Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде
Түркі дәуіріндегі Батыс пен Шығыстың мәдени байланыстарына зерттеушілердің көзқарастары
Көшпелі және отырықшы мәдениеттердің өзара байланыстары тарихнамасы
Түркі халықтары мен тайпаларының Орталық Азия халықтарымен мәдени байланыстары тарихнамасы
Түркі.соғды мәдени байланыстарына тарихшылар көзқарасы
Түркілердің мұсылмандық Иран мемлекетімен мәдени байланыстары: мәселенің зерттелуі
Түркілердің қытай және славян мәдениетімен байланыстарының зерттелуі
ҚОРЫТЫНДЫЛАР
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында түркі тайпалары мен халықтарының көрші халықтармен мәдени байланыстарының зерттелуі, тарихнамалық ой-пікірлердің қалыптасуы мен үрдістері, жетістіктері мен зерттелмеген тұстары туралы мәселелер қарастырылған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Дүниежүзілік тарихқа көз салсақ ортағасырлардағы халықтар мен елдердің даму деңгейі біркелкі болмағанын көреміз. Мәселен, бұл кезең Еуропа тарихы үшін халықаралық байланыстардың үзілуімен, сауданың құлдырауымен, қоғамның мәдени кеңістігінің тарылуымен ерекшеленеді [1]. Ал отандық тарихымызда бұл кезеңдегі даму басқаша сипат алды. Біртұтас Түркі қағанатының қол астына біріккен, ұлан-байтақ аумақты алып жатқан түркі халықтары көрші мемлекеттермен тығыз саяси-экономикалық, сондай-ақ мәдени байланыстар орнатып үлгерді. Түркі халықтарының тарихында тек саяси-экономикалық қана емес, мәдени дамудың жаңа кезеңі басталды. Тарихшылар мен археолог ғалымдарымыз “Дала өркениеті” деп атаған түркілер мәдениеті өзінің мәдени дәстүрлерінің тарихи тамырларын сақтай отырып, көрші халықтардың мәдени жетістіктерін шығармашылықпен игерді. Осылайша өзінше қайталанбас дала өркениетінің сипатты белгілері қалыптасты. Ал, мәселенің зерттелу тарихында мұндай пікір бірден қалыптаса қойған жоқ. Жалпы ұлттық мәдениетіміз бен оның тарихи тамырлары туралы объективті көзқарас бүгінгі таңда да барлық тарихшы ғалымдар мойындаған шындық деп айта алмаймыз. Сондай-ақ бүгінгі таңда өркениет, мәдениет, мемлекеттілігіміз бен ұлт болып қалыптасуымыздағы мәдени фактор деген мәселелер кең көлемде көтеріліп жатыр. Қоғамдық дамуда соңғы жылдары орын алған өзгерістер нәтижесінде тарихтың тек соғыстар мен әлеуметтік-экономикалық қатынастар мәселелерін зерттеу бағытына әділ сын айтыла бастады. Тәуелсіз Қазақстан тарихнамасында Отандық тарихымыздың келелі мәселелерін мәдени факторлар әсері тұрғысынан зерделеудің алғашқы нәтижелері жарық көре бастады. Осындай жағдайда ұлттық мәдениетіміздің түркі дәуіріндегі мәдениеті мен мәдени дамуындағы сыртқы мәдени байланыстар мәселелерін зерттеу өзекті проблемалар қатарына жатады. Себебі осы уақытқа дейін түркі дәуіріндегі мәдениет пен мәдени даму процесіндегі сыртқы мәдени факторлардың күшті ықпалы туралы пікір басым болып келгені белгілі. Бұл мәселені зерттеу үшін аталған мәселенің зерттелу тарихын зерделеп алудың маңызы зор деп есептейміз.
1 Ставиский Б.Я. О международных связах Средней Азии в V- сер. VІІІ вв // Проблемы востоковедения. - 1960. - № 5. - С. 108-118.
2 Григорьев В.В. Об арабском путешествиннике Xв. Абу-Дулофе и странствии его по Средней Азии. - СПб., 1872.
3 Ковалевский А.П. Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу в 921-922 гг. – Харьков: Изд-во Харьк. ун-та, 1956. – 347 с.
4 Волин С.Л. Сведения арабских источников ІX-XVІ вв. о долине реки Талас и смежных районах // ТИИАН Каз ССР. – 1960. Т. 8. – 225 с.
5 Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. -М.-Л.: Изд-во Акад. Наук СССР,1950. Т. І. – 382 с.; Т. ІІ. - М.-Л.: Изд-во Акад. Наук СССР, 1950. – 335 с.; Т. ІІІ. - М.-Л.: Изд-во Акад. Наук СССР , 1953. – 327 с
6 Кюнер Н.В. Китаиские известия. - М.: Изд-во вост. лит., - 392 с
7 Зуев Ю.А. Китайские известия о Суябе // Изв. АН Каз ССР. Серия ист, архелог. и этног. - Вып. 3 (14). - 1960. - С. 87-96.
8 Зуев Ю.А. Тамги лошадей из вассальных княжеств // ТИИАЭ АН КазССР. 1960. Т.8. – 225 с.
9 Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. – Алматы.: Дайк-Пресс, 2002. – 338 с.
10 Дәулетхан Э. Қытай жылнамаларындағы мәденитетімізге қатысты кейбір деректер // Мына кітапта: Хұн-түрік-қазақ тарихын зерттеу мәселелері. Екінші кітап. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2005. - 47-55 бб.
11 Жандарбек З. «Насаб-нама» нұсқалары және түркі трихы. Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 168 б.
12 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России. Лекции читанные в университете и в Ленинградском институте живых языков Востока. - Л., 1925. – 318 с.
13 Гумилев Л.Н. Көне түркілер. - Алматы: Білім, 1994. – 479 б.
14 Грум-Грижмайло Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский край. Т. 2. Исторические очерки этих стран в связи с историй Средней Азии. – Л.,1926. – 898 с.
15 Сүлейменов О. АЗиЯ. Ізгі ниетті оқырман кітабы. / Ауд. С.Ақатаев. - Алматы: Еңбек, 1992. – 301 б.
16 Вопросы истории и историографии культуры Казахстана. (Сборник научных трудов). / КазГУ им С.М. Киров; /ред.кол.,А.С. Такенов (отв. ред.) и др. – Алма-Ата: КазГУ,1987. – 86 с
17 Вопросы истори и историографии материальной и духовной культуры Казахстана и сопредельных районов. - Алма-Ата: КазГУ, 1991. - 210 с.
18 Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. Алма-Ата: Наука, 1986. - 254 с.
19 Байпаков К.М., Шарденова З.Ж., Перегудова С.Я. Раннесредневековая архитектура Семиречья и Южного Казахстана на Великом Шелквом пути. - Алматы: Гылым, 2001. – 238 с.
20 История и культура Центральной Азии и Казахстана: исследов. молодых: Мат. летнего ун. по полит. ист. и культуре Цен. Азии и Казахстана. 4-24 августà 1997 г. -Алматы,1998. – 216 с.
21 Центральная Азия: диалог цивилизации в XXI в.: Материалы международной конференции. – Алматы: Дайк-Пресс, 2003. – 336 с.
22 Культура Среднего Востока. Развитие, связи и взаимодействия. Сб. ст. - Ташкент: Фан,1990. – 260 с.
23 Идея и реальность евразийства: Материалы Валихановских чтений “Исторические корни и перспективы евразийства как социально-культурного и социополитического феномена” 11-декабря 1998г. - Алматы: Дайк-Пресс, 1999. - 139 с.
24 Дулатова Д. И., Нуртазина. Н.Д. К изучению культурных взаимосвязей народов Казахстана и Средней Азии в конце XІX – нач. XX вв // Вопросы истории и историографии материальной и и духовной культуры Казахстана и сопредельных народов. – Алма-Ата, 1991. - С. 25-42.
25 Дулатова Д. И. Из истории культурных взаимосвязей казахов с народами Повольжя и Урала // Братское сотрудничества и взаимопомощь народов СССР: Историография, источники. – Целиноград: МГП “Аль-Фараби”, 1992. – С.24-34.
26 Дулатова Д. И. Вопросы истории и культуры тюрков в трудах А.С. Аманжолова // Вестник КазГУ. Серия историческая. – 1996. - № 3. - С. 96-102.
27 Қозыбаев М.Қ. Тарихнама мәселесі толғандырады // Қазақ тарихы. - 1998. - № 2. - 2-33 бб.
28 Омарбеков Ш.Т. XX ғасырдың 20-30 жылдарында саяси қуғындалған қазақ зиялыларының тарихи көзқарастары. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация - Алматы, 2001. – 168 б.
29 Омарбеков Т.О., Омарбеков Ш.Т. Қазақстан тарихы және тарихнамасына ұлттық көзқарас. - Алматы: Қазақ Университеті, 2004. – 314 б.
30 Есмаганбетов К.Л. Зарубежная историография истории Казахстана. Диссертация на соискание научного звания доктора исторических наук. - Алматы,1999. - 360 ñ.
31 Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизации. - Алма-Ата: Наука, 1987. - 209 с.
32
33 Балтанова Г.Р. Ислам в СССР: анализ зарубежных концепций. - Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1991. – 148 с.
34 Гафуров Б.Г. Кушанская эпоха и мировая цивилизация. - М.: Наука,1968. – 20 с.
35 Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье: Очерки истории. / Б.А. Литвинский, А.П. Терентьев-Катанский, В.А. Ранов и др.); Под ред. С.Л. Тихвинского, Б.А. Литвинского; АН СССР, Инс-т востоковедения. – М.: Наука, 1988. – 455 с.
36 Иванов И.П. Об одной ошибочной концепции // Правда. – 1951. 25- декабря.
Диссертацияның негізгі мазмұны бойынша жарияланған еңбектер
а) Мақалалар:
1 Түркілер мен соғдылықтардың мәдени байланыстары тарихнамасының кейбір мәселелері // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. – 2003. – № 4. -29-31 бб.
2 Дала мен қала мәдени синтезі мәселесінің зерттелу тарихынан // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. – 2004. – № 3. -16-19 бб.
3 Шығыс славяндар мен көшпелілердің мәдени байланыстарының тарихнамалық мәселелері // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. –2004. – № 2. - 32-34 бб.
б) Конференциялар:
1 Шығыс славяндар мен көшпелілердің мәдени байланыстарының кеңестік тарихнамада зерттелуі // Бекмаханов тағылымы-2004: Халықаралық ғылыми конференция материалдары, Алматы, 18-19 мамыр, 2004ж. - Алматы, 2004. - 295-298 бб.
2 Некоторые проблемы историографии о роли тюрков в арабо-мусульманской культуре // Отандық тарихты оқыту: проблемалары мен иновациялық мәселелері: әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің 70 жылдық мерейтойына арналған: Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары, 21-22 қазан 2004. -Алматы, 2004.2-бөлім. – С. 112-116.
3 Түркі дәуіріндегі Қазақстан халықтарының Қытаймен мәдени байланыстарының кейбір мәселелері туралы (V-VIII ғғ.) // Қазақстан дүниежүзілік тарихи ойлау аясында: Халықаралық Бекмаханов оқулары ғылыми конференция материалдары, 18-19 мамыр 2005 ж. - Алматы, 2005. -410-412 бб.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында түркі тайпалары
мен халықтарының ... ... ... ... ... ой-пікірлердің қалыптасуы мен үрдістері,
жетістіктері мен ... ... ... ... ... ... ... тарихқа көз салсақ
ортағасырлардағы халықтар мен елдердің даму деңгейі біркелкі
болмағанын көреміз. ... бұл ... ... ... ... байланыстардың үзілуімен, сауданың құлдырауымен,
қоғамның мәдени кеңістігінің тарылуымен ерекшеленеді [1]. ... ... бұл ... даму ... сипат алды. Біртұтас
Түркі қағанатының қол астына біріккен, ... ... ... ... ... көрші мемлекеттермен тығыз саяси-
экономикалық, сондай-ақ мәдени байланыстар орнатып ... ... ... тек ... қана ... ... жаңа ... басталды. Тарихшылар мен археолог ғалымдарымыз
“Дала өркениеті” деп ... ... ... ... мәдени
дәстүрлерінің тарихи тамырларын сақтай отырып, көрші халықтардың
мәдени жетістіктерін ... ... ... өзінше
қайталанбас дала өркениетінің сипатты ... ... ... ... ... ... ... бірден қалыптаса қойған
жоқ. Жалпы ұлттық мәдениетіміз бен оның ... ... ... ... бүгінгі таңда да барлық тарихшы ғалымдар
мойындаған шындық деп айта ... ... ... ... ... мемлекеттілігіміз бен ұлт ... ... ... деген мәселелер кең ... ... ... ... ... жылдары орын ... ... ... тек ... мен ... ... ... зерттеу бағытына әділ сын
айтыла бастады. Тәуелсіз ... ... ... ... ... ... факторлар әсері тұрғысынан
зерделеудің алғашқы нәтижелері жарық көре бастады. Осындай жағдайда
ұлттық мәдениетіміздің ... ... ... мен ... ... ... байланыстар мәселелерін зерттеу өзекті
проблемалар қатарына жатады. Себебі осы уақытқа ... ... ... пен ... даму ... ... ... күшті ықпалы туралы пікір басым болып келгені белгілі.
Бұл мәселені зерттеу үшін ... ... ... ... алудың маңызы зор деп есептейміз.
Себебі мәселенің Қазақстанның ... ... ... ... тамаша жетістіктерін жоққа шығаруға
болмайтынын атап өте отырып, бұл зерттеулерде ... ... ... жаңараған тарих ... ... ... ... ... Осы орайда мәселеге
тарихнамалық зерттеу ... оның ... ... мен ... ... ... көрсете отырып,
мәселенің зерттелуіндегі жеткен жетістіктер мен кемшіліктерін,
бұдан кейінгі зерттеулерде ... ... ... ... ... ... жасау өте өзекті мәселе болып
табылады.
Зерттеу жұмысының нысаны ... ... ... ... көрші халықтармен мәдени ... ... ... пәні ... тайпаларының өзге елдермен қарым-қатынастарын
қарастырған отандық және шет елдік зерттеу еңбектері болып
табылады.
Диссертацияның алға ... ... мен ... ... ... ... мәдениетіміздің қалыптасуының негізгі
кезеңдерінің бірі болып ... ... ... көрші
халықтармен мәдени байланыстар мәселесінің шетелдік және отандық
тарихнамада зерттелуінің негізгі бағыттарын, сипаты мен ... ... ... ... жетістіктері мен
кемшіліктерін анықтау болып ... ... ... алдымызға мынандай мақсаттарды шешуді қойдық:
- Түркі қағанаттарының көрші халықтармен мәдени байланыстарын
зерттеген зерттеушілердің біршама кең ... мен ... ... ... ... мен ... мен ... анықтау.
- Түркі қағанаттарының көрші халықтармен байланыстарын
зерттеудегі көшпелі мәдениет пен ... ... ... ... шетелдік және ... ... ... ... ... ... ... зерттелуіндегі тарихи
және археологиялық зерттеулерге шолу жасау, ғылыми ... ... ... қағанаттарының Қытай, мұсылмандық Иран мелекеттерімен
мәдени байланыстары мәселелерін ... ... ... ... ... зерделеу.
- Шығыс славяндар мен түркі тайпаларының мәдени байланыстары
туралы мәселенің зерттелуіндегі орыс ... ... ... ... ашып ... ... ... зерттелу жағдайы, ғылыми ... ... ... ... ... ой қорыту.
Зерттеудің теориялық-методологиялық негізі: Диссертацияны жазу
барысында жан-жақтылық, нақтылық және ... ... ... Дегенмен түркі қағанаттарының көрші халықтармен
өзара мәдени байланыстарының тарихнамалық ... ... ... ... ... ... Теориялық-танымдық жағынан
алғанда өркениеттік тұрғы:
- зерттеу жүргізу барысында ... ... ... ... бас ... ... ... береді.
- әртүрлі халықтар мен мәдениеттердің, өркениеттердің, теңдігі
мен әлем дамуының полимәдени және ... ... ... ... ... ретінде қабылдау ... ... ... ... ... ... ... пен
қолданбалық жағынан алып қарағанда да үлкен мүмкіндіктерге жол
ашады. Дегенмен бұл тұрғының өзі әлі де ... ... ... ... нақтылай түсуді талап етеді.
Сондай-ақ диссертацияда тарихи зерттеудің жалпы ғылыми әдістері
мен талдау ... ... ... ... ... ... т.б. басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмысының деректік негізін XVІІІ ғасырдың ортасынан
бастап осы күнге ... ... ... шет ... және ... ... этнологтармен кей жағдайларда
философтар мен әдебиетшілердің еңбектері құрайды. Бұл еңбектерді
түркі халықтарының тарихы мен ... ... ... ... ... ... бөлуге болады.
- XVІІІ ғасырдың ортасынан бастап өткен ғасырдың 50-60 жылдарына
дейін жарық көрген еңбектердің көпшілігі көшпелі халықтардың жалпы
әлемдік тарихтағы рөліне ... ... XX ... 50-60 ... ... бүгінгі күнге дейін
мәдениет пен мәдени байланыстар проблемаларын зерттеудің теориялық
мәселелеріндегі ... мен кең ... ... ... ... ... дүниеге келген қайшылықты
пікірдегі зерттеулер.
XІX ғасырдың екінші жартысынан бастап орыс ... ... ... ... ... ... көшбасшы
болды. Ресейдің белгілі ғалымы В.В. Григорьев Қазақстан тарихы мен
мәдениетін зерттеуге ерекше көңіл ... ... ... мен ... ... діні, шауашалығы туралы мол
мәлімет ... Әбу ... (ІXғ) ... ... ... ... [2]. Сондай-ақ ғалым ... ... ... жазба деректер арқылы зерттей отырып, мемлекет
тарихына қатысты мәселелер бойынша түйінді пікірлер айтты. Атақты
шығыстанушы Х.Д. Френ ... ... ... ... 1823 ... қаласында неміс тілінде басып шығарған Ибн Фадланның
“Жазбаларын” кең көлемді тарихи-филологиялық ... ... А.П. ... жариялады [3]. С.Л. Волин Талас өзені мен
оған шектес аудандар туралы ІX-XVІ ғғ. араб ... ... ... және ортағасырлық Қазақстан тарихы үшін маңызды деректер
тобын құрайтын қытай ... ... ... ... ... синолог Н.Я. Бичурин есімі бірінші аталады. Н.Я.
Бичурин еңбегінде ... ... ... ... ... ... [5]. Н.Я. ... ірі зерттеуші Н.В. Кюнер Орталық Азия халықтары ... ... ... ... ... ... [6]. ... Қазақстан тайпаларына қатысты қытай ... ... ... ... ... аңыздардың
мәліметтерімен салыстыра отырып зерттеудің тамаша үлгісі Ю.А. Зуеев
еңбектерінде көрініс тапты [7; 8]. Зерттеуші ортағасырлық Қазақстан
халқының біртекті мәдени ... ... ... ... ой
айтты [9]. Қазақстандық ғалымдар соңғы жылдары қытай тіліндегі,
сондай-ақ бұрын ... ... ... деректердің сипатты
ерекшеліктерін, ондағы ... ... ... ден ... жүр [10; ... және ... ... нәтижесінде ортағасырлық
түркі қағанаттарының тарихын зерттеу кең көлемде жүргізіле бастады.
Алғашқы кезеңде жазба ... мен ... ... айналымға қосу бірте-бірте жүргені белгілі. Сондықтан да кем
дегенде XІX ғасырдың аяғы мен XX ғасыр басындағы ... ... ... ... ... ... ... бойынша
тарихнамалық дерек жоқтың қасы десек те болады.
Тақырыптың ғылыми ... ... ... ... ... даму мен осы ... ... көрші халықтардың мәдени
әсерлері мәселелерін зерттеу Н.А. Аристов, В.В. Бартольдтың
зерттеулері мен А.Н. ... С.П. ... А.В. ... ... және тағы ... ... мен Орта ... Сібір
аумағында жүргізген тарихи және археологиялық зерттеу жұмыстарының
нәтижелеріне ... ... ... ... көш ... ... шығыстанушы ғалым В.В. Бартольд еңбектерінде шығыс
тарихының ... ... ... бірқатар қорытындылары
туралы тарихнамалық шолулар да ... ... ... 20-30 жылдары кеңестік тарихнамада мәдениеттің
таптық сипаты туралы тезис қалыптасты. Сондықтан соғыстан ... ... ... ... ... пен ... байланыстар
мәселелері көп зерттеле қойған жоқ. Өткен ғасырдың ... ... ... ... кейін 60-жылдардан
бастап өзара мәдени байланыстар мен ... ... ... деген көзқарас өзгере түсті. Осы кезден бастап, жалпы
тарихи зерттеулердің ... ... ... ... мен ... ... ісі алға жылжи бастады, бұл өз
кезегінде тарихнамалық ой-пікірлерді қалыптастырды.
60-70 жылдардан ... ... ... Л.Н ... ... ... 1994], С.Г. ... оғыздар [Àøõàáàä,
1969], Е.Б. ... ... ... О. ... ... ... [Ôðóíçå, 1983] тарихына
арналған еңбектері мәселенің тек тарихы ғана емес ... ... да ... ... ... ой ... ... Мәселенің зерттелу барысы Л.Н. Гумилев аталған
еңбегінде былайша ой ... Орыс ... ... кеңестік
кезеңде көшпелі мәдениеттің түп-тамыры туралы мәселені бірінші
болып көтерді. Оның әлеуметтік институттарының ... ... ... ... мен әскери ісінің айырықша белгілері –
бәрі-бәрі жеткілікті мөлшерде терең ... ... ... ... ... ... мәдениет емес, өзінің дербес даму,
қалыптасу жолы бар мәдениет ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің жабайы көшіру жолымен жасалған, кемшін
мәдениет емес ... ... ... ... ... ... ... қытайлардан, соғдылар мен гректерден алып
пайдаланғаны жөнінде емес, ... және ... ... ... жасаған әсері жөнінде ғана ... 79 б.] ,-деп атап ... ... орыс ... ... ... Г.Е. Грум-
Грижмайлоның есімін ерекше атап өтеді. Зерттеушінің ... ... ... XX ... дейінгі тарихына арналған көлемді зерттеу
еңбегі “Западная Монголия и Урянхайский край” деген атпен жарық
көрген болатын. Біз ... ... ... түркілер тарихы
мен олардың түрлі мәдениеттер тоғысындағы алар орны туралы мәселе
аталған зерттеу еңбегінің ... ... ... бірі ... ... тарихындағы қытай мәдениеті мен
оның әсері және салдары туралы мәселені көтереді [14]. Л.Н. Гумилев
түркілер тарихы мен мәдениетін зерттеу ... ... ... ... ... тарихнамада ұзақ уақыт өзіне лайықты ... ... ... В.В. ... бастаған ғалымдар тарапынан сынға
ұшырағанынан болса керек,- деп атап өтеді [13, 84-100 бб.]
Алайда археологиялық жаңалықтар мен ... ... ... келтірілген пайымдауларына қарамастан кеңестік кезеңде
жалпы мәдени ... ... ... ... ... көшпелі халықтардың рөліне берілген бағаны толық мойындай
қоймады. Бұл құбылыстың сипатын О.Сүлейменов өз кезінде ... ... ... ... ғалымын түсінуге болады: Ресей
империясының қиыр шет аймақтарын мекендеген ... ... ... ... өз ... айрылған түркі халықтары аяныштан басқа
сезім тудырмауы да ... [15, 165 б.]. Одан ... ... ... және ... атты ... ... және
славян халықтарының өзара мәдени байланыстары туралы қалыптасқан
тарихнамалық ахуалға талдаулар жасай отырып, алғашқылардың ... ... ... ... ... ... бармаған
тұжырымдарын ұсынды.
Сондай-ақ өткен ғасырдың 80-90 жылдарында Қазақстан мен көрші
халықтардың материалдық және ... ... ... ... ... да ... ... [16; 17]. Аталған
тарихнамалық талдауларды саралай ... ... ... ... бұл байланыстардың ежелгі тарихи тамырларына
баса назар аударылғанын ... ... ... ... ... ... ... мәдени ықпалдастықтары туралы зерттеулер жүргізуде қазақстандық
археологтар Е.И. Агеева [Алматы, 1962], Т.Н. ... ... К.А. ... ... 1972], К.М. Байпаков [Алматы,
1986] және тағы басқалар мәселенің зерттелуі мен тарихнамалық ойдың
жаңа бағыттарын ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі түркі мәдениеті мен олардың мәдени
байланыстары туралы теориялық ... ... ... ... ... К.М. Байпаков түркі-соғды мәдени
байланысы туралы мәселенің зерттелуінің кейбір ... ... мен ... ... ... ... тарихына арналған еңбегінде келтіреді [18]. Сондай-ақ
қала мен дала ... деп ... ... мәдениеті мен
отырықшы өркениеттердің өзара байланысы туралы тарихнамада
қалыптасқан ... ... ... қиратушылар”
есебіндегі пікірлер эвлюциясына тоқталып, өзінің зерттеу еңбектері
арқылы қазіргі тарих ғылымындағы көшпелілердің ... ... ... мәдениеттегі рөлі туралы ... ... ... ... ... Археологиялық зерттеулердің
жаңа бағыттары мен салаларының жандана түсуі ... ... орын ... мәдени байланыстардың сипаты мен мазмұны
туралы ғылыми пікірлер мен ... жаңа ... ... Өз ... саяси жағдайы, идеологиясы,
эстетикалық құндылықтар ... ... ... ... ... халықтардың мәдени байланыстары және мәдени
үлгілердің таралуы т.б туралы мол мәлімет ... ... бірі ... табылатын – сәулет ескерткіштері мәдени
байланыстар тұрғысынан ... енді ғана ... ... Ұлы ... бойындағы Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның ерте ортағасырлық
сәулет өнеріне арналған ұжымдық зерттеу еңбегінде ... ... ... ... ... ... зерттелуінің
қорытындылары берілген [19, 11-24 бб.]. Қоғамдық ой-санада
қалыптасқан өзгерістер нәтижесінде өткенге ... ... ... іздей бастаған тұста тәуелсіз Қазақстан тарихнамасы
қалыптасып келе жатыр. Қазақстандық зерттеушілер “Культура ... в ... ... ... ... 1999], ... о проблеме глобализации и взаимодействия культур” [Àëìàòû,
2003] және т.б конференцияларда ұлттық ... ... мен оның ... ... ... ... ... анықтау
үшін оның тарихи дәстүрлеріне қайта үңілу керектігі, қалыптасқан
тарихнамалық ... ... ... осы бағыттағы
зерттеу жұмыстарының бүгінгі жаппай жаһандану ... бел ... ... өзіміздің ұлттық болмысымызды сақтап қалудың
бірден-бір жолы ретінде атап ... Орта Азия ... ... ... ... ... және этникалық жағынан
байланыстырушы ерекше аймақ ... ... ... зерттеу дәстүрлері одан әрі жалғастырылды. Адам-қоғам-
өркениет пен ... және ... ... өзара мәдени
байланыстар мен ықпалдастықтар мәселелері туралы ғылыми жинақтар
жарыққа шықты [20; 21], осы ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
тарихымыздың өркениеттік тұрғыдан ... ... ... [22; 23]. ... бұл ... ... ... тарихнамалық үрдістерін талдай отырып, оның жаңа
беттерін ашуда.
Қазақстандық тарихнама ғылымының ... ... үлес ... бірі Д.И. ... ... ... әр
кезеңдердегі көрші халықтармен өзара мәдени байланыстары мен
ықпалдастықтары ... ... ... [24-26]. ... ... ... ... жалпы өткен дәуірлердегі мәдени ... ... ... ... тек ... ... ғана қарастырылғанын көрсетеді [25; 26]. ... ... ... ... ... ... ... мәдени
байланыстарын одан әрі, бүгінгі жаңарған тарих ... ... ... зерттеудің қажеттігін белгілі зерттеуші М.Қ. Қозыбаев “
… бізде зерттелмей келе жатқан мәселе - ұлтаралық, мемлекетаралық
қатынас, өркениеттер ықпалы, ... ... атап ... 2 б.]. Еліміздің тәуелсіздік алуымен қоса келген ... ... ... ... мен ... да ... ... белгілі. Осындай өзгерістердің бір көрінісі
отандық тарих ғылымының кенжелеп қалған бір ...... ... ... ... ... тарихымыздың
келелі мәселелерінің зерттелуін тарихнамалық тұрғыдан тұжырымдау
заман ... ... Осы ... ... ... ... ... отырған мәселе бойынша да тарихи ... ... ... ... Ш. ... XX ғасырдың 20-30 жылдарында саяси қуғындалған ... ... ... талдаған [28]. Түркілер
(Түркістан) елі және монғол билігі дәуіріндегі Қазақстан тарихы
туралы ... ... ... ... ... ... кеңестік сталиндік тоталитарлық жүйе ... ... көне және ерте ... ... ... осы кезеңнің күрделі мәселелері төңірегінде жан-
жақты зерттеулер жүргізуіне мүмкіндік бермеді деп атап ... ... б.]. ... зерттеуші Т.О. Омарбеков пен Ш.Т. Омарбековтың
соңғы жылдары ... ... ... ... мен ... қөзқарас” атты іргелі зерттеу еңбегі де біз қарастырып
отырған мәселенің тарихнамалық тұрғыдан зерделенуінің бағыттары ... ... ... орын ... [29].
VІ-XІІ ғасырлардағы түркілердің ... мен ... ... ... ... шет ... ... К.Л. ... ... ... ... шетел зерттеушілері бірінші болып ... ... және ... ... ... ... ... көшпелілер мен батыс өркениеттері арасындағы өзара байланысы,
дала империяларының дамуы және олардың Қытаймен қарым-қатынасы,
арабтардың Орта ... ... ... көне ... дүниетанымы
(VІІІ ғ.) және т.б. ... ... ... ... К.Л. ... әсіресе Орта Азия халықтарының сонау
көне түркі дәуірінен Қазақ хандығы ... ... ұзақ ... “түркілену” мен “исламдану” процестерін зерттеуге ерекше
қызығушылық туып отырғанын баса айтады [30].
Мәселенің ... ... ... ... ... ... көрші халықтармен мәдени байланыстары туралы зерттеу
еңбектерін тарихнамалық тұрғыдан ... ... ... көреміз. Соңғы кезеңдегі, әсіресе,
қазақстандық ... ... ... өзіндік бай
дәстүрлерін көрсете отырып, ... ... ... мәдени
байланыстарының тарихындағы өзіндік рөлінінің көп жағдайда жете
бағаланбағандығын атап ... ... бұл ... әлі де ... ғалымдар ғана мойындаған шындық күйінде қалып отыр.
Сондықтан, аталған тақырыпты зерттеудің маңыздылығы да ... ... ... ... ... отырып, оның
болашақта зерттелуге тиіс бағыттары мен мәселелеріне назар аударуға
тиіспіз.
Диссертацияның хронологиялық ... ... ... ... ... ... ... еуразияның алып мемлкеттерін құрған
түркілердің осы уақыт аралығындағы көрші ... ... ... ... отандық және шетелдік зерттеулерді
тарихнамалық тұрғыдан талдауға арналған.
Белгілі проблемалардың зерттелуіндегі тарихнамалық ой ... ... ұзақ ... өтетіндігі белгілі. Ал,
өркениет, мәдениет, ... ... ... шын ... XVІІІ
ғасырдың ортасынан бастап зерттеле бастады. Нақтырақ айтсақ осы
кезде жоғарыда аталған ұғымдар ғылыми айналымға ... ... ... ... XVІІІ ... ... бастап жарық көре
бастаған еңбектерден бастап бүгінгі күнге дейінгі ... ... ... ... ... ... мәдени байланыстарының тарихнамасы ... ... ... ... ... Тақырып бойынша
әдебиеттерді қамтуда тілдік, хронологиялық, ұлттық шектеулердің
болмауында; мәселенің жаңа методологиялық тұрғыда ... ... ... ... ... мәселелерге назар
аударылуында; түркі дәуіріндегі ... ... ... мен ... ... ... қалыптасуымен
тығыз байланыстылығы туралы методологиялық принципті ұстануында.
Сонымен қатар жұмыста:
- Түркі қағанаттарының мәдени дамуы мен көрші халықтармен өзара
мәдени ... ... ... даму кезеңдері жаңа
жүйеге түсірілген.
- Түркі қағанаттарының көрші ... ... ... ... ... мен ... алғаш рет
нақты түйінделеген.
- Мәдениет пен мәдени байланыстар мәселелерін зерттеу барысында
көшпелі халықтардың мәдениеті мен мәдени байланыстары ... ... ... әсер ... ... ... ... Түркі қағанаттарының Қытай, Иран, Орталық Азия және славян
халықтарымен мәдени байланыстарының зерттелу мәселелері ... ... ... қарастырылған.
- Түркілердің мәдениеті мен көрші халықтармен өзара мәдени
байланыстары мен ... ... ... ... ... айналатын проблемалары жаңа көзқарастармен
нақтыланған.
Ғылыми-қолданбалық ... ... ... ... ... өзара мәдени байланыстарының зерттелу мәселелерін
қарастыра отырып, тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... ... ретіндегі халықаралық қатынастардағы рөлін
бағалауға, ұлттық мәдениетіміздің дәстүрлері мен ... ... ... ... түсуге, болашақ ұрпақты өз
мемлекетіміздің жарқын ... ... ... ... ... материалдарын ЖОО-да арнайы курстарда түркі
дәуіріндегі мәдениет пен ... даму ... ... ... Сондай-ақ зерттеу еңбегі бүгінгі жаһандану
үрдісі бел алған кезеңде ... ... ... үшін ... ... ... еңбек барлық түркі халықтарының тек ... ... ... ғана ... сондай-ақ
олардың мәдени болмысы мен құндылықтарының ортақтығы туралы ой
түюге, сондай-ақ тарихи ... ... ... ... өз орнын лайықты бағалауға мүмкіндік береді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- Еліміз ... ... ... бен ... ... ... тұста ұлттық мәдениетіміздің қалыптасуының
маңызды кезеңі болып саналатын ... ... ... ... мен ... ... халықтармен мәдени байланыстарының
зерттелуін қарастыру өте маңызды болып ... ... ... ... ... ... ... жоқ» халықтар
ретінде бағаланып, олардың тарихы мен төл ... ... ... уақыт өте келе көшпелі халықтардың коғамдық және
мәдени даму деңгейі туралы бұл тұжырымдар уақыт сынына ... ... ... ... ... тайпалары мен халықтарының көрші халықтармен ... ... ... жалпы көшпелі халықтарға берілген
жағымсыз баға узақ уақыт бойы аталған мәселені тарихи тұрғыдан
талдауда үстем ... ... ... ... ... ... археология саласындағы
жеткен жетістіктерінің нәтижесінде көшпелілер мәдениетінің тамаша
ескерткіштері ашылды. Нәтижесінде көшпелі және отырықшы ... ... ... ... ... де өз маңызын
жойды. Тарихнамада ... ... ... немесе мәдени
интеграциялық процестер туралы пікірлер қалыптасты.
- Біз қарастырып отырған мәселде зертеушілер көрші ... ... ... ... ... ғана ... түркі
мәдениетінің өзіндік ... мен ... ... ... ... ... зерттеле бастады. Бірақ,
көбінесе қазақстандық ғалымдардың зерттеулерінде көрініс тапқан бұл
мәселені барлық шет елдік ғалымдар бірден ... отыр деп ... ... шет еледік және отандық тарихнамадағы пікірлерді
талдай келе, түркі тайпалары мен халықтарының ... ... ... зерттеу қажет деп есептейміз.
Диссертацияның сыннан өтуі: Диссертация әл-Фараби атындағы
Қазақ ... ... ... ежелгі және ортағасырлар
тарихы кафедрасында дайындалды. Зерттеу жұмысының негізгі мазмұны
үш ғылыми мақалада, халықаралық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
ежелгі және орта ғасырлар тарихы кафедрасында талқыланып, ашық
қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның ... ... ... ... ... ... үш тараудан (әр тарау екі бөлімнен) ... ... ... ... ... бағытын таңдау тәуелсіз Қазақстан тарихы мен
мәдениетінің ... ... ... бірі ... түркі дәуіріндегі көрші халықтармен өзара мәдени
байланыстырының зерттелу ... ... ... ... туындайды.
Кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі негізделіп, оның зерттелу
деңгейі көрсетілді, зерттеудің мақсат-міндеттері, деректік ... ... ... ... мен қолданыстық аясы
айқындалған.
Диссертацияның «Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар
тарихы ... атты ... ... ... ... ... пен Шығыстың мәдени ... ... және ... және ... өзара байланыстары тарихнамасы» деп екі ... ... ... ... ... ... теориялық
мәселе ретінде XX ғасырда қарастырған батыс ғалымдарының ішіндегі
ең танымалысы А. Вебер мен А. ... ... ... ... ... жатыр. Жиырмасыншы ғасырдың 50-70
жылдары Батыс Еуропа мен АҚШ-та, сәл ... ... ... мәселелері бойынша пікірталастар өрби түседі. ... ... ... ... ... ... кезеңде
мәдени томағатұйықтық туралы пікір үстем ... ... ... ... мәдени негізі, мәдени-тарихи процестердегі
синтездің жолдары мен ... және ... ... ... ... (А. ... ... П. Сорокин). Бірақ
ұзақ уақыт бойы батыстық мәдениеттану ғылымында Шығыс ... ... ... ... ... мен ... ... “еруроорталықтық” көзқарастар белең алып алып келді. Олар
көшпелілердің ... ... ... ... әлем халықтарының
қоян-қолтық араласуына дәнекер болды” деген пікірмен ғана ... ... ... 60-70 ... шет ел әдебитінде Тойнби
концепциясынан бас ... ... ... ... ... ... әлеуметтік құрылымының жалпы
мәселелері, ... ... ... ... ... ... тарихи рөлі туралы мәселелерге
арналған ірі зерттеу еңбектері мен ғылыми мақалалар көптеп ... ... ... мәдениеттану ғылымы жалпы өркениет
мәселелерін көтере отырып, көшпелі халықтарға ауыр үкім ... ... ... ... заңдарына тәуелді, прогрессивті
даму жолына түсе алмайтын, “адамзаттың арамтамақтары” ... ... ... ... өзара мәдени байланыстардың
тасасында қалды. Өздері ешнәрсе ойлап ... ... ... өркениет жетістіктерін де пайдалана алмайды. Себебі олардың
қоғамында мұндай жетістіктерді пайдалануға сұраныс жоқ. Сұраныс
болмаған жерде мәдени элементтердің ... да, ... де ... ... пікірді негіздеді. Бұл пайымдаулардың терістігін отандық
тарихымыз дәлелдеп берді.
Отандық тарихнамадағы түркі қағанаттарының көрші халықтармен
өзара мәдени ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Кеңестік археологтар, этнографтар, лингвистер
мен мәдениет тарихшылары 20-30 жылдары Н.Я. ... ... мен ... ... даму ... ... ... болды. Бұл ілімнің мәні мәдени ошақтар (круги) теориясына
мүлде қарама-қарсы болатын, оның негізгі мәні ... ... ... ... осы ... ... ... қоғам бірден
өркениеттің белгілі жетістіктеріне ие болады дегенге ... ... әсер мен ... рөлі екінші орынға шығып қалды. 40-
50 жылдарға дейінгі кеңестік тарихнамада миграция мен ... ... ... ... ... ретінде теріс көзқарас қалыптасты.
Дегенмен соғыстан кейінгі жылдары мәдениет тарихындағы мәдени
байланыстардың рөліне деген сақтық пен оны ... ... ... ... ... пен мәдени байланыстардың тарихи рөлі
туралы баға ... ... ... ... ... мен өзара мәдени ... ... ... ... ... уақыттың жеткендігі туралы айтыла
бастады. Бұл пікірлер 60-шы жылдардың басынан бастап күшейе түсті.
Осы кезеңнен ... ... ... ... ... мен ... әсерлердің рөлі туралы зерттеу еңбектері
көптеп жарық көре бастады. Кеңестік және қазақстандық ... ... ... ... ... ... қалыптасқан сыңаржақ пікірлерге үлкен соққы ... ... ... ... ... өмірдің қалыптасуындағы көшпелілер
рөлі, олардың тамаша бай мәдениеті жайлы зерттеулері мәдени
байланыстар ... сөз ... ... тек ... ... ... тіпті бұл элементтерді
қабылдауға да құлықсыздар қоғамы, себебі олардың қоғамы ... ... ... ... ... байланыстар
теориясының ұғымдарын нақты ғылыми тұрғыдан жоққа шығара ... ... ... ... ... ... ... зертеу мәселелерін шешуде өзіндік ғылыми дәстүрі
бар және ... ... ... орыс ... ... Өткен ғасырдың
50-жылдардан кейін жанданған археологиялық зерттеу жұмыстарының
нәтижесінде көшпелілер мәдениеті ... ... ... жасалған,
кемшін мәдениет деген пікірлер іс жүзінде өз мәндерін жойды. Алайда
археологиялық ... мен ... ... ... ... ... қарамастан кеңестік кезеңде жалпы мәдени
байланыстар мәселелерімен айналысушы ғалымдар бұл орайдағы көшпелі
халықтардың ... ... баға ... ... кезеңде орнаған
тоталитарлық жүйе гуманитарлық ғылымдарды өзіне идеологиялық құрал
есебінде пайдаланып, ғылымға араласу, оны ... ... ... ... басында-ақ біршама көрнекі түрколог ғалымдар
Е.Э Бертельс, В.А. Забиров, М.Косаев, А.Н. Самойлович, ... ... т.б ... құрбанына ұшырады. Соғыстан
кейінгі жылдарда түркі дүниесіне назар аударып, түркілердің славян
халқына тигізген ... ... ... ... ... ... ... айтушыларды бірден жазаға тартып отырды. Сондықтан ... ... таза ... зерттеулердің өзінде де түркілердің
сан-салалы мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... ашық айтыла бермеді. Ғылыми ... ... ... ... әрі ... көлемде жүргізіле бастаған археологиялық зерттеулер күн
тәртібіне қала мен дала мәдени байланыстарының ... ... ... ... ... ... 1973 жылдың шілде айында
ЮНЕСКО-ның Париж қаласындағы ... ... бас ... ол жаңа ... ассоциоациясы ұйымын құру туралы шешімге
келумен ... ... 1985 жылы ... ... ЮНЕСКО
шеңберінде “Ортағасырлардағы ... ... ... ... ... ... өткізілді. Онда VІІІ-XVІІ
ғасырларда Орталық ... ... ... этно-мәдени үрдістерге,
аймақтың көшпелі және отрықшы халқы өркениетінің әлеуметтік-
экономикалық ... мен ... ... ... қатынастарға,
мемлекеттік құрылыс сипатына, мәдениеттердің өзара байланысы ... баса ... ... екі әлем ... нақты тарихи тепе-теңдіктің бұзылуы
көшпелілердің де, отырықшы халықтардың да ... орны ... алып ... ... ... ең ... әрі
нақты ғылыми тұжырымдарын С.П. Толстов [Ì.-Ë., 1948], Ә.Х.
Марғұлан [Àëìàòû, 1950], Т.А. ... ... С.А. ... ... және ... ұсынды.
1987 жылы Алматыда кеңес-француз симпозиумы болып өтті. Ол
әлемдік тарихтың, оның ... ... ... ... бірі – ... ... мен отырықшы
өркениеттердің өзара әсері ... ... ... Кеңестер
Одағы мен Францияның жас зерттеушілері және белгілі ғалымдарының
көне өркениеттер ошағындағы ... мен ... ... ... ... ... ... зерттеу
саласында жеткен жаңа жетістіктерін ортаға салды.
Симпозиум мүшелері аталған екі жүйе ... ... ... зерттеудегі ең тиімді тәсіл ретінде “екі
тарихи-мәдени аумақтың перманентті ... ... ... көп ... мен түрлері, дәуірлік өзгерістер және
диалектикалық қарама-қайшылығы тұрғысынан да ... ... жылы ... және ... ... ... ... ЮНЕСКО-ның халықаралық семинары біз
қарастырып отырған мәселе енді жаңа қырынан, яғни Ұлы Жібек ... ... Ұлы ... әлемдік мәдени ағымдардың
тоғысар жері – ірі ... ... ... ... ... бұл ... проблеманы зерттеудің жаңа
сатыларға көтерілгенін көрсетеді. Қала мен дала мәдени синтезі
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... бағыттары мен деңгейін талдай отырып, былайша ой
түюге болады: жалпы алғанда ... және ... ... әсері мен байланысы туралы мәселеде көшпелілердің отырықшы
өркениеттерге ... және ... ... да ... баса назар аударылған. Арнайы маманданған көшпелілер
экономикасы отырықшы және қолөнер бұйымдарына ... зәру ... ... де ... ... қайнар көзі, немесе салыстыру
үлгісі ретінде қабылдау, еліктеу, тіпті кері итерудің ... зәру ... ... ... ... Егер ... мәселені тек мәдени әсерлер мен өзара мәдени байланыстар
шегінде ғана алғанның өзінде осы ... ... ... ... ... ең ... ... әскери
өнері және соған байланысты салт-дәстүрлерін ... ... ... ... Орталық Азия, Иран, Орта және Таяу
Шығыс елдерінің бірқатарының әскери ісі мен ... ... ... ... зор болды. Бірақ мәселені тек осы бір
қырымен ғана шектеу тарихи шындыққа қаншалықты сай ... ... да ... ... әр ... ... бір ... жеткен
жетістіктері арқылы аты шыққанын, сондай-ақ бұл жетістіктерді басқа
халықтар ең ... ... үлгі ... қабылдағанын да ескеруіміз
керек. Сол бір алыста қалаған замандардың авторлары сонымен ... ... ... ... ... қалай меңгергені
туралы жазған, бүкіл дүние жүзілік мәдениеттің нақты бір түрінің
негізгі ... да міне ... ... ... ... ... мен ... Орталық Азия
халықтарымен мәдени байланыстары тарихнамасы» деп ... ... ... мәдени байланыстарына тарихшылар көзқарасы»
және «Түркілердің мұсылмандық Иран ... ... ... ... атты ... тұрады.
Мәселенің тарихнамасын қарастыру барысында негізгі назардың
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан ... ... ... мен дамуындағы соғдылық рөлге баса аударылғанынан
көреміз. Осы мәселеге тоқталған авторлардың ... ... ... үш ... ... қарастыруға болады. Түркі
дәуіріндегі Жетісудың қалалық мәдениетін жазба ескерткіштердің
мәліметтеріне ... ... ... тікелей әсерімен
қалыптасты деп санайтын авторлар тобы еңбектерінің алғашқысын ғылыми
негіздеген В.В. Бартольд болды. А.Н. Бернштам Жетісудың ... ... ... ... Иран мәдениеттерінің
әсерлерін археологиялық жағынан зерттей ... ... ... әсерлерін талдауда біржақтылыққа бой алдырды [Àëìàòû, 1941].
60-шы жылдардың екінші жартысынан бастап алғашқы топты құраушы
авторлардың ... ... ... мен ... ... ... байланыстыратын пікірлеріне кері ... ... ... ... ... авторлардың еңбектері
жарық көрді. Осы орайда жаңа материалдардың жиналуымен мәселені
шешудің үшінші жолы ... ... ... ... бұл осы ... мәдени дамудағы жергілікті халықтардың
рөлін ескере отырып, ... ... ... тигізген
интеграциялық ықпалы жайлы пікір. Үшінші топ авторларының
көзқарастарын ... бұл ... ең ... В.М.
Массон “Ðàííåñðåäíåâåêîâàÿ àðõåîëîãèÿ Ñðåäíåé Àçèè è ... ... ... [1979 ж.]. ... ... ... өзіндік мәдени даму жолына түсе отырып, соғды мәдениетінің
үлгілерін өз ... ... ... ... бір ... ... деп есептейді.
Түркі мәдениетінің көрші халықтарға тигізген әсері дегенде ең
алдымен қару-жарақ ... мен ... ... ... ... Біртұтас Түркі қағанатының (VІ-VІІ ғғ.), саяси
жүйесіне ... ... ... Жетісудағы Батыс ... ... ... ... Соғдыда түркі белбауларының
жиынтығы таралғаны белгілі.
Түркі-соғды мәдени байланыстарын өз мақалаларында осы ... ... ... бірі В.И. ... ... ... ... отырып, көшпелілердің мәдениеті тек
өздері жаулап алған жерлерге ғана емес, сондай-ақ, өз заманының ... ... Иран мен ... да әсер ... ... келеді [32].
Түркі-соғды мәдени ... ... ... соғды мәдениетінің интеграциялық рөлі ... ... ... мәдениеті мәдени ... ... ... ... ... ... отыр.
Түркі мәдениетінің жаңа ... ... ... ... ... Себебі бүгінгі таңда араб-мұсылман
мәдениетінің негізгі ұғымдары түркілік салт-дәстүрлерден ажырағысыз
біртұтас дүниеге айналып ... Біз төл ... ... оны мұсылмандық сипатынан ажыратып жатпаймыз.
Қазақстан даласына ислам діні Иран арқылы келгені ... ... ... ... ... таза мұсылман мемлекеті
болып есептелетін Сасанидтік Иран елінің ... ... ... ... ... ең ... ... көтерген сасан әулеті мен
Қазақстан түркілері арасында ... ... жаңа ... ... байланыстардан ислам діні келгенге дейінгі, яғни
VІ-VІІІ ғасырлар кезінен ерекшелігі бұрынғы мәдени дәстүрлер ислам
дінінің ықпалымен жаңа ... ... ... ... ... ие ... зерттеушілерді араб-мұсылман мәдениеті және түркілер
проблемасына деген ... ... ... ... ... қарастыруға болады. Біріншілері түркілердің ислам
әлемі тарихындағы орнын мүлде жоққа ... ... ... ... ... А. ... [1985], Г.Э. Грюнебаум
[М.,1988] және т.б., жатқызуға болады.
Кеңестік тарихнама исламды таптық тұрғыдан: ... ... ... тап өкілдерінің еңбекші халықты қанау жолындағы
идеология құралы ... ... ... ... көбіне бұрмалау мен
конъюктуралы саясаттың объектісі болып келді, басқа бір де бір
дінге мұндай қөзқарас орын ... ... ... ислам тарихындағы түркілердің рөлі туралы пікірде
кеңес тарихшылары В.А. Гордлевский [М., 1960], Л.А. ... 1990] да ... ... шет ... ... ... ... болды. Бірақ тарихи шындық бұл тарихшылар
еңбектерінде ... ... жоқ. ... ... ... сатысында
тұрған халықтар түгілі, христиандардың өзі ислам, ... ... өмір ... ... ... ... ... туралы нақты ғылыми еңбектер де жарық көре
бастады. Осы орайда зерттеушілердің келесі тобы ... ... ... ... Бұл зерттеушілер түркілердің мұсылман
тарихындағы орнына ... мән ... Осы ... қатарына А.Мец [М.,1977], ... 1899], ... [М., ... ... ортағасырларда түркі билеушілерінің қол астында болған
аймақтардағы саяси, мәдени бағыттардағы ілгерілеушіліктерді дұрыс
бағалағандарымен, Түркістан көшпелілерінің дәстүрлі ... ... ... ... ... ... алар орнын көрсете отырып, бірақ мұның ... ... және ... ... орын ... олқылықтардың
орнын кейінгі кездері, тәуелсіздік жылдары жазылған еңбектер
біршама толықтыра түсті. Біз ... ... деп ... ... бұл ... негізінен ислам-түркі мәдени синтезі
мәселелерін тарих ... ... ... ... ... те ... ... ғалымдар Н.Д. Нұртазина [Алматы, 2000], К.М.
Байпақов [19], Ж.Ж. Жеңіс [Алматы, 2002], ... ... 2002] ... ... ... ... оның ... мен өзіндік ерекшеліктерін,
ортағасырлық қалалық мәдениеттің дамуы, түркі билеушілері тұсындағы
Иран тарихының саяси, мәдени дамуының ... ... ... Азия ... ... ... ... осы
дәуірдегі түркі әдебиеті т.б., проблемаларды жаңа ... Осы ... ... ... ... ... ... мен түркілер проблемалары бойынша
жаңа қөзқарастар қалыптастырды.
«Түркілердің қытай және ... ... ... атты ... ... түркі тайпалары мен халықтарының
Қытай мемлекетімен және шығыс славян ... ... ... ... ... Түркі
мемлекеттерінің Қытай мемлекетімен байланысының мәселелерін Шишкин
В.А, Васильев Л.С, Валтурская Н.Н және т.б., ... ... ... аудармалары мен Орта Азия материалдарына сүйене
отырып зерттеді.
Қытайдың әлемнің ... ... ... оның ... ең ... ... ерекше із қалдырған. Бұл жағдай
Қытай ғалымдарына ... ... ... ... ... ... ... концепция қалыптастыруына негіз
болды. Сондықтан да, қытай тарихнамасы мәдени байланыстар
мәселесінде ... ... ... ... ... ... Осыдан келіп қытай мәдениетінің орталық ретіндегі рөлі
мен мәдени әсерлерді таратушы сипаты туралы логикалық ... ... ... бұл ... үшін ... ... ... іске алғысыз деп қарастыруға болмайды, дегенмен
әрқашан бұл мәселеде “қытайорталықтық” ... ... ... ... ... зор ... ... Конфуций ілімі тек
идеология құралы ғана емес, өмір сүру ... ... және ... ... ... ... ретінде
Қытай өркениетінің зор потенциалына айналды. Сөйтіп ол ... бойы ... ... ... сақталып қалуын
ғана емес, сондай-ақ оның кез келген бөтен ... ... өз ... мен ... ... алатын қасиетін
қалыптастырды .
Мәселенің Қытай тарихнамасында ... ... ... Қытай мәдениетінің түркілерге ... ... ... де орын ... ... ... ... қалған. Осы
дерек көздері зерттеушілерге түркі мәдениетіне ықпал жасаған басқа
халықтардың мәдени үлгілерімен қатар, түркі мәдениетінің өзі көрші
халықтардың ... ... ... ... ... ... негіз
бола алады. Өзінің зерттеу еңбегін Тан әулеті ... ... ... ... ... ... ... тарихшысы
Э. Шефер [М., 1981] қытай мәдениетіндегі шет елдік үлгілерді жан-
жақты талдаған.
Белгілі ғалым Л. Гумилев 618 ... ... ... мәдени
байланыстар саналы түрде империя тарапынан қолдау тапты деп жазады
[13]. Б.Г. ... Қиыр ... ... өз ... Үнді және Орта Азия ... ... ... қабырғасы» да кедергі бола алмағанын атап өтеді
[34].
Нақты тарихи кезеңде көрші ... ... ... ... өзі ... ... жоққа шығара
алмайды. Аталған дәуірдегі мәдени байланыстардың орын алуы мен оның
өзіндік ерекшеліктері ... ... ... Осы ... пен ... диалектикасы да көрініс береді. Мәселен
түркі киімдерін қытай сарайларында кию фактісі кеңестік кезеңдегі
зерттеулерде ... ... ... ретінде көрсетілді.
Осылайша мұндай ... ... ... мен ... ... тым ... ... көрсетуді теориялық
жағынан дайындады.
Қытай мен түркі қағанаттарының ... ... ... тарихнамада ежелгі және ортағасырлар дәуіріндегі Шығыс
Түркістан мен оның тарихи-мәдени байланыстары ... ... ... ... мен ... мәдениетінің өзара әсері мен
ықпалдастығын зерттеуде аталған мәселені Шығыс Түркістан тарихымен
байланыста зерттеу В.В. ... ... ... ... ... ... эерттеулердің көпшілігінде ортағасырларда Шығыс
Түркістанның Қытайдан біршама тәуелсіз болғандығы басым ... ... ... Түркістандағы қытай мәдениетінің әсері күшті
болды. Қытайдың материалдық және рухани мәдениет элементтері Шығыс
Түркістанға жол тауып, одан әрі таза ... ... ... ... ... ... және ... Қазақстан мәдениетінің
андрондық түрінің таралу аймағы Шығыс Түркістан ... ... дей ... ... ... шыққан, әсіресе оның батыс
және солтүстік бөлігінен ... ... ... Орта Азия ... тайпаларымен толық ұқсас тайпалар өмір сүргендігін
көрсетеді деп ... Бұл ... ... келген әсерлер мен
жергілікті дәстүрлерге қарамастан аймақ ... ... ... деп ... [35].
Түркілерге Қытайдың мәдени әсері туралы мәселе біз қарастырып
отырған ... аяқ ... ... ... ... ... Орта ... Қазақстаның бір бөлігін ... ... ... ... әдебиетте осы оқиғаның мәдени жағын сипатауда да
біржақты пікір жоқ.
Түркі халықтарының ежелгі көршілерінің бірі ... ... ... туралы зерттеулер қарама-қайшылықты пікірлерге
толы. Кеңестік тарих ғылмында дворяндық және ... ... ... ... ... ... ... тарихшылар бұл
мәселені жалпы түрде көтерді. XVІІІ ғасырдағы атақты ... ... В. Н. ... ... ... көп ... бөліп, көшпелілерді, әсіресе қыпшақтарды
Руске төнген зор ... ... ... ... дегенмен олардың
жетістіктерін төмендетіп, шығындарын асыра сілтеп ... ... ... ... ... ... саналатын Н.Я.
Данилевскийдің тарихи-мәдени типтер және ... ... ... сол ... ... ... үндесіп жаты. Оның
көзқарастары орыс тарихнамасына елеулі ықпал еткен тарихи мектеп
болды. XІX ... ... ... ... ... тарихнама
өкілдері Н.М. Карамзин [М., 1997], М.П. Погодиí [М., 1857] ... ерте ... ... ... ... мен ... қарым-қатынастар мәселесіне тек ... ... ... ... ғана ... С.М. ... бұл күресті
Азия мен Еуропаның бәсекелестігі, отырықшы ... ... пен ... ... ... ... қоя ... [М., 1960]. Бұл көзқарсты одан әрі қарай В.Ю. Ключевский
жалғастырды [М., 1956]. 1884 жылы П.В. Голубовскийдің төңкеріске
дейінгі ... ... рет Русь пен ... арасындағы қарым-
қатынастар мәселесіне тікелей арналған зерттеу еңбегі жарық ... 1884]. Ол бай ... ... негізінде түркілік
элементтердің славяндарға мәдени тұрғыдан зор әсер еткенін жазады.
XІX ғасырда орыс тарих ғылымында В.В. ... ... ... поблемасына тарихи фактілерді жинақтау мен сараптау
тұрғысынан шынайы баға ... ... ... XІX ... орыс ... ... ... мәдени
байланыстар мәселесі бойынша “мәдени тұрғыдан артта ... ... ... ... ... ... өкілі” болып
саналатын Киев Русіне ауыр зардаптардан басқа ... ... ... ... болып қала берді. Ал, кеңестік тарихшылар ішінде
бірінші болып бұл мәселе М.Н. ... ... ... ... Киев Русі мен көшпелілер арасындағы жауластық қарым-
қатынасты мойындай отырып, дала тарапынан ... ... ... ... ... ... ... күмән келтірді [Л.,
1924]. Әрине, кейінгі еңбектерде ... ... ... ... ... және ... ... мәдени ықпалын “тым асыра көрсеткені” баса айтылды.
Бұл сынның өзі ... ... ... халықтардың тарихы мен
мәдениетіне деген көзқарастардың сипатын ашып ... ... Бұл ... ... ... барлық халықтардың “аға-
інілік тең дәрежедегі сыйластық қарым-қатынасы” туралы тезистің шын
мәнінде басқаша сипат ... ... ... ... ... ... 20-30 ... В.А. Порхоменко еңбектерінде көрініс
берген пікірлер В.А. Гордлевский еңбектерінде біршама ... ... ... ... ... сілтеп
бағалауға” А.И.Попов қарсы шықты [Л., 1949]. 50-жылдары Киев ... ... ... арналған жинақталған еңбекті С.А.
Плетнева еңбегіндегі [М., 1982] көшпелілер мен Русь арасындағы
мәдени ... ... ... ... ... ... тигізген әсерінен гөрі, соңғыларының әсері
туралы мәселеге баса назар аударғанын байқаймыз.
В.В. ... ... ... ... ... арада бір
ғасырдай уақыт өткенде, оның тұжырымдары белгісіз автор П.И.
Ивановтың мақаласында ... ... [36]. ... Б.А. Рыбаковтың
және т.б. еңбектерінде басқа көшпелі тайпалар сияқты ... да ... ... ... ... ... тарихындағы “ерекше хазарлық кезең” туралы мәселе
көтеру мәнсіз шығар, бірақ ... ... ... ... ... көтеретін әрі оны терең зерттеу мәселесі туып отыр
деп ойлаймыз. Бұған адамзат тарихында ... ... ... ... ғасырдай уақыт өмір сүрген хазар мемлекетінің мәдени тұрғыдан
келгенде өз ... ... рөлі ... ... баға да ... бола алады.
Кейінгі орыс тарихнамасының өкілдері де ... ... ... ... ... көшпелілердің Еуразия, жалпы Ресей тарихы мен
мәдениетіндегі алар орны ... ... ... ... ... алағашқы кезеңде түркілер, жалпы көшпелі халықтар
дамуы жағынан ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, әлемдік дамуда орын алған өзгерістер, сондай-ақ
тарих ғылымының, әсіресе археология ғылымының тамаша ... ... ... жаңа ... ... ... ... көрші халықтармен мәдени байланыстарының мәселелері
өткен ғасыр ... ... ... ... ... ... ... мәдениет пен отырықшы
өркениеттердің өзара байланысы мен ... ... ... ... мәселеде де ... ... ... ... ... ... ... ошақтарын қиратушылар мен
отырықшы әлемге тәуелділер қоғамы ретінде көрсетілді. ... ... ... ... ғылымдарының дамуымен
көшпелілердің мәдениетінің ... ... ... ... ... ... жоққа шығарылды. Дегенмен, алғашқы
кезеңде қалалық ... пен оның ... ... жете ... орын алды. Сондықтан Оңтүстік Қазақстан мен
Жетісу аумағындағы қалалық мәдениеттің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... бағаланды.
Тарихи білімдердің кеңеюі мен жаңа деректер тобының ғылыми
айналымға енуі ... ... ... мен ... ... ... қалыптасуы мен дамуы және осы
кезеңдегі соғдылардың рөлі туралы нақты зерттеулер ... ... ... ... ... тарихнамалық ойдың
даму үрдісін бақылай отырып, кей зерттеушілердің ... ... ... әлі де ... шыға ... көреміз.
Түркі халықтарының көрші халықтармен мәдени байланыстарының
келесі кезеңі, Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... жаңа ... ... ... ... дамуы мен өрлеуіне
тигізген әсері туралы мәселемен тығыз байланысты зерттелген.
Аталған мәселені ... ... ... ... мен ... ... ала ... оның жаңа тың
тұжырымдарын қалыптастыруда тың ... ... ... ... ... тарихнамасының өкілдері болып
табылатынын атап өтеміз.
Түркі тайпалары мен ... ... ... ... ... зерттеулер Қытай тарихы мен мәдениетінің
мәселелеріне сәйкес ... ... ... ... ... ... тарихнамасының бұл мәселелерді талдаудағы
өзіндік ерекшелігі ашып ... оның ... ... ... ... ... аталған халықтар арасындағы мәдени
байланыстар туралы тамаша материалдар беретін деректер ... ... ... және т.б.) ... ... оларды мәдени әсерлесу факторы тұрғысынан талдауда
қалыптасқан стереотиптерден арыла алмады. Ал түркі халықтары мен
Русь ... ... ... ... ... ... екінші жартысынан бастап орыс тарихындағы көшпелілер
проблемасын ... ... ... көшпелілердің шапқыншылықтары,
оның Руске тигізген аса ауыр қасіреттері туралы жазды. Алғашқы
кезеңінде кеңестік ... ... ... тек ... ғана ... ... біршама жоғарғы мәдениет өкілдері
ретіндегі өркениетті рөлі туралы пікірлерді айта бастады. Алайда
бұл еңбектер “көшпелілерің мәдени деңгейі мен ... ... ... ... ... көрсеткен” еңбектер ретінде бағаланды.
Бүгінгі таңда көшпелі түркі халықтарының мәдениеті мен ... ... ... ... қазынасына қосқан үлестері
туралы тың тұжырымдар жасалуда. Бұл бағыттағы зерттеу ... әрі ... ... ... ... ... ... жеткен жетістіктері, жаңа тұжырымдары тек ... ... ғана ... ... ... ... тиіс.
Сондықтан аталған мәселені зерттеудің егемен елеміздің болашақ даму
стратегиясы мен ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар мәселені жан-жақты зерттеп,
жалпы тарихи ой үрдісінің дамуына ықпал ... ... ... ... ... Б.Я. О ... ... Средней Азии в V- сер.
VІІІ вв // Проблемы ... - 1960. - № 5. - С. ... ... В.В. Об ... ... Xв. ... и
странствии его по Средней Азии. - СПб., ... ... А.П. ... ... ибн Фадлана о его путешествии
на Волгу в 921-922 гг. – ... ... ... ... 1956. – ... ... С.Л. Сведения арабских источников ІX-XVІ вв. о долине
реки Талас и смежных районах // ТИИАН Каз ССР. – 1960. Т. 8. ... ... ... Н.Я. ... ... о народах, обитавших в Средней
Азии в древние времена. -М.-Л.: Изд-во Акад. Наук СССР,1950. Т. І.
– 382 с.; Т. ІІ. - М.-Л.: ... ... Наук ... 1950. – 335 ... ІІІ. - М.-Л.: ... ... Наук СССР , 1953. – 327 с
6 ... Н.В. Китаиские известия. - М.: Изд-во вост. лит., -
392 с
7 Зуев Ю.А. Китайские ... о ... // Изв. АН Каз ... ист, ... и ... - Вып. 3 (14). - 1960. - С. ... Зуев Ю.А. ... лошадей из вассальных княжеств // ТИИАЭ АН
КазССР. 1960. Т.8. – 225 с.
9 Зуев Ю.А. ... ... ... ... и ...
Алматы.: Дайк-Пресс, 2002. – 338 с.
10 Дәулетхан Э. Қытай жылнамаларындағы мәденитетімізге қатысты
кейбір деректер // Мына кітапта: ... ... ... ... ... – Алматы: ҚАЗақпарат, 2005. - 47-55 ... ... З. ... ... және ... ... ... 2002. – 168 б.
12 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и ... ... в ... и в Ленинградском институте живых
языков Востока. - Л., 1925. – 318 с.
13 Гумилев Л.Н. Көне ... - ... ... 1994. – ... ... Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский край. Т.
2. Исторические очерки этих стран в ... с ... ... ... ... – 898 с.
15 Сүлейменов О. АЗиЯ. Ізгі ... ... ... / ... - ... ... 1992. – 301 ... Вопросы истории и историографии культуры Казахстана.
(Сборник ... ... / ... им С.М. ... ... (отв. ред.) и др. – Алма-Ата: КазГУ,1987. – 86 с
17 Вопросы истори и историографии ... и ... ... и ... ... - ... ... - 210 с.
18 Байпаков К.М. Средневековая ... ... ... и ... ... ... 1986. - 254 ... Байпаков К.М., ... З.Ж., ... ... ... ... и ... Казахстана на
Великом Шелквом пути. - Алматы: Гылым, 2001. – 238 с.
20 История и ... ... Азии и ... ... Мат. ... ун. по ... ист. и культуре Цен. Азии и
Казахстана. 4-24 августà 1997 г. -Алматы,1998. – 216 ... ... ... ... ... в XXI в.: ... конференции. – Алматы: Дайк-Пресс, 2003. – 336 с.
22 Культура Среднего ... ... ... и ... ст. - ... ... – 260 ... Идея и реальность евразийства: Материалы Валихановских
чтений “Исторические корни и перспективы евразийства как социально-
культурного и ... ... ... 1998г. -
Алматы: Дайк-Пресс, 1999. - 139 с.
24 Дулатова Д. И., ... Н.Д. К ... ... ... Казахстана и Средней Азии в конце XІX – нач.
XX вв // Вопросы истории и историографии материальной и и ... ... и ... ...... 1991. - ... ... Д. И. Из истории культурных взаимосвязей казахов с
народами Повольжя и ... // ... ... и ... ... ... источники. – Целиноград: МГП “Аль-
Фараби”, 1992. – С.24-34.
26 Дулатова Д. И. Вопросы истории и ... ... в ... Аманжолова // Вестник КазГУ. Серия историческая. – 1996. - №
3. - С. ... ... М.Қ. ... ... толғандырады // Қазақ
тарихы. - 1998. - № 2. - 2-33 ... ... Ш.Т. XX ... 20-30 жылдарында саяси
қуғындалған қазақ зиялыларының тарихи көзқарастары. Тарих ғылымының
кандидаты ... ... алу үшін ... ... ... 2001. – 168 ... ... Т.О., Омарбеков Ш.Т. Қазақстан тарихы және
тарихнамасына ... ... - ... Қазақ Университеті, 2004.
– 314 б.
30 Есмаганбетов К.Л. Зарубежная ... ... ... на ... ... звания доктора
исторических наук. - Алматы,1999. - 360 ... ... ... культур и древних цивилизации. - Алма-
Ата: Наука, 1987. - 209 ... ... Г.Р. ... в ... ... зарубежных концепций. -
Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1991. – 148 с.
34 Гафуров Б.Г. Кушанская эпоха и мировая цивилизация. - ... – 20 ... ... Туркестан в древности и раннем средневековье:
Очерки истории. / Б.А. Литвинский, А.П. ... ... и др.); Под ред. С.Л. ... Б.А. Литвинского; АН СССР,
Инс-т востоковедения. – М.: Наука, 1988. – 455 ... ... И.П. Об ... ... ... // ...... декабря.
Диссертацияның негізгі мазмұны бойынша жарияланған еңбектер
а) Мақалалар:
1 Түркілер мен ... ... ... ... ... // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. – 2003. – № 4.
-29-31 ... Дала мен қала ... ... ... ... тарихынан //
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. – 2004. – № 3. -16-19 ... ... ... мен ... ... ... мәселелері // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. –2004. –
№ 2. - 32-34 бб.
б) Конференциялар:
1 Шығыс славяндар мен көшпелілердің ... ... ... ... // ... ... Халықаралық
ғылыми конференция материалдары, Алматы, 18-19 мамыр, 2004ж. -
Алматы, 2004. - 295-298 бб.
2 ... ... ... о роли ... в ... ... // Отандық тарихты оқыту: проблемалары мен
иновациялық мәселелері: ... ... ... 70 ... арналған: Халықаралық ғылыми-практикалық конференция
материалдары, 21-22 қазан 2004. ... ... – С. ... ... ... Қазақстан халықтарының Қытаймен мәдени
байланыстарының кейбір мәселелері туралы (V-VIII ғғ.) // ... ... ... ... ... Бекмаханов оқулары
ғылыми конференция материалдары, 18-19 ... 2005 ж. - ... -410-412 бб.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Андронов және Дәндібай-Беғазы мәдениеті17 бет
Кейінгі палеолит кезеңіндегі Қазақстан2 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстары32 бет
Қазақ хандығы кезіндегі педагогикалық ойлар10 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Қазақстандағы қола дәуірі туралы18 бет
Қола дәуіріндегі металлургия9 бет
Қола дәуіріндегі қазақстан тайпалары22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь