Ислам дінінің пайда болуы мен таралуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.11
І тарау Ислам дінінің тарихы
1.1 Ислам дінінің пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12.17
1.2 Мұхаммед Ислам мен халифаттың
негізін салушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18.22
1.3 Ислам дәуірінің жаңа кезеңі Хиджра ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23.24
1.4 Құран.Кәрім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25.30
ІІ тарау Қазақстанға илам дінінің таралуы
2.1 Исламға дейінгі қазақ жері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31.35
2.2 Қазақтардың Исламды қабылдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36.39
2.3 Бүгінгі Қазақстандағы ислам жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40.53
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54.55
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56.57
Дін – араб тілінен енген термин. „Дін” терминінің пайда болуы және оның ұғымының кең ауқымдағы сан қырлылығы исламға дейінгі Араб елі тұрғындарының тіліндегі „дин” сөзіне байланысты.
Құранда „дін” термині түрлі мағынада жүзден аса қолданылады. Ол „сот”, „тиісінше бағалау”, „ақырет күні” деген сөз айшығы, ұғымында жеке адамның „сенімін”, дінін және діни қауым өмірінің негізі болып табылатын салт-жораның жүйесі ретіндегі діннің мағынасын білдіруі мүмкін. Дін – терминінің негізгі мәні, Аллаға құлшылық етудің міндеттілігі мен оның билігінің шексіздігі туралы айтылған аса маңызды Құран идеясына байланысты.
Дін төңірегіндегі Құрани ұғымының сан алуандығы орта ғасырдағы мұсылман теологиясында көптеген сан түрлі түсініктердің туындауына себеп болды. Құранмен салыстырғанда бұл түсіндірулер, діни сана мен қоғам алдында тұрған жәрдем мәселелерді басқа бір қырынан қарастырды. Ертедегі адамдар табиғатқа, жан-жануарларға өсімдіктерге (тотемизм), ата-баба рухтарына, сонымен қатар тағы да басқа құбылыстарға табынды. Ерте заманнан-ақ дінннің орны ерекше болып, оның мәні үлкен қарқынмен өсе бастады. Ру-тайпалардың арасында таралған діндер, уақыт келе ұлттық діндерге ұласа бастады. Ал бұл ұлттық діндер ұлғайып, әлемдік діндердің пайда болуына әкелді.
Діннің өзгермейтін, даусыз „ақиқат” деп танылатын негізгі қағида ережелері – діни уағыз деп аталынады. Ислам дінінің басты уағыздары, Құран мен Суннада жинақталған. Ол уағыздар, Мұхаммедтің өсиеті түрінде, халықтың әр дәуіріндегі өмірінің шежірелері, әдет-ғұрыпы тұрғысында, өткен өмір мен болашақ заман туралы аңыздар, астарлы мысал әңгімелер түрінде айтылады. Онда ежелгі арабтардың да, христиан, яһуди дінінің де, көне парсының зорастризмнің де қиял-ғажайыпқа толы діни аңыздары кездеседі. Мұса (Моисей), Жүсіп (Иосиф), Ғайса (Исус), Жақып (Яков), Дәуіт (Давид) тағы басқа пайғамбарлар құдайдың өкілі деп жарияланды.
Қазіргі кезде үш әлемдік діндер бар. Оларды атап көрсетсек мынадай: буддизм, христиан және ислам.
Христиан діні ІІІ–Ү ғасырда қалыптаса бастады. Жаңа дінді жақтап, көне заман философиясына, иудаизмге, діннен безушілерге қарсы күрес жүргізді, көне заман философиясының идеалистік бағыттағы кейбір қағидаларын сұрыптап пайдаланды. ІХ–ХІ ғасырларда батыс Европа мен Византия да дін ілімдері арасында талас болды. Одан батыс Европа мен Византиядағы феодализмнің даму ерекшеліктері, Болгария тағы басқа елдерге ықпал жүргізу үшін күрескені көрінеді. ХІІ–ХІІІ ғасырларда схоластикаға байланысты, христиан діні ілімінің дамуында жаңа кезең басталды. Схоластиканың кейбір өкілдері, діни наным мен ақылдың арасында үйлесімдік барын және құдайдың ұлылығын дәлелдеді. Мұндай жағдайда езілуші халықтың талап-тілегі де діни формада көрінді.
1. Құран 1-5 аят
2. Бартольд В.В. Культура мусульманство – Москва,-1925-48-б
3. Құран 109-2
4. Құран 109 1-6
5. Құран 109 16-125
6. Құран 182 аят
7. Құран 2-2
8. Құран 90-38-87
9. Құран 174
10. Құран 38-67аят
11. Құран 41аят
12. Құран 10-57 аят
13. Құран 69-51 аят
14. Ұлтымыздың болашағы – діни бірлестігімізде //Жас Алаш//–2005-№59-9-б
15. Құран 5-3 аят
16. Құран 4-48 аят
17. Ислам энциклопедия Алматы,1995-125- б
18. Бұл да сонда, 146-б
19. Құран және құран оқу ережесі //Ислам әлемі// –2001-№1-9-б
20. Климович Л Содержание о Коране, – Москва, 1929-11-б
21. Ислам энциклопедия Алматы, 1995-145-б
22.Орынбеков М. Қазақ сенімдерінің бастаулары. Оқу құралы – Алматы: Қазақ университеті, 2002-6-б
23. Есім Ғ, Артемьев А, Қанаев С, Біләлова Г. Дінтану негіздері.
Алматы: Білім, 2003-116-б
24.Құран. Ахзаб сүресі. 33 аят
25. //Нұр Астана//– № 5-2005-4-б
26. Жебесін Г. Ақыл-ойдың азғындары. Алматы, 2003-95-б
27. Құран. Бақара сүресі. 255 аят.
28. Құран. Нақыл сүресі. 124 аят.
29. Құран. Ғалия сүресі. 20-21 аят.
30 Бұлұтай М.Ж. Ата баба діні Түркілер неге мұсылман болды? – Алматы: Білім, 2000-374-б.
31. Бұл да сонда, 390-б
32. Орынбеков М. Қазақ сенімдерінің бастаулары. Оқу құралы – Алматы: Қазақ университеті, 2002-102-б
33. Ғафуров Б.Г. Древнейшая и средневековая история. Москва, 1972-316-б
34. Орынбеков М. Қазақ сенімдерінің бастаулары. Оқу құралы – Алмат: Қазақ университеті, 2002-103-б
35. Әбсаттар қажы Дербісәлі. Ислам және заман. – Алматы, 2003-6-б
36. Құдайбергенов Б.Қ, Әмірғозин С.Т. Діни мерекелер мен рәсімдердің әлеуметтік мәні. Оқу құрал – Алматы: Қазақ Университеті, 2004-32-б
37. Әбсаттар қажы Дербісәлі. Ислам және заман. – Алматы, 2003-12-б
38. Ислам және өркениет–№5-2005-5-б
39. Ислам және Қазақстан мәдениеті. //Республикалық,ғылыми-практикалық конференция материалдары// – Алматы, 2003- 29-б
40. Ислам және Қазақстан мәдениеті. //Руханият// – Алматы, 2003-7-б
41. Ислам және Қазақстан мәдениеті. //Руханият//– Алматы, 2003-№7-4-б
42. Бұлұтай М.Ж. Мұсылман қазақ еліміз – Алматы: Арыс, 2001-153-б
43. Шапағат Нұр – №11- 2004,- 3-б
44. Г. Жебейн. Ислам және өркениет – Алматы,- 2005- №1-1-4-б
45.Құран. Ағзап сүресі. 33-40 аят
46. Г. Жебейн. Ақыл ойдың азғындауы. – Алматы,- 2003-38-б
47.Құдайбергенов Б.Қ, Әмірғазин С.Т. Діни мерекелер мен рәсімдердің әлеуметтік мәні. Оқу құралы. – Алматы, 2004-52-б
48. Большаков О. История халифата.
49. Фильтшинский М. История Аравии, халифат, культура
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.....................................3-11
І тарау Ислам дінінің тарихы
1.1 ... ... ... болуы
..............................................................12-17
1.2 Мұхаммед Ислам мен халифаттың
негізін ... ... ... жаңа ... ... Қазақстанға илам дінінің таралуы
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ........56-57
Кіріспе
Аса қамқор, мейірімді Алла атымен бастаймын.
Дін – араб тілінен енген термин. „Дін” терминінің пайда болуы және
оның ... кең ... сан ... ... ... Араб ... тіліндегі „дин” сөзіне байланысты.
Құранда „дін” термині түрлі мағынада жүзден аса қолданылады. Ол „сот”,
„тиісінше бағалау”, „ақырет күні” ... сөз ... ... жеке адамның
„сенімін”, дінін және діни қауым өмірінің негізі болып ... ... ... ... ... мағынасын білдіруі мүмкін. Дін – терминінің
негізгі мәні, Аллаға құлшылық етудің ... мен оның ... ... ... аса ... Құран идеясына байланысты.
Дін төңірегіндегі Құрани ұғымының сан алуандығы орта ... ... ... сан ... ... ... себеп
болды. Құранмен салыстырғанда бұл ... діни сана мен ... ... ... ... басқа бір қырынан қарастырды.
Ертедегі адамдар табиғатқа, жан-жануарларға ... ... ... ... ... ... тағы да ... құбылыстарға табынды. Ерте
заманнан-ақ дінннің орны ерекше болып, оның мәні үлкен ... ... ... ... ... ... ... келе ұлттық
діндерге ұласа бастады. Ал бұл ұлттық діндер ... ... ... ... әкелді.
Діннің өзгермейтін, даусыз „ақиқат” деп ... ... ... – діни ... деп аталынады. Ислам дінінің басты уағыздары, Құран
мен Суннада жинақталған. Ол уағыздар, Мұхаммедтің өсиеті түрінде, ... ... ... ... ... ... ... өмір мен
болашақ заман туралы аңыздар, астарлы мысал әңгімелер ... ... ... ... да, ... яһуди дінінің де, көне парсының
зорастризмнің де ... толы діни ... ... ... ... ... ... (Исус), Жақып (Яков), Дәуіт (Давид) тағы
басқа ... ... ... деп ... ... үш ... ... бар. Оларды атап көрсетсек мынадай:
буддизм, христиан және ислам.
Христиан діні ІІІ–Ү ... ... ... Жаңа ... ... ... ... иудаизмге, діннен безушілерге қарсы күрес жүргізді,
көне заман философиясының идеалистік бағыттағы кейбір қағидаларын сұрыптап
пайдаланды. ... ... ... ... мен ... да дін ілімдері
арасында талас болды. Одан батыс Европа мен Византиядағы феодализмнің даму
ерекшеліктері, Болгария тағы ... ... ... ... үшін күрескені
көрінеді. ХІІ–ХІІІ ғасырларда ... ... ... ... ... жаңа кезең басталды. Схоластиканың кейбір өкілдері, діни
наным мен ақылдың арасында үйлесімдік ... және ... ... ... ... ... ... талап-тілегі де діни формада
көрінді. Капитализмнің тууына байланысты, ... ... ... ... ... ... протестант діні шықты. Ол негізінен діни
сезімге, эмоцияға ... ... және ескі ... ... аңыздарына
сенуді сынай отырып, дінге іштей сену туралы ... ... ... ... ... ... мойындамады және діннің бірден-бір дерегі „ізгі
жазба” деп ... ... ... ... әрі пиетизм ХІХ-ХХ ғасырлардағы
идеалистік философиямен ұштасқан рационалдық бағыт, „тарихи сын” яғни
„консервативтік” діні ... ... ... діндері таптық, саяси мақсаттарды көздейді.
Олар да белгілі бір тарихи кезеңде үстем тап ... ... ... ... ... ... ... Ислам діні дүниені жаратушы Алла біреу ғана,
оның жердегі өкілі Мұхаммед пайғамбар деп қарайды. Х ... ... ...... белгісі бар „жазмыш” идеясына толы ашаризм
бағытында және ерік ... ұран ... ... ... ... ... дінін де, азап шегу арқылы күнәні өтеуге болады деген ұғым
басты орын ... Бұл адам жаны ... ... ... өмір ... ... ... Буддизм діні дами келе оның ілімі буддизм философиясына
ауысты.
Яғни ең алғаш және ... ... ... Адам атамыздан бері қарай
өте маңызды болып есептеледі. Сондықтан әрбір адам ... ... ... ... және де ақыл есі толысқаннан кейін, ислам дінін ... ... ... ... ақыл ... өз ... ... және аһіретте
нағыз бақытқа жеткізетін тәңірлік жүйе. Адамзат өзінің қоршаған ортасына
көз жүгіртіп бұл табиғат ... ... етіп ... ... әу баста қалай
жаратылғанын және күн мен ... ... ... ... ... мен
түндердің өтіп жатқанын ойлап, ... ... ... тағы да ... көкейіңе келеді. Егер адам баласы қандай да бір нәрсе өздігінен
жасала қалды десе ... еді. ... ... бір ғалым жанындағы сенбеген
достарына сенім келтіру үшін бір орбитаның схемасы бойынша темірден ... ... ... ... ... келген достары: „Бұны кім
жасады? Қандай әдемі?,” – дейді. Сонда әлгі ... ... ... ... стөл ... тұр екен – ... ешкім сенбепті. Сол
кезде ғалым айтады: – ... ... ... көріңдер бұл өмірдің де бекерден
бекер пайда болмағанын және осы жаратылыстардың да иесінің бар ... ...... Шынымен ойланып ақылға салып көрсе осы ... иесі бар ... сену ... ... Алла Тағала тұңғыш адам және Пайғамбар (с.ғ.с) адамзаттан
бастап, ... ... ... жіберіп отырған. Негізгі түпқазыққа
қарасаң, жіберілген діндердің барлығының ...... Бұл ... кейіннен бұрмалау салдарынан Алла Тағала Пайғамбарымыз ... ... ... ең ... және хақ, таза дін ... ... дінін бүкіл дүниежүзі халқына түсірді. Ислам нанымының ең ... ... ... бір ... ... ... бұл ислам дініне бекерден - бекер бұйрық қылмаған. Бұл хақ
дін күллі адамзат тарихында әрқашан да ... бола да ... Бұл ... ... ... ... „Өткен тарихта және заманымызда ғалымды,
пәнді яки фәлсәфәні (дін) білмейтұғын адам қоғамдарын ... ... ... ... ... болмайды,”–деген. Эрнест Ренан: „Сүйген
нәрселеріміздің, дүниедегі өміріміздің және ... ... ... ... ... Діндарлығымыздың жоғалуы мүмкін емес”,– дейді. Діндер
тарихын зерттеген мамандар сезімдердің адамдарды ... ... ... ... қатарлы факторлардың бәрінен ... ... ... қоғамның алуан дінге ...... ... ... және ... ... қауіпті фактор. Жалпы, адамзат тарихы, дінге бөлінушілік және діни
өшпенділік салдарынан туындаған қақтығыстар мен дағдарыстарға толы....
Бартемели Сейит ... ... ... ... былай деген: „Ілім
деген не? Адам ... кім? ... ... ... ... кім ... ... болмақ? Өмір деген не? Өлім деген не? Өлімнен кейін не болмақ?”. ... ... және ... осы ... ... ... - жаман, қабылданар-
қабылдамбас жауаптар берген. Міне діндарлық дегеніміз осы”.
Тарихтан ... ... ... ... жер ... пен зұлымдық үстемдік құрды. Сол кездегі адамдар құдды ... ... ... ... ... ... хақ, ... және
өркениетте мәдениеттен мақұрым, надандық, батпағына көмілетін. Адамдар ... ... ... ... ... тайпаларға бөлініп, қантөгіс
тыйылмады. Адамзаттың осы ... ақын ... Акиф екі ... ... тап ... ... 571 жылы рәбнул әуәл айының он екісі күні
Пайғамбарымыз ... ... ... жуық ... келді.
Пайғамбарлар шоғырының соңғы жұлдызы Мұхаммедке (с.ғ.с) пайғамбарлық
40 ... ... ол оған ... де талай ғажайыптарды бастан
кешіреді. Ол әмір ... ... бол ... ... ... ... сәйкес, мінез-құлқының байлығымен барлық күллі жұртқа үлгі-өнеге
бола білді. Ол өтірік пен екіжүзділік атаулыдан аулақ болды. ... сол бір ... ... оған ... ... артты. Дау тудырған
мәселелерде оның қара қылды қақ ... әділ ... ... ... сол ... мен туралығына сенбеген дұшпандары
да мойындаған, сондықтан оны халқы Мұхаммед-үл-әмин (сенімді Мұхаммед) ... ... ... ... ... ... нің діні ... Аллаға
ғибадат қылып жүргетін Мекке маңындағы Хира тауында болып жүрді. Сол ... ... ... мен ... жайлы, яғни бұл табиғатты, біздерді кім
жаратты деген оймен көп ... ... ... ... ... ... ... әлемге енген
Жәбірейіл (ғ.с.) періште Алланың әмірімен оған пайғамбарлық міндеті ... ... ... ... ... ... ... :
– Оқы! – деді.
– Пайғамбарымыз (с.ғ.с) : нені оқиын?- деп сұрады.
– Жәбірейіл (ғ.с.) қайтадан:
– Оқы! –деді.
... ... өз ... ... ... (ғ.с.) оны ... үш ... қысып жіберді. Сол кезде
Пайғамбарымыздың бойында рухани күш пайда болды. Мұхаммед ... ... ... оқи ... ... ... ... айтқанда алғашқы
аяттар оқыды. Аяттың мағынасы: „Сондай жаратқан Раббыңның ... ... адам ... ұйыған қаннан жаратқан. Оқы! Ол Раббың аса ардақты.
Сондай қаламмен үйреткен. Ол ... ... ... ... ... ... пайғамбарлық міндеті
жүктеледі. Құран –Кәрім содан жиырма үш жылда тәмәмдалды. Он үш жыл
бойы адамдарды Меккеде хақ ... ... Бар ... ... сабырлық танытты. Алланың барын, біреу екенін жаюға
тырысты. Кейін Мәдине ... ... ... ол жерде он жыл
пайғамбарлық міндетін атқарды.
Адамдарға адамшылықты ... ... ... ... ... ... жарық берді. Осылай міндетін орындап ... ... ... үш ... ... ... Адамзатқа жол нұсқаушы Құран-
Кәрім мен сүннет амалдарын аманат етіп қалдырды. Мұхаммед (с.ғ.с.) ... ... ... ... дейді: „Хазіретті Мұхамед (с.ғ.с.)
мүлдем риясыз, яғни адам көзіне көріну үшін ... ... ... жоқ. ... мен оны ... Мұхаммед (с.ғ.с.) – ді безбенге салар таразы
табиғатта жоқ. Ол ... ... ұлы, әрі ... деп ... сөзін.
Пайғамбарымыз (с.ғ.с) бақи әлемге озған ҮІІ ғасыр аяғында Исламият батыста
Атлант мұхиты, шығысында Үндістан-Қытай мұхиттарына ... ... ... ... ... ... ... Ислам ғылымының
ешқандай қағидасына кереғарлық танытпайды, қайшылық жасамайды. ... ... ... ... ... Ол ... ең тура ... ғылымды уағыздайды.
Мұсылман ғалымдары шұғылданбаған, үлес қоспаған ... ... ... тән. Ол ... Бартольд В.В „ Только благодаря арабским ... ... ... ... для ... о том, как ... ... и физико-географические условия Передней и Средней
Азии за последние тысячелетие”/2;48 ... ... ... ... әз Мұхаммед (с.ғ.с) айтқан мыңдаған
сөздері, яғни хадистерін еске алғанда хақ дін исламның мыңдаған дәлелдері
бар, ғылымға сондай мән ... ... ... ... бір
хадисінде: „ Ғылым талап ету, ілім ... ... Және ... ... ... – деген.
Мінеки, аталған хадисте барлық адамзат баласына ғылым үйреніп, біліп-
зерттеу парыз делінген.
Құран-Кәрім – мұсылмандардың ... ... ... Сол ... ғылыммен, ақыл ойлаумен және ... алу, ... ... ... ... былай делінген: „Біз адам баласына көптеген мысалдар
келтіреміз, оларды ғалымдар ғана түсінеді!” және де „ ... ... шын ... ... ғана ... ... қасиетті кітабымыз Құранда осы ... ғана ... ... ... құбылыстарының мән-жайы хақында осыдан он-төрт ғасыр
бұрын хабарлаған. ... ... ... Д. Маурисио Бусаиленің
анықтауына қарағанда осы заманғы ғылым мойындаған ... ... ... анық ... ... ... ... ғаламдардың, көктер мен жердің жаратылу сатылары, күннің арасына
кірумен болды, өйткені ай жарықты күннен ... Бұл ... ... ... ... ... хақиқаттар. Мұндай хақиқаттарды
дінге қарсы деп кері ... ... ... ... ... ... ... салған.”
Тағы бір Құран дәлелі: көмір, мұнай, метеориттер хақында ... бар. „Ол ... ... ... сонан соң оларды қара ... бір ... ... ... ... айтсақ, Аллаһ Тағала
жайылымдардағы әр түрлі шөптерді, ... және ... ... ... оларды қап-қара тыңайтқышқа, одан кейін көмірге айналдырды. Құранда
мұнай жайлы: „Ол Раббың жайылымдарды шығарды, сонан соң ... ... ... ... ... сан миллиондаған жылдар бұрын жер шарында
қалың ағаш ... ... осы ... ... мол ... ... атмосфераны толтырған, содан кейін ғасырларға ұласқан ... ... ... ... жер ... қалған, сөйтіп миллиондаған
жылдарда мұнайға айналған.
Құран-Кәрімде сонымен қатар атмосфераның жерді қауіпті сәулелерден һәм
көк ... ... ... ... ... қорғаушы
шатыр ретінде жараттық!”- деп жазылған. Жалпы хақ діні Ислам ғылымға ... ... мән ... ... ... ғылыммен шұғылдануға
ынталандырған, яғни ғылым іздеу парыз құлшылық ету деңгейіне көтерген
бірегей ... ... ... ... ... һәм тәжірибе арқылы тұжырымға жету ... ... ... ... ... алшақтаған. Құран-Кәрімнің
хақтығын әбден тереңдеп үйретудің маңызы үлкен ... ... рет ... ... ... жүзі мәдениеттері
тығыз араласты: Қиыр ... ... ... ... ... ... табыстары болса Қытай еліне мәлім болды.
Халифалар батыстағы франк, герман, рим ... және ... ... ... ... ... ... Ислам мәдениеті деп аталатын
осы сала фәни ... ... ... көп ... ... ашып ... тарихта мәдениет қатынастарының дамып, өзара бірігуі Исламнан кейін
ғана мүмкін болды.
Сыр бойы мен Жетісу өңіріндегі, орта ... ... ... ... ... ... ... адамзат тарихында бірінші рет нөл цифрын мұсылман ғалымдары
тапты және ... ... ... ... рет сан ... Мұхаммед Мұсаұлы әл-Хорезми ... Арал ... ... ... дана бабамыз, сонымен қатар мыңнан төмен қарайғы ... ... ... ... ... ... аса ... ортағасырлық ислам
өркениетінің ажырымас бөлігіне, дәлірек айтсақ, оның ... ... ... осы ... барысында түркі-ислам синтезі толық үстемдік құрды.
Кейіннен түркі көшпенділерінің өзі ... ... тағы ... ... болып қалыптасқан, дербес ұлт ретінде ХҮ ғасырда ... ... ... ... осы исламданған түркі мәдениетін иемденіп оны одан әрі
дамытты. Ескі тарихнамада ... ... ... ... шын ... Қазақстан алғашқы ортағасырдың ... яғни ... бас ... ... ... толық біріккен, мұсылман аймағына
айналғанын біз үнемі шетелдің қайбір ғалымдарының тұжырымына ... ... ... мәдени тарихын зерттеген Түркия ғалымдары осы мәселеге
байланысты Х ғасырды Орталық Азияның исламдану тарихындағы ... ... ... ... ... Тапиу, Фуназ Көпірұлы сияқты ірі ғалымдар өз
еңбектерінде ... деп ... „Х ... ... ... кем
дегенде сексен пайызы мұсылмандықта болды. ХІІ ... ... ... ... ... дінге айналды.” Орыс ... ... өз ... қыпшақтардың діндеріне тоқталып, „Шыңғыс хан
келуден бұрын қыпшақ ... ... ... мұсылман дінін
қабылдаған еді,”– деп жазған еді.
Ислам діні, әлеуметтік-идеологиялық ... ... ... ... тарихы нәтижесін де болды. Ол көне заманнан бастап, орта ғасырға
өтпелі кезеңдегі бүкіл Таяу Шығысқа тән ... ... алып ... ... ... таза діни ... алып ... өзіне дейінгі байырғы
діндердің өркендеуі және әсер ... ... ... ... ... ... үлгісін бойына сіңірген араб халқының діни
сана-сезімінің дамуына байланысты болды.
Ү–ҮІ ... ... ... ... мен ... ... көне мемлекеттер ыдырады. Көбінесе осы мемлекеттердің экономикалық
ахуалының негізі болған ... ... ... Сонымен қатар көптеген
қала орталықтары азып кетті. Мал баққан ... өріс ... ... ... ... ... соның нәтижесінде олар отырықшылардың мекен-
жайын басып кіре бастады. Олардың шөл ... ... ... ... ... ... қаратты. Байырғы егіншілік аймақтары мал жайылымына
айналды. Арабияның солтүстігі, шығысы мен ... ... ... бірте-
бірте Иран, Византия, Эфиопия секілді көршілес ... ... ... Сонымен қатар Иран мен Византияның өзара қырқысуы,
арабтардың осынау алып империясының осал ... ... ... ... кезеңнің арқасында Ислам діні жалпы қазақ даласына ҮІІ ғасырдың басында
арабтардың Орта Азияны ... ... кіре ... ... да
айтқанда, Ислам діні Қазақстанға күштеп енгізілген жоқ. Қазақстанда сол
дәуірде қалыптаса бастаған феодалдық ... ... ... кері ... ... ол ... қарым- қатынастарды жандандыра түсетінін көре
білген феодалдық үстем тап өкілдері ислам ... ... ... ... келе ... ... діні ... талап-тілегін, мақсат мүддесін
қанағаттандыра алмады. Ал ислам діні болса халықты рухани жағынан болсын,
саяси ... ... ... ... ... мемлекеттік дін бола алды.
Осындай тиімді жақтарына қарамастан қазақ тайпалары өзінің ... ... ... ... ата-баба аруағын қастерлеуді ұстанып, ислам діні
қағидаларына мән бермеді. Акдемик Бартольд В.В: ... ... ... ... билеушілері мұсылман емес Сырдариядағы және Торғай
облысындағы қыпшақтармен соғуына тура келді,”–деп ... ... ... ... ... ... көпшілігі әлі мұсылмандық жолға түсіп,
ислам дінін қабылдамаған сияқты. Рузбаханның жазуына ... ... ХҮІ ... ... де қазақтар пұтқа табынушылар деп танылып,
оларға қарсы ... ... ... ... ... ... ... араб миссионерлері үндеп, ... ... ... ... ... ... тәңірге, жұлдыз-айға ұзақ уақыт бойы
сиынды. Ата-баба аруағына сиыну бәлекеттен ... ... ... ... ... мал басының аман болуына, өсіп-өнуіне
көмектеседі деп, сол үшін олар ... разы ... ... ... ... ... 1250 жыл ... отыр. ХХ ғасыр
бізге тәуелсіздік әкелді. Ол сонысымен де қымбатты. Бірақ ол ... ... ... ... ... ұрлық-қарлық секілді қасіреттерді ... ... ХХІ ... ... не ... тұр: „Еліміздің тағдыры қалай
болады,”– деген сауалдар елін, ... ... көп ... ... ... жаңа ... діни ... де жаңа сапалық өзгерістер қажет деп
есептейміз. Біз дін ... ... ... ... ... ... жылы ... „Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер
туралы” ... ... мен ... енгізу жайы ... ... Біз ... ... келе ... ... ... христиан діндерін ғана қалдырып, өзгелеріне тосқауыл ... деп ... ... ... ... олай ... ... „демократия
бұзылды” деп байбалам салады деп ... ... ... ... де, ... де нұқсан келтіре алмайтын алпауыт елдер
үшін әрине ... ақ. Ал ... ... он екі- ақ жыл ... деп
отырған жұртқа одан гөрі елі мен жері, діні мен ... ... ... отанының қауіпсіздігі қымбат емес пе?! Осындай игі де
ұлы мақсатты сырттан келген тексіз тоталитарлық секталар емес, елдің ... ... ... ... діні қорғайды. Оның көздеген мақсаты –
мемлекетіміздің, рухани тірегі, алтын діңгегі болу.
Мұсылман ... ... ... азат болуы мұсылман
қоғамының алдына түпкілікті жаңа мәселелер қойды. Ең алдымен бұл ... ... даму ... ... мәселесі айналасында кең етек алған
күреске әсер ... оның ... ... ... даму ... ... ... деген атпен көптеген көзқарас жүйесі ... ... ... ... жақтарына сүйене отырып, мұсылман ... ... ... қолайлы жалғыз ғана исламдық даму жолының
нұсқасын ұсынды. Соның ... ... ... „исламдық билеу”,
„исламдық экономика” тағы басқа даму жүйесі пайда болды.
Ислам мемлекеті көзқарас жүйесі негізінде – қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру, бұқаралық және
діни билік ... ... ... сәйкес табыстың әділ бөлінуі,
экономиканың ғарыштап дамуы іске асар еді. Жалпы ... бұл ...... ... даму ... ... ала ... классикалық
исламның саяси және әлеуметтік-экономикалық ілімдерін ... ... ... іске ... және ... ... ... деп
аталып, жасалуы „жоғарыдан” – заң жүзінде кейбір ережелерді өндіру және
„төменнен” діни-саяси ұйымдардың қысымы ... ... ... Бұл
бағытта мұсылман бауырластық ұйымы белсенділік көрсетуде.
Батыстың рухани құндылықтары бізге үлгі бола алмайды. Біз ... ... ... ... ... қуат алар бай рухани
мұрасы бар халық екенімізді ұмытпауымыз керек.
Осындай жағдайда не ... ... ... ... ... ... және ... сенімділікте дамуын қамсыздандыру
үшін не жасауымыз керек? Ең ... ... ... сақтауымыз шарт. Бұл басқа дін өкілдеріне толеранттылықпен
қарауды ... ... ... ... ... жоқ ... /3/109/. және
адамдардың түрлі діндерге сену еркіндігін ... дін ... ... ... ... ... адамдарға жәбір көрсетуге, фитнә жасауға,
лаң салуға, бейбітшілікті бұзуға жол ... ... ... діні мұсылмандардың өз имандарына берік болуын,
адастырушы күштердің арбауына түспеуін, ізгі амал ... ... ой ... ... ... ... заңдарды пайдаланып, миссионерлер біздің
елімізге дендеп кіріп, ... ... ... ... ... ... ... болмас. Біз нағыз мұсылмндар, нағыз отансүйер
қауым Құрандағы „Аллаһтың жолына ... және ... ... шақыр!
Олармен ең әдемі түрде күрес! Шынында, сенің Раббың өз жолынан адасқандарды
ең ... ... Ол тура ... да ең жақсы білуші!” /5;16/125/. Осы
аят ... өз ... ... түсіндіруші және мұсылмандар
арасындағы береке-бірлікті нығайтушы ... ... ... ... ағымдар мен теріс пиғылды діни ... ... ең ... шарты – алдымен хақ жолды, яғни Ислам ... ... ... ... яғни ... саф ... ... исламды білу үшін біз, мұсылмандар қасиетті Құран-Кәрімді басшылыққа
аламыз. ... ... ... тура ... ... „өз ... жоқ және ... иелерін тура жолға бастаушы”/7/2/„барлық
әлемдерге арналған үгіт”/8;90,38/87/, „Аллаһ тарапынан жіберілген ... ... ... ... жоқ ... ... ... „нағыз шындық”/13;69/51/. /14;№59:9б/.
Құран бізге бұл дүниеде бақытты болу жолын ұсынды ахиреттегі қуанышты
сыйлайды, бұрынғы ... ... ... хабарлайды, басқа
діндердің қателескен тұстарын ашып береді, олардың даулы мәселелеріне жауап
береді.
Ислам танушы ғалымдарымыздың ... ... мына аят ... ... ең соңғы аятта: ... ... ... үшін
діндеріңді кемеліне жеткіздім! Сендерге деген ізгілігімді (нығыметімді)
тәмәм ... ... үшін ... ... Исламға разы болдым!” /15;5/3/.
Осы аят Ислам дінінің толықтай түсіп болғанын анық ... ... ... ... ... ... дінге ешнәрсе қоса алмайды және діннен ешнәрсені
алып тастай алмайды. Бұл ... ... ... ... ... шарт,
ағайын. Өйткені діндегі кері ағымдар мен дінді бұрмалаушылықтар ылғи да
Құранның кейбір үкімдерін жою, яки ... ... ... ... ... емес жаңа ... ... арқылы жасалған. Біз әр түрлі нәрсенің
Ислам дініне сәйкестігін Құран – Кәрім ... ... ... ... біздің елімізде Ислам атын жамылған әр ... үгіт ... ... ... баршылық. Олардың біразы саяси мақсатты көздеген
топтар болса, ендігі ... ... ... төңірегінде
ұйымдастырылған. Қазақстанымыздың жерасты һәм жерүсті байлықтарына көз
алартқан кейбір сыртқы күштер тарапынан ... ... және ... ішіне келбетін ауыстырып кірген шірікшіл, фитнәшіл, пасық -тардың
бар екенін ескерелік. Олардың жалған уағыздарына ... ... ... ... ... сақталуы, еліміздің аман, жеріміздің
тыныш болуы, халқымыздың мығым бірлігіне тікелей ... ... ... керісіп, уығын қадасқан бүгінгі ұрпақ ұлттық бірлік
пен татулықтың үлгісін көрсетуі керек. Ал, ұлттық бірліктің ... ... ... ... ... жұмысымызда „Ислам тарихы негіздері” атты тақырыпты
ІІ тарауға бөліп қарастырдым. Онда қамтылатын өзекті бөлімдер: Ислам дініне
дейінгі қазақ жері және ... ... ... пайда болуы, Ислам негізін
салушы– Мұхаммед (с.ғ.с.), Қазақтардың ... ... Ең ... ... ... жағдайы атты үлкен бөлімдерге тоқталып, қамтып
өттім. Зерттеу жұмысымыздың негізгі мақсаты мен басты міндеті:
Қазақстандықтардың ислам дінін ... ... ... ... ... ... Ол діни ... негізделеді. Сонымен
қатар, күллі әлем ислам дінінің хақ екніне көздерін ... екен ... үшін ... де ... ... имам ... Осыны Нұрсұлтан Әбішұлы
Назарбаев өз сөзінде айтып кеткен.
Қазргі кезде ... діни ... ... ... ... ... көптеп қол біріктіріп қарап қалмайық ағайын! Неліктен ... ...... діндердің ашса аузында қалып, жұмса алақанында
қалмайық ”дегеніміз. Сол үшін хақ ... екі ... ... ... ... ... ... тарихы
1. Ислам дінінің пайда болуы.
Єлемде ‰ш дін ... ... ... деп ... Олар:
будда діні, христиандыќ жєне ислам діні.
Ислам б±лардыњ қатарындаѓы жања єрі жас дін. әл-Ислам термині, Құранда
иман (сенім) және ... ... ... ... дін) ... сөзге
жақын мағынада сегіз рет ұшырасады. Осындай үш түрлі түсініктің арақатынасы
мұсылман дін–ғылымы ... ... ... ... арасында кең
тараған көзқарастардың бірінде ад-дин деген түсінікке бес тіректің жиынтығы
ал негізгі діни ... ... ... ... мен Мұхаммед
хабарлағанының ... ...... өнегелі рақымшыл – әл-ихсан,
жатқызылады. Ислам дін ғылымының бес тірегі туралы түсінік ... ... ... ең ерте ... ... ... дін мен іс-әрекеттерді
біріктіреді. Ислам барлық адамдарды шынайы дінді уағыздап, соған сай ... ... ... ... ... ... осы дінді уағыздап және өз дініне сай дұрыс әрекет жасаса, сол
адам мұсылман. Ислам ... ... ... бес ... мынадай: бірінші
тірегі „ашшаһада,” – Исламның ... деп ... діни ... екі ... тұратын бір тәңір құлшылығы сенімге тәубә және
Мұхаммедтің елшілік қызметін ... ... ... ... үшінші тірегі
„ораза”, төртінші тірегі ... ... ... ... ... дін
ғылымының бес тірегінің төртеуі Ислам іргетасын қалаушының әдет-ғұрып пен
діни өмір қағидаларына көбірек көңіл бөлгенін ... ... ... ұйғарымынан тұрады.
Сенім– Исламның бірінші тірегі. Мұсылман ... ... ... арқылы
өзінің дінді қабылдағанын жария қылады. Бұл кәлималарда Алладан басқа
Тәңірдің жоқтығы, Мұхаммед пайғамбар оның ... ... ... ... ... арқылы дәлелденеді. Мұсылман оған Алла мен ... не ... ... бәрін орындайды және сондай-ақ ол Алла мен ... тиым ... ... бойын аулақ ұстайды. Іс-әрекетпен
күшейтілмеген сенім (иман) ... ... ... және ... жасалған
іс-әрекеттер ешқандай негізге сүйенбейді. Сенім мен ... ... ... ... ... ... ... Мұсылман күніне бес рет Намаз оқиды.
Намаз адамның Алланы есінен шығармауына және оның әмірін ... ... Ол ... ... ... ... тартынып жүруіне
көмектеседі және оның – Алланың құлы екендігін есіне салып ... ... ... ... ... олар сол ... ... бір-біріне игі істер
жасауға көмектеседі.
Әйелдер мен балалар әдетте намазды үйлерінде оқиды. Он екі жастан
асқан ұл ... ... ... сол ... ... ... бірге оқуы
керек. Егерде мешіт алыста болса, намазды үйде оқуға да болады және ... ... мен ... ... ... ... ... ұстау– исламның үшінші тірегі. Рамазан –
Исламның (айға байланысты) күнтізбесі бойынша тоғызыншы ай. ...... яғни ... ... айы. ... ... ... сондай-ақ балалар да
бұл ай ... ... ... керек. Ораза – кешірім айы. Пайғамабарымыз
Мұхаммед (с.ғ.с.), ... ауыз ... Алла ... оның ... ... деген. Сондықтан да Алла тағала ораза айының бір ... де ... ... Алла ... ... ... түскен рамазан
айының жиырма алтысынан жиырма жетісіне қараған түн Қадір түні деп аталады.
Сол түнгі тілектеріңізді, Алла ... ... отыз күн ... ... ... ... жаратушымыз қабыл етеді.
Ораза арам ниеттен арылтып, сүйіспеншілік және шапағат ... ... айда ... ... ұмытып, жан дүниелеріңізді
нұрға, рухани байлыққа толтырғайсыздар. Өйткені ораза тек ... ғана ... ... ... сөздерден, харам істерден сақтануды
қажет етеді. Бұл айда ешкіммен таласпай, тартыспай, ... тек, ... ... ... деп ... ... болғаны. Ораза айында иманыңыз
күшейіп, жан-дүниеңіз шаттанып, өзіңізді ұлы ... ... ... айда ... ... айқара ашылып, тамұқтың есіктеріне
құлыптар салынады. Ал адамды азғырушы шайтандар ... ... ... үшін ... екенін ұмытпайық, бауырлар! Жылына бір мәрте келетін
айдың қадірі мен қасиетін ... ... ... Алла тағаланың берген
мүмкіндігіне қуана құлшылық етелік, біліп істеген, ... ... ... ... ... Ең ... ... сынап көрелік.
Өйткені ораза, төзімнің жартысы, ал төзім – дініміздің ... ... ...... ... Бұл – рухани тәрбиелеу және
дамыту құралы. Ол адам әрнеге еліктеуден сақтайтынына және ... ... ... ... көмектеседі. Ол брлық жанды теңестіреді және
байлардың кедейлердің қалай ашығатынын, азап шегетін бір сәт те, аз ... ... ... береді.
Ораза деп, ниет ету шартымен таң рауандаудың ... күн ... ... жеуден, жыныстық қатынастан тиылуды айтады. Рамазан айында, ... ... ... ... ... ораза тұту „фарыз ғайын”.Ал
оразаны күнінде ... ... дені сау, етек ... ... таза
және мұқим болуы (жолаушы болмауы). Ораза тұту үшін ... бой ... ... ... түрлеріне тоқталсақ.
1) Фарыз
2) уәжіп
3) сүннет
4) мүстахап
5) нәфіл
6)мәкрүһ.
Енді осылардың ішіндегі фарыз оразаларына тоқталайық. Бұл фарыз ... ... ... атасы яғни мезгілінде ұсталуы. Қазасы яғни
мезгілінен кейін төленуі. Кәффәрәті яғни рамазан оразасын әдейілеп ... үшін ... ... ... ... ... етіп ... ниеттенгеннен кейін бұзылған
оразалардың қазалары және нәзір оразалар.
Үшіншісі, сүннет ... ... ... ... бірінші айдың)
күндерде тұтылатын оразалар.
Төртіншісі, мүстахап оразалар: әр арабша айдың он үш, он ... он ... ... оразалар. Әр аптаның дүйсенбі, бейсенбі күндерінде
және шәууал айында алты күн ... ... ... ... бұл айтылғандардың тысында мәкрүһ болмаған
әрқайсы бір ... ... ... ... болған оразалар: мүхаррам
айының тек қана оныншы күні ораза ... ... ... ... ... тек қана жұма ... не ... күндері мен наурыз
күндерінде ораза ұстау мәкрүһ тахрими харамға жақын мәкрүһ. Дегенмен ... ... ... ... ... ... әдет еткен күндеріне сәйкес
келсе бір сәрі.
Оразаның ниеті. Негізінен қандай да бір ... ... ниет ... ... тұру да бір ... ... ... ниетті тілмен айту
мұстахап болады. „Нағыз Алла үшін рамазан айының оразасын ... ... ... ... ниет ... Осы ... ... да ниеті бар. Оразаны
бұзып, әрі қаза, әрі кәффәрат болатын нәрселер. Оразалы ... ... ... ... өз ... біле тұра ... әрі қаза, әрі
кәффәрат болады. Жыныстық әрекет істесе, екеуіне де ... әрі ... ... ... ... дәрі үшін бір ... ... тамағына барған қар,
жаңбыр суын жұту, сасыған болса да шикі ет жеу ... ауыз ... ... ... ... тары ... жеу, әдет еткеннің балшықты
жеуі, желінуі әдет етілмеген балшықты дәрі үшін жеу, ... тұз ... не ... бір сүйгенінің түкірігін жұту, қан алдырғаннан кейін не
әйелін ұстанғаннан, не сүйгеннен ... не ... ... ... ... деп ... ... тартуы, насыбай атуы, ғұд, ғабар делінген хош
иісті ағаштың түтінін ішке тарту, ине құйдыру осы ... ауыз ... ... ... Бір пәтуаны толық түсінбегендіктен қателесіп
ораза бұзылса кәффәрат келмейді. Ал егер пәтуаны біліп тұра ... ... ... Біз ... ... ... ... өте көп кездестірдік..
Енді осы сөздің мағынасын ашсақ, „кәффәрат” деп, ... бір ... өз ... ... ... бір ... төлейтін жазасын
айтады. Жоғарыда көрсетілген нәрселердің бірін істеген кісіге кәффәрат әрі
жазасы міндетті болады. ... ... ... ол ... ... бір күн қаза ... тұту ... кәффәрат төлеу ләзім. Міне ораза
тұтудың алдын алғы ... ... ... ... үшін ... ... шара–
зекет. Исламның төртінші тірегі. Зекет араб тілінен енген сөз. ... ... ... үшін ... ... ... ... бұл терминді „тазару” деп түсіндіреді. Генетикалық тұрғыдан ... ... ... ғұрыпқа барып тіреледі. Онда олжаны бөлісу
барысында тайпалардың бір-біріне көмек „қоры” ... ... ... ... ... іс, ... ... қайыр-садақа деген мағынаны
білдіреді. Қауым мұқтаж мүшелеріне деп ... ... ... ... ... бірден жүзеге асырылса керек. Соманың едәуір бөлігі қолға
бәдуиләрмен шарт жасасқаннан кейін ... 630 жылы ... ... соң түсе ... ... ... үш ... тегінде, біртұтас
принцип бойынша емес, әрбір сәтте жеке-жеке айқындалып отырған. Зекетті
кемтар емес, ... ғана ... ... ... тұрады: бірінші,
тұқымдық астықтан, екінші, жүзімдік пен құрма ағашынан (бақша дақылдары
туралы пікір әр ... ... ... ... ... мен күмістен,
бесінші, дүние-мүліктен төленеді. Ислам, дәулеттің ... ... ... ... ... кедейлер мен жоқ-жітіктердің байлардан ақша ... бар деп ... ... да ... ... мүмкіндігі бар мұсылманға
ақшаларының бір бөлігін кедейлердің пайдасына және игі ... ... Бұл ... ... ... ... жақсы және бақытты өмір
сүруіне мүмкіндік береді. Мұқтаждарға ақшасынан бөліспеу, олардың аштық пен
аурудан азап ... жол ... өте ... ... ... ... – қажылыққа бару. Ең алдымен қажылыққа
тоқтамас бұрын Мекке қаласы жайында біраз ... ... ... ... ... қаласы. Онда Қағба бар, бас мешіт Масджид әл-Харам
орналасқан. Исламның ... ... ... ... және ... ... ... орталығы. Мұсылман аңыздары бойынша мұнда
бірсыпыра уақыт Адам ата мен Хауа ана, Шис, ... ... және ... ... ... ... қасиетті жерлерінің бірі. Аңызға
қарағанда Меккені джурхум, хуза тәрізді ежелгі тайпалар қоныс еткен. Ал ... ... ... ... тайпасы қоныстанған. Меккенің қақ ортасында
әл-Қағба орналасқан, биіктігі 15 метрлік тастан салынған ғимарат. Ал оның
ортасында 1,5 метр ... ... ... ... ... ... Бұл әл-Қағбаға сиынудың негізі, жерге, адамдарға жіберілген
Алла тағала құдіреттілігінің белгісі болып табылады. Жер ... ... бір ... бірлестік. Олар бір ғана дінді уағыздайды. Олар
өмірде бір ғана қағиданы ... ... ... ... ... исламның
бес парызының бірі. Дәулеті жететін мұсылман, ал мүмкіндігі болмаса ... ... адам ... ... ... ... пайдаланған ай
күнтізбесі бойынша зу-л-хиджжа айына барады. Тәуап етушілер ... ... ... Ихрам алу, арылу жорасынан өткеннен кейін олар ... ... ... соң умра және ... ... ... жасаушылар
тұлымын кесіп, ихрамнан шығады. Ал умра мен ... ... ... ... ... хұтба намазын өткізеді. Келесі күні ауыз суларын алып,
батыстан ... ... ... ... Мин және ... ... ... Арафат алқабына бет алады. Тәуап етушілердің бір тобы ... ... ... ... ... ... тобы ... өткізеді.
Тәуап етушілер – хұтбаны тыңдап , күн батқанша ... ... ... ... ... Бұл жора ... деп аталады. Мұздалифтегі мешітте ... ... ... ... ... ... ... кейін Мұздалиф
тауынан жеті тас алып, оны Мина алқабындағы ... ... ... ... ... үш ... ... парып тастайды. Сол жерде
мал құрбандыққа шалынады. Зу-л-хиджжа күні мұсылман әлемі атап өтетін үлкен
мейрам болады. Олар ... ... не ... ... ... ... беттеп, онда соңғы рет ... ... ... соң ... ... үш ... үшеуіне де тас тасталады. Қажы атағын алғандар
басына жасыл шалма орауға құқық алды. Осы жағдайдың өзі соңғы діни ... ... ... дамуын айқындап берді. Алғашқы исламда діни
қағида мен әдет-ғұрып, дін мен ... ... ... бір ... ... Күні бүгінге дейін исламдық басқару идеясына ... етіп ... ... ... ... ... сипаты саяси өкімет дін
басшыларының қолында болған ... ... ... мұсылман қауымы
басшысының қолындағы рухани және ... ... ... ... ... ... қайтыс болған соң бұл қағида мұсылман ... ... ... туғызды. Сонымен бірге ол және күллі
мұсылман әлемінің саяси тағдырына үлкен әсер ... ... ... ... көзқарас жүйесін жасай алмады, хариджиттер үкіметтің қауымдық
түрін және қауым басшысының міндетті түрде ... ... ... ... ... Әли руына алдын ала беріліп, ұйғарылып қойылған тәңірлік
табиғатын таныды. Ал ... ... мен ... ... және ... ... ... Сөйтіп, Исламда негізгі
қайшылықтар жоғары үкімет мәселесін шешуге байлнысты еді. ... ... ... бір дәрежеде мұсылман мемлекеті мен оның ... әсер ... орай ... ... ... діни ... ... болған дін ғылымының мәселелеріне деген қызығушылық туғызды.
Б‰гінде жер ж‰зінде шамамен бір миллиард ж‰з жетпіс мыњдай адам осы ... XX ... ... ... т±тынушылар саны екі есеге жуыќ µсті. Б±л
біріншіден, ... діні ... ... ... ... ... ... басќа діндер тараѓан дєст‰рлі аймаќтарда
адамдардыњ ислам жолына бет ... ... ... ...... ... ... үшіншісі және ең соңғысы. Ислам араб ... ... ...... маѓынаны береді. Ислам жєне мұсылман (муслимун - бой
±сынушы ерлер, муслиматун - бой ... ... ... ... т‰бірі
бір. Ислам біздің дәуіріміздің ҮІІ- ғасырының ... ... ... араб
тұрғындары арасында пайда болып, одан ұлғайып, қанатын жайса, біртіндеп
араб тайпаларының да ... зор әсер ... ... сай ... діні ... ... ... ие болды. Ол қазір де өз мәнін жоймай, қағидалары ... ... ... ... оның ... ... мемлекеті Арабия да
қазір көрнекті елдер қатарында тұрғаны айқын. Ислам - монотеистік дін. ... ... тек ... ... ғана ... оған ... ... үзілді
– кесілді тыйым салатын дін. ... ... ... осы ... қайталайды. Аллаһ Тағалаға ортақ қосуды „шірк” дейді. Шірктің өзі
„ашық ... және ... ... деп ... ... Ашық шірк дегеніміз–
адамдардың пұтқа ... яки ... ... ... ... қосу. Ал
жасырын шірк дегеніміз – Аллаһ Тағаланы Жаратушы ретінде ... ... ... биліктерін, құқықтарын, атрибуттарын фәни адамдарға да беру.
Аллаһ Тағала Құранда барлық күнәларды кешіру мүмкін ... ... ... ... білдіреді. „Күдіксіз, Аллаһ өзіне серік қосылуын
әсте кешірмейді! Бұдан басқа ... ... ... үшін ... серік қосқан адам шексіз ... күнә ... жала ... Тәухид, яғни Исламдағы Аллаһ Тағаланың бірлігі ... ... ие ... ... Бұл ... ең ... мәселесі.
Пайғамбарымыздың ақтық деміне дейін қайталаған өсиеті. Әз Елші ... ... әр ... бас ... қана ... ... ... болуды
бұйырған. Осы мәселеде де ойланатын көп тұстар бар. Б‰кіл єлемді - ... ... ...... ... єлем тек ... ... Алла болмаса
єлем сол сєтінде жоќ етілер еді. Адам ... фәни ... ... ... ... заманныњ аќырында оларѓа осы
ќылыќтарына ќарай рахым жасаушы немесе жазалаушы бір Алла. Барлыќ µлгендер
заманаќырда ... ... ... алдына жауапќа келеді. Ислам – адам
баласына аян ... ... дін. ... ... ... жиырма ‰ш жыл
бойында Жәбірейіл періште арќылы Мұхаммед пайѓамбарѓа жеткізіліп т‰рѓан. Он
үш жыл бойы адамдарды ... хақ ... ... Бар ауырлық зорлық-
зомбылықты сабырлық танытып, Алланың барын, ... ... ... әлемге
жаюға кірісті. ... ... ... ... ... діни ... жєне ... мєселелерді шариѓат жолымен
реттеп отырады. Ол сµзсіз орындалуы тиіс мұсылмандыќ парыздарды ... ... ... ... ... ... ... және жоѓары
адамшылыќќа, ењбекке єрі білімге уаѓыздайды жєне К±ран-Кәрімдегі (Ќасиетті
Ќ‰ран) ... мен ... ... ... ... ... µзге єлемдік діндерден айырмасы – оныњ ... ... ... екі ... негізі бойынша ќ±рылѓан:
біріншісі – Алладан басќа ќұлшылыќ етілетін тєњірдіњ ... ... ... ... Алла ... б‰кіл адам ... ... ... ... Сондыќтан "Алладан басќа (тєњір) жоќ,
М±хаммед оныњ елшісі, араб тілінде "Ла ... ... ...... ... ... тілімен айтып, кµњілімен бекіткен
адам ислам дінінде болып саналады. Б±л сенімді (символды), Иман ... деп ... ... ... ... ... жєне гуманистік идеяларды
насихаттайды. Мұхаммед пайѓамбар µзініњ хадисінде: "Дінде зорлыќ жоќ", –
деген. Яѓни, ... ... ... ... ету ... ... беріп,
енгізуге жол жоќ. Єр пенде, исламды µз еркімен, ... ... ... ... Дін ... бәріне көпшілікке түсінікті түрде
адамзат тарихының мәні мен ... ... ... және ... ... тартады, адамгершілік тұлға ар ... ұят ... ... Ол тек, адамның қылығы мен іс-әрекетін ғана реттеп,
бағыттап қоймайды, сонымен ... ішкі ... ... Яғни,
адамды мейірімділікке, сүйіспеншілікке, адал-шыншылдыққа деген сенімі мен
үмітін қалыптастырды. Міне, ислам ... ... ... Арабияның
барлық аймақтарында Ү–ҮІ ғасырларға дейінгі тайпалардың туыстық қатынастары
билік етіп тұрды.
2. М±хаммед - ислам мен халифаттыњ негізін салушы
Біздіњ ... ‡ІІ ... Таяу ... ж‰регі аталатын Араб
шыѓанаѓында саяси жєне діни т±раќсыздыќ орын алды. Кµшпелі жєне ... ... бас ... ... бір ... ... ... аймаќтаѓы ыќпалынан айрылып ... Оныњ ... ... ... ... иудизм мен кµпќ±дайлыќты уаѓыздады.
Б±л жиі єскери ќаќтыѓыстарѓа соќтырып ... Ол ... ... ... ... жєне ... µтетін сауда жолы ќуатты Византия
империясы мен ... ... ... жєне ... ... ... Осы ... жолы бойында орналасќан Мекке ќаласы ... ... алѓа оза ... Оныњ ... жыл ... ... сауда
жєрмењкесіне барлыќ араб тайпалары жиналып, бас ќосатын ... ... айда ... ... тыйым салынды. Б±л ай араб ж±ртыныњ басты
діни орталыѓы – Меккедегі Ќаѓбаѓа ќ±лшылыќ жасау мерзімімен орайластырылды.
Б±л ай ... яѓни „ ... ”, айы деп ... ... оныњ єуел
бастан д‰ниелік мањызынан діни мањызы айќыныраќ болды. Араб тайпалары ќай
дін жолында болмасын осы айда ... ... ... ... міндет санады.
Ислам діні кейбір ѓылыми ... ... ... деп те ... ... ... ... ќ‰дыѓы, Сафа жєне Маруа таулары – бєрі осы Ибраћим
есімімен байланысты. Осыдан хажылыќ сапарында Ќаѓбаны жеті ... ... ... ... µзге де ... ... ... таѓзым етті. Мєселен,
біздерге Манат, Лат, Узза деген єйел ќ±дайларыныњ есімдері белгілі. Ќаѓбада
осылардыњ жєне басќа да ... ... ... ... ќатар VI-VII
ѓасырда ханиф ілімі (жалѓыз ќ±дайѓа илану) кењ тарай бастады. М±ны т‰птеп
келгенде, саралы діни ілім ... де ... еді. Одан араб ... ... ... деген ±мтылысы басымыраќ кµрінді. Ханифшілер
иудейлік жєне христиандыќ ‰лгілерімен бір ќ‰дайѓа ... ... ... к‰мєнді болды. Єдетте ... ие ... ... кµсемі немесе
мемлекет басшысы, бір дінді ќалап, соны уаѓыздайтын. ... дін ... сол ... яғни саясаттыњ ќызметшісі болатын. Ал VII ... ... ... ... ... ... ... жања, хаќ дінді саясатшы кµсем
емес, дін ... ... ... насихаттап, Атлантикадан ‡нді м±хитына
дейін созылып жатќан аса ќуатты мемлекет – Араб ... ... ... осындай ересен бетб±рыс жасаѓан Меккедегі аса беделді
ќ±райыш тайпасыныњ Єшім ... ... ... ... еді. Ислам
"М‰хаммед пайѓамбарлардыњ мµрі"- деп атайды. ¤йткені ислам діні адамзат
баласына келген жєне келетін ењ ... хаќ дін, ... ... ... болып саналады. Осыдан соњ ... ... ... яғни Алла ... орнын басушы, мұсылман қауымының бас иесі
келеді делінген. Енді халифтердің орынбасарларына ... ... ... Әбу ... ... бай көпесі, әуелгілердің бірі ... ... ... ... аударғанға дейін мұсылман қауымдастығына үнемі
қаражат жағынан көмектесіп отырған Мұхаммедтің ... ... ... ... ... бірге меккелік қуғыншылардан қашып Мекке маңындағы
үңгірге ... ... Әбу ... Мұхаммедпен жақындасып, оған Айша
атты қызын берген. Әбу ... ... ... ... ... жоқ,
өте биязы мінезді адам етіп суреттейді. ... бір күні ... ... намазға имамдық етуге тағайындайды да, діни ұстазы қайтыс болғаннан
кейін Әбу Бәкірді ... ... ... ... ... ... ... саясатқа ислам дінін негіз етуді алғаш енгізген ... ... ... ... ... қайраткері Омар халиф. Тегі ... ... ... ... ... ... дінін 616 жылы
шамасында қабылдаған. Мединеде Мұхаммедтің төңірегіндегілермен ... ... Ол ... ... ... ... Әбу ... етіп сайлауға қолдау жасады, кейін соның кеңесшісі болды. Әбу Бәкір
қайтыс болар алдынд Омарды ... ... ... ... мұны ... ... оған ант берді. Омар өте көп мемлекеттік істерге араласты және
оның айтқан сөзін көпшілік ... ... ... халифке тоқталайық. Осман тақуа халиф өз ... аты ... ... ... Ол ... ... ... Меккенің
аса бай саудагерінің бірі. Ол Мұхаммед пайғамбар негізін ... ... ... ғана ... оны ... ... ... Сондықтан да ол
Мұхаммедтің ... ... ... ... ... ... туысқандық
қатынасымен бекіте түседі. Осыдан кейін біраз жыл ол ... ... бір ... ... ... ислам дінін таратады. Кейін 623 жылы
Мединеге келіп қоныстанады да ары ... өз ісін ... ... ... Әбу Тәліп толық есімі Әбу-л-Хасан әл-Мұртада қазірше Әли. Нағыз
әулие төрт халифаның бірі, Мұхаммед пайғамбардың немере ... әрі ... ... шиит ... ... ... оның ... тығыз
байланысты. Осман билік құрған ҮІІ ғасырдың елуінші жылдарының ортасында,
елде оған қарсы ... ... ... Бұл ... ... ... адал, құдайшыл, Мұхаммедтің ең жақын алты серіктесінің бірі Әлиге
деген халықтың үмітінен туса керек. Ол Мұхаммедтің ... ... ... ... ... ... ... Әли жұрт алдында шебер билеуші ретінде
көріне білді. 656 жылы сәуірде халифа ... ... ... ... ... ... жасақтар Мединенің жанында топтасты. Кешікпей олар
қалаға еніп, Османның үйін қоршап алды да, оның биліктен бас тартуын ... Сол ... ... ... қаза ... ... ... Мысырлықтардың
ұсынысы бойынша, куфалықтар мен басрлықтардың ... Әли ... ... ... бұл ... ... бәрі ... келіспеді. Мұхаммедтің
серіктері Талх мен аз-Зұбайр Айшаның ... ... ... бейғамдығын пайдаланып, Басраны басып алды. Осындағы Сирияның әкімі,
өлгн халифаның туысы Муғауия ... ... ... бар деп ... ... шықты. 656 жылы желтоқсанда Басра түбіндегі шайқаста Әли Талх
пен аз-Зұбайрдың әскерін ... ... ... ... ... өкімет үйін Иракқа, Куфаға ... ... ... соғыс бастады. 657 жылы шілдеде ... ... ... кескілескен шайқас Сиффин түбінде болды. Муғауияның әскерін
талқандағанымен Әли бұл жеңісті тиімді пайдалана ... ... ... ... ... ... әділ қазыға жүгінуге, сөйтіп тоқтатуға мәжбүр
болды. Әлидің бұл шешіміне наразы болған он екі мың ... одан ... Бұл Әли ... ... және оның ... ... ғана емес, Әлиге қарсы күрес жүргізген жаңа ... ... ... бөлініп шығуына әкеп соқтырды. Ислам тарихында, Әли ... ... ... ... ... өкімет билігіне жеке дара құқықты ... ... үшін ... ... ... мен ... аяттарын
өздерінше талқылап, аңыздарды келтіреді. ... ... ... ... ... одан соњ, оныњ ... ... Ќаѓбаныњ шыраќшылары, аса
беделді, салиќалы адамдар болды. Єбд-єл-М‰таллибтен Єбу-Тєліп, Єбу-Лахаб,
Ѓаббас, Хамза жєне Єбдаллаћ деген ұрпаќтар µнді. ... µте ... ... ... ... Ємина атты ќызбен некелескен, осы некеден Алланыњ
рахымымен рабиѓ±л-єууєл айыныњ он ... ... ... ... 571 ... М±хаммед ѓ.с. пайѓамбар д‰ниеге келді. Мұхаммед ѓалайћиссаламныњ
д‰ниеге келуі туралы аќиќат пен ањыздыњ арасы пышаќ ... ... ... ... оныњ ... айы-к‰нінде ш‰бє болмаса, жылы кейбір деректерде
570-нші жыл деп ... Бұл ... ... ... ... ... немесе жања жыл санау бойынша) заратуштралыќ Иранмен соѓыстаѓы
христиандыќ ... ... ... ... ... Ол ... жазыѓы
арќылы µтіп, Мекке ќаласын ќоршауѓа алды. ... ... ... ... ... Б±л ... б±рын кµрмеген хаяуаны еді.
Осыдан Меккеніњ ќоршалѓан жылын ... "піл ... деп атап ... ... ... ... ... аксумдыќтар арасында апат ауру тарап,
єскері ќырыла бастады, ќорыќќан ... ... ... ... Иран ... тиіс еді. ... осы ... оныњ сарайында кереметтер болды:
Заратуштра құрметіне жаѓылѓан мєњгілік шыраќ кенет µшіп ќалды, ал ... ... ... ... ... ... бір арабтыњ мұрындыќтаѓаны
кірді. Т‰н к‰ндей жарыќ болды. Осы т‰нде д‰ниеге Мұхаммед келді. Осы ... ... ... 571 жылы ... ... болды. Тағы бір аңызға
құлақ ... ... ... он бір әйелі болған дейді. Өзі
дүниеден қайтқанда солардың тоғызы тірі ... ... ... ... Мұхаммедтің қызы Фатима оның немере інісі әрі сенімді серігі Әли
хлифке тұрмысқа шығады. ... ... ... ... ... мен ... әулеттері тараған. Мұхаммед ислам дінін уағыздаушыдан
мұсылмандарды біріктірген қауымның ... ... ... ... оның жеке ... ... түсті. Мұхаммедтің басты тірегі Меккеден
өзімен ... ... ... мен ... ... ... сондай-ақ, Ясрибтің яһудиларынан да
діни әрі ... ... ... келді. Ол бұл мақсат үшін Иерусалимді таңдап
алды. Оларға әуелі исламды ықыласпен қабылдаған, ... ... ... яһудилер мен христиандардан тұратын ясрибтықтардан басқа да топтары
қосылды. Ішкі тартыс жеке дін ретінде ислам туралы түсініктің ... оның ... ... нығаюына ықпал етті. Мұхаммед
пайғамбарымыз барған ... ... ... ... ... орнын айқынырақ,
нақтырақ уағыздай бастады, өзін пайғамбарлардың соғысы ... ... ... және ... мен ... дінсіздер ретінде
айыптады. Намаз күні сенбінің орнына ... ... Ал, ... орын ... ... оған ... ... етуге аса жоғары мән
берілді. Ол исламның басты қасиетті орнына ... ... ... ... ... Медине қаласында тұңғыш Алла үйі, ... ... ... ... негізі – намаз, дәрет алу, ... азан ... ... ... ... тағы ... шарттары
белгіленді. Сонымен қатар осы аталған шарттармен бірге неке қию рәсімі және
көпшілік қауымның тұрмыс шарттары алға дамып ... ... ... ... ... да нығая түсті. Аяндарда Мұхаммедке ерекше ... ... ... ... үшін ... түрде орындалуға тиісті
шектеулердің кейбірінен оның айрықша азат екендігі ... ... ... діни ... негізгі шарттары мен дәстүрін құрып, қауымды
ұйымдастырып, ... Бұл ... ... және ... ... ... мен ... айтылған /17;125б/.
М±хаммедтіњ бірінші єйелі Хадишаныњ жасы туралы да ... екі ... ... мәселен, Ислам кітаптарында Мұхаммед жиырма бес жасында ‰йленді,
єйелі он бес жас ... бай ... ... еді ... ... ... осы некеден бес бала кµтергенін алѓа ... ... ... ... еді деп ... ... сол, Хадиша тµрт ќыз жєне
Ќасым атты бір ұл бала кµтерді. Осыѓан ќарап ... ... ... ... єкесі деп те атайтын. ... ... кµзі ... µзге ... ... ... ... Ќалай болѓанда да аќиќаты
-пайѓамбарымыз бен Хадишаныњ некесі ‰йлесімді, ... ... араб ... ... ... ... Хадишаныњ кµзі тірісінде оныњ ‰стінен
єйел алѓан жоќ. ... ... екі ай ... ... туѓаннан кейін
алты жасында шешесі д‰ниеден ќайтты. Сегіз жасына дейін ... ... одан соњ ... аѓасы, тµрт шыншыл, абзал халифтіњ бірі –
хазірет ... ... ... ... ... Ол ... шаѓынан
адал, шыншыл еді. ... оны ... ... „Сенімді
М‰хаммед” деп атайтын. Мұхаммедтіњ балалыќ шаѓы ... діни ... ... ол ... ќала ... жас ... таза ... табиѓат ортасында еркін µсуі ... ќала ... ... єйелдерінен с‰тті ана тауып, кесімді мерзімге дейін соѓан
табыстау салты ... ... ... Меккеге келіп, емшек с‰тімен
асырайтын нєрестені µздері тањдап ... ... ... ... Єминєніњ перзентіне тоќтамады. Солардыњ ішінен Халима есімді ... ... ... Оныњ ... ... еді. ... ... алѓаннан бастап, ризыѓы артты, ќ±дыѓы суалмады, жер жүзі кµктеп
тұрды, аќ мол болды. Бала ‰ш айда ... ... ... жеті ... ... ... айында, адам баласы тањ-тамаша боларлыќтай есті сµздер
айтты. ‡ш жасына келгенде далада ойнап ж‰рген ... екі ... ... ... оныњ кеудесін ашып, ж‰регін ... ... ... келе жатқан бастапќы к‰нєдан тазартып, оѓан иман нұрын салды. ... ... ... ... ... келді, деп жазылған. Оѓан
дейін ол Дамшаќќа дейін керуен тартып, кµп жерлерді кµрді, кµп адамдармен
дидарласты. Ол Хира ... ... ... ... ... Осындай оњаша
сєттерініњ бірінде оѓан ‰н келді. Ол "оќы" деп ємір ... "Мен ...... ... ... ... беташар аяты келді. Мұхаммед
ѓажаптанып жан-жаѓына ќарады. Ќайда мойын ... да, ... ... ... ... ... ... Сен Алланыњ елшісісіњ!” -
деді ол. Осыдан ... де, ол ... ... к‰мєнді болды. Біраќ, Жәбірейіл
арќылы Алладан таѓы аяттар аян болды. Хадиша, оны м±ныњ бєрі ... ... ... ... сендірді. ¤зі м±сылман болды. М±хаммедтіњ
пайѓамбарлылыѓы осылай басталып, адам ... ... ... сусындатты
және ќияметке дейін сµнбейтін ѓылым, білім, мєдениет к‰нініњ шыраѓы б‰кіл
д‰ниені нұрландырды. Ол, ислам ... ‰ш жыл ... ... ... ... ... тура ... ашыќ шаќыра бастады. Біраќ, рухтары д‰ниелік
пиѓылдармен ќарайып ... дін ... ... ... ... ... Б‰л ... оныњ с‰йікті зайыбы, Хадиша мен ќамқор болып
жүрген аѓасы Єбу Тєліп д‰ниеден озған еді. Осы ... ол, ... ... ... ... ... ... Олар Мұхаммедті жања
дінді таратып, ќауымѓа басшы болуѓа шаќырды. Бұл ќауым ... ... деп ... дін ... ... ... ... Осылайша,
Мұхаммед пайғамбар Алланыњ ємірімен он ‰ш жылдан соњ ол ізгі ... ... ... ... ... Біраќ, кµш алдында "Исраћа-л-
миѓраж" деп аталатын ерекше оќиғаны бастан µткерді. ... ... ... ... ... ... келді. Ол єл-Барак атаѓан бір
жануарды келтіріп, ... ... ... ... ашып-ж±мѓанша Хебронда,
Вифлеем мен Иерусалимде болды. Осында Ибраћим, М±са, Ѓайса пайѓамбарлармен
мінажат ... ... соң ... ... ... ... ... Оќиѓаныњ
жылдам болѓаны соншалыќ ол ќайтып оралѓанда, тµсегі де ... ... ... с‰т ... ... 622-ші жылы ... (бір ... он алтыншы шілдеде) Мұхаммед пайѓамбар Йасриб
ќаласына қоныс аударуға мәжбүр ... Осы ... жыл, ... үшін
бірінші жыл болып саналды. Бұл жыл „хиджра”, яғни ... жылы деп ... ... Мадинат ан-наби сол жылдан бастап , „Пайѓамбар ” ... ... ... ... ... ол жай Медина, яѓни "ќала" аталып кетті.
Хиджраныњ екінші жылында тұњѓыш ... ... ... ... ... ... ... кµшкенде ж‰з жиырма адам ере
келген еді. Бас-аяѓы сегіз жылдан соњ, ол ... он мыњ ќол ... ... ... ... жања беті ... ... дінінің діни
тұрғыдан оқудағы тірегі Құранда көрсетілген. Исламның діни оқуы құлшылық
етудің ... ... ... ... ... ... және Аллаға
сену, періштелерге сену, қасиетті жазуға сену” Алла – барлық жерде бәрінен
де құдіретті, ешкім білмейтін рух.
1.3 ... ... жања ... Хиджра
Медине кезеңінің басынан бастап, қауымды нығайтудың және ұлғайту
жолында меккелік дінсіздермен күрес жүргізілді. 623 жылы ... ... ... ... ал 624 жылы Бадр ... ... мұсылмандар Мекке жасақтарын тізе бүктірді де, бұл ... ... ... ... ... ... қабылданып, түсіндірілді.
625 жылы Меккеліктер ... ... ... Ухуд тауының маңында
мұсылман әскерімен ... ... ... жеңіл жарақаттанып, оның
қолы көп шығынға ұшырады, бірақ ... өз ... әрі ... кері ... ... жылы Мединеге қайта ... ... ... ... ор ... ... қорғанысына тіреліп
тоқтады. 628 жылы көшпенді тайпалар қосылған үлкен әскер қолы ... ... ... Меккенің шекарасындағы әл-Худайбйиа деген жерге барып
тоқтады. Меккеліктер мен мұсылмандар ... ... ... ... Бұдан кейін тура бір жылдан кейін Мұхаммедпен оның жақтастары
шартқа сәйкес кіші қажылыққа барады. Осы ... ... ... ... ... Олар ... ... Хайбар мен Фадактағы құнарлы бай
жерін жаулап алды, жаңа тайпалар бірінен соң бірі Мұхаммедтің одақтастарына
айналды. Осы ... ... ... ... келісімдері жасалып
жатты, көптеген меккеліктер исламды ашық, не жасырын түрде ... ... 630 жылы ... ... ... еш кедергісіз кірді.
Мұхаммед әл-Қағбаға тәуап етіп, оны көп құдайға ... ... ... ... ... ... деген сенімін күшейтті әрі оның
Арабиядағы саяси және діни беделін арттырды. Ол Арабияның ... ... ... және ... ... ... мен Иран ... өкілдеріне исламды қабылдау туралы хабар берді. Меккелік қарулы
жасақтар Солтүстік Арабияның тағы да жаңа ... ... ... ... басты. Меккеге алуан түрлі тайпалар мен ... ... ... ... ... көбі ... ... туралы келісім жасасты.
630 жылы Хунайн маңында болған шайқаста мұсылмандар мен оның ... ... ... ... жойқын шабуылын тойтарды. Сөйтіп 631–
632 жылдар аралығында Арабияның маңызды бөлігі ... ... ... ... ... қосылды. Мұхаммед өмірінің соңғы жылдарында
осы бірлестіктің мақсатын айқындай, нақтылай ... Ол ... ... ... ... ... мақсат етіп қойды. Ќала т‰гел ... ... ... ... Исламды б‰кіл араб жұрты ... ... мен ... ... ... туралы жаушылар жіберді.
Ислам Араб т‰бегінен тысќа тарала ... ... ол ... ... жеткен жоќ. Меккеде ±заќ аялдамай, Медина ќаласына оралды.
Осында алпыс ‰ш жасында ... ... ... тµрт халиф Єбу-Бєкірді, Омарды,
Османды жєне Єлиді сенімді деп бµліп атайды. Бұл адамдар ислам діні жолында
ерекше ... ... ... ... ... Осы халифтер тұсында
ислам Египетке, Сирияѓа, Иракќа, ... ... т.б. ... ... ... ... айы ... Хиджра Мұхаммед пен ... ... ... ... ... ... ... негізгі
себебі туған қаласында жүргізген бірнеше жылғы діни уағыздың ... ... ... ... уағыз Йасрибарабтардың ішінен қолдау
тауып, олар оны әділ қазы және көсем деп таныды. ... ... өте ... ... көштің ең соңынан Мұхаммед пен Әбу Бәкір ... олар ... ... ... қуғыншылардан үңгірге тығылып, содан
айналма жолмен Мединеге бет түзейді. Олардың Йасрибқа келу ... ... ... он екі раби 1-24 ... 622 жыл. ... ... мен таралуына шешуші ықпал жасады. Йасриб яһудилерімен пікір
талас діни ой-тұжырым қалыптастыруға әсерін тигізді. Омар ... ... ... Мединеге келген күн мерзімі емес, сол жылдың ... күні – жаңа жыл ... басы деп ... ... ... ... жыл ұзақтығы 354 күндік күнтізбесіне негізделген. ... ... ... ... ... ... бар. Сонымен хиджра
дегеніміз „жер аудару”, „қоныс аудару” ... ... ... Ал ... ... йасрибтіктер, жоѓарыда айтќанымыздай, ансарилер, яки
кµмекшілер деп ... ... жања ... ... ... жойды,
олардыњ жауласуына, ќанды ќанмен жуу салтына тыйым салды. ... ... ... ... Б±л µзге ... да ... еді.
Ќауымда темір тєртіп орнады. Ол Алланыњ жердегі µкілі - имамѓа ... ... ... ... бірінші ж±ма намазын жєне тұњѓыш
х±тпаны (µсиет) осында ... ... діни ... ... ... ... ... жараспады. Меккеліктер жања пайѓамбарды мойындамады.
Мединалыќ м±сылмандарды бұрынѓы тайпаластары жылы ќарсы алды. Кµбі ... 630 жылы ... ... ... іргесіне он мыњ ќолмен келгенде
Єбу-Суфиянныњ µзі, ... ... ... ... ... ... ... пайѓамбар Меккеге жењімпаз ретінде салтанатпен ... ... ... ... ... мен қолдаушысы болды. Олар мұсылман болу арқылы
салықтан босады. ... ... ... өмір кеше бастады. Алла алдында
барлық адамның шыққан нәсіліне, жиған байлығына қарамастан теңдік, ... өте ... ... ... ... ... Бұл уаќыттарда
жихад, дін жолындаѓы к‰рестер ж‰рді. Оныњ бір нысаны, ѓазауат, дінсіздерге
ќарсы ... Єр ... ... дін жолында жанын пида ќылуды маќсат тұтты.
Біраќ, ... ... тек ... ... болмайды. Мұхаммед
пайѓамбар айтќан: Муджахит деген сол адам Алла жолына кµндіру ‰шін ... ... ал ... ... барлыќ залымдыќтар мен к‰нєлардан
ќашќан адам болып есептелінеді. ... ......... ... ... ... Оныњ жоѓарѓы нысаны, рухани жихад. Мєні, µзін-µзі
Алла жолына ... ... ... ... Ол, ... ... ... шейіт болѓандар жәннаттан орын алады. ‡шіншісі „ж‰рек ... ... ерсі ... ... ... ... ... тілді жаќсы
істерге, игі-істерге ќолдануѓа ‰йрету ‰шін к‰рес. Соњѓысы „ќол жихады”–
ќолды адал істер ... ... ... осы ... ... ... ...
ќару алып к‰рес қана емес, негізінен рухани ... ... ... Ќұран-Кєрім
Исламда тµрт пайѓамбарѓа жіберілген кітаптар хаќ деп саналады, олар:
Таурат - Мұса пайѓамбарѓа ... ...... ... ... - Ѓайса пайѓамбарѓа келтірілген, Ќуран - ... ... ... ... ... ... кітап. Құран деген
сөз –„Қираәт” деген сөзден ... ... ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбарға Алла тағаланың әмірімен Жебірейіл атты періште
келіп Құрандағы қасиетті сөздерді оқып ... ... ... ... әр қайсысын есіне сақтап алып, ... бұл ... ... оқып ... және катиптеріне (хатшы-жазушыларына) жазып
алуды бұйырды. Бұл сөздер осылайша жиыла келіп үлкен бір ұлы ... ... ... ... ... – ға ... үш ... ішінде керек уақытына
қарай бөлініп-бөлініп келді. Негізінен Құран кітапта адам ... ... және ол ... ... ... ... ... Яғни өткен замандағы
пайғамбарлардың қисса-хикаялары, ғибадат ету жолдары сондай-ақ ... ... ... дін және ... ... ... ... Кәрімде баяндалған. Құран Кәрімде 114 сүре, 6226 аят, 77,439 ... ... бар /19; 9б/. ... ... бес аяты Мұхаммедке Хира
тауыныњ ... ... ... арќылы аян етілді. Бар аяттар жиырма ‰ш
жылда жеткізілді. Т‰скен уаќыттарына ќарай олар меккелік жєне ... ... ... ... ... ... оны Ќ‰ран-Кєрім,
Құран-Шєрип, Құран-хатым деп атайды. Ол бір ж‰з он тµрт ... ... Сура - араб ... ќатар, дєреже деген маѓыналар береді. Кітапќа
ќатысты сураны тараулар десе орынды. Єр тарау аяттардан тұрады. ... саны ... ... Ењ ... Кәусар сурасы бар болѓаны ‰ш ... ... ... сурасында екі ж‰з сексен алты аят бар. ... 114 ... ал ... саны болса, єр Ќұран баспаларында сµйлемдегі ‰тір мен
н‰ктелердіњ орналасуына байланысты бір деректерде 6204, бір ... ... ... ... Орыс ѓалымы Люциан Климовичтіњ деректеріне с‰йенер
болсаќ, Ќ±ран аяттары Меккелік баспаларда - 6219 аят, ... ... 6000, ... - 6214 аят, ... - 6226, ал ... Самарќандыќ,
‡нділік, Б±харалыќ баспаларда - 6236 аят есептелінген ал ... ... ... ... -6225 аят ... ... ... тірі кезінде Алла тағаланың сөзі қағаз бетіне ... ... ... Мұхаммед пайғамбар қайтыс болғаннан кейін қасиетті
сөздердің жоғалып кету қаупі төнді. Сондықтан Әбу ... ... ... хатшысы болған Зәид ибн Сәбитке Алла тағаланың сөзін жинап,
кітап етіп ... ... ... ... ... Зәид ибн ... ... Құранды төрт дана етіп жазып шығарады. Осман ... ... дана ... ... ... деп ... ... Димашқ, Куфа, Басыра
қалаларында сақтауға әмір етті./21;б145/. Осылай адамзат ‰шін екі ... ... пен ... ... ... болды. Исламда Ќ±ран аяттарын
жатќа білетіндер Алланыњ мол шапаѓатына ... ... ... м‰ћминдер
оны жатќа мењгеруге ынталандырды. Ондай жатќа мењгерушілерді „ ќари ” ... ... ... тексі көлемі жағынан әрқилы.Алғашқы қысқа сүре
Фатихадан кейін ең ұзақ сүрелер келеді де, ... ... ... ... ... ... тілінің өзіндік ерекшелігі түрлік және стильдік
жағынан әркелкілігі бұл ... ... ... ... ұзақ жылдарға
созылуына, мазмұнының әр алуандылығына, ... ... ... ... өз идеялары мен әлеуметтік шындықтарды ... ... ... ... ... деп білу ... ... көпшілігі ұйқасқан қара сөз түрінде ... ... ... ... ... ... қалыптасқан дәстүрлі
стилистиканың ерекшелігіне араб көрегендерінің, тайпа көсемдерінің, әсер
басшыларының, билердің, тайпалық ... ... ... ... ... Мұхаммед өз басына осындай бірнеше қасиетті жинақтап,
тыңдаушылары алдында қалыптасқан дәстүрлі мәнерлермен уағыз айтқанда, ... ... ... ... жаңа ... келтіре отырып, әлгі
әлеуметтік топтардың әрқайсысының атынан сөйлеуіне тура келген. ... ... тілі ... ... және ... теңеулерге өте бай.
Ислам діні Ќ±ранѓа дейін ‰ш ... ... ... еш ... Олар ... ... ... жіберілген), Забур (Дєуіт
пайѓамбарѓа жіберілген), Інжіл (Иса пайѓамбарѓа жіберілген).
Құран-Кәрім мұсылман қауымының ... ... ... ... ... ... ақыл ойлаумен және ғибрат алу, зерттеуге
байланысты көптеген аяттар баршылық.
Құран-Кәрімде былай ... ... адам ... ... ... алайда, оларды ғалымдар ғана түсінеді! – Және де ... ... шын ... ... ғана қорқады!”
М±сылмандар ‰шін келесі бір сенімніњ негізі – с‰ннет. С‰ннет ол
М±хаммед пайѓамбардыњ айтќан насихаты мен (Хадис) істеген ізгі ... ... ... І-ші жылдарынан-аќ жинаќтала бастады. Б‰гінгі
таңда кµпшілік ѓ±ламалар шынайы деп тапќан сан алуан хадистер жинаѓы ... ... ... ... имам ... ... Ќазаќ
тілінде Халифа Алтайдыњ аударуымен ќысќаша хадистер жинаѓы жарыќ кµрді. ... ... ... ... ... ... орыс ... µсиеттері" (Изречения Мухаммеда) -деп аталатын жинаќ жарыќ кµрді.
Ислам дінініњ ... ... ... осы ... мен ... М±сылманныњ ќырыќ парызы осы шариѓаттыњ алѓы шарттарыныњ бірі
болып табылады. Ал ... ... ењ ... мыналар: 1) иман келтіру,
яѓни Алланыњ бір, пайѓамбардыњ хаќ ... ... ... ... 2) бес уаќыт намаз', 3) зекет беру, 4) рамазан ... ... ... м‰мкіндігі жетсе, қажыға бару.
Ќажылыќ – м‰сылман д‰ниесінде ќасиетті болып саналатын ... ... ... ету. Ќажылыќ-зиярат барысында міндетті т‰рде саќталуы ќажет
және ... ... ... ... Ал ... болса, к‰нніњ шыѓып
батуына байланысты белгіленген уаќыт ... ... ... ... ... ... ... ал-фажр) таң білінгеннен к‰н ‰ясынан шыќќанша
оќылуы ... ... ... ... ... (салату аз-зухр) болса к‰н тас
тµбеден µтіп, заттыњ кµлењкесі µз бойынан екі есе ‰зарѓанша оќылуы ... ... ... ... ... ... ... (салату ал-асар) заттыњ
кµлењкесі µз бойынан екі есе ‰зарѓаннан к‰н ... ... ... (салату
аш-шам), µте ќысќа уаќыт к‰нніњ ќызылы тартќан бірінші ж±лдыз шыќќанша
оќылуы ... Ал ... ... ... ... ... жұлдыз шыќќаннан тањ
білінгенге шейін оќылуы керек. Бұѓан ќоса айт ... ... ... адам)
намаздары бар.
Айт намаздары – б‰кіл мұсылман жұртшылыѓы мерекелейтін ќұрбан айты
жєне рамазан айыныњ ораза айты ... ... ... тањ ... кейін
жамаѓатпен (кµпшілікпен) к‰н ќамшы сабындай, яѓни к‰н 40/45 градус бұрыш
µлшеміндей кµтерілген кезде ... ... ... ... мұсылман адам д‰ниеден µткен соњ, жерлеу рєсімі алдында
оќылатын намаз. Б±л соњѓы екі ... ... ... негізгі бес парыз
ішіне енбейді.
Шариѓатта намазды ... ... ... ... да бар. ... к‰н ±ясынан шыќќаннан, к‰н ќамшы сабындай кµтерілген кезге ... к‰н тал ... ... к‰н ... ... ... оќу ... калай ќадаѓаланса, онда оќылатын с‰ре, аяттардыњ да
оќылу тєртібі дєл солай ќадаѓаланады. ... ... ќиам (тік ... ... аят оќу), ... (ењкею), сєжде (мандайды жерге тигізу),
ташахуд ... ... ... деп аталатын іс-єрекеттерден т±рады. Намаздыњ
басќа ѓибадаттардан ерекшелігі намаз тек араб тілінде оќылады. Намаз ... єр ... ... єрі ... ... ќажет (ѓұсыл арабтыњ
ѓасала-жуу, шаю етістігінен). Ер мен єйел арасындаѓы жыныстыќ катынастан
кейін денені ине ... жер ... ... ... ал ...... деп ... ол арнайы тєртіп бойынша бетті, ќолды, ауыз ќуысын,
м±рынды жуып-шаю. ... ... ... алуѓа су болмаѓан жаѓдайда, ... ... ... ... "таям соғу"арќылы намаз оќуѓа р±қсат береді
("таям соѓу" - таза жер ... ... екі ... тигізіп, тєртіп
бойынша бетті, ќолды сипау арќылы µтеледі).
Жетім-жесір, ѓаріптерге садаќа беріп, ќолѓабыс ... де ... ... ... ... ... ... кµмектердіњ бірі зекет.
Мысалы, зекет беруші м‰сылман µзініњ соњѓы кірісініњ ... ... 2,5 ... ... беруі міндетті (парыз). Ал, рамазан
айындаѓы ораза ... ... тањ ... кеш ... ... жеп ішуден
жєне сонымен ќатар нєпсіден тиылуын талап етеді. Ислам діни ... ... ... бар ... сену;
Оныњ періштелеріне сену;
Оныњ кітаптарына сену;
Оныњ жіберген пайѓамбарларына сену;
Аќыр ... ... ... ... та шын ... Алладан екендігіне сену.
¤лгеннен кейін ќайта тірілуге сену.
Дін Алланыњ бір екендігіне негізделген. Оѓан дєлел ... ... ... ... айтылған. Онда, Алла жалѓыз, ол тумады, одан ешкім
туылмады, ол µзініњ жаратќандарыныњ ешќайсысына ұќсамайды" делінген.
Алла таѓалаѓа балама ... ... сол ... таѓы бір нєрсені
ќ±діретті мойындап бой ... ... деп ... ... ... таѓаланыњ
ењ жаман кµретіні -шіріктік” – деген екен.
Періштелер – ... ... жаны бар ... ... ... ... ... халифасы адам баласына ќызмет ету. Олардыњ
нєпсілері жоќ. Періштеге ќарама-ќайшы жаратылыс иесі „шайтан” бар. ... ... деп ... ... Алла ... ... ... к‰ніне
дейін адам баласын аздыруѓа, тура жолдан тайдыруѓа, р±ќсат берілген. ... адам ... ... оѓан бас ... ... Алла ... ±шырап жєннаттан ќуылѓан.
„Ќұранда 25 пайѓамбардыњ есімі ... Оныњ ... ... ... ... Иса ... ... бар. Ислам діндарларыныњ
пайымдауларынша М±хаммед пайѓамбарѓа ... жер ... 2400 ... Бұл ... ... ... ... 130-136-шы аяттарында
аныѓыраќ айтылѓан.
Мұхаммедке дейінгі пайѓамбарларѓа жіберілген хаќ дін дінсіздердіњ
бұрмалауларына т‰сіп, µз ќ‰діреттілігін жоѓалтќан. Ал ... ... ... ... ењ соњѓы єрі ењ хаќ дін болып есептеледі. Олай
дейтініміз, Ќ‰ран кєрімніњ µзінде ... ... ењ хаќ дін — ... ... ... хаќтыѓына дєлел оныњ т‰пн±сќасыныњ б‰гінгі к‰нге дейін
ќаймаѓыныњ ... ... ... тілдерге аударылѓанымен ислам
ѓибадаттарында тек ќана араб ... ... ... ... де ... „Аќыр заманныњ” міндетті т‰рде болатындыѓын ... ал ... ... тек бір ... аян. ... ... З‰мар с‰ресініњ 67-68-
ші аяттарында ол жайлы былай делінген: „Олар Алланы шын ... ... ... ... ... жер, ... оныњ уысында (67), С±р
‰рлегенде Алланыњ ќалаулыларынан басќа кµктегі жан ... ... ... ... ... ... Алланыњ ќалаѓандары ќалады”(68).
Ислам діндєрларыныњ айтулары бойынша „Аќыр заман” к‰ні, ... ... ... ... к‰н ... ќою ... жауады. Жањбыр
басылѓан соњ жер бетінде бір сєт тыныштыќ орнап, ќабірлерден ... ... ... ... ... ... таѓала алдында б‰кіл адам баласыныњ
есеп беретін орны) барады.
„Мєшћєр майданына” жеткенше кей адамдар ... ... ... Ал ізгі ... ... жалѓан д‰ниеде Алла ... ... ... жењілдеп, тіпті кейбір єулиелік дєрежедегі ... ... ... ... Ол ... жеткен соњ, адам µміріндегі
жаќсылыќ пен жамандыќты жазушы ... жєне ... ... ... ... ... адам ... сауал сұралады.
Сауал с±ралып болѓан соњ, к‰нєларыныњ ауыр, жењілдігіне байланысты ... ...... барады. Егерде µмірінде Алланыњ бірлігі мен
пайѓамбардыњ хаќтыѓын мойындаѓан адам ... ол ... ... соњ,
т‰бінде тозаќган жаннатќа баратыны ... ... ... не ... ... немен аяќталатындыѓын
білетіндігі шындыќ. Алайда м±сылман адам µз ... µзі ... ... ... ... ... Алла таѓалаѓа ысырып тастау сияќты ... жµн. ... ... ... ... ерекшеліктерініњ бірі –
ислам дінінде адам д‰ниеге келгенде к‰нєсіз, пєк, ізгілік тілеуші; ... адам ... ... ... ол жаннатќа баруы тиіс. Ол ‰шін ол
µз сенімін іспен кµрсеткені абзал. Ислам дінінде адам ... ... ... ... µмірініњ соњына дейін µзін ќалай алып ж‰ру зањдылыќтары
кµрсетілген. Мұны ислам дінініњ „шариғаты” деп ... Б‰л діни ... ... істер жиынтыѓы. Оныњ негізін ќұраушы Ќ‰ран мен С‰ннет. Бұдан басќа да
алѓашќы тµрт халифаныњ жєне ... да діни ... ... ... зањы яѓни ... тµрт типтегі ќ‰ќыќ дењгейлерін
ќарастырады:
1) Бєрі ќұрмет тұтуѓа міндетті ќұдай ќұќы; 2) жеке адам ... ... ... ... 4) ... ... жаратќандарыныњ ќұќы. Алайда шариѓат
барлыќ ќ±ќыќ ережелерін ... ... ... ... бар: µлген малдыњ етін жемеу немесе доњыздыњ (шошќа) етін жєне
Алланыњ есімінсіз бауыздалѓан ... етін ... ... ... ... ... дєрет алудыњ, намаз оќудыњ µзіндік тєртіптері бар. Сонымен
ќатар, шариѓат ќылмыстыќ жєне азаматтыќ ... ... ... єрі м‰сылманныњ барлыќ жасаѓан істері мынадай ‰ѓымдар бойынша
сұрыпталады:
Парыз – ... ... ... ... Оны мойындамаѓан діннен шыѓады.
Уажіп – ол да Ќ±ран арќылы міндет ретінде ... ... та ... діннен шыќпаса да, зор к‰нєћєр болады.
С‰ннет – ... ... ... ... ... –адамѓа тєн жаќсы істер мен ќылыќгар.
Харам – Ќ±ранда тыйым ... ... ... єрекеттер.
Мєкрух – тыйым салынбаса да, ерсі кµрінетін іс- єрекеттер.
Мубах – адал ... ... ... ... ... н±сќаулар.
Басќа діндердегі зањдылыќтарѓа ќараѓанда ислам шариѓаты адамныњ жеке
басыныњ жаѓдайын толыќ ескереді. ... ... ... отыз к‰н ораза
парыз болѓанымен, денсаулыѓы жоќ немесе ж‰кті єйелдерге ±стамауѓа ... Одан ... ... ... м‰мкіндігі жоќ ќарияларѓа намазды да
отырып ишаратпен оќуѓа р±ќсат берілген. Бұл жайлы аныѓыраќ Ќұранныњ Бақара
с‰ресініњ ... ... ... ... ... ... ... барлыѓы шариѓат ... ... ... шариѓат талаптарына бейімдеу, Ќ±ран
аяттарымен бекітіледі (Ќ±ран 3-ші с‰ре, 99-ші; 103-ші аяттар). Сондыќтан да
шариѓаттыњ таѓы да бір ... ... ... бірі ... ... ... ... ала отырып ќоѓамдаѓы діни ѓалымдардыњ шыѓарѓан
шариѓатќа ... ... ... ... ... мұра ... дін ... да єлдеќайда кењ. Ол ислам µркениетініњ г‰лденуіне жол
салды. Ислам діні орныќќан соњ ерекше дамыѓан ... ... ... ... ... Европаныњ шыѓармашылыќ ойын оятты. Бұл ... ... ... ... ... бір ... біздіњ дањќты
бабамыз Єбу-Нєсір Мұхаммед єл-Фараби есімі де ... ... Оныњ ... ... мєні де ... - ... ... кµркеюіне хаќ дінді
ќабылдаушы барлыќ халыќтар, солардыњ ... ... ... да тењ ... ќосты.
Ислам теологиясы єсіресе ХІ-ХІІ ... ... ... ... ќарќынды дамыды. Испандыќтар „біздіњ жастарымыз µз
тілінен бұрын арабшаны білуді, араб тілінде µлењ шыѓаруды ... ...... к‰йінді. Ќ±ран сол кездегі ќоѓам µмірініњ актуалды ... ... ... ... ... ... тартты.
Ортаѓасырдаѓы араб мєдениетіне тєн нєрсе білімге ... ... ... ... араб ... ... ... Оны µзге
тілге аудару негізінен ќуатталмайды. Ерте кездері оѓан м‰лдем ... ... - єр ... меншікті ќазынасы,” - делінеді. ¤лењ т‰рінде
жазылѓан аяттарды дєлме-дєл тєржімелеу µте к‰рделі. Біраќ б±л жалѓыз ... Оныњ ... ... ... ... тілі ... ... астарлы.
Аудару ‰стінде жетік мењгердім деген адамдардыњ µздері артыќ сµз ... дєл бере ... ... , оны оқу, ... ‰шін арнайы даярлыќ
ќажет әрі ... ... ... ... ... ...... т‰сіндірмесі болса, хадистер – М±хаммед пайѓамбардыњ
айтќандары, оныњ жасаѓан ќ±лшылыќтары туралы ... ... басы ... ... ... жолдарыныњ кµбі осы хадистерде айќындыќ табады.
Олар, М±хаммед пайѓамбар д‰ниеден ... соњ, оныњ ... ... ... ... бастады. Хадистердіњ ерекшелігі – Ќ‰ранда тек Алла
атымен сµйленсе, мұнда ... ... ... ... Тек ... ... хадистерде ѓана, Алла атынан сµйленеді. Олар ... екі ... ... ... б±л хабардыњ кімдер арќылы жеткені
тізбектеліп, ... соњ ... µзі ... X-шы ... ... саны ... асып ... Олардыњ кµбісіне ислам к‰мєн келтіреді.
Теологтар алты кітапты беделді деп мойындайды. Олар - Єбу Абдаллаћ ... ... ... ... ... ... ан-Нишапуридіњ осы
аттас кітабы, ибн Маджда Кєбуринидіњ, Єбу Дєуіт ас-Сиджистанидіњ, єн-
Нисаидіњ "Суннан" атты ... жєне ... ... ... ... ... ... арасында єл-Бухаридіњ ењбегі беделді саналады. Ол
алты ж‰з мыњ шамалы хадисті зерттеп, кітабына аќиќат (сахихи) хадистер ... ... ... ... жєне осы хадистер негізінде жєне оларѓа иджма
(алѓашќы тµрт халифтіњ шыѓарѓан ... мен ќияс ... ... ... ... шыѓарылѓан ќаѓида-ережелер) ќосылып, м±сылмандар ‰шін
ќаѓида- ережелердіњ жинаќтары жасалады. Олар "фикх"- деп ... Ал, ... ... ... ... ... зањдар мен ќаѓидалар жасайды.
Б±лар „шариѓат” (арабтыњ шариа - маќсатќа бастайтын тура жол деген сµзінен)
деп ... ... ... ... ... ... ... жері
Исламға дейінгі Қазақстан территориясының көптеген аймақтарында бір-
бірінен ерекшеленген ... ... мен ... ... Сондықтан ертедегі
Қазақстанның ежелгі діндері туралы көзқарасты талдау ... ... ... діни-философиялық аспектідегі негізгі ілімдер
Тәңірі, Жер-су, ... ... ... ... ... ... ... (несторандық және еновиттік), зорастирзм
концепциялары ... ... ... болмасын белгілі бір сенімге мүше
мойынсынатыны секілді ертедегі Қазақстан жерінде де Ислам ... ... ... өмір ... Сол ... алғашқысына Тәңірге жер-су,
Ұмайға табыну жатты. Бүгінгі таңда бұларды дала дәстүрінің жалғасы ... та жүр. Және де бір ... ... ... біз әңгіме етіп отырған
мерзімде ,,қазақ,, атауы әлі тарих сахнасына шыға қойған жоқ еді. Ол кезде
бәрі бірдей ... ... ... ... біте қайнасып өмір сүріп жатқан
кез болатын. Ал, енді, жоғарыдағы көк аспан көне ... ... ... еді. Бұл ... ол ... Тәңір әлемі, тіршіліктің
тірегі жер мен су ... ... әлем деп ... бөледі. Аспанға
(Тәңірге) табыну діни нанымды маңызды орын ... бұл ... ... ... ... табыну түркілер арасында кең таралған. Көк Аспан мен
жер суға табынушылықтың пайда болуын адамның табиғат ... ... оның ... ... ... пен ... сақтайтын, азық-
түлікпен қамтамасыз ететін ізгі ... мен пір ... ... ... ниетімен байланыстыруға болады. ,,Жер мен Су-ұмайлық дүниедегі ... ... олар адам ... ... еді, ... да
құдайлық сипатқа ие болды”, /22; б6/. Бұл жерде ... ... ... болады. Яғни, жер мен судың ертедегі халықтар үшін ... ... ... Ал, ... ше? Сондықтан да оларды құдайлық дәрежеге
шығарудың астында үлкен мән бар. ... ... ... жер-сумен
байланысты болды. Тәңір жоғары құдай, аталық бастам ... ... ... жер-су аналық бастау ретінде ... ... ... түркі
нанымдарында, тағы бір әйел құдайы-Ұмай да кездеседі. Ол-үйдегі ... өнер ... ... болды. Ұмай ана әр ... ... ие ... Мұны ... ... ... ... Ұмай, киелі жер-су, бізге жеңіс әкелген ... ... ... ... айқын көрінеді. Күнделікті өмірде де үлкен қастер тұтқан.
Бала дүниеге келгенде, ауырғанда ... ... ... Ұмайдан пана
тілейтін болған. Бұның сарқыншақтарының ... күні ... ... бір ... ... ерекшелігі мол шаманизм және пұтқа
табынушылық. Көне ... ... ... ... Шамандық әртүрлі бітімдерде әлі күнге дейін ... ... ... кезде экстазға түсіп, бір-бірімен тыйым ... ... ... (жоғарғы, ортаңғы, төменгі) байланыстырады. Л.Н.Гумилев ... ... ... деп ... ... үшін ... ... байланыстық маңызы зор болды, олар оған ... ... ... ... ... ал ... ... өзінің кәсіби
мамандығынан айрылатын. Шамандардың киелі қорғаны – Рухтар, басқа ... ... ... ... ... ... ... болған түні шамандарды немесе ... ... ... ... ... көмек көрсететін рухтар да ... ... ... ... бойынша, кез-келген сырқаттың материалдық негізгі жоқ,
ол құдайлар мен рухтардың көңілі ... ... ... ... ... жақын адам -шаманның аралауын талап етеді. ... ... әлі ... ... дұға ... ... ал ауыр сырқатты, зікір салу
арқылы емдеген. Егер ... ... ... ... ... ... салу ... қазақ бақсылары қазақ халқының ұлттық аспабы қобызды қолданған. Оған
Қорқыттың, Қойлыбайдың қобыздары мысал бола алады. Осы ... ... ... ғалым Ш.Уәлиханов қазақ даласындағы шамандықтың даму
барысын жақсы суреттеп берді. Ол қазақ бақсыларын ... ... ... сана күйіндегі адамдарды емдей ... ... ... деп
бағалаған. Олар сиқыр өнеріне, шешендік қабілетке, музыкаға ... ... ие ... ... Шамандық табиғат күшіне, оның құдіреттілігіне
бас июге ... ал адам осы ... бір ... табиғат
заңдылығына бағынышты қарастырылады. Өзбек ... ... ,, ... ... Одан соң ... өз қол астындағы жерлердің бәрінде ... үшін ... ... құртып жіберді.
Исламның біртіндеп таралуы көп, құдайлық пен бір құдайға табынулық пен
қатар өмір ... ... ... ... ... ... шамандық қызметті атқара отырып мұсылман болуы, ал молдалардың
халықты емдеп шамандық қызмет атқаруы, жиі орын ... ... ... ... ... қаталдығы, бір сенімді орнықтыру, ... ... ... етуге ұмтылу негізінде басшыларды жаппай
қыру молдаларға тарихи жеңіске жетуге мүмкіндік берді. Әйтсе де бақсылық
әлі ... ... ... келеді.
Қазақстан жерінде сонымен қатар әлемдік діндер де өмір ... ... ... ... ішінде алғашқысы болып буддизм келді.
Бумынның ұлы Мұқан-қаған осы дінді қабылдады, ал оның мұрагері ... ... ... ... ... тіліне аударудағы қажет
деп санады. Негізі қаланған сәттен-ақ түркі қағанаты будда сеніміне ... ...... ... ... ... ... Үшагупта, өз
серіктерінің көмегімен халықты бір дін төңірегіне біріктіру, мақсатында
буддизмді ... ... ... ... ... деректер
бұл сенімнің бастапқыда Шығыстан келгенін және оның ... ... ... ... ... ... буддизмнің Солтүстік варианты –
махаяна діні келгені ... ... ... ... үш ... ... , ... (жер) және төменгі ( жер асты) туралы ілім жақын
болды. Себебі бұл Тәңір, Жер су, Ұмай және ... ... ... көне сенімдеріне сай келер. Бұл жаңа сенімді қабылдауда ... ... ... жаңа ... ескінің сабақтастығы, жалғасы сияқты болып
көрінеді. Ол дүниені басқа тұрғыда, яғни сезімдер ... және ... ... әлем деп ... жол ... ... келген буддизм адамгершілік, ізгілік идеалдарын
таратуда белсенді рөл атқарды. Бұл ... ды ... ... ... қол ұшын ... ауыр ... бірлесіп көтеру ниетіне
ұласты. Дінде потенциалды Будда Боддхисатва ... да ... үшін одан бас ... ... айтылады. Басқаға көмектесу үшін
бас пайдадан бас тарту далада кең таралған құндылық болатын. Сонымен қатар
Қазақстан ... ... те кең етек ... ... ... ... келді. Біртіндеп таралып, Мани ілімі Жетісуға
енді, ол мұнда, әсіресе, Таразда, Ташкентте, Ордакентте кең ... ... ... ... ... діни сенімдердің таралуының тарихи
орталығы болған. Мани ілімінің таралу ошағы ретінде ... ... ... ... рухани өміріне сіңуінде ерекше маңызды рөл атқарды.
Италиядан Қытай аралығында Манихейшілдіктің жылдам қарқынмен таралуына Ұлы
Жібек жолы да ... ... ... Қазақстанда таралу барысында Мани ілімі
буддизм ықпалына ұшырайды. Сонымен қатар ресми ставкасы ... ... ... ... ... мисионерлік тәсілдерін, ... ... пен ... ... ... ... Бұл Мани
ілімінің отырықшы ... соң ... ... ... ... ... ... Ұлы Жібек жолы арқылы христиандықта ... ... ... ... ... ... Ү ... бастап
қазіргі Қазақстан жеріне ене бастады және Шығыс Рим империясынан ... ... ... ... ... ... ... христиандықтан бөлінуіне олардың, Мариядан құдайдың туғанын
бекерге шығаруы себеп болды, яғни Христос құдай емес, қасиетті ... ... ... деп ... Сондықтан Нейсорйаның айтуынша Мария құдайды
емес, адамды туған. Бұл ... ... ... талқыланып, Никей соборында
325-нші жылы қаралды. Бұл собор Христосты құдай – адам деп ... ... ... ... ... деп шешті. ... ... ... ... ... ... ... 431
ж Эфес соборында қабылданды, содан кейін секта қатты қудалауға ... ... ... ... ... Парсы мен Орта Азияда
мисионерлік мектептер ашуға мәжбүр болды. Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда
нейсориандық ... ғғ кең ... және осы ... ... ... ... ... кезінде қарлұқтардың жаппай шоқынуы орын алды.
Археологиялық деректер мен қарлұқтардың тығыз ... ... ... мен ... осыны байқатады. Мұнда шіркеулер ашылып, қарлұқтар
арасында жеке метрополия құрылды. Христиандық ... ... ... ... ... нейсориандық тармағымен қатар яковиттік те
болды. Ол мұнда Византиядан император Юстин І қудалауынан кейін келді. Олар
христиандықты уағыздау мен ... ... ... іс ... ... ... жетті. Яковиттер Жетісуға ҮІІ ғасырда
нейсориандардан кеш келді. Ал тіпті ... ... ... де айта ... ... христиандық конфесиялар аз болған жоқ,
бірақ олардың арасында діни басымдылық үшін күрес жүріп ... Бұл ... ... жеңіске жетті. Христиан уағыздаушылары мен олардың
ізбасарлары Оңтүстік ... мен ... ... ... салды.
Кейін, ислам жеңілісінен соң олардың барлығы дерлік мешітке ұқсастырылып
қайта салынды. Сонымен ... ... ... ... келе жатқан
нанымдардың бірі зорастризм еді. Зорастризм Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу
өңірінде таралған. ... ... ... басым бөлігінде
таралмағанымен, Шығыстың ең көне діні, онда зұлымдық пен ізгіліктің, жарық
пен ... ... ... ... Бұл осы ... ... екенін байқатады. Зорастризмнің негізгі мәні зұлымдыққа
қарсы күрес. Сол себепті бұл ... ... ... ... ... Зорастризм Қазақстанда ҮІ-ҮІІ ғғ Соғды миссионерлерінің ықпалымен
таралды, бірақ оның жеке ... ... ... ... ... ... бері ... Басқа конфессиялар сияқты оның айқын
белгілері Тараз қаласынан ... ... ... Қостөбе және
Краснореченск қалаларында ... ... ... ... Деректер Қазақстанға канондалған сипаттан өзгеше түрдегі
зорастризмнің ... ... ... ол ... ... ата-баба, ру
аруақтарына табыну сияқты жергілікті ғибадат түрлері мен будандасты. Бұл
осы ... ... ... ... оған ... сипат берді.
Қазақтар философиясы табиғатқа жақын. Табиғат шексіз және мәңгі
бастау, жалғыз шындық ... ... ... ... зорастризмнің
Қазақстан тұрғындарына жақындығы да осыдан байқалады. Бұл-дала тұрғыны ... зор ... ... ... олар бұл ... отқа, ізгілік пен
жарыққа негізделген дүниетанымдық ұстанымдарын, ... ... ең ... дін ... ... Орта Азия мен ... ... келгенге дейін сақталды. Көптеген наным-сенімдердің
арасында ол қомақты орын алды, халық ... ... ... ... ұзақ сақталды. Өйткені ол өмірге деген сүйіспеншілікке, белсенді
тұрмысты насихаттауға толы еді. ... ... ... да ... әсер ... ... жаңа дінге саластырмалы түрде тез кірді. Себебі, олар бұны
ата-бабамыздан қалған жол деп ойлайды. Құранда жазылғандай өлі мен тірі ... ... ... ... шөп пен ... ... шөп бірдей емес. ... ... де, ... де ... яғни ... – Алла Тағала. Ал,
Қазақстандағы ислами мистикалық бағыт ол сопылық бағыт. Бұл бағыт ... ... ... жылдары-ақ бой көрсете басталы. Бұл бағыттың сопылық
деп ... ... ... әр ... ... бар. Бір ... ... ... ... ... жүн ... мағынадағы түбірінен
туындаған. Мұндай шешімге келулерінің басты себептерінің бірі әу баста сопы
әрекеттері өз заманында жүннен тоқылған киім ... ... Соны ... ... ең көне ... ... ... Әбу Насыр әл-
Фараби еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... пайғамбарға, елшілерге, қалаушыларға тән” – делінген екен. Және де
басқа да тұжырымдар бар: ... ... бұл атау ... ... таза
деген сөзінен туындаған деген тұжырымды мойындайды. Олардың айтуынша
,,софа” дүние қызығушылығы мен ... ... ... ... ... тия білгендерге тән /23;116б/. Өздерінің миссиялық
жолдарында әрбір сопы ... ... өтуі ... ... ... ... ... тақуалықпен ғибадаттар,
ізденістер нәтижесінде хақ тағалаға жақындау, нәпсіні тию, марифат – ... ... ... бәрі бір ... ... ... ... танушының құдіретпен үндеуі. Енді сопылық ағымның пайда болуына аз-
кем тоқтала кетейік. Ол заманда Ислам мемлекеттері қатты байыған еді, ... ... ... ... ... ... кейбір ел
билеушілер тоғышарлық танытып, оларға еліктеген көпшілік сән-салтанаттың
баюдың жолына түскен ... ... ... ... ... ... үндеушілер шығып халықты ... өз ... ... секілді қарапайым өмір кешуге шақырады, сөйтіп бұл ағым ... ... ... дейін тоқтатпайды. Олардың ойынша, осы
сатылардан өткен ... ... ... ... ... ... ... адам сопылықтың ең жоғарғы дәрежесін меңгеріп, ... ... ... ... ... көбісі ,,Аллаһпен біртұтас рухқа
айналады” деп ... ... ... ... ... мен ... ... одан артық ілім жоқ. Екіншіден, не Құранда, не хадистерде Ислам
ілімін осындай төрт сатыға бөлу керектігі жөнінде ... ... жоқ. ... ... ... әмір еткен: ,,Сен Аллаһ аян еткен нәрселерді ғана тұттың
/24;33/. ... ... ... ... ... ... қосалқы
істерден сақ болыңдар, өйткені әрбір жазалық-бидағат, ал ... ... ... ... сүйрейді”. Ал, Қазақ жерінде сопылықтың
негізін салған Қожа Ахмет Яссауи ... Дәл ... ... сопылық
бағытқа тоқтала кетейік. Олар өздерін ,,тарихатшылармыз” деп те ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде Ахмет
Иассауи ұсталған суффизмдерді айрықша ... ... Оның ... келген қазақ Сматулла имам қалады. 1990 жылдардың аяғында
Қазақстаннан шығарып жібергенімен, ... ол ... ... ... , оған ... биліктің көзқарасы өзгерген сияқты. Бүгінде ... ... ... ... ... аз ... дейді шығыстанушы
ғалым Нұрлан Жияров /25;№5,б4/. Рас, Ахмет Иассауидің іліміне ешкм күмән
келтермейді. Алайда, оның ... ... таза ... жолды ұстана
ма?.Сонымен қатар автор интернет сайтынан да мәліметтер келтіреді. Онда
,,Қазақстан, ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Міне, түрлі-түрлі пікірлер бар,
бірақ ақиқат біреу. Ол ақиқатты ... ... діни ... ... ашып ... /26;95б/. Енді Әңгіме Ислам ... ... ... қабылдауы
Қазіргі таңда бұл мәселеге байланысты түрлі-түрлі пікірлер айтылып
жатыр. Бір ... ... ... ... ... ... таралды десе,
екіншілері бұған қарсы шығады. Себебі, ислам діні ... ... ... ... Бұл ... ... „дінге зорлық жоқ” ... ... бола ... ... ... ... ұстануды өз еркімен
таңдап алған адам. Алла тағаланың қағидаларын ... ... ... ... айту ... Және де ... ... қабылдауы ғана емес,
Ислам жете зерттемей, рухын, қағидаларын жете түсінбей тұжырым жасап, осы
ұлы діннің жер-жиһанға ... ... ... ... рөл ... ... де бар. Ал, ... Кәрімдегі мына аяттар дінде зорлаудың
жоқтығын ... ... ... жоқ ... ... ... ,,Адамдарды Раббыңның жолына даналық және көркем
үгіт ... ... Әрі ... ... ... ... /28;16/124/.
,,(Мұхаммед ғ.с) ал енді насихат ет; негізінен сен бір насихатшысың.
Сен оларды зорлаушы емессің” /29;20-21/. Міне, Құран-Кәрімде ... ... ... ... ... етіп ... берген емес пе. Енді кейбіреулер күш
жұмсап, мұны дін үшін жасадым деп ... атын ... ... оған ... ... сол ... ... өзі кінәлі болады.
Ендігі айтылатығұн бір мәселе, қылыштың күшімен жасалған мойындатпалар
жылдам болады да әсері ... ... ... ... да, күнделікті
өмірдегі де мысалдары жеткілікті Кеңестің қылышымен бағынған халықтардың
бүгінде ... қол ... өз ... және ... ... оралуы соның нақты дәлелі. 642 жылы яғни Ұлы Елші ... ... 10-ақ ... ... ... ... келген Исламияттық. Орта
Азияда толықтай таралуы ІІІ-ІҮ ғасырдан Х және ХІ ғғ. ... ... ... ... аса қарқынды болған. Тағы да бір мысал, ... ... ... ... ... ... десек, бүгінгі күні
қылыштың күшінсіз, тіпті ешқандай ... ... ... ... ұйымның, халифалық, миссионерсіз қалай жайылуда. ХХ ... ... ... дін, хақ дін ... ... мұны қалай түсіндіресіз? Ал,
қазіргі таңда ше? Түріктердің Исламды қылыштың ... ... ... ... де мойындауда. Нағыз зерттеуші академик ғалым
В.В Бартольдтің пікірінше, „түріктер басқалар ұқсап қару-жарақтың күшімен
мұсылмандарға ... Оның ... ... иман ... ... ... ... және рухани мәдениетінің сол замандағы
барлық халықтардан жоғары болуында. Ол, сондай-ақ ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... Исламды
дін ретінде ғана қабылдап, сонымен қатар осы жоғары өркениетке қалғысы
келгенін ... Тағы да ... ... мен ... ... ... ... ұлы діннің үлкен жеңісі”– деп бағалайды әйгілі
ғалым. Бүгінгі таңда ғалымдарымыз да осындай ойда: ,, Олар қандай бір ... ... ... ... ба? Жоқ! Олар ... ... Олар ... хақ болғандығы үшін, тура болғандығы үшін, ... ... ... үшін ғана ... Сонау ҮІІ ғасырдан бастап ХІ
ғасырлар аралығында және одан ... ... ... ... Азия халықтары да, дәл сондай себептерге ... ... /30;374 б/. Және де ... дәл біздің еңбегімізге қатысты
мынандай ой ... ... қай ... ... ... өз басым
түсінбеймін. Қазақ халқы тарих сахнасына мұсылман ... ... ... ... ... ... ... Бұдан біз дәл қазақтар деп
кейіп айтуымыздың орынсыз екенін көреміз. Бұл өз алдына ... ... ... Қазақстан жеріне Исламның күшпен емес, жүректің қалауымен таралғанын
біраз баяндадық. Сонымен ... ... ... ... ... екен? Бұл
туралы ғалымдарымыз былай дейді: ,,Араб ... ... ибн ... ... Оңтүстігіне 714 ж ҮІІІ ғасырда басып кірді. ... ... осы ... ... Осы ... ... үнемі қол ұшын беріп отыратын Түргеш қағанаты Орта Азиядағы
арабтардың жаулап алған жерлеріне үлкен қауіп төндірді, себебі олар Шаш ... ... ... пен ... Самарқант пен Бұхараның автохтонды
тұрғындарын қолдап отыру үшін әскер жіберіп отырды. Арабтардың Испиджапқа
(Сайрам) жоғарғы ... Орта ... ... ... ... болды. Түргештердің қолбасшысы Әбу Мырзақым (Сүзеген) қаған араб
әскеріне тойтарыс берді. Басында ... ... ... ... ... 737 жылы Түргеш атты әскерінің көмегімен Мауреннахр әскері
жерлерін шетелдіктерден тазартты. ... ... ... ... ... ... мемлекетін әлсіретті. Сол себепті арабтың ... ... ибн Сейр осы ... ... Орта ... араб ... қалпына келтіре
бастады /32;102б/. Яғни, Ислам діні ... ... ҮІІІ ... келген
болып саналды. Ал, Б. Ғафуровтың зерттеуі бойынша: „714 жылы Кутейб ... ... ... Ол ... өз ордасына айналдырып, Испиджаб бағытында
жорыққа аттанды. Кутейбті бұл ... ... ... ... ... ... ... қызық тырады: Испиджабты алып, Кутейб Орта Азиялық
одақтастарына көмекке ұмтылған ... ... ... қиып ... жазды /33;316б/. Жорыққа сарбаздарымен бірге миссионерлерде
қатысты, алайда арабтардың шегінуі дін уағыздаушыларына жаңа дінді ... ... Бұл ... ... ... болғаны белгілі.
Әсіресе, зәртүстілік қомақты орын алды. Бірақ исламның таралуына ... ... ... Оның ... әдебиеттері жойылды. Басқа
манихейлік, будда, христиан ... де ... ... ... ... Ал ... Қазақстан төңірегінде Исламның орнығуы, Әбу Мүслім
бастаған мұсылман әскерінің 751 жылы ... ... ... ... Атлах
деген жерде болған соғыстың жеңіске жетуі үлкен әсерін тигізді. Әйтпесе,
дәл қазіргі ... ... ... кім ... ... елімізге негізінен
дін таратушылардың әкелген бағыты Ислам дінінің иман Ағзам бастаған Ханифит
мазхабындағы сүннеттік ... ... әрі ... ... араб ... ... ... болады. Ислам діні жергілікті халықтардың
сеніміне ғана емес, қоғамдық өміріне де ... алып ... ХІ ... ... исламдану билік басындағыларға бірнеше саяси мәселелерді
шешуге мүмкіндік берді. Дін қоғамды ... көп ... ... ... ... ... табыну сарқыны сақталып қала берді. Алайда
бұқара халық ендігі жерде ... ... ... ... ... ... ғана ... сарбаздар арасында да саяси тәрбие
жұмысын жүргізді. Дала адамдары жаңа діннің ... тез ... ... ... ... тән ... ... жойып,
біртұтас қоғам құруға мүмкіндік берді. Қарапайым ... үшін ... ... ... ... зор ... ... қатар жаңа дін
байлықтың күнә ... ... ... ... ... ... байлықтан, сараңдықтан, ақы алудан бас тартуға шақырумен ұнады.
Бидеологиялық және ұжымдық қауым қалыптасты, ол адам ... ... ... мен ... ... ... ... өздері
алғашқыда әскерге ілесіп жүрген панасыз дәруіштер еді. Олар ... ... ... ... ашып ... ... сондықтан
әрбір жергілікті тұрғынға жақын болды. Тұрғындардың исламды ... ... мен ... ... ... фактор болып
табылды.Қазақстан тұрғындарына келетін болсақ, мұнда ислам діні, қалаларда
және отырықшылар арасында кең ... Ал, ... ұзақ ... ... ... қалды. Бұған үнемі көшіп жүруі әсер етті. ... ... ... тез ... ... ... қиын
болды, олар баяғыдан қалыптасып қалған ескі құндылықтарды бұзғысы келмеді.
Исламды ... екі ... ... ... барлық ережелерін
ұстанбады. Халық өздерін мұсылманбыз деп санады, ... ... ... ... жоқ. ... ең ... көп ... табынушылықты жою,
адамдардың діни алауыздығын тию ... ие ... ... бұл ... ... ... алып ... Осы негізде бірігіп шаруашылық жүргізудің
алғышарттары жасалынды. Бұл бір жағынан тиімді басқаруды әкелді және ... өте ... ... ... ... ... ... және тартымды болды және әрбір әлеуметтік топқа ... ... ... Ең ... ... ... жетім-
жесірлерді қорғауға бағытталған әлеуметтік бағдарламасы бұқара халықты
өзіне тартты. Исламның мәдени кеңістігінің ... жаңа ... ... ... ... ... етті. Академик Бартольд В.В атап ... ... ... оның ... әлемінің рухани, материалдық,
саласында және ... ... ... бір ... алда тұрғандығында еді”.
Қазақстан тұрғындары осы дін арқылы әлемдік өркениетке жету ... ... ... Араб тілі ... ... ... әдебиетін,
мәдениетін тапты. Мұсылман мәдениетіне қосылу Қазақстандағы ғылым ... ... зор ... етті. Исламның Қазақстанда тарауы оның
жергілікті нанымдар мен араласып кетуінен ... Және де бір ... ... ... ... көп құдайларға табынуын бір құдайға
табынумен алмастырған мұсылман діні көшпенді ... көне ... ізі және ... ... сенуді толық ығыстырып шығуда алған жоқ.
Ал ... ... дәл ... күнде де көп кездеседі. Сонымен қатар,
Қазақстан ... ... ... де ... болды.
Негізінен бұл әрекет Оңтүстік аймақтардан Солтүстік аймақтарға қарай
бәсеңдеу ... ... ... Ислам мәдениеті қазақ даласына
тереңірек бойлай түсті. Ең алдымен, бұл ... араб ... ... ... ... тілі ... таралуынан кеңірек танылды. Ислам
өркениетінің ... ... ... леп ... дін ... ... да ... ,,Қасиетті Құран Кәріммен бірге ... ... ... өркениеті келді. Ғылым, білім ... ... ... Онда ... мен ... ... ... істеді.
Патшалық Ресейге бодан болған кез бен атеизм үстемдік еткен ... ... ... ... ... ... ... тырысқанымен, халқымыздың ата
дініне деген махаббатын өшіре алмады. Ел егемендігін алған он төрт ... да ... ... ... халық арасынан Әбу Насыр Әл-фараби,
Исмайыл әл-Жауһари әл-Фараби, Махмуд ат-Тарази, ... ... ... Жалайыри Қожа Ахмет Йассауй, Жүсіп Баласағұни секілді даланың
дана да дара перезенттері салған ... ... ... жолы ... ... ... Сол ... де олар тек қазақ елі немесе Орта Азия ғана
емес, бүкіл ... ... ... мақтанышына айналды” /35; 6б/.
Ислам діні – салауатты ... ... дін. ... ... ислам діні –
ғылым, қайырымдылық, иман, шапағат, мәдениет, өркениет. Сондықтан да ... ... ... ... адамзатқа ортақ биік ... ... ... имандылықты, салауаттылықты екті. Бірақ та
әлі күнге шейін қарапайым халық арасында түсінбеушілік ... ... ... да ... арасында ата-баба аруағына сену, ... ... ... ... ... ... ... қалады.
Бұл туралы былай дейді: ,,Өйткені қазіргі кезде мұсылмандық ілімнің
сүннеттік ... ... ... жатамыз десек те таза танымдық
процесімізде, өзіндік менталитетімізде тәңірліктің ізі басым сияқты” /36;
32б/. ... ... ... ... ... бәрі қателік екендігі, хақ
дін Исламды мойындау бір ... ғана сену ... ... кең етек ... ... Бұл да ... дін ... жемісті еңбегі. Қазір жетпіс
жылдай тоқырап, алып дініміз қанатын ... ... ... ... ... ... арқасында осы аз уақыт ішінде мыңнан астам
мешіт бой ... ... ... ... мүмкіндігінше ықпал етуде.
Елбасынан бастап, түрлі деңгейдегі ... және ... ... мен ... елжанды азаматтар шама-шарқынша Алла ризашылығы үшін
мешіттер салдыруда. Хазіреті Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарымыз ... ... ... ... мақсатпен салынса, сондай мұратқа қызмет етеді,”
– дейді. Мешіт ең алдымен Алла ... ... ... үшін ... тиіс.
Сонымен қатар имандылыққа ұйыту үшін қызмет етуі қажет.
2.3 Бүгінгі Қазақстандағы ислам жағдайы
Қазақстан Республикасы тәуелсіз ел ... ... соң, ... жаңа ... түсті. Қазіргі Қазақстанда соңғы халық санағы
бойынша ... ... үлес ... ... ... ... ... елу пайыздан асқандықтан ислам дінінің қоғам ... ... ... ... 1 ... 300 ... халық Ислам дінін ұстанады.
Ислам олардың өмір ... діни ... ... ... ... 24 ... ... 11 миллион мұсылман бар. Мұсылмандар діни
бірлестігінің саны 1313. ... ... елді ... ... ... міндеттеріне сай халықтың діни сауатын толықтыра түсуде.
Қазақстан ... діни ... 1990 ... ... ... ... бастады. Бұған дейін Орта Азия мен Қазақстан
мұсылмандарының діни басқармасына бағынып ... Осы ... ... ... ... ісі ... түсті. Елімізде жиырмадан аса медресе, 1977 жылдан
бері Алматыда Ислам институты діни ... ... ... ... ... ... ... және Түркістан қаласындағы
Қожа Ахмет Иассауи атындағы Қазақ-Түрік университеттерінде бар.
Егемендік алып ... ел ... да ... он екі жыл ... ... рухани ой-дүниемізге қатысты жиналып қалған талай істер де ... ... ... келеді. Мәселен, діни басқармасы ... ... (1997 ... ... ... 2000 ... ... көпшілік бұқаралық
журнал шығарылып, кейін ол ,,Ислам және өркениет”– деп ... ... ... ... ... қауым игілігіне ұсынылды. Онда ... ... мен ... ... ... ... ... /37;12б/. Сонымен қатар діни басқармасы, тағы да басқа
бірқатар діни ... ... ... ... ... жылы ... қарсаңында Елбасымыз Алматыға келіп Діни басқармамен және жер-
жерден ... бас ... ... ... кезеңдегі дін мәселесінің
қалай даму үстінде деген сұрақты талқыға түсірді. Сонымен қатар, Бас ... ... осы ... ... ... дінінің жеткен жетістігін баршаның
алдына жайып салды. Мәселен, ғылым білім саласында, 2001 жылы Алматыда ... ... ... ... ... ... ... дәуірі кезінде
діни жоғары оқу орындары болмауына байланысты қазір еліміздегі ... ... ... бес ... астамның білік- білімі жоқ болатын.
Осыған орай „халық ... ... ... дайындықтан өткізу үшін
2001 жылы ... ... ... республикалық ислам инситуты
ашылған. Жүзге жуық имам Түркия мен ... ... ... екі ... ... өткен. Діни басқарма осы аталған кезеңге
байланысты ... ... ... ... оқу бойынша екі рет
республикалық ... ... ... де шет ... ... ... ... Міне, осындай көптеген шаралармен таныстыруда.
Сонымен ... ... діни ... ... Әр бас имам,
өздерінің ойларында жүрген сұрақтарына жауап алып,-пікірлерін ... ... ... ... ... ... өз ... былай дейді:
„Бізде қазір 46 ... бар және 2003 ... ... ... ... және ... ... лидерлерінің І съезі Қазақстанның
бұл саладағы биік ... ... ... ... ете ... Біз қазір 2006
жылдың қыркүйегінде өткізілетін ІІ съезге дайындық жұмыстарын ... ... ... етіп ... ... ... осы Алматыдағы
жаңа мешіт те бізге Тәуелсіздіктің тартуы. ... Одғы ... ... ... ... Одағына кіретін мемлекеттердің бірде-бірінде біздің
Алматы мен ... ... ... ... ... ...... Қаншалықты „дін – мемлекеттен бөлек” десек те, соның бәрі
мемлекеттің ... ... асып ... ... Мен алда ... мақсат-мүдделерді сараптай келіп, бес үлкен
мәселеге назар аударғым ... – деді ... Ең ... ... ... күреске ерекше мән беру қажеттігін айтар едім.
Себебі, кейінгі ... ... ... де таза ... жат, дін ... түрлі ағымдардың идеяларды тықпалана ... Осы ... де, ... ... ... ... қарсы іс- қимыл
туралы” заң қабылдады, мен оған қол қойдым /38;9б/.
Жақында Бас ... ... ... ... ... партиясын экстремистік деп танып, Қазақстан Республикасының аумағында
оның қызметіне тыйым салу жөнінде ... ... Бір ғана 2004 ... ... ... қарсы мазмұндағы парақшаларын және
басқадай ... ... ... 180- нен ... ... ... тіркелген. Құқық қорғау органдары аталған фактілер бойынша 111
қылмыстық іс қозғаған.
Әлемдік ... ... ... біз ... шетелдік діни-саяси
ұйымдардың қызыметіне тыйым салдық. Бұл шара алдын алу ... ... ... ... ... ... кез ... істе, ең абзалы түсіндіру,
ұғындыру. Экстремизммен күресте де солай ету керек. Әлемдік тәжірбие ... иек арта беру ... ... ... түсетінін
дәлелдейді.
Бұдан кейін тағы құлақдар ететін ... дін ... ... ісі. ... ... жайт, „мұсылман қауымының ... ... дей ... ... мұсылман қауымының береке-
бірлігін берік орнығуы үшін әр түрлі ... ... ... ... да ... ... еш ... жоқ. Исламның
бес парызы барлық мұсылманға ортақ қағида. Алла-жалғыз, Мұхаммед (с.ғ.с.) –
оның ... ...... кітабымыз, Сунна – хадистер жинағы, Мешіт –
барлық мұсылманға бірдей Алланың жердегі үйі, бұлардың бәрі әр ... ... ... ... ... ол ... салт-дәстүр, жөн-жоралғы
төңірегінде ғана. Сондықтан мұсылман қауымның береке-бірлігі үшін діни
ұғымдардың ... ... ... ... ... тым ... қарапайым
қағидаларынан хабардар болғанымыз жөн. Ислам діні Қазақстанда мемлекеттік
дін ... ... ... ... өте зор. ... ... ... жақтастары да дұшпандары да бар. Республикада
Ислам дінінің өрістеуіне шет елдік мұсылман елдері ... ... ... Олар ... ... діни оқу ... ... өз
көмектерін білдіруде. Сонымен бірге өзге ... де ... ... ... ... ... себепті де қазіргі таңда Қазақстан мұсылмандры ... ... ... ... міндеттердің бірі- терең ... дін ... ... ... ... ... ... өзгеше.
Сондықтан да ізденгіш жұртты ... ... ... ... уағызбен
алдандыра алмайсың.
Қазір адам санасы үшін ... ... ... ... ... ... дінінің үлесінде желбіреуі үшін осы мәселеге ... ... ... мамандар пікіріне сүйенсек. Облыстық ақпараттық және қоғамдық ғылым
басқармаларының мәліметтеріне ... ... 1519 ... ... өмір ... ... Оның тіркеуге тұрғаны мың шамасында ғана.
Ал мешіттердің саны жөнінен ... ... ... ... ... 500, Алматы 320, Қызылорда 138, Жамбыл облыстарында 181 мешіт
жұмыс ... ... ... ... ... ... діни бірлестіктер
бар деген мәлімет те бар. Қазақстанда Ислам жолын ұстанушылар саны жағынан
біршама. Тарихи Ислам, ... ... ... ... ... ... ... ұлттар арқылы бүгінгі таңда дамып отыр. Қазақстандағы барлық Ислам
жолын тұтынушылар 9,07 млн адамдар құраса, жалпы тұрғындардың 60,6 ... ... ... үш ... бөліп қарастырып
жүр. ,,Ислам в Казахстане подразделяется на 3 ... ... ... /39; 29б/. Мұхаммед пайғамбар айтқан екен: ислам мен
дүниеден ... соң ... 73-ке ... ... біреуі ғана жанаттық -деп
(Пайғамбар Алланың рахымына бөленген соң ... ... екі ... Олар – ... және ... (иша-қосылу, бірігу).
Республикадағы ислам ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... басқа исламда үш мазхаб (мектеп) бар,
ханболиттік, ... ... ... ... ... ұйғырлар, өзбектер, татарлар т.б. Республика аумағында ... ие. Ал ... ... сунниттер Қазақстанда шешендер арасында
кең таралған. Ал ... ... ... курд және ... ... жаһандану дәуірінде „бәле ... ... аяқ ... ... ... ... мәселелер жетерлік. Еліміздегі
экономикалық ... ... ... жайттардың бой көтеруіне жол ашып
берді. Бір формациядан екінші формацияға өту, ... ... ... ... Бұл қиындықтардан рухани біртұтастық қиналдырмай алып шығары
хақ. Ал, рухани күйзеліске ұшырау, ... ... ... ... Қазір Қазақстан халқы рухани дағдарысты бастан кешіруде. Алпауыт
империялар ең алдымен жаһандану дәуірінде кез ... ... ... ... келтіруді тектен текке көздемейді. Рухани тұтастығынан айырылған
елді көнбіс етіп алу ежелден келе ... ... ... ұйқыдан енді
оянған нәрестедей қазақ ... ... ... ерту ... ... бергі он жыл ішінде жарты миллиондай қара ... ... ... ... ... ... Дәл ... үнсіз кете
беретін болсақ, алдағы 15-20 жыл ішінде қазақтың тең ... өзге ... ... емес ... ... да әлі де кеш емес ... қазақ „ел
болам десең бесігіңді түзе” деген. Бала шыр етіп ... ... ... имандылықты бойына сіңіру, мектепте де, жоғарғы оқу ... ... ... жүргізіп отыру бүгінгі күннің ... ... ... ... ... ... де, діни
басқармамыз да, бүкіл мұсылмандар да атсалысып, бір жағадан бас, бір ... ... ... ... ... мұсылмандардың саны шамамен
жетпіс пайызынан астам. Әрине, бұл үлкен күш. ... осы ... ... ... имандылық жолын тез қалпына
келтірер едік. ... ... ... ... ... ... құру ... еді. Өйткені, құқықтық-демократиялық
мемлекеттің қайнар көзі де осы исламда, ... ... ... ... ... ... бекітіп, қабылдап отырғанда бұларды
көзінен таса қалдырмаулары тиіс. Барша ... ... ... түп-
тамырына, өткеніне сүйенеді. Жапония да, АҚШ та, Қытай да, Ағылшындар да,
Немістер де, Үнділер де дәл солай, ... ... ... нәр ... ... заңымыз сырттан әкелгендіктен, қаншама сұлу, әдемі көрінгенімен
дінімізде руханиятымызға сіңбейді. Сол үшін де ... ... ... жүр. ... ... күнә ... болмауын
қоғамның өзі қадағалап, бола қалған жағдайда оның шығу себебін анықтап,
оның жайылып ... жағы ... ... күнә ... ... жазасын тартуы, жасаған күнәсінә өкініш білдіруі, ... ... ... ... және ... пен ... кешірілуі көзде тұтылады;
міне кез келген қылмысты іс, дау- ... ... ... ... өткен.
Сөйтіп, жазасының әділдігі өзгелер алдында анықталып, оның үстіне өзгелерге
сабақ, үлгі ... ... ... ... ... ... демократиялық
принциптер құқық қорғау органдары қызыметкерлерінде жеткіліксіз. Ал ... ... ... мұсылман елдерінде түрмелер бос, қаңырап тұр.
Айтылған кінәраттар нәтижесінде ... ... толы ... ... пен ... ... көрсетеді. Елімізде
жүргізіліп жатқан құқықтық реформалар ... ... ... ... Ал ... пен әділеттілік тек ислам діні мен ата-
бабаларымыздың біздерге қасиеттеп ... ... ... Мұны ... қолға алмасақ, бармақ тістеуге де шамамыз келмей ... ... дәл ... ... ... ... үшін ... ынтымақ өте қажет. Біздің діни мәселелерге арналған түрлі ... ... ... ... ... пен ... тазалықты ту
еткен дін екенін айтумен қатар ынтымақ пен бірлік татулық пен сабырлылық
һәм түсіністікке ... ... ... өмір сүру баршаның мақсат, мүддесіне
сай келері сөзсіз. ... да ХХ ... ... ЮНЕСКО 2000
жылды, діндер аралық „диалог” жылы деп жариялауы да жайдан-жай емес.
Иә, ата-бабаларымыз ғасырлар бойы ... ... ... ... хақ ... ... имандылыққа бет бұруымыз керек. Гуманизмге толы
Исламның бүкіл адамзатқа ортақ құндылықтарын ардақтап жоғары ... ... ... ... ... ... ажырамас бір бөлігі,
халықтың өміршең тәрбие көзі, ел тірегі ретінде танып, ... ... оны ... ... ... ... және міндеті деп түсінеміз. Ислам
ғасырлар бойы қазақ ... ... ... ... сара жолы ... ... ... да солай бола береді.
Соңғы жылдары, дінімізге жөнсіз айыптар тағылымы ... ... ... ... былай қойғанда Қазақстан тарихында да
Ислам діні ешуақытта кикілжің, дүрдараздық түгілі, ... ... ... да ... ... ... Олай ... жүздеген жылдар
халықтарды бейбіт ... өмір ... ... ... діндер
арасындағы диалогқа, түсіністікке шақырып, екі қызмет атқарып ... ... ... ... ,,Экстремист” бола қалды деген ой келеді. Мұның
бәріне кейбір елдердегі дін атын ... ... ... ... топтардың
іс-әрекетті негіз болды деп ойлаймыз.
2001 жылы қыркүйек айында ... ... ... ... ... осы жайт тағы да ... Бірден бұған Ислам кінәлі деп
жарияға жар салынды. ... АҚШ ... ... Буш соңына Америка
мешіттерінің біріне барып, ... ... ... қатысы жоқ, оны босқа
кінәламайық деп, ... ... ... ... ... ... де, ... ,,измдер,, жоқ. Бұлардың дінімізге үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Бұл
туралы өз еңбегінде ... ... ... дейді; ,,Исламиятта
фундаментализм, экстремизм, терроризм ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... Ислам бейбітшілік, тыныштық деген сөз.
Исламның басты ... ... ... ... ... ... террорист деп аталған топтардан діннен басқа себептерді,
мақсаттарды іздеу ... 153б/. Яғни бұл ... ол ... ... ... ... әскери т.б. мақсаттары, ойларын тексеру керек
екендігін атап көрсетеді. Бас ... ... ... ... ... ... –экономикалық топтар туралы айтқанда не жазғанда міндетті
түрде ,,Исламдық ... ... ... ... ... мән беруіміз керек. Егер олардың мақсаты терроризмді немесе
экстремизімді айыптар еді, ал, олар Ислам сықылды ... ... ... ... ең ... ... ... ең таза имандыққа тіл тигізбес
еді. Дін тарихына зер салсақ, имандықтан туындайтын ... ... ... ... жат ... мен Ислам діні қашанда күресумен
келетінін байқаймыз. Ислам жауларын мұсылман ... ... ... ... ... олар оған ... түрлі ,,измдерді” жабумен
бірге мұсылмандар арасына іріткі салып тарыдай шашырату, бөліп ал да, билей
бер деген ... ... ... һәм ... ... ... бабаларымыз да
ұстанған ата дінді осылай құбыжық етіп көрсетудегі мақсат не? ... ... ... ... өзге ... ... сол арқылы бір дінді,
бір тілді, бір дінді халықты бөлшектеу Ислам әлемінен алшақтату. Одан ... ... ... ... жойып жіберу. Өйткені талай жылдан бері
келе жатқан алып дініміз жойылса, ... ... ... ... ... олар ... біледі. Қазақстанда қазір жүзден астам ұлт пен ұлыс
арасында өкілдерінен тұратын 15 миллиондай халық ... ... ... ... Діни ... әсте де шек ... ... жоқ. Мұның
бәрі тәуелсіздікпен бірге бізге үлкен ... өсу, ... ... ... ... ... тілі ... болғанымен отаны бір,
діні мен мақсат-мұраты бір. Бірақ та ара-тұра іштен бұзушылық та ... ... Жат ... ... ... айтпағанның өзінде, Ислам
дінін жамылған ... ... ... ... ... ... бір қарын майды шірітеді,” – ... ... әр ... ... кесірінен бүкіл Ислам дініне көлеңке ... Және де ... ... ... ... тұруы ықтимал. Дәл қазір ... бұл аса ... Дін ... ... ... ... сол ... халық мемлекеттің негізі емес пе. Ойланатын уақыт келді. Бір
амалын тауып пиғылы бөтен ... мен ... ... кез келді.
Әйтпесе кейін қиын болады. Бұл ... үшін ...... ... ... ... заңы. Құран Кәрімде
айтылғандай, ең кәміл және ... дін – ... ... Дін ... екі ... Біріншісі – ақида, яғни сенім-наным. Екіншісі – шарият. Дәл қазіргі
Қазақстан жағдайында басқа жат ... ... ... бір ... ... пайда болып, шиеленіс күшейе түсуде. Олардың әр-
қайсысының ұстанған бағыттары әр түрлі, үй ішінен үй ... ... ... жатыр. Діннен ешқандай хабары жоқ адамды бірден өздеріне ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңда осы тұрғыда алғашқысы болып ,,Хазб-ұт-Тахрир”
партияны ауызға алынады. Өкінішке орай ... ... ... ... ... мен ... ... істер жасап, өздерінің ... ... ... зиян ... ... ... ... қызу
қасретке кіріскеніне де куә болып отырамыз. Солардың бірі жоғарыда айтылған
,,Хизб-ұт-Тахир” партиясы (Арабша: хизб-ұйым-партия; тахир-азаттыққа жету).
Аталған партияны 1952 жылы ... ... ... ... ... ... молайтуды көздеген Тахрирддин Набхани оның атауына Ислам
деген сөзді қосып ,,Хизб-үт-Тахрир әл-Ислами”– деп толықтырып, он үш ... ... ... етіп қойды. Бұл да ... ... ... ... ... ... ... оның бұл әрекеттеріне орай партия мүшелері
көбейген жоқ және аталған мерзімде ... ... ... ,,Хизб-ұт-
тахрир әл-Ислами, партиясының идеялары халықтан қолдау таппады және олардың
Ислам атымен таратып жүрген ... мен ... ... бар
әдебиеттің қатарына жатқызбады.
Сөзіміз дәйекті ... үшін ... ... Элмуякара фии-л-
адян” атты кітаптарынан аз ғана дәлел келтіре кетейік. Мәселен онда:
– Қабір азабын жоққа шығару;
– Порнография яғни ... ... ... рұқсат ету;
– жердің солтүстік кіндігінде (полюста) жүрген ... ... ... ... рұқсат;
– Мұсылман емес, яғни кәпір әйелдер мен ... ... ... қатарына
кіру мүмкіндігі;
– Мұсылман емес адамның мұсылман елін ... ... ие ... ... заңдарына қайшы келетін қағидалары бар.
Қазіргі күні ,,Хизб-үт-Тахрир ... ... ... ... ... ... Алайда ақ-қараны ажырата алмаған кейбір жастар
насихатқа еріп олардың қатарын толтыруда. Жап-жас ... ... ... ... ... ережесі. Ал олар халқының басым ... ... ... ... ... кәпірлер екі дейді. ... ... –ақ ... ... құру ... ... ... саяси партия екеніне көз жеткізуге ... ... ... Халифат туралы: ,,Халифат билігі мен өмірден өткеннен
кейін отыз ... ... ... Содан соң әмірліктер мен патшалықтардың
кезеңі келеді,”– деген (имам Тирмизи, имам ... ибн ... Бұл ... ... орнату Ислам дінінің басты мақсат –мұраты еместігін айғақтап
отыр және басқа да көптеген хадистер де осының ... бар. ... қана бір ... ... және ... ... заңдарды бұлжытпай
орындауды ғана көрсетіп, Халифат немесе исламдық мемлекет және ... ... бір сөз де ... ... ... ... партиясының
түпкі мақсаттарының Ислам дініне қайшы келетінін және олардың ... тек қана ... ... алу үшін ... ... болады. Ал Ислам тек қана бір Аллаһқа мойынсынуға, бірігуге ... ... дін. ... осыған қарамастан соңғы кезде халық
арасында осы партияның үндеулері мен үнпарақтары таратылып жатыр. ... ... ... тартуда. Бұған Қазақстан мұсылмандары діни
басқармасы да араласып, халыққа үндеу жолдады:
,,Мұсылман бауырлар! ... ... ... насихатына
ермеуге шақырамыз. Аллаһ Тағала біздерге хақ жолдан адаспауға нәсіп етсін!
” Ғұламалар Кеңесі мына ... ... ... ... орай ... ... ... салу үшін құрылған партия деп танылсын. ... ... ... ... мен үн ... ... ... кереғар
әкелетіндіктен, қолданылуға тыйым салынсын. Жұма ... ... ... ... ... ... ... ілімінің
дінімізге қайшы келетіндігі туралы жамағатқа түсіндірсін. ... иман ... ... ... жат ... секілді дінді
партиялардың ілімдерінің мұсылмандардың санасын ұласуына міндетті ... қоюы шарт /43; 3б/. ... ... ... ... да
қысымдарға қарамастан партия өз жұмысын тоқтатпай отыр. ,,Хизб-ұт-Тахрир”
партиясының идеологиялық ұстанымдарын ой елегінен өткізіп ... ... ... ... ... бар. ... азабы мен Тажалды жоққа шығарады,
ал (оны қуатын) Иса Мәсіхтің көктен түсуі туралы пайымдауларда да мақсаттық
бар. Хадис ахадты жоққа ... ... ... көптеген нәрселерді де
жоққа шығару деген сөз. Сонымен бірге ,,Хизб-үт-Тахрир” партиясының жалаңаш
фотосуреттерді көру ... ... ... ... ... пайымдаулары
бар. Бұның аса қауіпті адамдарға ... ... ... ... өз ... ... алынған ,,әйел еріне өзінде көргендей
етіп өзге бір әйелді сипаттамасын”– ... ... ... ... ... ... көз алдына елестетуге де рұқсат берілмей тұрғанда,
адам өз көзімен көретін мұндай фотосуретке қалай тыйым ... ... ... Азия ... мен Қазақсатнда діни-экстремистік
топтардың ондаған ... ... ... ... органдар мен
қауіпсіздік комиететтерінің мәліметтеріне ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Оңтүстік Қазақстан
облысының ,,Оңтүстік Қазақстан” газетінде діни-экстремистік ... ... ... ... үнемі жарияланып келеді. Осы мерзімді
басылым беттерінде жарияланған ... ... ... бір ... облыс аумағында ,,Хизб-үт-Тахрир” діни бірлестігінің идеологиясын
насихаттайтын баспа өнімдерін тарату күрт өскен. 2003 жылы ... он ... ... Хизбұт мүшелері анықтан-анық таратып жүрген мың еі жүз
сексен бес үндеу парақшалары алынған. Ал 2004 ... ... үш ... ... мүшелерінен бір мың сексен алты парақша ... ... ... ... жиырма төрт факті есепке
алынған. ,,Хизб-үт-Тахрирдің” ... ... ... ... ... іс ... ... үш мүшесі айыпталған. Ең жаманы бұл
ұйымға тіркелген мүшелерінің тең жартысы жұмыссыз, бос сандалып ... ... жас ... жастар. Мұның астарына мән беруіміз керек. Жастар
болашағымыз десек, ертеңгі ... ... ... ... ... қазірден
бастап ойлануымыз керек. Ислам дінінің атын жамылып, өзге ... ... Мұны ... ... айналдыру деп түсіндіруге болады.
Мысалы, Түркістан қаласының мың бес жүз ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады. ... ... ... ... ... құрылымын күшпен
құлатуға шақыратын үндеулер, діни әдебиеттер, сонымен қатар қару-жарақтар,
есірткілер тапқан . Олардың ... ... ... тек ... ... арқылы ғана-қайта ... ... ... күйреуі арқылы бар мұсылмандар бәлеге ұшырап отыр. Халифамыз
сіздер шындығында да өлікпен теңсіздер дегенді айтады. ... ... ... ... ... ... ... жерінде жүрген тағы бір ,,ислами” топтардың бірі Ахмадия мен
Исмаилия. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... да қатысы жоқ Ахмадия мен Исмаилия деген
топтар туралы жарытып ... ... ... ... ... оларды
мұсылман санайды, бірақ шындығына келсек, олардың ... пен ... ... үш ... ... ... Ахмадия мен Исмаилия топтарының
көпшілігі Пәкістан мен Үндістанның ... ... ... бір ... ... да ... ... келіп үлгерді?. Олар Алматы
қаласы ... ... ... 9 үйге ... ... Қазақстанда өз
діндерін таратып, ... ... ... салып, еліміздің
қауіпсіздігіне, мұсылмандардың рухани тұтастығына қауіп ... ... ... бұл ... ағымға жол бермеу –парыз. Бұл үшін ол ... ... ... ... Бұл ... Қазақстан мұсылмандар діни
басқармасының төрағасы, Бас ... ... қажы ... мен ... ... Наиб ... Мұхаммад-Хусейн Алсабеков халық адаспас
үшін арнайы пәтуә да шығарды: ,,Ахмадия немесе кадияния, ... ... ... мен ... ... да ... топтар емес, олар
өздерінше бөлек бір дәни жол ... Яғни олар өз ... ... білмейді. Исмайлиттер де сол ... өз ... ... ... ... адасқан жолының түбі ... әлі ... ... ... ... ол бір ... ... ата-бабаларынан жалғасып келе жатқан өзінше бір адасқан
жол. Оның мақсаты мен Исламға қандай байланысы барын білмейді.
Исмаилеттердің арқа сүйеп, ... ... ... ... Али деген
біреудің ,,Исмаилия мазхабының ақиқаты және ... атты ... ... күні ол ... табу өте қиын. Дін ғалымдарды Ахмядия мен Исмаилия
сияқты теріс ағымдардың бет-пердесін ... ... ... ... зиян ... ... көрсетуі тиіс.
Ал енді осы діндердің ақиқатына үңілу үшін оның шығу шегіне,
негізінен кім ... ... ... ... ... ... кім екенін айқын
көреміз. ,,Ахмадия Қадияни” қозғалысының негізін салушы Мирза Ғұлам Ахмад
1835-1908 ... өмір ... Оның ... ... ... жасаған
сатқындығымен және басқа ұлт өкілдерімен ,,достығымен” әйгілі еді. ... ... ... алғашқы жетекшісі Нұридинге ағылшындар
патшалар киетін тәж кигізгеннен-ақ көп нәрсені пайымдауға ... ... ... да жоғары санайды, бұл ағымның ресми тілі де ағылшын
тілі. Олардың айтуы бойынша: ,,Ағылшындарға бағыну – ... ... ... ... Мұхаммедпен (с.ғ.с) білген жоқ. Ислам дінін толықтыруға
және жалғастыруға Пәкістандағы Қадияна қаласында туған ... ... ... ... (а.с) ... ... әл ... атты Құран тәрізді
қасиетті кітап әкеліпті –міс”. Ал, бала кұнінен ешқандай айрықша дарындылық
танытпаған. Ислам дінін шала ... ... ... бар ... ... ... түскен киелі кітабына,, қоса қоятын Мирза
Ахмад Қадияни ... ... місе ... ... ... авторымын”– деп сандырақтай бастады. Бұл ... үшін ... ... еді. ... Үндістан Англияның отары болатын. Ендеше
,,Англияны” ... ... ... бас ... ... Өйткені, бұл
жалған діннің уағыздаушылары ,,Ағылшындарға қарсы шығу-Құдайға қарсы шығу”–
дейді. Міне, осыдан-ақ, түбі шикі ... ... ... Діни ... ... олардың қолына түсуі қиын емес Дәл қазіргі ... ... ... ... ... Әңгімені ,,Құран Кәрімді мәнерлеп ... ... ... ... ... ... олар ... айда өздерінің шын
мақсаттарын білдірмейді. Сый-сыйяпат жасап әбден үйреніскен кезде ғана
Ахмад ... ... ... мағлұмат бере бастайды. Өз ... ... ... ... ... жету үшін олар ... хадистерді теріс бұрмалап, жалған мәлімет береді, өтірік хадистерді
қосып ... ... ... сайтаны бет-пердесін ашатын шығармаларды,
соның ішінде оның өз ... де ... ... және сол ... ... ... бір мысалы ,,Алматыдағы Абай атындағы Қазақ ... ... ... ... ... үшін ... Ахмадия қозғалысы: тарихы, идеологиясы қазіргі жағдайы” атты
докторлық диссертациясы. Бұл ... ... ... ... ... насихатшысы Тайбектегі Нұрым ... ... ... исламды бұлжытпай ұстанушы бірден-
бір ағым ретінде дәлелдеуге бар күшін салған”/44; 4б/. ... біз ... ... ... ... бара ... ... Жай әңгіме емес
докторлық диссертация қорғау, соның ішінде Исламды бұлжытпай ұстанушы
бірден-бір ... ... ... ... ... ұялатады”.
Жалпы, қандай болмасын бір шектеу ... қой. ... ... ахмадияға қатысты пәтуәсі құр далаға кеткені ме? Және ... ... ... ... қиыншылықтар Ғұлам Ахмадты
мойындамағандықтың ... деп ... ... ... ... қайтыс болғаны, ал Мырза Ғұлам Ахмад ,,сол Иса әрі Имам Мәһди”
екенін, сондай-ақ оның реформаторлық ... ... ... ,, ... ... ... қасиет” танытқанын айтады.
Сондай-ақ ... ... ... ... және ... ... ... қажы тағайындады,”– дейді. Мұның шыли өтірік екені ... ... анық ... ... деп ... ... жоқ, ... да.
Мұхаммед (с.ғ.с.) ең соңғы пайғамбар. Дәлел: Мұхаммед (с.ғ.с) ... және ... мөрі ең ... /45; 33/40/. ... қатар
Ислам дініне ешқандай ,,реформаның”қажеті жоқ. Ислам кемеліне келген
толыққанды дін. Құран, ... ... ... ... оның ... ... және басқа да діндегілерге арналады. Қазақстанда ... екі ... бар. Бірі ... ... Шымкентте. Ол
Қазақстан Республикасының Ұлттық мұсылман ,,Ахмадия ... ... оның ... ... ... бар. ... ішінде Қазақстан жұртшылығына
белгілі адамдар да осы ұйымның туын көтеріп жүр.
Бүгінде бұл қозғалыс дүние жүзінің 160 елінде ... ... ... 40 млн адам 9 ... мешіттерде құдайға құлшылық етуді. Дәл қазіргі
кезде Ахмадия ... ... ... ... ... Ахмад – халиф.
Ақшаға сатылған иманы әлсіз жандар ... ... ... ... 1974 жылы ... ... ... арнайы жиыны оларды
,,кәпір” деп жариялап, Ислам елдерінің шекарасынан аттатпауға, ... ... ... 1995 жылы ... ,, ... ... ... жарияланды. ,,Дүние жүзінің мұсылмандары арам ... ... ... ... туын ... ... ... қаламгер көтерсе не шара”/46;38б/. Еліміздің ертеңін ойлайды
дейтіндер басқа ағымның ... ... ... оған не ... Шариаттары
шарап ішуге, темекі тартуға, анаша шегуге рұқсат беретін олар ... ... ... ме екен? Ол тіпті ,, пайғамбарларының” жарыместігіне
де басқалардың кінәсі деп көрсетуден тайынбайды. Бұл туралы оның ... ... деп ... ,,Ол (Ғұлам Ахмед) өзінің мұғалімі опиум шегетін нашақор
болғанын, ... укка ... да ... ... мас ... ... ... жерге төгеді екен. Мұндай мұғалімдер ден не ... Иә, ... да ... ... ... ... не
күтуге болады. Өзін мойындаған ол неше түрлі ... және ... ... ... дін ... ма еді? ... ... Қандастарымыздың басқа діндерге өтуіне бірден-бір себеп асыл
дініміз Исламнан ... ... ... ... кім ... ... бүгінгі жұмыссыздығын пайдаланып тиын-тебен ... ... ... қоя ... , ... ... жоқ, өмір ... шыдай алмайтын
жеңіл ойлылар соның шылауында кете барды.
Шетелдік инвестициялар (қаржыландыру) тек ... және ... ... ... ... да ... дінінің негізгі мақсаты жер бетіне тыныштық орнату болса, ... ... ... дін ... ... бола ма? ... Қазіргі таңда Қазақстан мұсылмандары діни басқарманың 2000 жылы 25
маусымында ІІІ Құрылтайы болып, онда ... ... ... ғалым,
филология ғылымының докторы, профессор Әбсаттар қажы Дербісәлі басқаруда.
Қазір ол кісі діни істерге реформа жсап , оны ... ... ... ... ... ... ... білімін арттыру міндетін
бірінші кезекке қойды. Діни басқарма жұмысының жанданып , игі жемісін ... ... ... дұшпандары мойындап отыр. Әрине алғашқыда дін
тұтқасы дүмшелер қолына тиіп, нәтижеде әбден шиеленіскен діни іс ... ... ... оңай ... жоқ. Дін мен ... ... түсінген Бас мүфти дін тазалығы мен ... ... ... ... ... етіп келеді. Дін мен мемлекет заң бойынша қанша жеке
тұрғанымен біз ... ... ... ішкі тыныштығына,
дүние жүзіндегі танымалдық дәрежесіне жұмыс ... ... ... ... ... Қазіргі мұсылман дінінің ... ... ... ... барлық жағдайдың жасалуы еліміздің ... ... ... ... үлкеннің де, жастардың да мешітке келе
бастағаны- мұның барлығы ... ... ... ... оның ... ... ... болып отыр. Сондықтан,
дін саясаттан сыртта тұр деп біз айта алмаймыз. ... ... ... ... ... ... ... айтқан кезде халыққа айтатын
сөз, ... ... ... мен ... елдің болашағы, халықтың аман,
жұртымыздың тыныш ... Бұл ... де, әр ... ... ... мемлекет болашағы жастар дейміз. Бірақ жастарымыздың діни
мәселелерге көп көңіл бөлмейді. Рас, ... ... ... ... ... арта түсуде. Сол жастарымыз тура ... ... бір ... ... ... ме ... мән беруіміз керек. Құран
діннің жалпы дүниежүзілік мәнін үнемі атап көрсетіп келеді. ... ... өзі де ... ... бас иіп, ... және ... ... дегенді білдіреді, өйткені Құран Авраам пайғамбарды мұсылман ... ... ... ... пайғамбарларына және аспаннан түскен
кітаптарға сену – Құранды ерекше мағынаға ие: онда ... тек ... ... бір ғана ... ... ... ... адамзат қоғамы – бұл
бірыңғай ... ... да ... ... ... ... ... аяттар көпшілік. Исламның айтулары бойынша, Мұхаммед
пайғамбар (с.ғ.с) пайғамбарлардың ... ... ... ... ... мен олардың діндері туралы көптеген кітаптар жазды.
Бұл кітаптарда исламға ешқандай қатысы жоқ ... ... ... ... ... ... діндердің ізбасарлары туралы мағлұматтар
беріледі. Өзге діндер жөніндегі исламның ... ... мен ... ... ... ... ... келгенде, оның тарихи тұрғыдан
сараланған діни сабырлылығынан нәр алып ... ... ... ... бұл ... өзі ... пайда болған
сәтінен бастап бүгінге шейін кеңінен тарату ... ... ... ... ... қағидаларына сәйкес мұсылман ... ... ... кітаптарды тұтынушылардың ой-ожданы, мұрат-мүдделері қорғалуға
тиіс; ... ... ... ... ... ... ... фанатиктер мен билеуші топтар тарапынан ... ... ... өшпенділік сезімі өршітілген сәттер де
ұшырасқан, бірақ ... ... ... ... діннің өзіне наным
жолын ұстанғандарға тап ислам сияқты кеңпейілділік таныта ... ... үшін ... ... да ... ... орталығы әлі
күнге дейін қызымет істеп тұр. Христианшыл арамейлер топ-тобымен Иранда
және Иракта өмір ... өз ... ... ... ... ... ойшылдарының көбісі өз еңбектерін испан тілінде емес, арабша жазды.
1942 жылы мұсылмандар Испаниядан қуылғанда әлгі ғұламалардың ... ... пана ... діни ... күні ... ... сақтап қалды.
Тіпті, Үндістан мен т.б елдерде үндістер мен мұсылмандардың ... ... ... жатқандығы туралы да айтуға болады. Қазіргі ... ... ... діндегілердің арасындағы қарым-қатынастар достық сипатқа ие болып
отыр. Дей тұрған мен кейбір діни миссионерлердің қарақан ... ... ... ... оның ... ... қоздырма сөздің қоламтасын
үрлеп, өтірікті желдей естіріп жүргеніне де көз жұма қарауға болмас. Кейбір
аймақтарда діни ... ... және ... ... ... ... ... Одағы мен Шығыс Еуропадағыдай мәдени және ... ... ... ... теке тірестің ақыры Босния мен
Герцогвинада қайғылы зардаптарға ұласқаны ... ... ... ... ... ... мен арабтардың арсында араздық ... өрті ... ... Бұл өшпенділік оты мұсылмандар мен
яһудилердің арасында емес, әу ... араб ... ... ... Бұл ... ... ғана емес, Палестиналық христиандар да
килігіп отыр. Соған қарамастан соңғы ... жыл бойы ... араб ... ғана емес, сондай-ақ Израильдан тысқары жерде
тұратын, ешқашан да ... мен ... ... ... қауымы
да атсалысуда. Қазіргі келелі мәселенің бастысы, жастар ... ... ... ... ... ... қалпы.
Жүргізілген зерттеулер нәтижелеріне сүйеніп ... ... ... 8,8
пайызы өздерін мінәжат етушілер санатына қосады, діни қауымдастықтардың
мүшелігінде және дәстүрлі рәсімдерін ... 41,2 ... ... ... ... санағанмен, діни өмірге тікелей араласпайды. Осы екі топ
діни сенімге берілгендердің 50 пайызын құрайды. ... ... ... ... мінәжат етушілер санатында болмағанмен дәстүрлік ... ал 15 ... діни ... ... ... бірақ діндар
құрайды екен. Діни сенімге белсенді ... ... ... 1,3 пайызын
құраса, 8,5 пайызы бейберекеттік алып танытқан. Жалпы алғанда жастардың
56,3 пайызы ислам ... ... 21,8 ... ... ... 1,7 ... католиктік христиандық ағымды 3 пайызы протестанттық
христиандарды (лютерандар, ... ... ... ... ... ... Қазақстанның либералдық исламдық тағылымдары қолдап,
сол жолды игерушілік процесстердің жүріп жатқандығын да санаттан шығаруға
құқымыз жоқ. ... ... ... ... аса ... ... ... хабары жоқ, дінді тек Құран мен намаз оқу деп түсінетіндер ертеңгі
күні ... ... ... ... кім кепіл. Ал, олар осындай
діннен еш хабары жоқ ... ... ... Сол үшін не істеуіміз
керек? Бұл жерде бұқаралық ақпарат құралдарының ... зор. ... ... ... ... осыны құрап етуіміз керек. Діни
сауаттылықты ашатын ... ... ... ... берілу
тиіс. Ауыл молдалары да жүрген жерлерінде дәрістермен ... ... ... ... ... жүзге, руға бөлінсе, енді келіп жиырма бірінші
ғасырда дінге, ғана емес-ау діни тармақтарға таралатын түрі бар. ... ... зор. ... ... ... ... ... бүгінде ислам
дінінің ішкі иірімдеріне ... ... ... ... ... ... депутаты Мұхтар Шахановтың елде бұрын-соңды болмаған
діни ағымдардың қаптап кеткенін айтып жүргені Қазақстандағы ,,ислам діннің
бөлінісіне” ... түк емес ... ... діни ... ... ғой. Ал, ... ... құлшылық етушілер санатында өздерінің топтық,
секталық ... ... тап ... тану ... ... хақ. Оның
үстіне әлі қазақ қоғамында нағыз ... ... ... ... ... ... күштер осы бір өтпелі кезеңде өз
мақсаттарына әдемі пайдаланғысы келеді, пайдаланып та жүр. ... ... ... ... ... тәуелсіздігі, осының айғағы. Діннің,
мемлекеттен ... ... ... ... ... ,,идеологиялық
жағынан жекешелендіріп алған мешіттерде” таза мұсылмандықты емес, соның
ішінде өздеріне ыңғайлы тұстарын ... ... ... ... ... ... толықтырып, елдегі ықпалды күшке ... ... ... ... ... ... ... қырық түрлі ағым
онсыз да қырық құрау ... ... ... ... ... күн ... ... бастады. Қазақстандағы исламның дамуы
негізінен ... ... ... ... ... Сол себепті де елімізде
исламды бір-бірінен айырмашылығы бар қауымдастықтар пайда бола ... ... ... елдеріндегі көптеген ағымдар өз елдерін Қазақстан сияқты
жаңадан дамыған кеңістікке жеткізуге ... ... Ал ... ... ... ... ... залалын тигізеді.
Өзіміздікі ғой деп отырғанда, байқатпай іштен іріту дегеніңіз осы.Біз бұған
жоғарыда ... ... ... ... ... дәл ... кұні ... туралы мәлімет аз. Сонымен қатар Қазақстан аумағында дәстүрлі түрлі
мұсылмандарының ... ... атап ... ... орнықты. Оған
құлшылық етушілердің көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... идеясы аталған оқшауланған сектаға ... ... ... мұсылман ағымындағыларға қарсы қою болып
табылады. Сондай-ақ ,,Такфир” идеясын таратумен байланысты ... да ... ... басқа бөлігін мойындамайды және оларға ... ... ... діни ұйымдар да миссионерлік ... ... ... ... ... ең ... ,,Таблих”
қозғалысы. Олар түрік секталарына қарағанда, өздерінің ... ... ... ... ... ... шүкір, діни
қақтығыстарда да, дінаралық татулық орныққан. Алайда, елдің түкпірінде
діни, экстремистік ... бой ... ... қауіпсіздіктің шебін
нығайтуды қажет етеді. Мемлекеттен бөлек, мамыражай тірлік кешіп ... емес діни ... ... ... ... төндірмейді деп ешкім
кепілдік бере алмайды. Азаматтардың амандығын, қоғамның тұрақтылығын,
ойлаған мемлекет діни ... ... ... ... отыруы керек. Бұл
кез-келген өркениетті елдегі жағдай Мұхтар Шахановтың ... ... және діни ... ... ... өзгерістер мен
толықтырулар енгізу керек деп жанталасып жүргені бекер емес. Бұл әлі ... ... ... ... ... ... әртүрлі ағымдар мен
топтар арасындағы қайшылықтың болуын жоққа шығаруға болмайды. Бұл ... ... діни ... ... жіберуі мүмкін. Сол себепті,
қазір республикадағы діни ахуал мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... бір деңгейде бақылау жүргізу керектігіне әкеледі.
Еліміздегі халықтың басым көпшілігі мұсылман ... ... ... ... ... ... ислам дінінің ахуал баршаны ... ... бәрі ... ... ... ... ... қасиетті дінімізді қастерлі салт-дәстүрімізді
танып білетін, біліп қана қоймай соларды тіршілігімізге ... ... ... бір ... ... ... Құрбан айттардан басқа ислам
мерекелерін білмей келдік қой. ... ... ... ... ... ... түні секілді қасиетті күндер мен түндердегі ... бен ... ... ... ... ... қуаныш, қандай ғанибет! Міне, бүгін сол күндерді өткізу өмірімізге
еніп, ... ... ... ... хақ дін болуының ең басты
нышандары екі ... ... ... ... Кәрімнің хақтығы. Қасиетті
кітабымыз Құран Кәрімнің тіл байлығы, сөздердің ... ... ... бойы ... Исламға тартқан ең басты күш болды.
Бүгінгі күннің өзінде Ислам дінін қабылдап жатқандардың көпшілігі ... ... ... оның шын ... фәни ... сөзі ... ... Құранның дініне иман келтіруде . Жетпісінші
жылдардың ең атақты әншісі Кат Ственс мұсылмандықты қабылдап,өз атын ... деп ... Ол бір ... ... деген: „Мен алдымен Құранмен
таныстым. Құранның ғаламат мағынасы мені ... ... Күн ... ... ... ... ... қызығушылығым артта түсті. Сол үшін ... ... тура ... Мен ... хақ кітап екенін көрдім. Раббым
мені алдымен Құранмен таныстырды”/7;7б/.Иә, Құран Кәрім адамзатты хақ ... ... ... ол, біз ... ең ... ... ең ... мұғжизасы. Екінші Исламның қағидаларының ұлылығы,
хақтығы: Құран Кәрімнен кейін дүйім ... ... ... ... ... ... ... туралығында, адам болмысы мен
табиғат ... ... ... ең ұлық, таза уә инсани жолды
уағыздауында. Исламның қағидалары мен ... ... ... ... ... ... я болмаса жиіркенішті, нәфрәтлі
қылықтар табылмайды. Міне сондықтан Құран Кәрімнің тілі арабша түсінбейтін
парсы, түркі, ... ... ... ... тағы сол ... халықтарының күші
жатады. Ислам дінінің қалыптасуы туралы ... ... біз ... ... ... ислам дінінің пайда болуы, ондағы Мұхаммед
Пайғамбардың рөлі ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі сол ол адам болды, ... ... ... ... ... кезекте пайғамбарымыздың алдында
көңілін тауып, көмекшісі болған оның жұбайы Хубайлидқызы Хадиша ... ... Ол ... ... арасында жас алшақтары болса да
қосылып, ислам уағызын пайғамбардан алғашқы болып қабылдағанын ... ... ... кейінгі жалғастырушы халифтер Омар, Әбу Бәкір, Осман,
Әли туралы да ... ... ... ... ... түсуінің жалғасуы мен ислам идеологиясы жайынд
да түрлі мағлұмат алдық. Бұл тұста Мұхаммед пайғамбарымыз Мекке ... ... ... ... яғни мұсылман қауымының жылы саналатын хижра
жыл санауы болып тарихқа енсе, ... ... да ... мән ... діні ... кең ... таралды. Ислам діні жаулаушылық
соғыстармен ғана емес, сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... Бейбітшілік сүйгіш түрк тайпалары бұл діннің адалдығын,
шыншылдығын, қайырымдылығын, сүйіспеншілігін тура жолды бағыттаушы екенін
жете ... ... ... түрк ... ... ғұрыптарына, санасына,
қоғамдық әсеріне бейімделген еді.
ҮІІ ғасырда Ислам діні Батыста Атлант ... ... ... ... ... ... ... ғайыр аймаққа жайылды. Африка
құрылығында жанданған Ислам мәдениеті біртіндеп Кордова халифаты ... ... ... ... ... бен Орта Азия мен ... мен араласып, әлемдік дамудың жаңа сатысына көтерілді. Бұл ... еді. ... осы ... мекендеген түркі тектес халықтың өте ертеден
дамыған көне мәдениеті бар ... Орта Азия мен ... ... ... ... пен ... байланыстырып жатты. Оған Жібек Жолы
дәлел. ... ... ... Х ... Орта Азия мен ... ... ұғымда қателеспейміз. Ислам діні негізінде қайта ... ... ... ... көп жаңалық әкелді. Түрік қағанаты
ыдырағаннан кейін Орта Азия мен ... ... ... дамуына көп
үлесін тигізді.
Қорыта келгенде, Ислам дінінің қасиетті кітабы „Құран Кәрім” өткен
мен қазіргі уақыт ... ... ... онда ... халықтардың
тарихы мен тағдыры тоғысты, терең тарихи тамырлары, ... пен ... әр ... ... ... ұқсастықтары ашылып, адам
қоғамының ... ... ... түп ... ... ... ... өтсе де, маңызы кемімейтін қасиеті де мол. 1250 жылғы ислам тарихы,
Мұхаммед пайғамбардың терең ... оған ... ... тарихы осыған
дәлел. Исламның терең тарихы бар Көне Қазақстан жеріне келуі мәдениетінің
дамуына, ... ... ... мен ... игі ықпал еткені
баршаға аян.
Мұсылман мәдениетінің артықшылығы тек ... ... ғана ... жоқ. Діни ... ... этикаға, философияға және Қзақстандағы
ғылым мен мәдениетті дамытуға зор ықпалын тигізді. ... ... ... ... ... ... ... халқына тигізген оңтайлы ... ... „ел ... ... ... ... ... Бала шыр етіп, жарық
дүниеге келген күннен имандылықты бойына ... ... де, ... ... да мұны ... ... отыру бүгінгі күннің өзекті мәселесі
екенін айтқым келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Құран 1-5 аят
2. Бартольд В.В. Культура ...... ... ... ... 109 ... ... 109 16-125
6. Құран 182 аят
7. Құран 2-2
Құран 90-38-87
Құран 174
Құран 38-67аят
Құран 41аят
Құран 10-57 аят
Құран 69-51 аят
Ұлтымыздың ... – діни ... //Жас ... 5-3 ... 4-48 ... энциклопедия Алматы,1995-125- б
Бұл да сонда, 146-б
Құран және құран оқу ережесі //Ислам әлемі// –2001-№1-9-б
Климович Л ... о ...... ... ... ... 1995-145-б
22.Орынбеков М. Қазақ сенімдерінің ... Оқу ... ... ... ... ... Есім Ғ, ... А, Қанаев С, Біләлова Г. Дінтану негіздері.
Алматы: Білім, 2003-116-б
24.Құран. ... ... 33 ... //Нұр Астана//– № 5-2005-4-б
26. Жебесін Г. Ақыл-ойдың азғындары. Алматы, 2003-95-б
27. Құран. Бақара сүресі. 255 ... ... ... ... 124 аят.
29. Құран. Ғалия сүресі. 20-21 аят.
30 Бұлұтай М.Ж. Ата баба діні ... неге ... ...... ... Бұл да ... ... Орынбеков М. Қазақ сенімдерінің ... Оқу ... ... ... университеті, 2002-102-б
33. Ғафуров Б.Г. Древнейшая и средневековая история. Москва, ... ... М. ... сенімдерінің бастаулары. Оқу құралы –
Алмат: Қазақ университеті, 2002-103-б
35. ... қажы ... ... және ...... ... ... Б.Қ, Әмірғозин С.Т. Діни ... мен ... ... Оқу құрал – Алматы: Қазақ Университеті, 2004-32-б
37. Әбсаттар қажы Дербісәлі. Ислам және заман. – ... ... ... және ... ... және Қазақстан мәдениеті. //Республикалық,ғылыми-практикалық
конференция материалдары// – ... 2003- ... ... және ... ... ...... 2003-7-б
41. Ислам және Қазақстан мәдениеті. //Руханият//– Алматы, 2003-№7-4-б
42. Бұлұтай М.Ж. Мұсылман қазақ еліміз – ... ... ... ... Нұр – №11- 2004,- ... Г. ... ... және өркениет – Алматы,- 2005- №1-1-4-б
45.Құран. Ағзап сүресі. 33-40 аят
46. Г. Жебейн. Ақыл ... ...... 2003-38-б
47.Құдайбергенов Б.Қ, Әмірғазин С.Т. Діни мерекелер мен рәсімдердің
әлеуметтік ... Оқу ...... ... Большаков О. История халифата.
49. Фильтшинский М. История Аравии, халифат, культура

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ислам діні қазақ жерінде таралуы.Ислам дінінің әлеуметтік және негізгі бағыттары17 бет
Орталық Азияға ислам дінінің таралуы48 бет
Түркі халықтары арасында ислам дінінің таралуы20 бет
Қазақ батырларының наным-сенімдері мен этикасы4 бет
Қазақстан Республикасының діни проблемалары мен ұлт дүниетанымына әсері және исламның таралуы62 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Құранды түсіну8 бет
Cпектрдің жақын ИҚ аймағындағы сатурынның бұлытты жамылғысының сенімді спектрлік бақылау мәлметтерін алу38 бет
Антропогендік стрессордың әсері12 бет
Ақ күзен Сары күзен. Шұбар күзен7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь