тәржімалады.
Жүсіп Баласағұнның «құтты ... ...... ... ... пинциптері, қоғамдық саяси мәні бар түлі ... ... ... ... ... мәдениет т.б.
мәсәлелерді өз дәуірінің талап – тілектері тұғысынан ... ... ... ... басты идеясы төрт принципке негізделген. Біріншісі
– мемлекетті дұрыс басқару үшін қара ... қақ ... әділ ... ... – бақ ... яғни елге құт ... ... тілек. Үшіншісі –
ақыл парасат. Төртіншісі -қанағат-ынсап мәселесі. ... ... ... ... оның ... – айды , ... ... көкті
жаратқандығы тәпіштеледі. « Төрт тұғырық» өлшемдік қағида «Құтты біліктің»
құрылымдық арқауы. Күн туды(әділет), ... ... ... ... ... ... отыратын кейіпкерлер.
Әділеттің ақ туы күн ... ... ... тұлға, себебі ізгілікті қоғамның
мәңгілік арқауы ... Ол ана ... ... ... ... Ал ... ... те қанағатшылдық сезім де жүре біте қасиеттер. Олар ... ... ... жаңғырып тұрады, ақыл адалға да арамға да ... ... ... ... ... ... жекек дара алып
қарағанда дүниеге тұтқа бола алмайды. Төртеуі бірлікке жеткен жағдайда ғана
халық бақытқа кенеледі.Жүсіп ... ... ... ... отырып
түркі тілін, мәдениетін, шаруашылықтарынан мәлімет бере отырып оларды
дамытқан.
Жоғарыда айтқандай бұл ... Орта Азия ... үшін де ... ... болды. Осы шақта елдің бірлігін, халық татулығын адамгершілік
пен имандылықты Алла ... ... ... соны өз ... ... ақыншайырлар тобы тарих сахынасына шықты. Олардың ішінде –
хорезімдік Ахмет ... ... ... ... ... т.б. көптеген
сопылық әдебиет өкілдері.
ҚОРЫТЫНДЫ
Х-ХІІ ғасырлар аралығында Оңтүстік Қазақстан, Орта ... ... ... ... ... құрылған қарахандар әулиеті мемлекеті
Қазақстан мен Орта Азия халақтары ... ... орын ... Қарахан
әулиеті мемлекетінің құрамына кірген шікілі, яғни, ... ... ... ... ... қырғыз т.б. түрік халықтарының этногенезінде елеуші
рөлін атқарды. Сондақтан қарахан әулеті мемлекетінің ... ... ... ... ... ХХ ... ... В.В.Бартольд өзбектерінен кейін
қарахан әулеті мемлекетіміз саяси тарихы зерттелген тақырыптар ... ... ... археолог, нумизмат ғылымдар мен тарихшыларда мәселенің басқа
да көптеген қырларын жазба ... мен ... ... ... ... ... ... бүгінгі танда қарахандар мемлекетінің
тарихы толық зертеліп болды. Деп әлі де болса айта алмаймыз. Оған осы ... ... ... билеушілерінің шығу тегі, олардын генеологиясы Батыс
және Шығыс ... ... ... ... ... ... ... мен оның өзіндік ерекшеліктері туралы мәселелерге
тарихшы ғыламдар арасындағы пікір алшақтығы дәлел бола ... ... ... ... ... мәдени өмірі туралы
мәселелер де толық зертеліп біте қойған жоқ.
Қарахандар мемлекетінің ... ... ... ... ... көршілері мен қарым - қатынастары ХІ ғасырдың алғашқы ... ... ... ... бұл ... ... жартысы туралы деректер жоқтын
қасы.
Жалпы алғанда мәдени, экономикалық дамуы жағынан басқа орта ғасырлық
мемлекетер мен ... озық ... ... ... ... өрлеу жағынан ерекше орыналады. Қарахан мемлекетінің мәдениетіне
екі құбылыс ықпалын ... ... дала ... мен ... ... ... ... көрінетін қарахандар, араб – ислам өркенитінің
өрлеу процесінің шеңберіне ... ... ... ... ... ... білік». Көне түркі тілінен аударған
А.Егеубаев. А., «Жазушы» - б 616.
2 Бируни Абурей хан. Памятники ... ... / Пер., ... Избранные произведения. Т., ФАН, 1952.Т.1. – б 780.
3 Юсуф Баласагуни Благодатное знание / пер. ... Л., ... – с ... ... ... ... «Тарих и Рашиди» Перевод Персидского
языка, 2 изд. А., «Санат» 1999 – с ... ... ... ... ... ... Т.І. ФАН, Ташкент, 1960.
// Киргизия при Караханидах / под ред. Е.А.Давидович. Фрунзе, 1983.
-с 500.
6 Қашқари Мұхаммед Түбі бір ... тілі ... ... ат ... ... ... 1993 Т.1 – б ... Абрамзон С.М. Киргизы и этногенетические и историко-культурные
связи. Л., Наука, 1971 – с ... ... В.В. ... ... ... по истории турецких
народов. М., Наука, 1983 – с 650.
9 Бартольд В.В. О христианстве в Туркестане в до ... ... ... ... ... Т 8 М., Наука, 1893 – с 731.
10 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. Л., Наука,
1927 – с ... ... В.В. ... и ... ... М., Наука, 1992
- с 780.
12 Байпаков К.М. ... ... ... на Великом
Шелковом пути. А., Ғалым, 1998 – с 216.
13 Беленицкий А.М., ... И.Б., ... О.Г. ... ... Азии. Л., Наука, 1973 – с 512.
14 Валитова А.А. К вопросу о классовой ... ... ... Илим, 1963.-с 790.
15 Валитова А.А. Юсуф Баласагунский и его Кутадгу билинг. М., Наука, 1951
- с 255.
16 Великие ... ... Азии и ... (VIII-XIX вв.) / под ред.
К.Бесембиева и М. ... ... ... 1965 – с ... ... Е.А. О двух ... ... // Народы Азии и Африки.
1968, №1 – с 50.
18 Иванов С.Н. О "Благодатном ... ... ... ... М., ... с ... ... Б.Б.Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» еңбегіндегі
кейбір тарихи оқиғалардың мерзімі туралы іңғ ... ... -60 ... Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. ... и ... ... ... и ... СПб, 2000 – с 258.
20 А.Н.Кононов Поэма Юсуфа Баласагунского "Благодатное знание". Наука М.,
1983 – с 230.
21 Караев О. История ... ... ... Фрунзе, Илим
1983 – с 266.
22 Культура и искусство народов ... Азии в ... и ... ред. ... ... М., ... 1979 – с ... Нуртазина Н.Д. Ислам в истории средневекового Казахстана (историко -
культорологическое исследование). Алматы, 2000 – с ... ... Н.Д. ... мәдениеті және ислам. А., 2002 – б 208.
25 Микульский Д.В. Пророчества в арабо-мусульманских династийных хрониках
ІХ-Х вв.// Бартольдовские чтения. М., ... ... ... С. ... к ... ... ... "Диван лугат ат-
тюрк". Т.1. Ташкент, 1960-с 190.
27 Малов С.Е. Кутадгу ... - ... Сов. ... ... ... ... С.М. «Шелквый путь» - как проводник духовной культуры ... ... ... ... ... ... писменных памятников
в функциональном аспекте.М., Наука, 1979 -с ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Қарахандар әулетi7 бет
Орта ғасырлардағы (Оғыз дәуірі) Қазақстан жеріндегі мемлекеттер мен олардың мәдениеті7 бет
Қараханн мемлекетінің негізін салушы хан7 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
3-12 ғасырлардағы Қытай27 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
III – X ғасырлардағы Қытай37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь