Жануарлардың тіршілік ортасы

Жануарлардың тіршілік ортасы
Жануарлардың өзіндік ерекшеліктері
Жеке организмдердің дамуы (онтогенез)
Ғылымдар саласы
Қарапайымдылар немесе бірклеткалылар . Protozoa
Жануарлар басқа барлық тірі организмдер сияқты сыртқы ортамен байланыста. Кез келген жануарлар тобы тек сыртқы ортаның қолайлы жағдайында ғана көбейеді, тіршілік етеді. Тіршілік алғашқы рет суда пайда болды және органикалық дүниенің эволюциялык дамуы ұзақ жылдар бойы суда өтті (теңіз, тұщы суларда және т.б.). Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі дамудың белгілі бір сатысында күрделеніп, құрлықта тіршілік етуге бейімделіп тіршілік ете бастады. Жануарлардың тіршілік ортасы жағдайына қарай абиотикалық, немесе неорганикалық (температура, ылғал, жарық, ауа қысымы, суда, топырақта, ауада кездесетін әртүрлі заттар) және биотикалық, немесе органикалық (басқа организмдер) табиғат факторларына бөлінеді. Міне, осы жануар үшін қолайлы жағдайлардың жиынтығын тіршілік ортасы дейді. Жануарлардың тіршілік етуінде үнемі өзгеріп тұратын температура, ылғал, күн сәулесі т.б. құбылыстардың үлкен маңызы бар.
Абиотикалық факторлар организмге тікелей әсер етуімен қоса, жанама жолдармен де әсер етеді. Мысалы, күн сәулесі ауаны жылытады, содан кейін температура жоғарлап, организмге әсер етеді. Абиотикалық фактор қолайсыз болған жағдайда жануарлар анабиоз жағдайына көшеді. Кейбір жануарлар сыртқы қоршаған ортаның қолайсыз жағдайынан қысқы ұйқыға кетеді (суыр, борсық, қосаяқтар, аю т.б.).
Сыртқы қоршаған ортаның абиотикалық факторлары жануарлар дүниесіне, өсімдік әлеміне және адамзат баласына биологиялық белгі беріп тұрады. Тірі организмдердің маусымдык өзгеруі сыртқы ортаның биотикалық факторларына байланысты. Мысалы, күннің ұзаруы немесе қысқаруы жануарлардың түлеуіне әсер етеді.
Биотикалық немесе органикалық табиғат факторлары дегеніміз – бір жануарға екінші бір жануардың тигізетін ықпалы, мысалы, жануарлар бірін-бірі жейді (қасқыр қоянды, түлкі тышқандарды). Жыртқыш аңдар әлсіз ауру, жүгіре алмайтын жануарларды, ал бүркіт обамен ауырған суырларды ұстап жейді. Нәтижесінде табиғатта түрлердің сұрыпталуына, сол түрдің дамуына әсерін тигізеді. Табиғи сұрыптаудың нәтижесінде қиын да, құбылмалы табиғат жағдайында жануарлардың күрделі түрлері пайда бола бастайды.
Су жануарлары (теңіз және тұщы сулар) үш биологиялық топқа бөлінеді: бентос, планктон және нектон. Су түбінде тіршілік ететін жануарлар бентосты жануарларға жатады. Олардың түрлері өте көп.
        
        Жануарлардың тіршілік ортасы
Жануарлар басқа барлық тірі ... ... ... ... Кез ... ... тобы тек ... ортаның қолайлы жағдайында
ғана көбейеді, тіршілік етеді. Тіршілік алғашқы рет суда ... ... ... ... ... дамуы ұзақ жылдар бойы суда өтті (теңіз,
тұщы суларда және т.б.). ... мен ... ... ... белгілі
бір сатысында күрделеніп, құрлықта тіршілік етуге бейімделіп тіршілік ете
бастады. Жануарлардың тіршілік ортасы жағдайына қарай ... ... ... ... ... ауа ... суда, топырақта,
ауада кездесетін әртүрлі заттар) және биотикалық, немесе органикалық (басқа
организмдер) ... ... ... ... осы жануар үшін қолайлы
жағдайлардың жиынтығын тіршілік ортасы дейді. ... ... ... ... ... ... ... күн сәулесі т.б. құбылыстардың
үлкен маңызы ... ... ... тікелей әсер етуімен қоса, жанама
жолдармен де әсер етеді. Мысалы, күн сәулесі ауаны жылытады, ... ... ... ... әсер ... ... ... қолайсыз
болған жағдайда жануарлар анабиоз жағдайына көшеді. Кейбір жануарлар сыртқы
қоршаған ортаның ... ... ... ... ... (суыр, борсық,
қосаяқтар, аю т.б.).
Сыртқы қоршаған ортаның абиотикалық ... ... ... әлеміне және адамзат баласына биологиялық белгі беріп тұрады. Тірі
организмдердің маусымдык ... ... ... ... факторларына
байланысты. Мысалы, күннің ұзаруы немесе қысқаруы жануарлардың түлеуіне
әсер ... ... ... ... ... ...... екінші бір жануардың тигізетін ықпалы, ... ... ... ... (қасқыр қоянды, түлкі тышқандарды). Жыртқыш аңдар әлсіз ауру,
жүгіре ... ... ал ... обамен ауырған суырларды ұстап
жейді. Нәтижесінде табиғатта түрлердің ... сол ... ... ... Табиғи сұрыптаудың нәтижесінде қиын да, құбылмалы табиғат
жағдайында жануарлардың күрделі түрлері пайда бола бастайды.
Су жануарлары (теңіз және тұщы ... үш ... ... ... ... және нектон. Су түбінде тіршілік ететін жануарлар бентосты
жануарларға жатады. Олардың түрлері өте көп. Біреулері су ... ... ... ... құмға кіріп кетеді, үшіншісі судың түбінде жүгіріп
жүреді, немесе жорғалап жүреді, төртінші біреулері су түбінде жүзіп ... ... ... ... ... ... сол ... еткен ортасына
байланысты болып келеді.
Планктонды жануарларға судың ... ... ... ... ... Олар ... ағысына карсы тұра алмай, өз бетімен жүзи
алмайды да ... ... өз ... ... ... ... ... қарсы тұра алатын ұсақ шаян тәрізділер
балықтар, киттәрізділер т.б. ... ... ... ... ... дене ... суда ... бейімделген.
Бентос, планктон және нектондық жануарлардың арасында белгілі бір
байланыстар да бар. ... ... ... ... т.б.) ересек
кездерінде судың түбінде тіршілік етеді, Демек бентостардың құрамына енеді,
ал ... ... ... беткі қабатында тіршілік етеді, демек
планктонның құрамына енеді.
Әр түрлерге жататын жануарлардың арасындағы ... неше ... ... көп ... кезі ... ... ... үшін ұдайы
бәсекелік, яғни тіршілік үшін ... ... ... табиғаттың
факторларына бейімделмеген түрлер ... ... ... ... ... ... ... бірлесіп тіршілік етудің
де формалары бар .
Симбиоз (гректің симбиозиз-бірге тұру деген сөзі) - екі ... ... ... ... ... тіршілік етуі. Мысалы, кезеген
су шаяны және шаянның үстінде ... ... ... ... ... атылғыш клеткалары арқылы өзін де және шаянды да жаудан корғайды.
Ал ... су ... ... ... актинияны су түбінде алып жүріп,
актинияны қоректендіреді. Аралар мен ... ... ... ... ... ... қорек етумен қатар оларды ұрықтандырады.
Комменсализм (латынның комменсализ-ас бөлісу, ортақ болу ... ... ... ... ... бір ... екінші бір организмнің есесінен
тіршілік етуі , яғни иесіне зиян тигізбей одан ... ... ... ... ... ... үшін өздерінің ұяларын субүркіттің
үлкен ұясының астына, немесе жанына салады. ... мен үй ... ... тұрып олардың тамағының қалдығын қорек етеді.
Паразитизм (гректің паразитоз-масыл, масыл болу деген ... - ... ... ... ... (иесінің) денесінің сыртында, не ішінде
тіршілік ... оның ... ... ... сұйық заттарымен,
ішегінің ішіндегі заттарымен қоректенуін, нәтижесінде ... ... ... ... ... да себеп болатын бірлесіп тіршілік ету әдісін
айтады. Кейбір паразиттер ... ... тек ... ... ... ... ... олар уақытша паразиттер деп ... ... ... ... иесінің денесінде болады, бүларды тұрақты паразиттер ... ... ... ... кұрттардың өкілдері т.б. ). Егер паразиттер
өзінің иесінің сыртқы ... ... ... ... ... ... ... етсе, олар сырткы-эктопаразит деп, ал
паразиттің мекені иесінің ішкі мүшелерінде болса ... қан, ... ... онда ... ішкі-эндопаразит деп атайды. Паразиттік тіршілік ететін
жануарлар бірден пайда ... жоқ, олар ... даму ... өз ... ... ... ... жануарлардан шыққан. Олар
дамудың ... ... ... бір ... ... есебінен тіршілік
етуге бейімделген. Паразиттердің тегі коменсалдар ... ... ... ... олар осы тіршілік сатысынан біртіндеп, екінші
бір жануардың ... ... ... ... ... көшкен жануарлардың дене ... ... ... өзгерістер болды. Даяр тамақпен қоректенуіне байланысты,
қозғалу мүшелері әсіресе нерв және ет жүйелері, ас қорыту жүйелері ... ... ... ... паразиттік жануарларда иесінің мүшелеріне бекитін
мүшелер пайда болып, көбею ... ... ... ... жануарлар өте
көп көбейгенімен олардың жұмыртқаларының иесінің денесіне түсу мүмкіншілігі
шамалы, сондықтан көптеген паразиттердің ... мен ... ... ... ... ... сыртқы ортада ұзақ уақыт жатса да
тіршілік қабілетін сақтайды. Көпшілік ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, бауыр сорғыш құрттың,
дамуында екі кезең бар. Ересек жынысты жетілген кезінде сүтқоректілер ... ... ... ... личинка кезінде бауыраяқты моллюсканың
денесінде тіршілік етеді. Паразиттің ересек кезінде ... ... ... ... ... иесі ... ал ... личинка кезінде
тіршілік ететін иесін аралық иесі дейді. Сонда сүтқоректілер мен адам ... де ... ... ... ... ... иелерін алмастырып
отыруы, олардың кеңірек таралуына мүмкіндік береді.
Паразит ... ... ... ... ... жағдайларын
бұзып, ауруға шалдықтырады. Паразиттердің иелерінің ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең негізгілері
мынадай: І) паразит иесінің дайын тамағымен қоректеніп, оны ... ... ... зат ... ... ... сұйықтық заттар иесінің денесін
уландырады; 3) паразит иесінің ұлпаларын және мүшелерін бұзып ауа ... ... 4) ... ... әлсіретіп және мүшелерін бұзып
организмге басқа бір паразиттердің оңай кіруіне ықпалын жасайды. ... неше ... ... ... Ол ... аты, сол ... ... атымен аталады. Мысалы, ... - ... ал олар ... ... ... деп атайды. Паразит -
бауыр құрты фасциола туғызатын ... ... ... ... ... қандай болса да бір паразит ... ... ... Паразитті жұқтырып алған адам мен жануарлар азады, ... ... ... ... ... адамдардың денсаулығын сақтаудағы ең
маңызды ... ... Мал ... ... де бүл ... зор. ... жануарлармен күресу үшін олардың, аралық иелерін, соңғы
иелерінің ара ... ... ... ... ... адам өзін және үй
малдарын неше түрлі аурулардан сақтай алады. ... К.И. ... ... қазақстандық шәкірттері С.Н. Боев, ... т.б. адам мен ... ... ... ... зерттеп тапты. Ол ... ... ... жүр. ... қүрттарды жұқтырмаудың
маңызды шарттарының бірі - тазалық, ... ... есте ... ... ... ... ... байланыста болу, онымен үздіксіз зат алмастыру - барлық
тірі организмдерге тән ... зат ... ... жоқ. ... қоректенеді демек, айналадағы қоршаған ортадан қандайда болса бір
заттарды сіңіреді.
Әрбір организм сыртқы ортамен ... ... ... ... ... процесінің арқасында ғана өзінің тіршілігі мен бірлігін
сақтайды. Эволюцияның даму барысында жануарлар мен ... зат ... ... ... ... ... айырмашылығы арта түсті.
Өсімдіктер - ... ... ... олар қозғалмай бір жерде
тіршілік етуге бейімделген. Жануарлар - гетеретрофты организмдер. Демек,
олар ... ... ... ... ... осыған сәйкес жануарлар мен
өсімдіктердің арасындағы айырмашылықтар келіп шыққан.
Өсімдіктердің көпшілігі айналадағы ... ... ... емес ... ... сол ... емес заттардан өзінің
денесін құрайды. Жануарларда мүндай қабілет жоқ. Оларға дайын органикалық
заттар ... Оны ... ... ... ... ... ... өзіне керекті органикалық заттарды өсімдіктерден алады.
Өсімдік өзінің қорегін топырақ пен ауадан алады. Сондықтан оларға ... ... ... жоқ, ... қоректің өзі қоршап тұрады. Өсімдік
өзінің қорегін және тыныс алуын сыртқы беті ... ... ... денесі күшті тармақталған.
Жануарлар әдетте қоректі заттарын денесінің сыртқы бетімен емес, оларды
жұтады да, содан кейін өз организмінің ... ... ... қорек
табу үшін оны іздейді, ол үшін бір орыннан ... ... ... ... ... ... тығыз жинақты келеді.
Нерв жүйесі. Жануарлар қорек іздеп бір жерден ... ... ... ... бір ... жағдайларына тап болады, кедергілерге
ұшырасады. Нәтижесінде ... ... ... ... ... Сондықтан жоғарыда көрсетілген қызметтерді атқару үшін ең төменгі
сатыда тұрған көп клеткалы жануараларда нерв ... мен ... ... болады. Жануарлардың мүшелерінің күрделенуіне және одан ... ... нерв ... ... ... ... ... барысында оның ролі одан да зор артты.
Ең карапайым нерв ... ішек ... ... ... ... ... әр жерде жеке-жеке жаткан нерв клеткаларынан
көреміз. Бұлар өздерінің тармақтары ... ... ... тор ... ... ... жануарларда ми сабақтары денені бойлай ... ал ... ... ... сезім мүшелері жетіле бастайды.
Атқаратын ... ... ... ... бөлімдеріне де нерв түйіндері,
немесе ганглиялар пайда бола ... ... ... ... бөлінгеннен бастап, нерв түйіндері де әрбір сегментке ... ... нерв ... ... ... ... нерв талшықтарын
құраған - комиссуралар деп аталатын жіңішке нерв талдары арқылы жалғасады.
Нерв түйіндері бір-біріне жақындап ... ... ... нерв ... ... ... нерв ... буынаяқтылар типінің өкілдерінен,
бауыр нерв ... ... ... ... ... көруге
болады. Жақсы дамыған нерв ... ... нерв ... ... бас миы мен жұлын) және перифериялық нервтерден ... ... ... ... ... - есту мүшесімен тағы сол сияқты)
сәйкес сезгіш мүшелермен қабылданады, және орталыққа баратын нервтер арқылы
орталық нерв ... ... одан ... ... ... ... ... сөйтіп организм сыртқы ортаның тітіркендіргіштеріне жауап береді.
Жануарлардың нерв жүйесі ... ... ... ... ... ... деп атайды. Рефлекстер шартты және шартсыз ... ... ... - ... (кез ... ... жауап
беру) туа пайда болған рефлекстер. Мысалы, ... ... ... жұтуы,
түшкіруі т.б. Шартты рефлекстер жануарлардың тіршілік өмірінің барысында
пайда болады. Мысалы, адам ... итке ... ... ... ол сол ... қалмайды, немесе сол кісіге қарай жүгіреді, керісінше, егер ол итті
ұрып, ... ол ... ... Бір рет ... ... ... шартсыз
рефлекетер өмір бойы сақталып қалады, ал шартты рефлекстер ... ... ... ... ... арқылы шартты рефлекстің
арқасында жануарларды жаңа жерлерге тез көндіктіруге болады.
Эндокрин жүйесі. Жеке ... ... және ... барлық
мүшелеріне ішкі секреция бездері бөліп ... ... ... заттар
–гормондар әсер етеді. Ішкі секреция бездерінің гормондары қанға шығады,
олардың ... ... өту ... болмайды. Әрбір бездер өздеріне тән
гормондар бөледі. Мысалы, ұйқы ... ... ... ... зат ... ... гипофиздің гормондарының бірі жыныс
бездерінің қызметіне әсерін тигізеді т.б.
Қозғалу жүйесі. ... ... ... ... ... ... негізінде бірте-бірте арнайы қозғалу ... ... ет ... ... жөне ... салалы болады. Омыртқасыз
жануарлардың бәрінде тек салалы ... ет қана ... ... жүрек еттерінен басқа, ішкі мүшелерінің еті салалы бұлшық еттен
тұрады. Салалы бұлшық ет ... ... ... бір ... ... ... ... бұлшық еттері ұзын ұршық тәрізді көп ядролы ... ... ... ... эволюциясы дененің жұмсақ мүшелеріне
тірек болатын, оларды сүйеп тұратын тірек мүшелерінің дамуына себебін
тигізеді ... ... ... ... ... ... т.б.).
Ас қорыту жүйесі. Жануарлар ... ... ... ... ... ... заттар алу (белоктар, майлар,
углеводтар, ... су, ... ... және ... ... ... ... қабылдау және оны қорытуға ... ... ... Сырттан қабылданған бұл заттар ерекше фермернттердің әсерінен ас
қорытуға ... ... ... ... углеводтар -
қарапайым заттарға, майлар -глицеринге және май қышқылдарына ыдырайды.
Қарапайымдыларда, бірклеткалы ... оның ... ең ... ас ... ішектің қабырғаларындағы ... ... ең ... ас ... ... ... Бұл ... ортамен бір
тесік арқылы байланысады, бұл тесік әрі ауыз тесігі, әрі қорытылмаған
қалдықтарды ... ... ... ... Ішекқуыстылардың арасында (маржан
полиптері, гребневиктер) ас қорыту қуысы ішіне қарай өсіп, ... ... ... ... ішектерінің артқы тесіктері болмайды, ал таспа
құрттарда ас қорыту жүйесі ... ... ... Жануарлардың
эволюциялық бағытта дамуына қарай, олардың ас қорыту жүйесі де ... ... ... ... ... ... химиялық ыдырау, т.б.
күйлерге жеткізу
ас қорыту жүйесінің жетілуін қажет етеді.
Төменгі ... ... ... ... ... ... аузынан шықса, жоғары сатыдағы көпклеткалыларда (арнайы) ... ... ... ... ... тесігі арқылы сыртқа шығады.
Хордалыларда ас қорыту жүйесі ауыз қуысынан ... ауыз ... ... ... әрі ... ... өңеш, қарын жатады. Ішектің бас
жағында ұйқы безі мен ... ... ... ... ... ... заттар ыдырап, қорытылады.
Тыныс алу жүйесі. Жануарлар дүниесінде анаэробты және аэробты тыныс
алып тіршілік ететіндері бар. ... ... ... ... ... ... ... жатады. Оттегі ауадан ... ... ... ... ... ... Оған көптеген паразиттік
құрттар (жалпақ және жұмыр құрттар), бактериялар т.б. ішек ... ... ... ... ... алу мүшелері болмайды. ... ... бос ... ... ғана өмір ... ... жатады.
Дегенмен суда еріген ауамен, не атмосферадағы ауамен тыныс алатын ... ... ... ... ... ... Бұл жануарлардың
денесі кішкене болып, терісі жұқа болғандықтан, тері ... ... ... құрттарда және одан жоғары сатыда тұрған жануарларда тыныс алу
мүшелері пайда бола ... алу ... ... ішкі қуыстың және терінің пайда болуымен
жеңілдене бастайды. Тері қабатында тарамдалған қан ... ... ... ... алу одан да ... жетілген. Жануарлардың денесінің
күрделенуімен және олардың ... ... ... қарай
терімен демалу немесе басқа қарапайым тыныс алу ... ... ... ... сатыдағы жануарларда арнайы тыныс мүшелері пайда болады:
суда тіршілік ететіндерде - ... ... ... ... мен ... ... ... Жануарлар жоғары сатыдағы организмдер болғандықтан,
көп мөлшерде диссимиляцияның қалдық заттарын ... ... ... ... сатыдағы көпклеткалы омыртқасыз жануарларда арнайы ... ... ... болады. Құрылысы жағынан ... зәр ... ... ... бәріде түтікке ұқсап келеді, оларды нефридий деп
атайды. Егер олардың қабырғасы қалың және ... ірі ... ... ... көп майда түтіктер кіретін болса, оларды бүйректер деп ... бір ұшы ... зәр ... ... не тікелей сыртқа
ашылады (жауын қүртында), екінші ұшы дененің қуысына дәнекер ұлпаға кіріп
тұрады. ... ... ... ... зәр ... ... сыртқа шықпай
ішек қуысына ашылады. Мысалы, насекомдардың мальпиги түтіктері артқы ... орта ... ... ... ... ... ішекке қүяды. Жұмыр
қүрттардың (аскарида) басқалардан айырмашылығы бұларда нефридия тәрізді зәр
шығару мүшелері болмайды. ... ол ... ... ... түзіп бір
клеткалы тері бездері және кезеген ... ... мен ішек ... ... ... басты бір ерекшелігі –
олардың қан ... ... етіп ... ... нәтижесінде
диссимиляция заттарын бүйректер қаннан ұстап алып отырады. Зәр шығару
мүшелері ... ... ... жасап, жыныс заттарын сыртқа шығаруға
қатысатын да кездері болады. Зәр ... ... ... ... тығыз байланыста болуы несеп - жыныс мүшелерінің пайда болуына
әкеп ... ... ... ... ... ... және жынысты жолдармен
көбеюі белгілі. Жыныссыз көбеюдің үш жолы бар: аналықтың (ұрғашының) ... ... қақ ... жануарлар денесінен (ұрғашысының денесінен)
бүшіктеніп ... ... ... ... ... көп жас ... жаңа жас ... айналады (споровиктер класында кездеседі).
Жынысты жолмен көбейгенде жаңа пайда болған ұрық ... ... ... ... ... дамиды. Бір ... ... ... ... ... сол бір ... ... ал
көп клеткалыларда жыныс бездері (гонадалар) деп ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде клетканың
ядросы мен цитоплазмасында дамиды. Жыныс ... ... ... ... (сперматозоидтар деп те атайды) және аналық (ұрғашы), немесе
макрогаметалар (жұмыртқа клеткалары деп те атайды). ... ... ... клеткалардан әлде қайда кіші қимылдағыш болып ... ... ... ... ... ... қоректік заттармен
қамтамасыз етілген, пішіні дөңгелек, олар ... ... ... ... мен ... жыныс клеткаларының арасындағы
айырмашылық, эволюцияның даму кезінде ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты, демек микрогамета мен
макрогаметаның екі клетканың ... бір ядро ... ... ... ... да бірге қосылуы ұрықтануға жатады. Ұрықтану деп
екі жыныс клеткасы - сперматозоид пен жұмыртқаның қосылып ... ... ... ... ... болған жаңа клетканы зигота дейді.
Зиготадан жаңа организм (жануар) дамиды. Сперматозоидтардың ... ... ... клеткаларымен қосылуына мүмкіндік туғызады.
Жынысты көбеюдің ... ... да зор. ... ... зат алмасу күшейеді және зиготадан дамыған жаңа ... ... ... алыс ... гаметаларының қосылуынан шыққан
организмнің физиологиялық қасиеті жақсарады. Осымен байланысты органикалық
дүниенің ... ... ... ... жануарлардың бір-бірімен
шағылысуына кедергі жасайтын бір қатар бейімдеушілік пайда болады. Жынысты
көбеюдің ... ... ... ... ... ... ... өйткені
зигота пайда болу үшін қосылған гаметаларда геналардың құрамы ... ... ... кезінде организм аналық ... бір ... ол ... ... ... болады. Ұрпақтың әртүрлі болып
келуінің маңызы тіршілік үшін күресте тіршілік ортасының жағдайы ... ... ... жаңа ... бейімделу қабілетінің артық екенін
керсететін ... ... ең ... шарт. Жынысты кебеюдің биологиялық
мәні сол, ... ... ... қос ... ... және ... ... бұл қос тұқым қуу ... ... ... ... ... қасиеттерін күшейтеді. Көпшілік жануарлар дара жыныстылар,
демек түрлер еркек (аталық) және ұрғашы (аналық) болып екіге ... ... ... ... ... ол ... ... сақтайды,
ал еркегі мен ұрғашысы сол түрді сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... іске асыру үшін, еркегі мен ... ... ... тудыратын, оларда нерв жене қимыл жүйелері
жақсы дамыған.
Гермафродитизм - бір жануарларда ... де, ... да ... ... ... қос ... ... Гермафродитизм аз
қимылдайтын, бір жерде отырып тіршілік ететін жануарларға (губка, гидра
т.б.), паразиттік ... ... ... ... ... ... т.б.)
тән сипат. Олар өздерін-өзі ұрықтандырады.
Жануарлардың ішінде тек жоғары сатыда дамыған омыртқалы жануарларда
гермафродиттер болмайды.
Жұмыртқа ... ... ... ... ... ... - оны ... ұрықтану немесе жануарлардың ішінде болуы-іште
ұрықтану дейді. Сыртта ұрықтану тек суда ғана болады. ... ол ... ... ... тән ... ... көлбақалар, балықтар. Нағыз
құрлықта тіршілік ететін жануарлар үшін тек іште ... ... ... ... ... мен ... ... қосылуы
тездетіледі және олардың өлу қаупі азаяды.
Көптеген ... ... ... ... ... арқылы
көбейеді. Жынысты көбеюдің бұл әдісін - партеногенез дейді. Бұл жолмен тек
ұрғашылары ғана белгілі бір ... ... ... ... ... Мұнда көбею кезінде тек ұрғашылары ғана қатысады.
Жыныстық диморфизм - ... ... ... ... ... -
ұрғашысын ажырату. Жануарлар арасында көп ... ... ... ... тек көбею органдарының құрылысында ғана емес, олардың
сыртқы белгілерінде де айырмалар бар. Мұндағы айырма өніп - ... ... жоқ ... де ... сияқты айырмашылықтар екінші дәрежедегі ... ... ... ... жыныстық диморфизм. Мысалы, жалтырауық қоңыздың еркегінің
қанаты бар да, ... ... жоқ, ... тектілер -қораз, қырғауыл,
павлин т.б. олардың басында тері тәрізді айдарлары, аяқтарында ұрысу ... ... ... ... ... белгілері де олардың
түсінен және ұрғашыларға ... ... ... ... Мысалы,
бұғылардың мүйіздері, ақбөкеннің мүйіздері, арыстанның жалдары т.б.
Қауым болып тіршілік ететін - ара, ... ... тағы ... ... ... формаларға бөлінуі кездеседі, бұл құбылысты
полиморфизм дейді. Мысалы, аралардың күрделі семьясы – ... ... ... ... ... әртүрлі қызмет атқарады.
Жеке организмдердің дамуы (онтогенез)
Жыныссыз және жынысты жолмен ... ... ... ... ... организм, ересек күйіне жеткенге дейін белгілі бір жеке ... ... ... ... ... ... және ересек
кезеңдерінің арасындағы ерекшеліктері жынысты көбеюмен салыстырғанда ... ... ... ... клеткаларының жетілуін есепке алмағанда) екі
кезеңге бөлінеді: ... іште ... және ... ... ортада
дамуы. Жануарларда жетілген организмдердің бірінші кезеңі ... ... ... денесінен (тірі туатындар үшін) шығумен
шектеледі. ... ... ... ... ... су ... кесірткелерде, құстарда және сүтқоректілерде, ұрықтың іште
дамуы эмбрионалъдық даму, түгелдей ересек түрлеріне ұқсас ... ... ... дамуды тура даму дейді.
Екінші бір жануарларда мысалы, насекомарда, қосмекенділерде және тағы
басқа жануарларда ұрықтың іште дамуы ... және ... ету ... ... ... дәрнәсіл (личинка) түзілуімен аяқталады.
Мұндай сипатпен дамуды түрленіп даму ... ... ... саласы
Ғылымның қарыштап дамуы зоологияны бірнеше салаға бөлінуіне ... ... ... ... ... ... және зерттеу әдісі бар
ғылымдар жүйесі. Зоологияның негізгі ... ең ... ... ... ... ... бәрін қосып жан-жақты зерттеу. Олар бір-
бірімен тығыз байланыста, сондықтан оларды әртүрлі ғылымдармен ... ... ... ... ... зерттеу үшін морфологиялык,
физиологиялық, экологиялық, зоогеорграфиялық және ... ... ... система – тұтас, бөлімдерден құралған деген ... ... ... не ... арасындағы айырмашылығына қарай, олардың
шығу тегіне негізделе отырып, ... ... ... ... Мұндай
бөлу теориясы жағынан алғанда өте маңызды, өйткені ол ... ... ... ... ... ол табиғаттағы жануарлардың бір-бірімен қатынасын
көрсетеді. Егер жануарларды жүйеге ... ... ... жатқан түрлерін
ажырату өте қиын болған болар еді. Табиғи жүйе ... ... ... ... болған өзара туыстық байланысты көрсетеді.
Морфология (гректің морфе - форма, ... ... ... ... - ... ... биологиялық ғылымның бірі. Морфологияның міндеті жануарлардың
құрылысын, ... ... ... және бөлімдерінің симметрия жазықтарына
сәйкес орналасуын және тіршілік жағдайына байланысты ... жеке ... ... ... ... ілім. Бұл зерттеулер, түрлі топтарда
мүшелердің ... ... ... ... үшін жүргізіледі. Бұл
филогения мен эволюция теориясына материал ... ... бір ... құрылысы мен олардың даму күрделілігі тек салыстырмалы
морфологияның ... ... мен ғана ... Аналогиялық және
гомологиялық мүшелер туралы ілімінің шығуы салыстырмалы эволюция ... ... ... ... мүше ... ... қызмет атқаратындықтан пішіні ұқсас, бірак шығу тегі жағынан
айырмашылығы бар ... ... құс пен ... ... ... ... бола алады. Құста, насекомда қанаттарымен
ұшады, ... ... ... ... жоқ. ... ... шығу
тегі ортақ, бірақ құрылысы мен ... ... ... ... ... ... алдыңғы аяқтарымен каңқалары мысал бола алады.
Морфологияны салыстырмалы әдіс ... ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы құрылысы белгілерінің шығу тегінің
бірлігіне емес, яғни туыстық жолымен ... ... бір ... ... ... ... ... болуын конвергенция дейді.
Мысалы, суретте дельфин (сүтқоректі), ихтиозавр ... ... ... ... ... сыртқы пішіні жағынан конвергентті ұқсас.
Физиология (гректің физис – табиғат деген сөзі) - тірі ... ... ... зат ... және оның ... ... ... жүріп
жататын тіршілік процесстерін зерттейтін ғылым. Ас қорыту, тыныс алу, қан
айналу ... зәр ... т.б. ... ... зерттей отырып,
физиолог бақылау әдісін пайдаланады. Мұнымен бірге ол тәжрибе ... ... ... әдісін қолдана отырып физиканың, химияның,
сол сияқты анатомияның, гистологияның және басқада ... ... ... ойкос – үй, мекен деген сөзі) - организмдердің өзін
қоршаған тірі және өлі ... ... ... ... ғылым.
Экологияның морфология және физиология ғылымдарымен сәйкес келетін, ... ... өте көп. ... ... тіршілік ортасын, олардың
бір-біріне тигізетін ықпалын ... ... ... бейімдеушілік
қасиетін анықтайтын экология ғылымы болып табылады. Экология организммен
сол организмді қоршап тұрган өлі табиғат ... ... ... ... ... ... ... сол организммен басқа организмдер арасындағы
қарым-қатынастарды зерттейді. Жануарлар түр ішіндегі өздерінің ... ... ... ... ... жануарларымен, паразиттерімен
және тағы басқа жануарлармен неше түрлі қарым-қатынаста болады.
Экологияның зерттейтін ... ... ... ... ... ... жануарлардың арасындағы байланысты
құрылысын, санының заңдылығын анықтайды.
Зоогеография (гректің зоон – ... ...... ... деген
сөзі) – жер шарындағы жануарлар ... ... мен ... зерттейтін ғылым.
Палеонтология (гректің палайос – көне деген ... - өліп ... ... ... ... ... ... айрықша бөлек міндеті
өліп-біткен организмдердің морфологиясын, экологиясын, т.б. зерттеу ... ... ... ... ... ... ... мен олардың пайда
болу, даму және өліп бітуін, тарихи дамуын зерттеу.
Жер қыртысы қабат-қабат болып келеді. Бұл жер ... ... мен ... ... ұзақ уақыт жиналуының нәтижесінде (теңіз
түбінде, құрлықта) пайда болғандығын көрсетеді. Геологтар бұл ... ... ... Ең ... топ, ал оған ... ... - эра ... кейін жүйелер, оған кеткен уақытты - ... деп ... ... ... ... ... ... Өйткені жер шарында әртүрлі жануарлар тобының шығуында
климаттың және т.б. ... ... ... білу өте ... (гректің эмбрион – ұрық деген сөзі) - жануарлардың жеке ... ... ... формасы мен құрылысының өзгеруін ... ... ... ... ... білу ... зерттеудің маңызы зор. Әсіесе жануарлар жүйесін жасауда,
жануарлар дүниесінің типтерін анықтауда эмбриология ... ... ... ... ... ... барлық топтарын анықтауда
ұрықтың дамуы туралы деректер кең ... ... ... ... ... анықтағанда деректердің аз болуы, кейде
тіпті ... ... осы ... ... ... туралы мәліметтер өте қажет.
Белгілі бір жануарлардың ... ... ... ... ... жоғалып кететіндігі XIX ғасырдың басында анықталған. Мысалы, барлық
құрлықта тіршілік ететін омыртқалылардың (бауырмен жорғалаушылар, құстар,
сүтқоректілер) ... ең ... даму ... желбезек тесіктері,
жүрегі екі бөлімнен (қарынша мен кұлақшадан), аяқтары болмай оның орнына
жүзгіш қанаттары т.б. ... ... ... ... ... ... құрлықтағы омыртқалы жануарлардың ата-тегі балық тәріздес
организмдер ... ... ... Ч. ... ... ... ... эволюциялық даму жолдарын дәлелдеуге пайдаланды.
Ч.Дарвиннің бұл ... оның ізін ...... ... И.И. ... т.б. аса зор көңіл бөлді.
Генетика (гректің генетикос - ... болу ... ... - ... куалау, өзгергіштік заңдылықтары мен себептерін, белгілердің ұрпаққа
берілуінің негізін зерттейтін ғылым.
Сонымен бірге зоология ауыл ... ... де ... Үй малдары туралы ғылым мал шаруашылығын өз алдына ... ... ... құс ... ара ... шаруашылығы, түйе шаруашылғы, ірі ... ... т.б. ... ... жүйесіне сәйкес, жалпы зоология ілімі жүйелік топтар
бойынша арнаулы пәндерге бөлініп шықты.
Териология (гректің ... ... ... немесе маммалогия (лат.
мамма сүт безі ... ... - ... ... ... аңдардың
жіктелуін, биология- сын, таралуын және анатомиясын зерттеу ... ... ... және кәсіпшілік маңызын және шаруашылыққа
зиянкестері, жұқпалы ауру таратушылар ролін зерттейді.
Орнитология (гректің орнитос – құс ... ... - құс ... ... оның
биологиясын, жүйесін және ұшуға икемделуінің ерекшеліктерін зерттейді. Ауыл
шаруашылығы мен орман ... ... және ... ... ... ... - бауырымен жорғалаушылар деген сөзі) ... мен ... ... ... бөлінуін, билогиясын
зерттейді.
Ихтиология (гректің ихтис – балық деген сөзі) - балық ... ... ... ... әрекеттерінің барлық жақтарын ... ... ... ... және ... ... саласында балықты қалай
пайдалану керек мәселерін шешумен шұғылданады.
Энтомология (гректің энтомон – ... ... ... - насекомдар туралы
ғылым, насекомдардың тіршілік әрекетінің ... ... ... ... мен ... ... ісіндегі, пайдалы және зиянды ... ... ... – кене деген сөзі) - сан ... ... ... ... қай ... ... ... олардан адам
мен малға, өсімдіктерге жұғатын ауруларды, осы ауруларға қарсы қолданылатын
шараларды зерттейтін ғылым.
Паразитология ... ... - ... болу ... ... ... ... солардың есебінен қоректенетін, сыртқы және ішкі
паразиттер туралы ... ... мал, ... ... олар ... сол ... арылу әдістерін зерттейді.
Малакология (гректің малакион – ұлу деген сөзі) - моллюскаларды жүйелеп
бөлумен және олардың биологиясын ... ... ... ... – адам ... ... – адам мен ... шығу тегін, оның дене құрылысын, эволюциясын, өзгеру
заңдылықтырын ... ... Ол адам ... және экологиясы,
медицина генетикасы, психология ... ... ... ... ... ... – жеке ... емес, ол жануарлар дүниесінің
тіршілігі әртүрлі жақтарын және тарихын түсіндіретін бірнеше ... ... ... ... ... ... ... пәні жалпы білім беретін оқулық, бұл бұдан кейінгі ... ... ... немесе бірклеткалылар – Protozoa
Жалпы сипаттама.
Жануарлардың ішіндегі өте ұсақ, жай ... ... бір ... ... ... ... ... қарапайым жәндіктер дейміз.
Қарапайым жәндіктер латынша Protozoa деп аталады. ... ... ... ... ... ... деген ұғым береді.
Қарапайымдар денесі бірклеткадан құрылады, бірақ ол клетка - өз бетімен
тіршілік ете ... ... ... ... ... ... ... тұщы су
қоймаларында, теңіздер мен топырақта тіршілік етсе, енді бір ... ... ... ... Олардың ішінде ауру қоздырғыштары
да бар. Бір ... ... зат ... ... ... және көбейеді. Демек, бұлар да тіршілік иесі.
Әртүрлі ортада тіршілік ететін ... ... ... ... ... жуық түрі ... Дене пішіндері әртүрлі,
тұрақты (талшықтылар, инфузориялар) немесе тұрақсыз ... да ... ... ... - ... аяқтары, талшықтары немесе
кірпікшелері. Қарапайымдар барлық денесімен дем ... ... ... гетеротрофты. Қарапайымдардың денесінің негізгі құрамы -
цитоплазма мен ядро және хромосомалар. Цитоплазмада барлық клеткаларға ... ... ... ... ... эндоплазматикалық жүйе,
гольджи аппараты. Сонымен бірге, қарапайымдардың цитоплазмасында тіршілікке
қажетті органоидтар ас қорыту және ... ... ... т.б. ... бір ... ... ядролар бар. Ядролардың формасы
мен атқаратын қызметі бірыңғай немесе әртүрлі болып келеді.
Қарапайымдардың негізгі биологиялық ерекшелігі, ... ... ... ... және бұл ... ... ... зор. ... бір клеткалы жәндіктер қолайсыз
жағдайларға тап болғанда қалың қабықша - цистаға ... ... ... ... дер ... ... қарапайым жәндіктерде тітіркенгіштік
қасиеттерінің болуына байланысты.
Тітіркену – жәндіктің сыртқы орта жағдайларының әсерін ... ... ... ... ... ... амебаға сезіліп оған жауап ретінде
цистаның түзілуі. Мұндай циста қолайлы жағдайға кез ... ол ... ... етеді. Қарапайымдардың тіршілік ортасы мейлінше әртүрлі.
Олардың көпшілігі теңізде және тұщы суларда тіршілік етсе, ылғалды топрақта
да ... ... ... бар. Қарапайымдардың арасында паразиттік
тіршілік ететіндері де аз емес. Қарапайымдардың арасында паразиттік ... үй ... және ... ... бар тұз ... сол
сияқты өсімдіктерде аса қауіпті аурулар туғызады. Қарапайымдардың кең
көлемде таралуы, бұл ... ... ... ... сатысында
екендігін көрсетеді. Кейбір организмдер өзін қоршаған ортаның сәл ... ... ... құрып кетеді. Ал, енді ... ... ... ... ... ... карапайымдардың шарықтап
дамуының негізгі шарты, олардың ... ... орта ... ... ... барлық жануарлар дүниесінің діңгегі
және түп-тамыры. Олай дейтініміз кейбір жеке ... бір ... ... көп ... ... ... ... болып отыр.
Қарапайымдардың да клетка құрылысы, көп клеткалылардың жеке ... ... ... және оргоноид деп аталатын бөлшектерінен
құралған. Мысалы, қозғалу органоиды - жалған аяқтары, ас қорыту органоиды ... ... тип ... дене ... – 10 - 15 ... бастап 2-3 мм-ге
дейін жетеді. Олардың төменгі сатыдағы қарапайым ... ... ... ... болмайды. Өйткені оның денесінің сыртында клетка
кабықшасы ... Тек ... ... жұқа ... мембрана ғана
болады. Амеба цитоплазмасының сыртын эктоплазма деп ... ... және ... ... ... ... ... амебаның
денесінен өскіншелер пайда болады да, біраздан соң олар жоғалып кетеді.
Сондықтан оларды ... аяқ деп ... ... ... амеба үнемі
қимылда болады. Ал басқа көпшілік қарапайымдар денесінің сыртында тығыз
клетка қабықшасы - ... ... ... ... ... пішін
болады.
Пелликула қарапайымдардың бір түрінде ... ... ... ... жұқа ... ... ал екінші бір түрлерінде қатаң болып
келетін ... ... ... ... ... ... белгілі
пішіндерінің болуына фибрилла талшықтарының көп әсері тиеді. Сонымен қатар
кейбір ... дене ... ... ... болуына да
байланысты. Каңқалар өзара байланысқан бақалшақ түрінде де, ине ... ... ... ... және жынысты жолмен көбейеді.
Жыныссыз көбеюінде клетканың негізгі бөліну тәсілі – ... ... ... және аналық жыныс клеткаларының (гаметаларының) бір-бірімен қосылуы
арқылы өтеді.
Көпшілік қарапайым жәндіктерге тән екінші бір белгі - дене ... ... ... ... ... Бұл, ... суда өмір ... жәндіктерде (сәулелілерде, күн тәрізділерде т.б.) айқын
байқалады. Ал ... ... ... қос ... ... ... өте сирек (фораминифераларда т.б.) кездеседі.
Қарапайымдар да, басқа ... ... ... ... ... бір түріне цитоплазма өсіндісі (жалған аяқтар) мүмкіндік берсе,
екінші бір тобына талшықтары себеп болады. Қарапайымдардың үшінші бір ... ... ... шыққан кірпікшелері арқылы қозғалады. Бұл кезде
жәндік денесіндегі кірпікшелер бір ... ... ... ... кұрылысы жағынан талшықтарға ұқсас ... ... ... ... Олар жеке-жеке де, өзара байланысып та қозғала алады.
Карапайымдардың тағы бір тобы денесін жиыру арқылы қозғалатын болса, ал
кейбір, ... өмір ... ... өз ... ... зат ... ... принципімен қозғалады. Денесін ... ... көп ... ет талшығы тәрізді, ерекше құрылысты
мионема талшығы болады.
Қарапайымдар қоректену тәсіліне қарай автотрофты, ... ... ... ... суларда тіршілік ететін карапайымдарда жиырылғыш вакуоля болады
да, ал паразиттік өмір ... және ... ... бұл ... ... тыныс алу процестері олардың бүкіл денесі арқылы
жүреді.
Қарайымдарда да көп клеткалылардікі тәрізді ядролары ... ... ядро саны ... ... бірнешеу болып кездеседі. Қарапайым
жануарлар қозғалу органелласының құрылысына және тіршілік ету ... тип және ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жануар ағзасының ерекшеліктері10 бет
Жануарлар әлемі5 бет
Иммунитет9 бет
Кеміргіштер, кемірушілер (лат. rodentia)8 бет
Топырақтың эпидемиологиялық маңызы9 бет
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет
Өсімдіктер және жануарлар экологиясы5 бет
Жануарлар тіршілігіне өсімдіктердің маңызы5 бет
Жер планетасының ғасырлар бойғы барлық жануарлар дүниесі мен адамзат баласы үшін тіршілік негізі.docx4 бет
Іс - әрекет туралы жалпы түсінік3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь