Ерте дәуірдегі тіл білімі

Кіріспе
Негізгі бөлім.
1) Индиядағы тіл білімі
2) Грециядағы тіл білімі.
3) Арабтардағы тіл білімі
4) Әбу.Наср әл.Фарабидің еңбектері туралы.
5) Махмұд Қашғаридің еңбегі туралы.
6) Қазақ тілінің зерттелуі.
Қорытынды.
Адамзат өміріндегі құбылыстардың ішіндегі қадірлі де қасиетті ғажайыбының бірі – тіл. Ол коллектив болып еңбек ету процесінде қажеттіліктен туа отырып, адамдарды өзіміздің арғы замандағы ата-бабаларымыз хайуанаттар дүниесінен-маймыл тектестерден адам қатарына қосқан қуатты құрал. «Адамды адам еткен еңбек» деп Фридрих Энгельс текке айтпаған. Сондықтан адамзат өз тілінің және де басқа да тілдердің қырсырына ерте заманнан-ақ үңіле бастаған. Соның нәтижесінде тіл туралы ғылым дүниеге келген.
Әдетте, тіл туралы ғылымның қалыптасуын XIX ғасырдың бас кезінде әкеліп тірейді. Мұндай пікір салыстырмалы-тарихи тәсіл тұрғысынан қарағанда ғана дұрыс. Ал жалпы тіл атаулы туралы сөз етсек, тарих көші тым әріде жатыр. Тіл біліміндегі көптеген негізгі проблемалар – мәселен, тілдің қасиеті мен шығуы, сөз табы және сөйлем мүшелері, тілдік таңбаның мағынамен байланысы, логикалық және грамматикалық категориялардың өзара байланысы т.б. көне дәуірдің өзінде-ақ сөз етіле бастаған.
Дәлірек айтсақ, өте ертеде тіл туралы ілім іргесін қалағандар – ежелгі Индия, Греция, Рим және араб ғұламалары.
Ерте заманның өзінде-ақ тілдің шығуы, олардың көптігі, заттар мен құбылыстардың әр тілде алуан түрлі аталуы туралы мәліметтерге бабаларымыздың өзі-ақ көңіл бөліпті. Бұл мәселелер жөніндегі көзқарастарды ертедегі еврей аңыздарынан кездестіруге болады. Ол аңыздар кейін «Тауратқа» енгізілді.
Тіл білімі ертедегі Индияда алғаш діни Вед, әсіресе, Ригведа гимндерін зерттеуге байланысты қалыптасқан. Бұл гимндердің дүниеге қашан келгенін тарих тап басып айта алмайды. Оларды-ведтерді-ғалымдар шамамен, біздің эрамызға дейінгі 1500 жылға апарып тірейді. Әсіресе, Ашеки (біздің эрамызға дейінгі 250ж. шамасы) патшалығына дейінгі шығармалардың хронологиясын дәл белгілеу қиын. Уақыт өткен сайын діни гимндердің тілі санскрит ертедегі үнді сөйлеу тілі пракриттен іргесін аулақ салып, өзгеріп, түсініксіз бола бастады.
Бір жағынан діни гимндердегі сөздердің дұрыс айтылуын сақтау, екіншіден оны сөйле тілі пракрит ықпалынан таза, бұрынғы қалпында сақтап қалу, сол санскрит тілін әдеби тіл ретінде қалыптастыру мақсатымен ертедегі индустар тілдің алуан турлі құбылыстарын зерттеп, тіл туралы білім негізінің алғашқы қадасын қақты. Үнділік ғалымдар бұл мәселеде тек практикалық мақсатты көздеді. Тіл біліміне, негізінен, эмпиризмдік (тәжірибеге ғана негізделген) және суреттеме (описательный) реңк, өң беруге тырысты.
Тіл білімі мәселелері Вед әдебиеттерінде-ведангтарда-әңгіме етіледі. Сол еңбектерге сай, Ертедегі үнділіктер ведангтарды төртке бөлді. Оның бірі-Шикша. Ол фонетика және орфоэпия мәселелерін, екіншісі-Чханда -өлең құрылысы және метриканы, үшіншісі-Вьяркана-грамматиканы, төртіншісі-Нурукта-этимология, лексика мәселелерін қарастырады.
        
        Ерте дәуірдегі тіл білімі.
Кіріспе
Негізгі бөлім.
1) Индиядағы тіл білімі
2) Грециядағы тіл білімі.
3) Арабтардағы тіл білімі
4) Әбу-Наср әл-Фарабидің еңбектері ... ... ... ... ... ... ... зерттелуі.
Қорытынды.
Адамзат өміріндегі құбылыстардың ішіндегі қадірлі де қасиетті
ғажайыбының бірі – тіл. Ол ... ... ... ету ... туа ... ... ... арғы замандағы ата-
бабаларымыз хайуанаттар ... ... адам ... ... ... ... адам еткен еңбек» деп Фридрих Энгельс текке ... ... өз ... және де ... да ... ... ерте
заманнан-ақ үңіле бастаған. Соның нәтижесінде тіл туралы ғылым ... тіл ... ... қалыптасуын XIX ғасырдың бас кезінде
әкеліп тірейді. Мұндай пікір салыстырмалы-тарихи ... ... ... ... Ал ... тіл атаулы туралы сөз етсек, тарих көші тым әріде
жатыр. Тіл біліміндегі ... ... ...... ... мен ... сөз табы және сөйлем мүшелері, тілдік таңбаның мағынамен
байланысы, логикалық және ... ... ... ... көне дәуірдің өзінде-ақ сөз етіле бастаған.
Дәлірек айтсақ, өте ... тіл ... ілім ... ... ... ... ... Рим және араб ғұламалары.
Ерте заманның өзінде-ақ тілдің шығуы, ... ... ... мен
құбылыстардың әр тілде алуан түрлі ... ... ... ... көңіл бөліпті. Бұл мәселелер жөніндегі көзқарастарды
ертедегі еврей аңыздарынан кездестіруге болады. Ол аңыздар кейін «Тауратқа»
енгізілді.
Тіл білімі ... ... ... діни Вед, ... ... зерттеуге байланысты қалыптасқан. Бұл гимндердің дүниеге қашан
келгенін тарих тап басып айта алмайды. ... ... ... дейінгі 1500 жылға апарып тірейді. Әсіресе, Ашеки (біздің
эрамызға ... 250ж. ... ... ... шығармалардың
хронологиясын дәл белгілеу қиын. Уақыт өткен сайын діни ... ... ... үнді ... тілі пракриттен іргесін аулақ салып, өзгеріп,
түсініксіз бола бастады.
Бір жағынан діни ... ... ... ... ... оны ... тілі пракрит ықпалынан таза, бұрынғы қалпында ... сол ... ... әдеби тіл ретінде қалыптастыру мақсатымен ертедегі
индустар тілдің алуан турлі ... ... тіл ... ... ... қадасын қақты. Үнділік ғалымдар бұл ... ... ... ... Тіл ... ... ... ғана негізделген) және суреттеме (описательный) реңк, өң беруге
тырысты.
Тіл білімі мәселелері Вед әдебиеттерінде-ведангтарда-әңгіме етіледі.
Сол еңбектерге сай, ... ... ... ... ... Оның бірі-
Шикша. Ол фонетика және орфоэпия ... ... ... және ... ... ... лексика мәселелерін қарастырады. Үнділіктердің ертедегі білгір
ғалымы-Панини (біздің эрамызға дейінгі V-IV ғ) ... ... ... ... айта ... ... адамдардың есімдерін,
тіпті кейбір грамматикалық мектептерді айтады.
Ертедегі Грецияда тіл білімі мәселелерін зерттеу мүлде басқа бағытта
дамыды. Егер ... ... тіл ... ... ... ғана ... ... қаралса, ертедегі Грецияда тіл
мәселелері философиялық көзқарасқа байланысты болды. Сондықтан тіл ... ... ... ғана ... тіл ... жайт
философиялық мәселелердің құрамды бөлігі ретінде қарастырылды. Тіл білімі
мәселелерін философиялық ... ... ... ... ... ... Александрия мектебінің қалыптасуына байланысты
тіл білімі, дәлірек айтатын болсақ, грамматика өз алдына жеке пән ... сөз, зат және ... ... ... ... ... бойы екі топқа бөлінген ... дау- ... Бұл ... мәні ... ... ... табиғи ерекшеліктеріне
қарай беріле ме немесе сөз бен заттың арасындағы ... ... ... ... ... ме деген мәселе еді. Бұл тартысқа әр түрлі
көзқарастағы ғалымдар - ... ... (э. д. 540-480 ж.), ... ... 460-371 ж.). ... (э.д. ... ... (э. д. 342-270 ж.) ... Бұл ... ... (э.д. 427-347 ж.) белгілі «Кратил» атты
диалогы себеп болды. Диалогта екі ... ... ... ... дұрыс» тіл идеада ғана болуы мүмкін ... ... ... тіл ... ... ... (VII-XII ... шарықтап дамыды.
Арабтарда тіл туралы ғылымның дамуына себеп болған нәрсе, ... ... діни тіл мен ... ... ... ... алшақтай
бастауынан болуы керек.
Бұған қоса, мұсылман дінінің әсері де ... ... ... көрші
елдерді өзіне қаратып, ислам дінін найзаның ұщымен, білектің ... ... Ал ... ... құралы – құран. Оны басқа ел адамдарына
үйретіп, оқыту үшін де тіл ғылымын ... ... ... ... араб ... ... де көп еді. Жаңадан
бағындырылған елдердің тілдері әр түрлі ... ... ... ... ... де, ... ... басқа елдер тілдерінен де қорғау,
оны таза сақтау қажет болды.
Бұл жағдайлар араб ... ... ... ... ... мен үнділіктердің грамматикалық жүйелерін де пайдаланды. Сонымен
бірге араб тілі туралы ғылымды ... ... тек ... ғана ... ... басқа да халықтар өкілдері ... ... ... ... ... ... сириялықтар, еврейлер, коптылар,
берберлер, вестготтар, ... т.б. ... ... тіл туралы ілімді дамытуға
ат салысты.
Арабтардың тіл туралы ... ... ... пен Тигр ... және Куф ... ... Бұл екі қалада грамматикалық екі мектеп-
екі бағыт пайда болды. Олар ... ... ... ... ... түсіп, пікір алысып отырды. Кейіннен граматикалық ғылым
орталығы Араб ... сол ... ... ... ... мектебінің өкілі Сибавейхи (өз ұлты-парсы) «Аль-Китаб» деген
үлкен еңбек жазды. Мұнда 1000-нан ... өлең бар. ... ... Құраннан
және ертедегі поэзиядан алынған. Кейінгілер бұл еңбекті әлденеше рет өңдеп
толықтырды.
Арабтардың ... ... бір ... – олар әріп ... ... ... ... сөздің жазылуы мен айтылуындағы, яғни
орфография мен орфоэпияның сай келмейтініне назар аударды.
Араб мамандарды басқа да ... ... ... ... парсы
тілдерін де зерттеді. Бірақ оларда тіл фактілерін салыстыра қарастыру деген
болған жоқ.
Лексикология мен лексикография ... ... ... ... Олар ... ... ... жинап, түрлі сөздіктіктерге
топтастырады; әр пәнге байланысты сөздіктер ... араб тілі ... ... ... мақтан етті.
Мәселен, семсер (меч) сөзінің 500 синонимін, арыстан (лев) ... ... түйе ... ... 1000 ... табады. Бұл, шын мәнінде,
тіл байлығының аса бір ... ... ... ... ... аль Исфахани бәле («қырсық», ... ... ... 400 ... таба отырып, «бәленің аты да бәле
екен»...депті.
Ежелгі замандағы түркі ... ... ... ... ... кейінірек есімі күллі әлемге мәшһүр болған ғұлама ғалым, дүние
жүзілік ... мен ... ... ... ... ... Наср ... ибн Тархан әл-Фараби (870-950 жылдар) өзге ғылым
салаларымен бірге тіл ... ... ... және ... ... да ... ... жүргізген.
Ұлы ғалым өзінің «Ғылымды классификация жасау» («Ихса алулум») деген
бес бөлімнен тұратын ғажайып еңбегінің ... ... ... ... ... ... ... түсінісетін құралы-тілдің заңдылықтары мен
ерекшеліктерін зерттейтін ғылымға арналған. ... ... ... ... ... ... «Тіл ... ғылым» деп аталады. Сан алуан
ғылым салаларын қамтитын бұл күрделі зерттеудің ... ... ... тіл ... ... ... жайт ... керек. Мұның өзі тілдің
адамзат қоғамындағы ролі мен қызметінен туындайтын биік баға деп ойлаймыз.
Фараби сонау ерте ғасырда-ақ тіл мен ... ... ... ... ... қор мен ... құрам жөнінде, негізгі грамматикалық
категориялар жайында аса құнды ... ... ... ... ... Тіл-жеке сөздер мен сөз тіркестерінің белгілі бір заңдылыққа (яғни
канонға) құрылған тұрақты ... ... ... ол сол кезде-ақ айқын
көре білген. Фарабидің бұдан сан ғасырлар бұрын жалаң сөз бен ... ... ... ... ... ғылыми пікірлеріне бүгінгі
зерттеушілер әрі таңырқап, әрі ... ... ... ... ... ісіне де көп үлес қосты. Мәселен, Фирузабади
(1329-1414) деген кісі, бір мәліметтерге қарағанда, 60 том, енді ... ... 100 ... ... жасапты. Бұл ғалым осы сөздік
негізінде екінші бір «Камус» (мұхит) атты ... те ... ... Бірақ
бұл сөздіктер өкінішке орай сақталмаған.
XI ғасырда лексикографиялық теңдесі жоқ бір ірі еңбек пайда болды. Ол-
«Диуани ... ... ... жинағы»)-орта ғасырдағы түркі
халықтарының бәріне бірдей ортақ он ... ... төл сөз және жеке ... тән ... ... ... қамтыған, өз дәуіріндегі түркі
тілдерінің белгілі бір ғылыми жүйеге ... ... ... ... ұлы филолог, энцоклопедист, ғалым, белгілі саяхатшы Махмұд ибн-ул
Хусайн ибн ... ... ... 469 жылы (жаңаша 1073 ... ... ... сөздігі түркі халықтарының сан ғасырлық тарихында оның
өз өкілі жазған тұңғыш ... ... ... ... ... ... ... бірге, бұл сөздік сол XI ғасырдағы түркі тілдерінің
салыстырмалы диалектологиясының негізі қаланған ... ... ... де ... өз ... қамтылған төл сөздер мен диалект сөздердің ... ... сөз ... топшылап баяндау арқылы араб тіліне аударып
беріп отырады. Сосын әрбір ... ... ... тарихи тұрғыдан
сипаттарлықтай мысалдар келтіреді. Бұл мысалдар ішінде жүздеген ... ... ... ... тіркестер, сондай-ақ
астрономиялық, географиялық, т.б. ... ... ... ... де ... луғат-ит-түрк» әдеттегі сөздік қатарына жатпайды.
Бұл-еңбек-тіл білімінің қарыштап дамуына зор үлес болып қосылған ... ... ... ... ... өзі ... аса мол тілдік материалдарға
жан-жақты, терең-талдау жасай ... ... ... ... мәселелері бойынша аса құнды ғылыми қорытындылар жасайды.
Міне, осы ... ... ... ... ... мұра ... ... тіліне аударылы, үш томдық кітап басылып шықты. Өкінішке орай, осы
ғажайып сөздік қазақ тіл білімі тұрғысынан әлі ... ... кең ... келеді. Соның салдарынан оны қазақ тіліне тәржіме жасау әзірше
қолға алынбай отыр.
Махмұд Қашғари түркі ... ... ... ... морфологиялық құрылысына, сөздік қорына, т.б. жан-жақты
сипаттама береді. Мысалы автор сөз ... ... ... ... ... ... деп жазады: «иағма, тухсы, қыфчақ, иабақу, ... ... оғуз әр ... з-ны ... й-ға айналдырады және еш уақытта дз-бен
сөйлемейді», «Чігіл және басқа түрк ... ... ... сөздер
қыфчақ, йэмак сувар, булғар- Румға дейінгі жердегі басқа тайпаларда з-ға
алмастырылады», «Чігілдерде дз-бен ... ... ... ... оғуз және
чинға дейін созылған жерде жасаушы кейбір аруғларда й-мен алмасады. Румға
дейін созылған ... және ... ... бұл әріпті з-ға алмастырады».
Махмұд Қашғариша, «алғашында, ерте кезде, ... ... ... аз болатын», ондай өзгешеліктер кейіннен пайда болған. Махмұд
Қашғари түркі тілдерінің дыбыстық ... көре ... ... ... луғат-ит-түркте» ұшырасатын сан қилы сөздер, өлең-жырлар,
мақал-мәтелдер-түркі тілдерінің сол орта ... одан ... ... ... сөз ... сөз тіркестіру, сөйлем құру жүйелерін ғылыми
тұрғыдан анықтап білуге негіз болады. Сол ... көне ... ... ... ... фонетикасын және тарихи грамматьикасын жасап
шығуға мүмкіндік туады. М. Қашғари сөздігінің мән-мағынасы, ... ... ... ... ... ... С.Аманжолов, А.Ысқақов, І.
Кеңесбаев, Х.Әбілгереев, Ғ.Мұсабаев, М.Томанов т.б. бұл ... ... ... ... оны ... тілі ... тұрғысынан зерттеу мәселесін
көтергені мәлім.
«Диуани луғат-ит-түркті» қазақ тіл білімі тұрғысынан зерттеу ... ... ... ... тіл ... ... ғылымдарының докторы,
профессор, Мархабат Томанов көбірек ат салысып, бұл салада ... ... ... ... атап айта ... жөн ... ... 1975, Көне түркі ескерткіштерінің тілі, 1971-соавтор).
Осындай тілі білімі үшін аса маңызды ежелгі тілдік ескерткіштерінің
бірі – «Кодекс Куманикус»-ежелгі ... ... ал ... ... ... ... тілі ... жинақ. Екі бөлімнен тұратын осы еңбектің
бірінші бөлімі сөздік. Бұл өзі ... ... ... ... ... ... ... ережелері мен грамматикасынан біраз мәлімет
береді. Қыпшақ сөздігінің ... ... ... ... ... ішінен Әмір Нәжіп пен Әбжан Құрышжанов еңбектерін ғылыми
жұртшылық жақсы ... ... ... көне ... жазба
ескерткіштерін зерттеу саласында едәуір істер тындырды. (Формы и значения
падежей в языке «Кодекс ... ... ... дис. А., ... по лексике старокыпчакского письменного ... XIII ... ... А., 1970, и ... ... тілінің тарихын зерттеуде Алтын Орда дәуірі ерекше ... ... сол ... сөз ... тууын, сөздердің морфологиялық
құрылымын тілші Арсен ... ... бері ... ... ... ... ... поэмасынан сөздігі. «Ғылым», 1974, Сөздің морфологиялық құрылымы
(XIV ғасырда Алтын Орда мен ... ... ... ... «Ғылым», 1983).
Ұзақ жылдар бойы ұлы Абай шығармаларының тілін жан-жақты зерттеп бұл
салада едәуір жемісті еңбек етіп ... ... ... ... ... ... көне ... туындылардың тілін зерттеу ісіне де мол үлес қосып
келеді. Әсіресе, оның Қадырғали ... ... ... ат тауарих»
сияқты күрделі еңбегін тілдік тұрғыдан зерттей бастағанын қуанышты жайт деп
білеміз.
Ал қазақ халқының этникалық, тілдік ... ... ... ... ... ... тілдік құбылыстарды зерттеу ісі де соңғы кезде
ғана шындап қолға алынып келеді. Бұл кездегі ... ... даму ... процестерді, әсіресе, қазақ поэзиясының туындыларынан айқын көруге
болады. Қазақ даласында XV-XIX ғасырларда ... ... ... ... ... ... тілінің лексикасын, әр алуан фразеологиялық
топтарын, грамматикалық формаларын, сөз үлгілерінің ... ... ... ... ... шықты (XV-XIX ғасырлардағы қазақ поэзиясының
тілі, «Ғылым», 1976).
Қорыта айтқанда, қазақ ... ... ... ... тарихи фонетикасын жасау, оны ғылыми жүйеге салу ісі ... ... ... ... ... ... ... кейбір жеке
мәселелерге, жеке шығармалар тілін зерттеуге арналған бір қатар еңбектер
жарық көрді. Әйтсе де бұл ... ең ... аса ... ... ... енді ғана кең көлемде қолға ала бастадық деуге болады.
Қорытынды.
Тоқсан сөздің тобықтай түйініне келетін болсақ, жалпы тіл ... ... ... енді анық ... Тіл ... дамыған алғашқы
мемлекеттер олар дүниедегі алғашқы тілдерінің ... ... ... ... ... ... қалай айтылуы, жазылуы, бейнеленуі сол
кездегі дарынды адамдарға да байланысты. Мысалы айта кететін ... ... ... ... ... ... ... Гераклит, Демокритті
алатын болсақ, дүние жүзінің екінші ұстазы - ... ... ... дүниеге танымал ғалымдар екені белгілі. Жалпы мына өзіміздің қазақ
тілімізді алатын ... біз ... ... ... ... ... ... жатады,
соған қоймай, өзіміздің тәуелсіз алғаннан бері, қазақ тілі дүниеге ... ... ... бар ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
Айтыс өнері31 бет
Көкшетау поэмасы13 бет
Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары18 бет
Қазақ хандығы туралы ақпарат15 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Ерте темір дәуіріндегі жылқы ауыздығының зерттелу тарихы (б.з.д. VIII-V ғасыр)5 бет
Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар9 бет
Ертедегі темір дәуіріндегі Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан15 бет
Қазақстан территориясындағы ерте дәуір10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь