Іздер. Мұхтар Әуезов

Тікшелеу жасыл беткейдің орта тұсына келе бере Несіпбай аттан түсті. Айналаға көз салған жоқ. Әлдеқандай ой басқан күңгірт жүзі бүгін бірде-бір рет көтеріліп, мынау кең дүниеге қараған емес. Көзін ылғи төмен салып, жүзі де салбырап тұқыра береді.
Сол еңсесін көтермеген бетінде атының ауыздығын алды. Құйрығын тірсегінен келтіре шорт кескен күдіс торы ауыздығы алына салысымен басты жерге салып, атқүлақ араласқан көк өлеңді борт-борт үзе бастады. Несіпбай мұны шаужайлай түсіп, тапжылтпай отырып шылбырмен тұсау салды. Аздан соң түрып сауырынан сол жақ алақанымен ақырын үрып қалғанда, торы ат өрге қарай секі-ре басып өрлей берді. Түсаумен секірген сайын ұзындау кекілі кө-теріле түсіп желп етіп, дөң басындағы әлдекімге торы аттың «здравствуйын» айта бара жатқан сияқтанады.
Ауыздық пен үзеңгі, түрман шылдырлап барады. Несіпбай қырын тұрған бетінде сол жақ иығына мойнын бұрып: «ер-тоқымын бүлдірер ме екен»,— деп ойлай түсіп, ұзап бара жатқан аттың соңына қарады. Баяу басатын сылбыр ой енді жиылып кеп бір байлау жасағанша ат үзай берді. Несіпбай дағдылы шабандықпен біраз дағдарып түрып қалса да ойын жеңген ол емес. Еш нәрсені абайламастан бетін қайта бүрып, енді ойға қарай аяңдады.
Жарқыраған, қызуы мол шағырмак май күні мынау. Бөктер қызгалдак атып, гүл шашып, көк майса шөбі иін тіресіп міне тұр. Мөлдіреп, жаудырап ағып жаткан көк каска бұран су анау. Соны бөктер. Әлі қылшығы кұрамаған. Бір тал шөптің мұрты сынбаған еген осы-ақ.
Ай, бірақ көпірді кім біледі?
Несіпбай көнілінде күдік көп. Сене алмайды. Запыс боп, зыр қағып қалған. Аяғын төмен карай бір басып, екі басып келе жатып, көзімен ылғи көк шөп ішін тінтіп келеді.
Көпір шытыр тағы шығып қала ма, қайтеді, сопаң етіп? Сескенгені сол.
Не де болса күдіксіз тау... Таудың өзі жақсы еді... Амал не? Көк тұман мен алыс ақ бұлттарға қоршалған ана бір айдын төскей, анау бір алып тауға көз қырын тастады.
Қарлы қыс етектен түре қуылып, қаңғып шығып, тау басына тізе бүгіп, артын малып отырып қапты. Жалынғаны меңіреу аспа-ны, сүйенгені суық бұлт.
Қыс пенен кектемде шаруаның қиыншылығымен бірге қабаттап арқадан қысып, әлекті салып ең... «Кетші, кете түсші»,— дегендей боп тау жотасындағы қыс белгісіне өшпенділікпен суық қарап ап, Несіпбай қайтадан аяқ астындағы шөптерге тесіле бастады.
Бір мезгілде аяғы тайып кетті. Оң жақта бір күдікті көрінген шөпке қадалып келе жатып аяғының астындағы тікше, тайғақ кемерді байқамай қапты.
Қол-аяғы сербеңдеп азғана калбақ қағып қалды да, бір мезгіле артымен жалп етіп отыра кетті. Шапанының етегі де лап етті. Қалдайған, қастекі қара бөрік басынан ұшқан бетінде ойдан ойды қуалаи төмен қараи зыр қақты.
Несіпбай есін жиғанша төменгі жағында бірдеме дүр-дүр етіп, жел күнгі өрттей лаулады... Есіне сонда түсті. Кемердің астында жусап жатқан қой-қозы бар екен. Құлағанда соны үркітіп, бей-берекет қылыпты.
Несіпбай көк шалғынды уыстай жұлып, өрге-қарай тырмысып қайта тұрды. Көкейін кескен өзге емес. Қүлар алдында бір күдікті , көзі шалып қалған. Сол араға келе бере шөге қалды.
Айтпап па ем пәле деп... Міне кәпір қүзғынның өзі деп, бір топ шытырды жұлып алып жерге атты. .
        
        Іздер
Мұхтар Әуезов
Тікшелеу жасыл беткейдің орта тұсына келе бере Несіпбай ... ... көз ... жоқ. ... ой басқан күңгірт жүзі бүгін бірде-бір
рет көтеріліп, мынау кең дүниеге қараған емес. Көзін ылғи төмен салып, ... ... ... ... ... ... бетінде атының ауыздығын алды. Құйрығын
тірсегінен келтіре шорт кескен күдіс торы ауыздығы ... ... ... ... ... ... көк өлеңді борт-борт үзе бастады. Несіпбай
мұны ... ... ... ... ... тұсау салды. Аздан соң
түрып сауырынан сол жақ алақанымен ақырын үрып ... торы ат өрге ... ... ... ... ... ... сайын ұзындау кекілі кө-теріле
түсіп желп етіп, дөң басындағы ... торы ... ... ... ... ... пен ... түрман шылдырлап барады. Несіпбай қырын тұрған
бетінде сол жақ иығына мойнын бұрып: ... ... ме ... ... ... ұзап бара ... аттың соңына қарады. Баяу басатын сылбыр ой
енді жиылып кеп бір ... ... ат үзай ... Несіпбай дағдылы
шабандықпен біраз дағдарып түрып қалса да ойын жеңген ол емес. Еш нәрсені
абайламастан бетін қайта ... енді ойға ... ... қызуы мол шағырмак май күні мынау. Бөктер ... ... ... көк майса шөбі иін тіресіп міне тұр. ... ... ... көк ... бұран су анау. Соны бөктер. Әлі қылшығы кұрамаған. Бір ... ... ... еген осы-ақ.
Ай, бірақ көпірді кім біледі?
Несіпбай көнілінде күдік көп. Сене алмайды. Запыс боп, зыр ... ... ... карай бір басып, екі басып келе жатып, көзімен ылғи көк
шөп ішін тінтіп келеді.
Көпір шытыр тағы шығып қала ма, ... ... ... Сескенгені сол.
Не де болса күдіксіз тау... Таудың өзі жақсы еді... Амал не? Көк ... алыс ақ ... ... ана бір ... ... анау бір алып тауға
көз қырын тастады.
Қарлы қыс ... түре ... ... ... тау ... тізе ... ... отырып қапты. Жалынғаны меңіреу аспа-ны, сүйенгені суық бұлт.
Қыс пенен кектемде ... ... ... ... арқадан қысып,
әлекті салып ең... «Кетші, кете түсші»,— дегендей боп тау жотасындағы қыс
белгісіне өшпенділікпен суық ... ап, ... ... аяқ ... ... ... мезгілде аяғы тайып кетті. Оң жақта бір күдікті көрінген шөпке
қадалып келе жатып аяғының ... ... ... кемерді байқамай қапты.
Қол-аяғы сербеңдеп азғана калбақ қағып қалды да, бір мезгіле артымен
жалп етіп ... ... ... ... де лап ... ... ... қара
бөрік басынан ұшқан бетінде ойдан ойды қуалаи төмен қараи зыр қақты.
Несіпбай есін жиғанша ... ... ... ... ... жел күнгі
өрттей лаулады... Есіне сонда түсті. Кемердің астында жусап жатқан ... ... ... соны ... ... қылыпты.
Несіпбай көк шалғынды уыстай жұлып, өрге-қарай тырмысып қайта тұрды.
Көкейін ... өзге ... ... ... бір ... , көзі шалып қалған.
Сол араға келе бере шөге ... па ем пәле ... Міне ... ... өзі деп, бір топ ... алып ... атты. .
Сол кезде мұның ойға барып түскен бөркін алып ... ... ... бұрыла бере Несіпбай:
— Көрдің бе, қырсықты...— дегенде, өздеріне мәлім жайды іле жөнеліп:
— Атама, бар демеп пе ем. Бар. Тек ... ... деп ... құрыған
амалсыздықпен күрсініп алды.
— Қаран қалсын, қаран қалғыр,—деп Несіпбай ... ... ... ... бір ... ... белгісін білдіріп, жалаң-бас басын сол қолымен
сүйеп, мелшиіп калды. Оң қолы әлдеқандай шөпті алып, қалың жирен ... ... ... ... ... шұқиды, Бұ да ... сырт ... ... ... ... аз ... ерекше мөлдір сулы Тастақ өзені
жатыр. Екі жағы майыскан әдемі көк ... ... бір ... ... ... ал күре ... Сол екі жағада жоғары-төмен созылып, ... ... ... бір ... койы ... Екеуінің міндетіндегі
қой. Бұлардың есі-дертін билеген, ойы мен бойын түгел жеңген жалғыз уайым,
жалғыз мұң осы койлар ... ... көк ... ... май ... Сондайлық көк мөлдір
тұман, сағым ішіндегі қиял тауы — ... ... ... таза ... ... шалғын қуалап, жағасын желкілдетіп ақкан қасқа бүлақ. Жота-
жотада бүлың-бүлың етіп, жайқала ... ... ... ... қызғалдақ
торғындары. өзектің салқын лебімен ырғала түсіп, оңды-солды толқып жатқан
жоғары-төмендегі көк ... ... ... мен ... ... торғайлар. Алатау гүлдеріндей мың түсті боп ... ... ... ... де бұл екеуінің қазіргі күйінде ... ... өсіп өз ... өтіп ... ... әсерсіз, мағынасыз бір
ағымдар.
Екеуінің көзі де қойда. әсіресе қозыларда... Бәрінің де үстері, және
де, су ... ... ... мен шуда жүн ... ... үстері бүгін
мына ашық күнде аз құрғаса да, әлі де сыбасып тұр.
Шайыры кетіп, жауынға шайылған жүн. Жаңадан ... ... ... ... ... ма? Соған ұқсайды.
Бүгін, қазір Несіпбайдың іші де сондай жылап тыйылған, жасын іріккен іш
тәрізді.
Сондықтан ол куана алмайды. Кеше ... ... ... әлі серги алмайды.
Үндеспей ұғысады. Күзембай күйі де ... сары ... ... ... қой ... ... бет әжімдерінің
бәрі қазір ерекше тереңдеп тұр. Әр ... ... ... бар. ... ... ... ... самайына шейін бүлкілдейді. Басы тағы
төмен. Етті қалың қабағы ... ... ... ... ... Елестеп
кешегі сурет келеді. Көз алдына келе бере іркіледі.
Ыза ма, өкініш пе, әлде өкпе ме? Не дерін ... ... ... Бір ... ішін сара ... ... ... біздей сұғып шаншып
өтті. Мол денесі ... оқ ... ... ... ... ... тастай
түйіліп кетті. Есіне алғысы келмей өзімен-өзі алысқан тәрізді. ... ... ... ... ... ... бүкшиіп, бұғып,
баспалап бірі артынан бірі келе берді.
Совхоздың өндіріс кеңесі еді. Халық мол. Жауапты ... ... ... ... ... шабандар — бәрі де күйзеу, рабочкомнан
Зылиха. өзінің ... ... тар ке зең, тас ... бір ... ... мені сен ... ... деп пе едің? Не кегің бар еді? Не
жазып ...... ... өзін ... ... өкпе ... кінәлар бірі
үстіне бірі тықпалап, алғашқыда Зылиханы бұған жеңдіріп бара ... ... Ол кұр ашу, қара ... ғой. ... қой ... ... тағы ... Не көрсем бірге ... рас. ... ... де рас. ... ... ... отырып, кеңестің саналы азаматының катарында
отырып, сені құр ... екен деп ... ... бе? ... ... артық емес
пе? — десе қайтем.
Пай-пай... ащы да болса шын-ау... Несіпбай дағдарып бары күрсінді. Кұр
тісін шұқиды, ... ... ... да ... кетіпті.
— Оның рас-ақ болсын. Ал қатты айтканың не?
— Айтпай қайтушы ... ... не ... Не ... Мен ... ... да Несіпбайың
емес пе ем? Совхоздың жаманы мен бе ... ... Оның кара ...... ... ... Тағы ... Тағы қабақ түйіліп; іш шаншып кетті.
— Не қарап жүрдің, не қара басты, жас ... ... ... пе еді? ... ... ... ... отырғаның осы ма еді? Байдың қой-
қсзысын бағып жүргенде бір күнде үстіп он -қозысын өлтірсең не ... ... ... ең ащың осы ... ... ... Бәлем
қатын... Осыныңа егескенде осы...— деп ... десе де ... етіп ... бе?— дегенді айта алады.
Қайтадан сүлық түсті... өз-өзінен басын изеп:
— Сенікі рас... Ал жеңдің. Дегеніңе жете бер. ... ... бұ да ... ... ... Тағы ... ... Кінә болса кінә, иә... Ал бәрі рас. Сонда мені баяғы бай қатынынша,
адуын, көк айыл, дүние қоңыз қожайын ... ... не? ... ... ... көз алдында отырғандай малдасын құрып шаншылып қоқиланып
алды.
— Бәлем осы арада қысылмай аман қалшы,— деп сұрланып та ... ... ... бүл ... жері ... рас, Ол ... ... нақ осы ТасГақ өзенінің иесі болған Дулат байы Жүсіптің қатыны
болатын. Бірақ болғаны не керек. Оған да Зылиха ... ... ... шын ... еске ... ... ұтылып, тоналып жүтай берді.
Бай болғанда қойлы бай. Бірақ сасық, дүние қоңыз құнсыз еді. Зылиха —
үш қатынның бірі. Жастай ... ... ... ... ... әкесін әрі
алдап, әрі сызын еткізіп қорқыта жүріп ... Кәрі бай ... ... ... ... ... отын сөндіріп, тіршілігін күл беттендірген.
Жар қызығының орнына көн боп кепкен кәрі шал, Зылихаға мал қызығын ұсынды.
Онысы өзге ... сол ... ... ... ... ... Қозы ... салу, қой сауу, құрттаған, биттегенімен алысу. Шалдың айғайымен бірге
секіріп тұрып түн үйқыны төрт ... ... ... сары ала етек ... ұру...
Зылиха ойлап көрсе, ол бір шынымен с.атып ... мал ... ... ... жарылғасынсыз малшы, күн-малшы еді. Мұнын, бойындағы ... ... жас ... ... отын ... жоямын деген есеп
еді.
— Сонда шіркін, құдай кәні, бір, ... ... ... қоным та,
жаңбырлы күз түнінде қой шетінде күзетте отырып, әлі күнге сырт ... ... ... ... өмір ... ... жас күшағымен бірге
саған бермеп пе еді, Несіпбай-ау? Екі ... екі ... қолы ... өмір ... ... ... сипалап кеп
таппап па еді? Шын табыспап па еді? Берік ұстаспап па еді? ... емес пе ... мүрт ... ... ... басы да ... шұлғығандай
болды.
Арты 17-жыл. Әйел бостандығы. Бүрын шеңгелдеп түтқан ескі ... ... ... ... боп, ... етегіне кеп оралды. Бірақ 17-жылда
қосшы, одан партияға кірісті. Бұлар жеңді.
Содан Зылріханың табаны тайған жоқ, Жүсіптен ... ... ... ... бері келе басқа нәрсе айналды. Бейнетқордың бәрі ететін ащы ... ... ... ... жол азық ... ... жиын ... Несіпбайды
бетке ұрған, қамшыдай ширықтырған Зылиха сөзі. Зылиха мінезі өзгерген,
өскен; Зылиха мінезі ... ... дау ... деп аз ... ... Құрысын,— деді. Жеңілгені, көнгені...
— Арқасы шилі болған аттай шыға қап тұрасың-ау, ескінің сызы,— деп өзін-
өзі бір ... ... ... ... ... ... ... көзің
жетіп, қиын да болса енді кеп ойысып ба-рып соған көнудің өзі де ... ... емес пе? ... ... шықпаса да Несіпбай осыны көкірекпен
сезді. Калтарысы жоқ, то-мырыла ... морт ... ол ... ... Бас ... де дұрысты дүрыс деу түп қазығы.
Кешеден ішінде дүмбілез боп, шиеленген түйіндей боп байланып бір ... бір ... ... ашу ... ... бір жай ... шешілді.
Қой жусап жатыр. Тоқ бүйі.рлері ... ... ... ... ... ... көз ... күйіс кайырысады. Қозы, лақ қана біресе езенге
барып тамсана түсіп, ... ... ... ... ... енелерінің айналасында қойқактап секіріп, ... ... ... ... ... ... көрікті дүние енді ғана
Несіпбайға жадырап қараған әлпетті. ... ... ... тағы бір
толқыны лық етіп, сырғып келді. Ол жиынның түйіні сол еді.
Кеше таңертең осы қойдан, осы Күзембай ... ... ... 10
қозы өлді.
Көктем калың жауынды боп, көк ... ... ... ... ... дәл осы ... ерте күннен қалмай келе жатқан бар ... еді. Ол — ... ... у ... Он ... күн болды. Сол пәле білінгеннен бері ферма-ферма-ның бәрі
бірдей қой өлтіре бастады. Қыстан жаға жұлынып, етек ... ... ... тырнақты салып, малды түгел амандап шыққан қой совхозы.
Енді совхоздың барлық-еңбекшісі ... де ... ... ... ... жанрандай болып, тіршіліктері күле қарағандай еді. Мынау өлім,
күтпеген пәле болып жаман үйлықтырды. ... ... ... ... шытырдың бабын таба алмай сеңдей соғылды. Мамандар індет
себебін, шытырдың бітімін,тек затын зерттеп ... ... не ... қой ... ... ... құм таза болар деп 40—50 шақырым жердегі қумға
қашты...
Несіпбай өткеннің бір тәжірибесін еске ... «бір ... ... ... не ... деп өз ... алып сол мына ... өскейге өрлеп еді.
Шытыр болмады. Қой өлімі жоқ. Үш күн ... ... ... ... ... рет ... ... тауып жүрген Несіпбай еді. Көңіліне қуаныш
та, мақтан да кіре бастап еді.
Бұдан да ... ... ... Жартыбай шабан қумды сағалап,
алысқа мойын созса, бүл совхоздың ... ... ... ... ... сияқты еді.
Бірақ дәл кеше сол Жартыбай есебі дүрысқа шыққандай боп, бұл- бір ... ... ... күн ашық ... Тау ... ... ... ырым шек-кен жоқ,
меңіреу, тілсіз, дүлей әуе не бүккенін кім біледі? Қой, қозы ... ... бір тік ... ... ... жатыр еді. Мал ортасында Несіпбай
өзі..Және Күзембай мен баска екі шабан да болатын.
Тау оты қой ... күн ... да ... ... Соны тамашалап жүріп
айналаға көз салмап еді. Ұлы сәске кезінде құмнан, теңіз жақтан сайтандай
боп, болымсыз сүр бұлт ... ... ... ... боп, ... ... тәрізденіп, тауға қарай ұмтылды. Барған сайын құрдым, шөл
бітімдес жүтаң сұрлық қоюланып қалыңдай берді.
Тау ішінде жүріп бұлар ... еді. Бір ... ... қақ ... ... ... ... қоршап алды. Алдамшы күні сөніп, әлдеқайда
тығылып кетті. Ес ... ... ... ... ... алғаш
соққан жел лебімен бірге нөсер де қүйып берді. Секунд сайын аспаны мен ... ... ... ... ғана ... туып жер ... енді ақтарылып
шығып келе жатқандай болды.
Қой-қозы ... ыға ... ... ... ... ыққа ... төсеп көрді. Бишара жас қозы ене бауырына басын тықты. Кейде нақ
төбелерімен жарық беріп, шарт ... ... ... ... қон ... ... та кетеді.
Несіпбай мен барлық шабан қатты састы. Енді Несіпбай ойынан жортып
өткен күдіктің бір үздігі:
— Ай, ... игі ... ... ... ... еді, сол ақыл ... игі
еді... Бұршақ деп еді-ау,— дей берді.
«Шығасыға иесі басшы» болғаны ма? ... ... ... ... ... шын
бұршак, мұз бүршакқа айналып сала берді.
Киіз калпақтың сыртынан сытырлатып үрып барады. Барған ... ... ... ... ... түсе ... Күн де ... ішінде
суыта берді.
— Ай, ірілеп кетті-ау, кәпір, жазым қылмаса игі еді.
— Кесектеп-кесектеп кетті-ау.
— Енді ... ... ... қыласыны,— дей берісті. Сол арада Несіпбайдын, көз
алдында, енесінің бауырына артын тығып тұрған ... ... ... бір кесек
бұршақ қара құстан сақ етті. Сол секундта жас қозы,ыршып ... ... ... боп бір ... ... кеткен Несіпбай жүзі, енді бір ой-мея
есін жиғандай болды, жаңағы қозыға карай тап беріп:
— Шөкем-ай, бишарам-ай,— деп кеп ... өз ... ... ... қоршай
қалды. Болмады, бул алғашкы ғана тұяқ серпу сияқ-ты еді.
— Осыдан соң есін жиып, айғай салып, бар қойды бір ... ... ... ... ... есі ... калған қойлар оңайлықпен
иірілмеді. әйтседе барды салып қарбаласып жанталаса ... 4-5 ... ... да бір ... ... кып ... ... Жалғыз айла, Несіпбай
тапқан айла осы еді.
Иірілген қойдың іші ...... ... пана ... ... ... үлкен қойлар ғана көретін болды.
Бірак керегі не? Қырсыкты таудың бар бұршағын бір өзінің басына алудан
тартынбас еді. ... ... бәрі ... ... ... ... ... өлді. өзге талай қозы әлсіреп, миы айналып, мүгедек боп калды. Кешегі
жиында Несіпбай басын сарапқа салдырған осы ... ... міне ... ... ... ... тағы ... кеп отыр. Сенбейді, шытыр мынау.
Қойдың алды өре бастады. Бір шеті өзеннің арғы жағасындағы ... ... ... ... жүр ... Несіпбай орнынан тұрғанда, ойдағы
қойдың бәрі өрді. Сонда ... ... ... ... ... ... Уа, кесел, оттан қашсам, суға ұрындырдың ба?— дей берді. әне, ана ... ... ... Белгілі, іші кеуіп кетіпті. Улаған ғой, торсиып
дөңбектей боп, іші ... атып ... ... ... ... ... бізді түтікті суыра келеді. Анадан Күзембай да бірдеме деп ... Ол ... ... ... ана ... сол жақ ... ... белгілеп ап бізді суғып
жіберді. Тірі ... қан, жын ... ... пысылдап атқып жел де шығып
жатыр. Бірақ тоқ карынның жыны ... ... шыға ... ... ... ... ... жел ды-бысы басылып барады. Енді түтік орнату керек.
Соны көтеріп орна-та берем дегенде, оң колы сылқ етіп ... ... өз ... ... ... ... ... мүше, жансыз кніз
тулғадай. Сүлдері құрып, суынып кетті. әлсіз боп, ... ... ... ... ... түтік қабатымен жерге түсті. ... боп, сол ... ... басып отыра кетті. Аздан соң ана қойды
Күзембай келіп баурап алды. Несіпбай шөккен күйінде отырып ... Оң ... ... бір сызы ... ... да ... ... жыл. өкшелеп куған, алғыр жүйріктің тізесіне шыдамай, ақ
қасқырдың белі ... тілі ... ... кұруға айналған кезі еді.
Арқа мен құмнан бетін қайырып айдап ... ... ... енді ... ... ... ... кеп қайраңға соққан шабақтай белін опыра бір
теуіп, тояттамақ еді. ... ... ... ығы ... ... ... әлдеқашан. Сол құйрық сүйретіле барып Қапал шыңына кіргенді.
Енді шығар ауызда, ... ... ... ... ... болып, батым
шеңгел лагг берді.
Ол күнде кызыл партизан Несіпбай зеңбірек, пулемет, винтовка ... ... ... ... Ертеңгі, кешкі тіршіліктің тыныс
дабылы сықылды.
Топ ішінде актың соңғы отрядын, тас інге кіріп бара жатқан ақшуланның
құйрығындай ... ... ... қуып келе ... еді. Тұяқ ... тас
үшырған кызыл отряд қалың шыңның ішіне ағындап бата ... ... ... алмақ болды. Құйрық отряд шекараға іліне бере өкпе ... ... ... ... Екі жақ асу ... ... ... болат тістерімен
қарш-карш шайнасып, жанталасты.
Күн — түн, түн— күн боп ... ... ... жете ... ... кетті
ме? әлде басқа бір топтың таңдығын жыртып, қарма-лап жүр ме Саны көп ... ... ... ... ... жота ... мыңдаған найза, қылышпен
үрпитіп ап, қатты ... ... аяқ, ... таяғы еді. Несіпбай эскадроны
екі жүз кісі. Жау құр-сауы ... алды мен ... ... бір ... шумақ-талып орай берді. өне бойын дала-дала қылған қыран шеңгелінің ең
болмаса бір өткір ... ... ... ... тар шатқа бекініп алды. Жіңішкелеп аққан бұлақ суы таныс ... екі ... ... биік пен осы ... ... ... таудың бәрі
бұларға жау болғандай өре түра келді. Күндіз-түні шыж-шыж етіп, өлім атойын
салып жау оқтары зуылдайды. Он төрт күн үрыс ... ... қош ... ... алған партизандар қажыған, талғанын білдірмей тұрып, қалың
жауға төтеп берді. Бұл шат, талаи ақтың көр шаты болды.
Орнығып ... соң ... екі ... жоғары-төмен мергендер жатқызып,
жоталардың екі-үш жеріне — сезікті жерлерге пулеметтерді төсеп қойып, басы
қылтиған ақ тобы ... ... ... ... ... ... ... қызығып
келген ақтар, топ-тобымен шыбындай жусады. Бірақ күдікті, қаупі көп ... ылғи қара түн. Тау ... ... ... кақап тұратын сақтық сонда
керек.
Несіпбай сол он төрт ... ... ... ... ... ... жарты сағат қалғып алып баса береді. Алғашқы күн ғана ауыр боп еді.
Содан әрі қабақ ... ... соң үйқы да ... емес екен. Не ішіп, не
жегендері мәлім емес. әйтеуір соңғы үш күндей жалғыз еуды ғана нәр ... күн ... ... ... ... ... ... Дос
зеңбіректер, тау іргесін сөгілдіріп жөткіре-жөткіре тіл катты.
Кірпікшешен асаймын деп каңсылап шығатын ... ... боп ... ... енді ... ... жүз ... эскадрон бекінген шаттың айналасында
кырғызып, селдіреген сұйқыл топпен зорға ... ... ... барып
асудан аса жығылды.
Міне сол он төртінші күнге қараған түнде, таң алдында ақтар тағы ... ... еді. ... шығармаймыз деп жиырма кісінің ішінде
Несіпбай да иек ... ... ... ... ... ... дәл осы
оң қолына шынтақтан жоғары калың ет пен сіңірдің ... оқ ... ... ... боп ... Ақтың арты сол, Жетісудың пәледен арылғаны да
сол
Казарма, олақ дәрігер... Жүре ... Оқты ... ала ... боп қала берді.
Алғашқы бірер жыл ауырсына жүріп ұмытылғандай да болып еді. ... бір ... ... тартып жүргенде білегінен жылымшы кан акты. Ет
қызуы қайтқан соң сезе ... ... ... орны енді кеп ... ... оқ ... жара тыртығынын, аузына келіпті. Жолдасына ... ... жау ... алдырып тастады... Артынан жарасы көпке
дейін бір ашылып, бір бітіп, көп әуреледі. Қашан зақым ... ... ... содан соң сіңіріне дерт араласты. Оң қолы ... ... ... ... ... алмай жүргені де сол, еді.
Бүгін енді, міне, жанталасқан жерде мүгедек қып, кем қып ... ... ... өзі ана сол ... артық. Басын шайқап...
— Ай, ескінің сызы-ай. Кәпір-ай...—деп оң ... ... ... бүра ... Ат ... ... ... мінген политотдел Рақым екен. Оның артыңан ақ ... ... ... да ... ... ... ... өткізген, жаяағы Қапал та-уының шатында
тағы да қасында боп, ажал лебін бірге иіскескен, партия-қосшы тобына бірге
кіріп ... ... келе ... кәрі ... Ол — ... ... «Шақпақ»
колхозының бастығы. Осы совхоздың шефтігіндегі[2] колхоз.
— Бұ да бір ... ... ... мына ... ... бос ... уакыт өлтіріп жүретін Құлжатай ма? дегенше жақындап
келген Қүлжатайдың жүзін көрді.
Шынында оның арық жүзі сұп-сұр боп, қабақтары калың ... ... боп ... ашаң ... жас жігіт бұған жаңа кездескең екен. Онын
көрмегені ... еді. ... ... ... ... енді не ... ... Болған күйлердің түп себебін ұғынбақ. Қой-қозыны аралай жүріп, үсті-
үстіне сүрақ береді.
— Не қып, не қып осы бір ... ... ... қозы ... ... ... ме еді? ... Несіпбай көрген казаны естіп бүрын да күйініп
еді...
— Бұрынғының не керегі бар? өлтірсе надан, ... бай ... ...... Бәсе онын ... сын ба ... Жұбаныш жоқ!— деп, ... ... ... ... Жоқ, ... да білейік, білдіріңдерші,— деп Рақым қадала берді.
— Өлтіруші еді... Бірақ бұндай...—деп Несіпбай осы ... ... соза ... Құлжатай:
— Бірақ, мүндай қауырт өлтірмейтін, - деді ... тағы да іле ... ... ... Себеп? Сол себепті ойлап келем,— деп Несіпбай оң қолының окыс ауырған
жеріи сипап түрып:—Себеп — ескінің сызы ма ... ... О не ... ... сыз? — деп Рақым басында ... ... да ... ... ... Көз ... өткіздім ғой. Кеше зоотехниктің бір сөзі кө-ңіліме қона
кетті. ... ... ... ... есеп ... ба? Сол бір ... ... Не деді?
— Тақ осы қозылардың енесі совхоздың қиын күндерінде 31 - 32 ... ... еді. Ол ... осы ... басшымыз да, қосшымыз да тегіс
қателеспедік пе, малға қырымыз ... ... окот ... ... мен ... «мал бар ... жан бар екен» дегенді енді ... ... анау ... қашар қандай болды?
— Е, оны атап сұрамасаңшы,— деп Құлжатай да бас ... Қой ... ... іші ... су. Белуардан келіп қыс бойы
ойылмаған қи жатады. Астынан сыз өтіп, қыс бойы іш тастап ... Қозы ... не, өлді не ... па? ... ... қи ... талай қозы,
жылпысқаны қимен бірге аудармадык па? өліп, басылып, ... ... ... бір ... бір ... ... осы ... суыққа өкпесін
алдырмады ма? Зоотехник: «Сол кезде туып өскен қойдың ... ... ... оның сүті де ... Балалары да кейде нашар туады», дейді.
Осынысы тіпті рас. Биылғы окотта[3] түн үйқыны төрт ... ылғи ... ... ... бар ... ... тудырдык. Окотты өзіңіз көрдіңіз,
бәйге алып жақсы-ақ өткізбеп пе едік. Қозы шығыны болған жоқ. Бағып-қағудан
кенде емес. ... ... да тақ осы ... қозылар тез торағып, тез тойына
алмады. Кешеден Күзембай екеуміз барлық өлген қозының шеше ... ... ек, ... ... ғой ... Ылғи ... қоздаған дымқостық ала
туған қозылар... Енелері де өзге қойдай емес, сонша жоны ... ... Бұл езі ... ... ... бір сондай ерекше буын екен. Ескінің
осылай етеккё ... кез ... ... ... ... нақ кешегі
бұршақка дәл мұядай қаусай қалмас еді.
Бүгін осы әрнекі ойлап-ойлап кеп тапқаным осы ... ... ... тиіп ... ... дегенде таңертеңнен бері Несіпбайдың өз басын
әрлі-берлі толкыткан ойдың бәрі енді ... ... ... ... жайлап ашылып, қабағын-дағы кейісті серпілте беріп, күлімсіреп:
— Мал қылсақ, еңбек етсек осыған етейік. ... ... ... ... ... ... бағады. Күштің бәрін осыған салып, енді мүны ащыға
да, ... да ... ... бар ... ... ... ... кеңестің жақсы совхозының атпал түлігі кып ... ... деп ... ... ... ... ... Күзембайын арқаға
қақты.
— Япыр-ау, мынау сәзің көңілге қона ... ... ... де бір
түйінімді шештің-ау. Ескінің сызы ... бе? Мен де ... ... ... жоқ ... Иә, ... не еді? Не қып ... өзің наукан үстінде?—деп Несіпбай
досының шаруасын енді ғана сүрады...
— Мына ... ... ... ... бір ... ... деп ... Рақымға қарады. Несіпбай сөздеріне ойланып қалған Рақым ... ... ... ... II ... ... ... бес колхоздың бірі. Тастақ суының осы сол
жақ бетіндегі жердің көбі сол ... ... ... ... ... трактор, көлік кемегімен айдап жатыр. Бүл күнде жоспарды толтыруға
жақындаған. Егуге жарамсыз, тасты жотаны, ... ... осы қой ... Бұны, өздеріне жәрдем етіп отырған совхоздың бірер сақпан ... ... ... рүксат етіп, совхозға берген болатын.
Түндерде осы өлкелерде колхоздың өз жылқысы да жайылады. Анау ... ... ... өзен ... үзындығы бір километрдей жерге ... 50—60 ... сол ... ... ... жайы ... мен ... мәлім. Бұл былтырғы көктемге шейін
осы қой совхозының шопаны боп келген. Бірнеше жыл істеген ... ... ... Осы ... ... ... кішкене үйінін қабырғасы
неше алуан мақтау қағаз, грамоталарға толулы. Кеңес ісіне адал, берік,
сенімді болған ... ... ... өзі ... ... жок еді. ... ... болса да ен жайлысы үйреніскен совхозы еді. «Шақпактың» ол
күндегі жайы өте нашар еді. Ел аш, ... ... ... сан да, сапа ... Бар болса қыршаңқы, шолақ жауыр. ... ... ... ... барар қарсаңда көтеремнің күйінде. Арқа басы жауыр, ыңыршақ, тулақ
боп қалған тор ... ... ... ... ... ... тартынса Кұлжатай онда бармас еді. Бірак
партия мен үкімет болып сондай колхоздың адамына да, ... да ата ... ... ... созып, «көтеремін көгертем, аш-арығын тойынтам,
еңбек етем»,— деді. «Соңғы жылдар қиыншылығын ... ... ... ... Ол ... ... ... саналы еңбекшісі көтерген
үлкен ту еді.
Райкомның ұйғаруымен ... ... өзі де ... ... алыспақ, жеңбек болды.
Міне, бір жыл, ауыр бір жыл, сыны көп, қиыншылығы көп бір жылы ... ... ... Білгені тынымсыз, толас сыз төс-табандаған
еңбек, өрге сүйреген талап, талпыну. Сонда өз ... не ... биыл ... ... үйіне бір барып, шефтікке алар алдында колхоз
жайымен таныспақ болған Рақым, Несіпбай өз ... ... ... ... ... ... бала — жал-ғыз еркек
баласы Серік те безгек. Жыл бойы үстеріне жаңа лыпа ілмеген ... ... де ... ... ... бастаған. Ер жеткен қолқанат жоқ.
Құлжатай ... ... ... ... ... — он екі ... қызы ... істейтш, ау-руларды күтетін, әредікте әкесінің «барып кел», «шақырып
келіне» жүгіретін тағы ... ... келе сол ... шай қою, ... су ... оны-мүны
басқаруда ұдайы көмек етеді. Кішкене қызының жастығын да умытып кеткен
сияқты. Ол бір ... ... ... боп ... ... ... ... ылғи «Жәке» деп атандырып алыпты.
«Жәкең» әкесіне бұның кішкенелігіне қарамай кейде бір ... ... ... немесе қолынан келмейтін бір ... ... ... ... ... бармаймын,—деп серпіп те тастайды. Ондайда Құлжатай
ашуланбайды. Екінші қайырып айтпайды да. «Жәкеңнің» өз мінезі бар, ... ... бар. Ол ... ... ... бала ... Қайта ажары
сынбайтын отты. Сонысына Құлжатай ешбір уақыт ... ... ... ... ... ... деп ашу ... бастаса, Кұлжатай:
— Ал, ал, жарайды, өзім ... Қоя ... деп өзі ... ай қыс ... ауру ... мен баланы дәрігерге апарып емдетіп
көрсетіп қайтуға да ... ... ... бір қиын ... ... ... бара ... сияқты Бірақ сонда да колхоз көлігін қия алмай, не ... ... таба ... әлі , ... келе ... ... ... да
алыста турады. Және мәлім ғой, бір барғанда ... ем ... жаза қоя ... Көп ... ұдайы емдену керек. Оған мыыа карбалас ортасында мүршасы
ке-летін Қулжатай ма?
Осымен өз ... етіп бара ... ... оның ... де ... үшін
Құлжатай кандай кұрақ ушады. Бұның кішкене жүдеу үйіне ... ... ... көрген. Күн ұзын қолы да, аузы да, ой-тілегі де ... ... ... ... ... түн ... де ... тыным көрмейді
екен.
Бір түн ішінде анық төрт бес рет турып фонарьды алып ... ... ... екі ... ... ... ... жылқы бар. Оның түнгі қораларына кірсең ... ... ... ... ... жем ... тұкырланып қалғаы. Мезгіл-
мезгіл үстеп салып тұрмаса шашып ... ... ... ... Бір жерде
азулы үлкендермен қатар ұсак жағы, тай-тулағы тур. ... ... ... жемінен кақас калдыратыны бар.
Және әсіресе, тағы бір жерде жиырма бес ... буаз бие бар. ... ... ... ... оң көз, сол ... кақап күткен
бір бөлімі. Бірер жыл күттіретін болса да ол — шолақ колды үзартатын, ... ... ... ... ... «Бас ... де осыларға зақым
келмесе екен»,— дегендей Кулжатай ішкен асын жерге қояды. ... ... Қыс та ... ... ... жоқ. Енді әлі ... да, осы ... кұлындар «Шақпактың» ат орнына санап отырған малы.
— Желіні ерте жеткендері кулындап жатыр ма? Әлде ... ... ... зақым келді ме?
Қулык тор биеніи касына анау ақырдын, шетінде турған көк дөнен жақын
еді.
— Бір тебеген пәле еді ... ... Қап ... — Тағы ... жарканат фонарьды жағып ... ... асып ... ... ... «Бүгін сары бауырды қан сорпа қып қайтыпты. Аркасы ісіп
кала ма қайтеді. ... өлді ме екен ... ... ... деп әлдекімге
лағнет оқып кайтады.
— Тілеуін бергір... Әй, саған еткек еңбегім жанды-ау, ... ... бар ... ... айтып дән ырза боп келеді. Бұнысы Шәріп.
Құлжатайды турғызған аттар жайындағы күдікті о да ойлап, бул ... ... ... ... ... ... ... улкен бейіл, ынта көрсеткен ең
сенімді серігі — Шәріп.
Бул — он тоғыз жасар жас жігіт. Ол — осы ... ... ... ... сергек жас. Бірақ былтыр көктемде Құлжатай осы ... ... ... ... ... ... біледі. Ол уақыттағы түрін көріп
жан болмайды, өледі, деп ... ... ... өз ... алып ... ... Сыртына шығарып айтпаса да Несіпбай сонда:
«Құлжатай байғус босқа енбек етіп жур ғой, басқа тың туяқтау ... ... ... ... ісік ... Орнынантұрудан калыпты. Не
болар дейсің?»—деп еді. Олай ... ... ... ... тепсе темір
үзерлік атпал азамат болыпты, бол-ғанда және кандай. Колхозға деген еңбегі
мен бейілі Кұлжатайдан да әрі ... бұ да бір үйлі жал еді. ... ... ... еді. Ауыл ... ... Жұматай деген осыларға ештесіп бір нау-қан үстінде 32 жылы
колхоздан ... ... бәрі ... ... ... сол жолда өліпті.
Шешесі мен 5 ... ... ... ... деп, ... көп ... ... алмаған. Қала жөнін білмейді, дүние көрмеген бала ... ... ... ... да сол еді. ... ... ... сон
даланың момын жігіті шығар жолды таба алмағам. Қызметке орналаса алмай,
қаладан кетіп, азығы біте ... соң, ... жол ... ... ... Сол кезде шешесі, бұрын бір ... ... ... ... жакка кетіпті. Қішкене бала Кәрім бірге кеткен. ... ... ... ... ... ... ... кезі еді. Сүйретіле жүріп бар
шамасын тауысып, ақыры «Шакпактағы» Күлжатайдын ... ... ... ... кеп ... ... Ол кезде ісініп те, тістері де түсіп
біржолата әлсіреп кеткен уакыты еді. Несіпбай сонда көріпті.
Шешесімен кеткен ... анау жаңа әке ... адам ... ... ... Бір күні ... ... езінен-өзі байлау жасайды да,
титтей баланы псезға салып ... ... ... ... ... күн ... соң, өз бойынан тіршіліктің болымсыз
шақпақ отын тауыпты... Қалай келді? Не ... кім ... ... ке ... ... Мәлім емес. әйтеуір осы «Шақпақта-ғы» Шәріптей тағы бір жігіт
әшім, о да Жұматайдан көп ... ... бала еді, сол осы ... ... ... ... қасынан бір кішкеитай бала қалмай ... ... ... сөзі жоқ. Құр мынаған көзі жаудырап ... ... ... ... ылғи ... ... ... соң Әшім байқаи ' қарап
шырамытады да, атын ... Анау ... ... Әшім ез ... ... пе, көзінен жас ыршып барып құшақтап көтеріп алады. Сол ... ... ... ... сокымен Шәріп інісін тауыпты. Ол осы ... ... ... жазда әбден тойынып алып, күзде колхозға ерекше қатты
еңбек етті. Сол ... ... сиыр ... ... ... ... бір ... деп бар колхоз боп ұйғарып осы Шәріпке беріпті. Енді ... ... және ... ... ... ... көрген сол Шәріп, әшім деген жігіттер ... ... ... оң ... сол қолы ... жайларын к.ысқаша ескертіп өткенде Рақым мен Несіпбай кодхоз
бастығының өздері білген жағдайларын ... еске ... ... сол ... әшім мен Шәріп женінен туған бір шатақпен
келіпті. Орталау, қағылез бойлы ... ... ... ... ... ... кейіс бар. Онсыз да іштегісін ірікпестен сыртына шығарып тұратым
шыншыл беті сақал, мұртқа тым ... ... ... «ренжідім,
куніндім, сендерге шаға келдім» деген сиякты жайларын Кұлжатайдың ... ... ... қып ... ... косымша қолдары мен денесі де тыным алмай көп сермеліп, ... ... ... ... ... айтып жатады. Қыза сөйлегенде
Кулжатандың екі қолы ... ... не ... не кезегінен сермеліп,
бұны бір су ішіндей ой ішінде малтып келе жатқан кісіге ұксататын.
Казіргі Кұлжатай әңгімесінің бас каћарманы — ... ... ... дейді ғой. Жұматай қылыктарын ескінің сызы десең де, өзі ... ... еді. ... ... өзін кім ... Сыз деуге бұл — еңгезердей
үлкен бойлы, ... қара ... ... ... пәлеқор көзді, кекірдей
кісі. Куандал қалған.қарнында ұдайы белдік көресің, басында сусар бөрік.
Бешпет, шапан қалаша, ... ... Жаяу ... ... ... қошаметшілері болады. Кур сыз ғана деп кайтып айтарсың бұны? Ал
ескінің өзі ... ... о да ... мүшесі, ауылдағы кеңес қызметіне бұл
іліккелі қашан. Айта ... осы ... ... ... кеңес ағасы.
Жұматай қыс ортасынан бері бұрын мекен етіп тұрған ... ... осы ... кеп ... еді. Тегі ... екі жыл ... ... кеңесі боп тұрып, осы кұртып шықты деген лақ-ап болатын.
Сондағы тапкан дағдыеы болу керек; өз қол ... ... ... ... үдайы орнап тұрмайды. Мына төртінші ауылда да соны ... ... ... ... ... ... ірге аударып отыр. «Калинин», «Қызыл
жұлдыз», «Қызыл шығыс». Енді міне «Шақпақ»—барлығы да ... бірі ... ... әлді ... ... ... есепті, ұзак мекен. Бірақ әлде-қандай
есеп пен немесе істеп қойған былықпен енді онда тұру ыңғайсыз ... ... ... ... бір ... ... ... ете жүреді, Арада
күзеу, көктеу болып, өзге колхоздарда ... аман ... ... ... ... ... енді сені көрмеймін» деп ... ... ... ... дейді. Бұл өзі істейтін жақсылы-
жаманды істін бәрін ылғи ... ... ... ... ... деп әбден аузы үйреиіп алған. «Қамын жейтін өкіметің болған ... ... ... ғой. ... енді соны ылғи ... ... ... бола ма? Кішкене арқа-басынды босата тұралық», деген болады. өзінің
бүл колхозда істеген шикіліктерінің бәрі ... ... ... айт» ... ... базыналыктай қып, майдалап жуып-шайып айтады да, ... ... бір ... ... неге ... ауданға
барып әбден мәлімдеп дәлелдеп болған. Және аралары жақын ... ... ... жүргендерінің ішкі жағын сырт кісі байқамаитын да.
Екіншіге келерде тағы да ... ... ... ... сыр мінез жакынындай,
тайтаңдап күле кіріп.
— Осы ... де сен ... ... ... ... кісі ... ... бағаламайтын құнарсыз көрінеді. ... ... бір ... Уа, мал ма? ... ... Соқа-сайманды
молайтам. Аудан білесіңдер, өзіміздін ау-дан ғой. Барын бізден ірікпейді
бишаралар... Исполком, прокурор бәрі де «үй ... бүй ... боп ... өзің біле ... ...... жатыр байғұстар деп, барлық
аудан басшылғын әлі карым-катысы ... ... ескі көз, ... ... Қасында мүше, хатшы, жай жігіті болып ... ... Бәрі де бұл ... әбден тіс каккан ептілер. Жұматай әдейі ... ... ... ... ... ... ... сияқты бұзар болса, оны да ерте ... Бұл ... бір ... бір ... қайта табысып, көлденен караған кісіге араларының шыны
не екенін ... ... ... ... ... ілік ... ... сияқтанып, колхозшы-лардың наразы, ренішті жайлары болса
қолтықтарына кезек тар-тып, шегінің кыыыдысына ... ... ап, ... ... соларын ашып салысып бір-ақ ойын ... тағы ... ... ... ... бәрі мұны ... ... түп мақсат қылмайды.
Қайта ауданға барса, не өкіл-мөкіл келсе айна-ласын шырмауықтай орап алып
Жұматайды ылғи «Жұмекең» атан-дырып ... соны ... ... ... ... ... ауданда не істеп жүргенін біле алмайды. Бірақ
білгені әйтеуір аудан ішінде бұны ... ... кісі ... ... ... ... ... кәзі кып, өзі тұрған колхозға қонаққа әкеп ... те ... ... сол ... үйіне осы колхоздардан
сойылған бірен-саран сиыр, қой, тай сияқтылардың еттері барып қалатыкы ... ... ... көп ... ... бірер күн сыбыр есепті айтыла
жүреді де жабылып қалады.
Осы Жұматай кешеден бері «Шақпақ» колхозына бір әлек кіргізді. ... ... ... жүрген биелерден басталған. Жиырма бес биенің бүл кезде
көбі қүлындады, төртеу-бесеуі әлі ... жоқ. ... ... еді. Соларды Құлжатай мен Шәріп ... ... ... ... ... ... жүрген.
Кеше таңертең сол ауыл кеңесі ауданға тығыз бір ақпар жіберем деп ... ... ... де, ... буаз ... ... ... біреуіи өзінің
жігіті Шәлтікке мінгізбек болыпты. ... егін ... ... ... ... соң тағы ... Бұны ... кісі мал көре ме?»—деп
қарсылық еткен екен, Жұматайдың өзі келіп ақырып, боқтапты. ... ... ... ... ... ... екен, хатшы мен Шәлтік бұны сабарман ... жете ... ... ... ... ... ... әйтеуір түсте кан сорпа кып әкеп, - Күлжатай
үйінің жанына байлап кетеді. Аздан соң бие ... ... ... Биыл ... ... еді. ... баптал шабысты көтере алмапты.
Аздан сон мезгілі жетпе-се де құлындап жіберген. Бір ... ... ... ... ... ... тірі туды. Бірақ Қүлжатай мен Шәріп құрақ
ұшып неше түрлі ем-дом істесе де болмайды, өледі.
— Туғалы ... ... неге ... ... бар неге мұнша кинайды.
Осы колхоз жайы мәлім емес пе еді ... ... ... ... ... ... бәрін жаны күйген Құлжатай білемін деп зерттемей ме?
Байқаса бұл ... ... мен ... ... бас ... шытырман
күйлер тудырып тұрған екен.
Бұдан бұрын араздасып жүрген екі бөрі дәл осы ... ... ... Тегі ... ... ... ... болу керек. Ол өзі
Жұматайдан әрі өткен сырқынды болатын. өзі орысша, ... ... жасы да ... ... ... пәле жоқ. Оны да ... ... өзі күлдіргі де, ер де. Бірақ сол қалпында бір тәуір жерге орнығып
жұмыс істемейді. Неге екені белгісіз, ... ... пен ... боп ... ... Жұматайдың соңынан қалмайды. Бірде араз, бірде татуына ... ... Көп ... ... ... пәле ... ... түбі ағайын және екеуі де: «Осы өңірде бұрын әрі саудагер, әрі жуан
болған Бердібектің делдалы, ... ... боп ... ... ... ... бір шарлаған іздері бар. Сыр мінез де, үйреніскен де. ... ... ... бір-де табысқысы кеп тұратын да өздері болу керек.
«Шақпакка» кеп орнағаннаы бергі соңғы араздықтың ... ... ... ... ... ... ... болса, табысуға бұл әзір еді.
Ақыры көктемнің егіс уағы өтіп барады. ... ... ... ... ... Және ... уақытында бірде-бір сауық көрмей, көңіл
сергіте алмай өлер ... ... ... ауыл кеңес хатшысы арқылы
қабақ ... ... ... ... мені мына ... маңындағы жүмысқа
қойсын»,— деген бір кеште.
Содан кейін ... олай ... ... ... кеп, ... бір ... ... сайлаған охран[4] басы Әшім еді. Ол — адал, епті, ... жас ... ... қып соны ... тай-дыру керех болды. Қыс
бойы Жұматай мен Жетпісбай,- бұрынғы ... ... ... ... қамбаны да көп жағалап еді. Бірақ әшім аяғына отыртпаран. Мыналар
ниетін ылғи серпіп ... ... ... ... ашу шақыратын да болған
Жұматайдың кім екенін біліп ... ... жек ... ... еді ... үй ... қып ... әке-шешесін де тентіреткен бір мінезі тағы
бар еді Жүматайдың. Ол өз бетіне әшімыің ішінде ... ... ... бір
дерт болатын.
— Есті жинайық, колхоз ісі оңалсын. Түбі Жұматайдың ініне су ... ... ... ... жүре ... еді. ... ... қол да тиіп
жатқан жоқ. Жақсы колхозшының көбі шаруа-ның маңында емес пе? ... түн ... көп ... Жұматай, Жетпісбайдын, барлық шиірін
біле бере ме?
Әшімнін, түпкі шырайы басына жақсы емесін хатшы да, Шәлтік те ... ... Бұл өзі ... ... өсіп келе ... жас жігіт.
Құлжатай да аса жаксы көреді. Бүгін-ертең ілге-рілеп, ... ... ... Онда ... тынышсыз да болуы мүмкін. Ескі пәленің бәрін жете
оқыған Жүматай бүндай ... ... ... әлгі ... ... ... ... тартпалап өсірмеу талай колхоз ішіндегі нық саясаты.
Енді сол бетте ойлан-ойлай келіп әшімнің де бір ... ... ... екі-үш агі бұрын әшімнің жасындағы жігіттер қызыл әскер ... ... әшім ... кетпек боп катты талпынып еді. Бірақ бұның
бейілш көре салысымен Жұма-тай өз басына қауіп ойлайды білем.
«Әуелі ... ... ... деп ... барды. Барды да бірдеме істеп
келді. Не кылғаны дәлді мәлім емес. Бірақ әйтеуір ол ... әшім және ... ссл ... өзге ... ... жігіттер қалып қойды, Жұматай
мұндай жігіттердің қызыл әскер бслып, жол көріп, жөн ... ... ... Сол есебіне ыңғайлап, бір нәрсе істеген болу керек.
Енді мына Жетпісбай ұсынысы шыққан соң осы ... ... тұру ... да, ... тағы бір барып қайтып, Әшім мен анау екі ... ... ... ... ... Жүрт ... ... қатарына
кетеді екен»,— деп ойлады. ... ... күн ... ... момын
колхозшылардың үсті нен құс ұшырып, астынан ит жүгіртіп ... ... ... ... ... азын-аулақ түкымнан басқа запасы қалмаған қамба, әйтеуір келіп,
Жетпісбай ... ... ... ... бір ... осы ... өз ... қамба кілті тиісімен енді бір ... ... ... ... ... ... ... достығын дүрыстамак.
Сбнымен Шәлтікті және ауыл кеңес хатшысын салып, соңғы бірнеше ... ... екі ... ... кикілжіңнің бәрін бір-ақ таратуға
байлайды. «Оның емі не?»—дескенде Шәлтік.
— Тура Жүмекең екеуің кұда ... ... ... ... ... ... бастаған соң, Жүматанға келіп:
Жетпісбай осылай-осылай дейді. Іштегі даттың бәрін жою үшін құда
болам»,— дейді. ... ... ... жоқ. ... ... Дәл осы ... көрінеді. Осыған көнген макұл, деген. Сонымен байлау ... ... ... ... Жетпісбайдың 7-8 жасар қызы атастырылады.
Енді соның бәрі текке өте ме?
Құрғақ касык ауыз жыртады, Жетеке, ... ... өзің ... ... те, ... да калжың айтқан.
-Сол күні кешке Жетпісбай Федоровкаға шауып барып 15 пұт ... ... ... ... Ол ... ... кісіге бір четверть арақ пен
қант, шай әперіп жібермек болады.
Кеше түсте шабдар ... міне ... ... ділгер жұмысы осы
нәрселер еді. Қадалғам жерінен қан алатын Шәлтік бос ле ме? Және ... ... ... ... ... ... жыл бойында сыр мінез болысқан жемтіктестер біледі. ... ... ... ... бір ... ... ... болды. Ана жакта
«шабдар бпенім кұлыны өліп жатыр. Кұлжатай күйініп есеп ... ... ... Жұматай мен Жетпіс-бай онша кайыса қоймай бар хабарды жүре
тыңдап:
Койсын, кұрысын, коя тұрсын,— дескендей жауап жіберіп ... ... ... сон ... төртеуі де бір-бір рет бас койысып алған еді.
Түстен бері бұлардық ... ... ... ... достар
күлкісі бар еді. Сонын нашасын еш нәрсеге бұздырмақ емес.
Бірақ Шәріппен коса күйіп, тыным таба ... ... ... ... ... Бір рет ... үіііндегі достар Құл-жатайға ызаланып,
кіжінісіп те ... ... ... бүл ... деп Шәлтік күлді.
Адыра қалсын, біз іліндірсек ілінер... Болмаса өзің ... кім ... ... ... кала берер,— деп Жүматай кекеткен. Жұрттың
бәрінен өте ... ... ауыл ... ... ол ... ... ... политотделі болады, деді... Бұл —
Жетпісбай, Жұматайларға шын ... ... осы ... жұртшылығымен
және әсіресе политотделмен нық байланысып, көмек алып жүргендерін білгеннен
бері бұрын асқақ қарап жүрген Жұматайлар: «Енді ... да ... ар ... ... ... Осы кәпір ұлғайып, өсіп кетпесе игі еді»,— деп іштен
қауіп кыла беретін. Бұрын оны кемсітіп, ... ... ... ... оар, ... ... деп күпілдесіп және солар-ды атаумен
бірге аудан Қүлжатайды жете білмейді, деп сенетін.
- Енді ... дос ... Өзі ... ... бар ... мәлім етіп
түра ма, қайтеді?»—деп анда-санда күдік ойласатын. Жанатты сыртка кеп
таратпас үшін ... ... боп бір бас, бір тас боп алу да, ... ... ... ... ... бірі еді.
Бұлар бірігіп сөйлесіп, енді мына Құлжатай мінездерін талқы-лаған сайын
тіпті сонау политотделге де ... ... ... мені ... ... да
ештеңені аяп калмайтын тәрізденеді.
— Политотдел тірегі бар екен ғой. Уа, ... өйте ... ... ... деп бір ... алды ... бұл күні ... жауап бермей: «Ауыл кеңесінін тығыз шаруасы
бар, ауданға жіберетін ақпары бар»—деп. құйрықты сыртқа сала келш ... ... енді ... ... ... енді ... ... жөнелту керек. Ол келіп отыр. Күндіз жв-нелтуге
болмайды. Ең болмаса ала ... ... Күн ... бері ... ... ... жаққа бір барып, бір қайтып, маңайлаған кісі болса айбар
шегіп:
Тара, бар, тыным ал. Ертең тағы ... ... ... ... деп ... ... ... салып жүрген.
Жұрт аяғы басылды. Ерте жататын еңбек адамының көбі үйқығл да ... ... ... ... алмай конақтар отыр. Сонымен бір кезде Шәлтік,
ауыл кеңес хатшысы және Жетпісбай мен саудагер кісі болып төрт адам ... ... ... етіп ... қараи басқан еді.
Зүлар келіп тұкымның азғана астығын кішкене камба ... ... ... жатты. Түн мең-іреу. Бөтен сыбдыр жоқ. Енді ... ... ... бірдей сыртқа шыға берді. Дәл сол кезде қамбакың екі жақ ... кісі тап ... ... ... қоя ... ... ... Жетпісбай алдыңғы келген жігіттер
ішікен әшім мен Шәріпті ... ... ... қай жақтан шыққанын үғып,
қарсы ақыра қоя берді. Таза ... шын ... кісі ... ... ме ... ... ... Мына бидайды қаптап әкеткелі қойған
кім екен деп ... акт ... ... жүр ек, ... ... ... ... ұрлайсың, ә? Міне, міне, жол-дастар, ... ме? ... ... екі ... кезек-ке-зек қойғылады. Аналар да естерін тез
жиып ап, енді шу-шу етті.
Әшім мен Шәріп мына ... ... не ... ... ... шығып
қалды.
Сол-ақ екен:
— Протокол, протокол,— десіп, хатшы мен Жетпісбай, Шәлтік қапты бір-бір
арқалап алып қамбакы жауып тарта берді.
Әшім ... ... ғана ... ... ... ... жүрген суық
қолды сезіп еді. Қасындағыларды әдейі ертіп алған ... ... ... беті ... ... ... артыкың не болатынын караған жоқ. Сауда-гер кісіні
жөнелтіп ... ... ... мен ауыл ... хатшысына протокол жазғызып
қойды. Сөйтті де олар отыра берді.
Бірақ-әшім тына алмай, Жұматайды іздеп салып еді. Оны Жет-пісбай үйіне"
келе бере ... ... ... күйгенін айтпақ еді.. ... ... ... ... ... ... ... алып:
— А, келдің бе, ұры. Қөрің қазылған кулактың баласы. ... деп, оеті ... ... ... екен, сөзге келіп жауаптасудың орнына Әшім:
— Ай, куарған кеңес ... ... деп ... тап ... есін
жиғызбастан жамбасқа мінгізіп «дүрс» дегізіп, бір-ақ соғып, ішке-ішке
тепкілей бастады.
Тыста Жұматай жалғыз екен. ... ... ... ... ... ... ... де бірталай істеп алды. Қысты ғып, булығып жүріп
үздік-үздік айтқаны:
— Мен қашан құлақ баласы ... ... ... ... ... ... ... кіргізбей, кулак деп резервке неге жазғызасың... Енді
мені тағы үры қылмақсың... Қай әкеңнің көз құны бар еді ... ... дей ... күйе келе ... да ... теуіп кеткен болатын.
Қасына ере келген Шәріптер арашалаған жоқ.
Әшімді ... ... ... арамдық емес. Одан басқа да ыза барын
олар жаңа сезді. Шынында Әшім военкоматқа барып, өзі турасында ... кып ... енді ... ... Ол алғаш барғанда жалпы еңбекші балаларының катарына алғызбай, «бұлар
кулак ... деп бір рет ... ... ... барғанда бүларды резервке
алғызатын болыпты. Әшім кеше барып бар қастықты өз көзімен көріп, Жұматай
ініне су құйып ... ... Жол бойы ... кайнап өртеые жеткен еді. Оның
үстіне мынау. Сонымен алды-артын ойламай жаңағы істі істеп салды. Жұматайды
үйдегілер кеп тұрғызып алған, аузы қан, ... ... бірі ... қалған
екен. Алғашкы ашуын Жұматайды сабаумен шығарып алған әшім енді ... кете ... Қу, ... өлтір иттерді,— деп, Жұматай бажылдағанмен мас болып
тәлтіректеп калған Шәлтік пен ... ... ... көп үзамай аз-маз
аңқалаңдап болысты да, Жұматай мен Жетпісбай касыка кайта келісті. .
Осымен бұлар түн бойы ... ... ... бар ... және ... ... береді. Сонымен бүгін таңертең түрысымен Құлжатайды
үйлеріке шақыртады. Бұл әшімдерді ертіп барған,
Жұматай булар келер ... ... кісі жиып ... Олар ... колхоз,
ауыл советтердеп өжеттестері. Бір жағы ақсақалсымақ, бір жағы белсенді деп
аталатын, бәрі де осы Жұматайша ... етіп келе ... ... ысқаяктар.
Сөзді бірі бастап, бірі костап әлденеше сақка айдады. Қазақша қара сөз,
арам сөз болса да май ... ... ... ... ... ... майпаздап, ащы шектей шұбатқан сәзді ежелден
жақтырмайтын, өзі еш уақытта олай сәйлемейтін де. ... не бар, ... ... еткізіп бір-ақ айта-тын да тастайтын. Сонысына салып:
биенің құлынын ... ... ... ... ... адал ... бейнет-қорларын күйдірдің, қараладың дейді. Оның бәріне Жұматай, Жет-
пісбай, Шәлтіктер дауы талай-талай бакан ... ... ... біресе «жікшіл қып шығарды». Біресе ... ... ... ... ... ... қып шығарды. Ұрыны, бай-кулакты
сүйейтін де қылды. Аяғы Құлжатай жаны күйіп:
— Әке, не қыл ... ... ... протоколға кол қойысып айда. Және қазақ жолымен айып
әпер. Жұматайдан өзің кешу ... ... ... бос ... қой, догар...—
деген сияқтыларды бықсытып, бұрынғыдан әрі ... ... соң ... ... ... ... ... деп келтесінен ... ... ... ... Ендеше сен кеңес жауы, үкімет дұспанысың. Сені алдымен партиядан
айдатам,— депті.
Соған ... ... Мен ... ... баласымын. Қайда жүрсем де кеңеске адал бейілш мен
езімнің қайратыма жалынғамын. Маған ... сол ... деп не ... бұлкынып кеп өзінің парт-билетін қойнынак алып, пішен төбесіне
лактырып жіберіп, тулап күйіп жөнеле беріпті.
Бұны неге ... ... ... ... ... ... жаны ... алдында соны істей ме екен? Оган Құлжатай ойла-нып-толғанып
карамаған; Жұматай тобы да, ... ... ... да ... ... кете ... ... қарап тұрып калған. Қүлжатай содан тыным таппай
енді осында кеп отыр...
Болған жайдың бәрін баян ете кеп ... ең ... ... ... ... деп ... ... карап:
— Сен ескінің ізі дедің, осының ең тура кеп. ... міне ... ... ... арам сирақ, әлі күкге партияны да, ... ... ... шырмалып жүргенін...—деп тоқтап қалды. Рақым Құлжатайға қарап
әңгімесін тыңдап отырып, терең-ойлакып калып еді. .
...Әлі жеңіліп ... ... ... ... мен ... ... ... кейбір ізі бұл бағып-қағып ... ... ... ... ... әлі ... арылып болмай, анда-санда жстасын
көрсетіп қалады.
Әлі көзі ... ... ... есхі адам ... ... ... ... қаға берісте отырып, көз ... ескі ... ... ... ... ... ... келтіріп тұрған шытырдай о
да маңайын улатып, Құлжатай-ларды күйдіреді.
Ескі тарих, ескі салт, ескі мікездер, ескі ... ... енді ... ... ... де, ... ... да әлі де Несіпбай, Құлжатайдың
аяқтарына шырмала ... ... «Біз ... ... ... мен
Жұматайлар»,— деп сергіл алып Рақым екі ... ... ... ... ... Құлжатай бұган: барлық ескі тондарды жыртып,
күшті кеуде нық ... ... өсіп келе ... ... ... ... ... берік. Шын кеңес баласы Бұл жағаға келгенде
ездерінің еңбегі, санасы, үміт тілегі бар-барымен ... ... ... ... ешбір алаңы жоқ. Кеңесінен басқа ... де жоқ. ... ... жаңа ... біздің адам...
Жолдастарына әбден әсерлі, түсінікті болған мәжілісінің аяқ ... ... ... айрықша бір жүмсақ, ... ... Мен кеше ... Крайкомда болып, біз істейтіы іс, міндеттер жөнінде
үлкен басшылық өсиет есіттім. Дана ... ... ... жақсы адам, біздің
тәрбиенің адамы бар. сол совхоздарың» мен ... Соны таба ... соң ... ... ... біл. Алға сүйреп, бойына екпін, кайрат
бітіріп, сол адамды ... ... ... деді. Ондай адам еңбегін
сүйеді. өзіне тапсырылран соималды ... ... Сол ... ... ... басы емес, маңында жарқырататын үлкен ... ... ... ... біл, ... біл сол ... ... Ол адазаның еңбегін
де багалай біл. Жүз ... жүз бес қозы аман ... ... ... сый. ... ... ... жадағыдай адампың өз басын сыйла,
еңбегін бағалай біл, ... ... ... деді ... де, екі досына
карай отырып:
— Міне сендермен мен істейтін істің мағына, мазмүны ... ... деп ... түсіндіңдер ме, жолдастар?—дегенде:
— Түсіндік,— деді Несіпбай.
— Ұғындык, бұдан ... ... ... бар бейілімен ырза болды,
Екеуінің көңілінде де бағана Несіпбайдың жас қозылар жөнінде: ... ... ... ... ... түлік ету керек»,— деген сөзі, енді бір
жаңа үлкен мағынамен тереңделген, нык орныққан ... ... өз ... ата ... шын ... ... ... мейірімен нық ойлайтын
қамқордың барын ұғынды. Ұғынған сайын ... ... май ... гүл
атып тұрған көк майса жарастығындай боп гүл-гүл жанып кеткен ... ... ... аттарына мінісіп еді. Анау өзеныің ар жағындағы жотаға
тағы бір шабанның койы шыққан екен. ... ... ... ... ... ... дос көңілімен карайды. Жүз қойға жүз он тоғыз козысы ... сол: және ... ... ірі, ... семіз. Жотаның өзіне
қарай қаптай басып жылжып барады. Ескінің сызын да, ізін де ... ... ... ... өрге ... ... сол. Социалды түлік...
Несіпбаймен социалды жарысқа түсіп жүрген шабан да сол.
Құлжатайды Рақым «Шақпағына» ... Екі ... ... ... ... бұның партбилетің өзіне кайырып, біраз ұялтты. Жұматай,
Жетпісбай, Шәлтік, ауыл ... ... ... ұя, ... ... бұл ... жоқ
болды.
Ендігі ауыл кеңесі Әшім еді.
-----------------------
[1] «Здравствуйын» - сәлемімен.
[2] Ш е ф т і г і н д е - ... О к о т - ... ... шағы ... ... О х р а н – ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы мен ағартушылық қызметі7 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
М. Әуезов32 бет
Мұхтар Әуезов шығармаларындағы ұлттық тәрбие мәселесі7 бет
Терминтанудың тарихы тереңде9 бет
Қадырғали би Жалайыри және Қасым хандығы20 бет
Қазақ поэзиясындағы Әуезов бейнесі6 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс20 бет
Алматы қаласында ауыр металдар мөлшері бойынша жерді аумақтарға бөлу83 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь