XVIII ғасырдың ортасынан –XIX ғасырдың ортасына дейінгі Қазақстандағы ресей империясының миссионерлік саясаты

Зерттеу мәселесінің өзектілігі.

Қазақ халқы 1991 жылы өз тәуелсіздігін алғанға шейін КСРО құрамында дінсіздік идеологиясымен тәрбиеленгені жасырын емес.Сондықтанда болар қазақ халқы егемендік алған соң рухани жаңғыруды бастан кешіп,ислам діні құндылықтарымен қайта қауышып,миссионерлік саясаттың салқын салдарынан арыла бастады.
Ұсынылып отырған осы ғылыми жұмыс белгілі-бір дәрежеде қазақ халқы бастан кешкен жоғарыда аталған Ресей империясының миссионерлік саясатының басталуы,жүргізілу жолдары,қазақ халқына тигізген зардаптары туралы ғылыми зерттеу тұрғысынан баға беруге талпыныс болмақ.Қолдағы деректерге сүйене отырып бұл ғылыми жұмысымызда XYIII ғасырдың ортасынан-XIX ғасырдың соңына дейінгі Ресей империясының миссионерлік саясаты туралы мол мағлұмат беруге тырысамыз.Зерттеу жұмысында бұрын-соңды осы тақырыпты зерттеген тарихшы-ғалымдар еңбектеріне салыстырмалы түрде талдау жасалып,тарихи сабақтастық тұрғысынан баяндалады.Осының негізінде Ресей империясының миссионерлік саясатының көздеген түпкі мән-мағынасы ашылады.Міне зерттеудің өзектілігі осы болып табылады.

Мәселенің зерттелу деңгейі.

Тақырыптың тарихнамасына тоқталсақ,XYIII ғасырда қазақ халқының ұстанған діні мен салт-дәстүрін зерттеп,өз еңбегінде тиянақты түрде сипаттаған А.И.Левшин болатын.Ол өзінің “Описание киргиз-казачьих,или киргиз-кайсацких орд и степей” атты еңбегінде қазақ халқын өздері мұсылманбыз деп есептегенімен,оларда бұрынғы шамандық наным-сенімдер сарқыншықтары басым деп атап өткен.\1\
1.Левшин.А.И.Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей.-Алматы:Санат,1996.-652 с.(С.314-315)
2.ВалихановЧ.Ч.Собрание сочинений в 5-ти томах.-Алма-Ата:Ғылым,1984.-458с.(С.303)
3.Ильминский Н.И.Избранныя мьста изь педагогоических сочинениа некторыя свидьния о его дьятельности и о посльдних дняхь его жизни.Казань.-57с.(С.1892)
4.Вяткин М.Очерки по истории казахской ССР.Том.1.1941.-452с.(С.325)
5.Жақыпбек С.Қазақ қалай шоқындырылды//Ақиқат.1997.№3;
Хазіреттер қарсылығы//Ақиқат.1997.№4;А.Байболсынова.XIX ғасырдағы Батыс Қазақстандағы миссионерлік саясат//Ізденіс.2003.№4;Ж.Әбішева.XIX ғасырдағы патшалық Ресейдің Қазақстандағы мисионерлік саясаты//Ізденіс.1999.№4;Б.С.Әбенова.Патшалық Ресейдің мектеп жүйесіндегі орыстандыру саясаты//Ақтөбе мемлекеттік университетінің хабаршысы.2001.№4.
6.Нуртазина Н.Д.Ислам в истории средневекового Казахстана.-Алматы:Фараб,2000.-321с.(С.303)
7.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан в системе этнокультурных контактов(XYIII-начало XIX вв.).-Уфа.2002.-262с.(С.99-105)
8.Мырзахметов М.Қазақ қалай орыстандырылды.-Алматы:Атамұра-Қазақстан,1993.-128 б.(Б.17-45)
9.Гумилев Л.Н.Көне түркілер.-Алматы:Санат,1994.-33б.(Б.71) 10.Естаев Ж.Өсербаев Н.Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары.-Алматы:Жалын,1992.-86 б.(Б.57)
11.Қазақстан тарихы.-Алматы:Атамұра,1996.-Т.1.-636 б.(Б.402)
12.Нуртазина Н.Д.Ислам в истории…-С.170.
13.Утемиш-хаджи.Чингиз-наме.-Алма-ата:Ғылым,1992.-243с.(С.105)
14.Нуртазина Н.Д.Ислам в истории…-С.202.
15.Фазлаллах.Ибн Рузбихан Исфахани.Михман наме-ий Бухара.-М.:Наука,1976.-293с.(С.63)
16.Абусейтова М.Х.К проблеме источниковедения средневекового Казахстана//Отан тарихы.-1998.-№1.С.45.
17.Қазақ бақсы-балгерлері:құрастырған Ж.Дәуренбеков,Е.Тұрсынов.-Алматы:Ана-тіл,1993.-221 б.(Б.219)
18.Нуртазина Н.Д.Ислам в истории…-С.210.
19.Қазақстан тарихы.-Алматы:Атамұра,1998.-Т.2.-638 б.(Б.599)
20.Л.Н.Гумилев.Көне түркілер…-Б.73.
21.Снесарев Г.П.Реликты домусульманских верований и обрядов у узбеков Хорезма.-М.:Наука,1969.-375с.(С.266)
22.Дулати М.Х.Тарихи-Рашиди.-Алматы:Санат,1999.-656с.(С.324)
23.Тынышпаев М.История казахского народа.-Алма-Ата:Санат,1993.-224с.(С.133)
24.А.И.Левшин.Описание…-С.369.
25.Нуртазина Н.Д.Ислам в истории…-С.217.
26.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.102.
27.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.109.
28.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.109.
29.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.17.
30.Байболсынова А.XIX ғасырдағы….-Б.9.
31.Оралмағанбетов Ж,.Есмағамбетов М.Аңыздар мен ақиқаттар өлкесі.-Алматы:Кітап,2001.-183 б.(Б.54)
32.Вяткин М.Очерки по…-Б.324.
33.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-Б.110.
34.Вяткин М.Очерки по…-Б.324.
35.Зиманов С.Россия и Букевское ханство.-Алматы:Ғылым,1982.-237с.(С.137)
36.Зиманов С.Россия и Букевское…-С.147.
37.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай және Абай дін туралы.-Алматы:Қазақстан,1988.-317 б.(Б.27)
38.Левшин А.И.Описание…-С.316.
39.Ғабдуллин.Б.Западный Казахстан…-Б.37.
40.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.109.
41.Көпейұлы М.Ж.Қазақ шежіресі.-Алматы:Жалын.1993.-76 б.(Б.10-11)
42.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.107-110.
43.Байболсынова А.Қазақстандағы…-Б.9.
44.Есмағамбетов К.Қазақтар шетел әдебиетінде.-Алматы:Атамұра-Қазақстан,1994.-240 б.(Б.68)
45.Бекмаханов Е.Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында.-Алматы:Санат,1994.-416 б.(Б.35)
46.Ғабдуллин Б.Шоқан.Ыбырай…-Б.36.
47.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.111.
48.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай…-Б.43.
49.Омаров Ә.Қазақстандағы ағарту ісі және патша өкіметінің отарлық саясаты.-Алматы:Санат,1997.-169 б.(Б.16)
50.Зиманов С.З.Материалы по истории политического строя Казахстана.-Алма-Ата:Ғылым,1960.-Т.1.-441с.(С.339)
51.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.101-102.
52.Зиманов С.З.Материалы по…-С.112.
53.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.112.
54.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.103.
55.Зиманов С.З.Материалы по…-С.341.
56.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.39.
57.Байболсынова А.Қазақстандағы…-Б.10.
58.Байболсынова А.Қазақстандағы…-Б.11.
59.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.38.
60.Қарасаев Ғ.Рухани отарлау жолы-миссионерлік//Қазақ тарихы.-2000.-№6.-19-20 б.
61.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.40.
62.Байболсынова А.Қазақ қалай…-Б.11.
63.Ж.Әбішева.XIX ғасырдағы патшалық Ресейдің Қазақстандағы миссионерлік саясаты.//Ізденіс.-1999.-№4.-46 б.
64.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.116-117.
65.Байболсынова А.Қазақстандағы…-Б.11.
66.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.51-53.
67.Нуртазина Н.Д.Ислам в истории…-С.225.
68.Материалы по истории КазССР(1789-1828)М.:Наука,1940.Т.IY.
№71 документ.
69.Әбішева Ж.Патшалық…-Б.47.
70.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай…-23бет.
71.Радлов В.В.Алтын сандық.Құрастырған:С.Қасқабасов.Алматы: Ана-тіл,1993.-256 б.(Б.17)
72.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай…-Б.24.
73.Байболсынова А.Қазақстандағы…-Б.10.
74.Шонанұлы Т.Жер тағдыры-ел тағдыры.Алматы:Санат,1995.-224 б.(Б.104)
75.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.31.
76.Қарасаев Ғ.Рухани отарлау…-Б.29.
77.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.29б.
78.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.110.
79.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.31.
80.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай…-Б.34.
81.Алтынсарин Ы.Таза бұлақ.-Алматы:Жазушы,1988.-317 б.(Б.305)
82.Алтынсарин Ы.Таза бұлақ… -Б.312.
83.Қарасаев Ғ.Рухани отарлау…-Б.30.
84.Р.Отарбаев.Екі киіз үйдің тарихы.//Қазақ әдебиеті.-1988.24 маусым.
85.Ы.Алтынсарин.Таза бұлақ…-Б.311.
86.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.112бет.
87.Ильминский Н.И.Избраннья…-С.5б.
88.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.48.
89.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.113.
90.Байболсынова А.Қазақстандағы…-Б.10.
91.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай…-Б.37.
92.Қарасаев Ғ.Рухани отарлау…-Б.39.
93.Мырзахметов М.Аталған еңбек.,34бет.
94.Шонанұлы Т.Жер тағдыры…-Б.105.
95.Қазақстан тарихы.-Алматы:Атамұра,2002.-768 б.(Б.567)
96.Есмағамбетов К.Қазақтар…-Б.85.
        
        Кіріспе
Зерттеу мәселесінің өзектілігі.
Қазақ халқы 1991 жылы өз тәуелсіздігін алғанға шейін КСРО құрамында
дінсіздік идеологиясымен ... ... ... ... ... егемендік алған соң рухани жаңғыруды бастан кешіп,ислам ... ... ... ... ... салдарынан
арыла бастады.
Ұсынылып отырған осы ғылыми жұмыс белгілі-бір ... ... ... ... ... аталған Ресей империясының миссионерлік саясатының
басталуы,жүргізілу жолдары,қазақ халқына тигізген ... ... ... ... баға ... ... болмақ.Қолдағы деректерге сүйене
отырып бұл ғылыми жұмысымызда XYIII ғасырдың ортасынан-XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... мол мағлұмат беруге
тырысамыз.Зерттеу жұмысында бұрын-соңды осы ... ... ... ... ... ... талдау жасалып,тарихи сабақтастық
тұрғысынан баяндалады.Осының негізінде ... ... ... ... түпкі мән-мағынасы ашылады.Міне зерттеудің өзектілігі
осы болып табылады.
Мәселенің зерттелу деңгейі.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ұстанған
діні мен салт-дәстүрін зерттеп,өз еңбегінде тиянақты түрде сипаттаған
А.И.Левшин болатын.Ол өзінің ... ... ... и ... атты ... ... ... өздері мұсылманбыз деп
есептегенімен,оларда бұрынғы шамандық ... ... ... атап ... халқының діни наным-сенімдерін зерттеп жазған еліміздің ... ... ... ... ... діні”,”Қазақтардағы
шамандықтың қалдығы”атты мақалаларында өз-көзімен көріп білген ... ... ... ... ... дінінің сақталып
келуіне орта ... ... ... зор және де ... ... ережелерді білмеген адамдардың руластары арасында беделі
болмайды деп,қазақ даласындағы ислам ... ... ... ... ... бағалайды.\2\
Бұл деректер миссионерлік саясат басталмас бұрынғы қазақ даласындағы
ислам дінінің орнын көрсетсе,мисионерлік ... ... ... ... ісі ... ... ... Н.И.Ильминский
еңбектерінен таба аламыз.Н.И.Ильминский қазақ халқын шоқындырудағы тиімді
жолдар туралы толғана отырып:татар тілінде христиандық ... ... ... араб ... ... өте орыс ... халықтарды христиандандыру қажет дейді.Ол миссионерлік
саясатта тілді-1 орында,әріпті-2 орында пайдалану тиімді деген.\3\
Кеңес үкіметі тұсында ... ... діні мен ... ... ... ... ... кеңестік тарихшы М.Вяткиннің еңбектерінде сөз
қозғалады.М.Вяткин “Очерки по ... ... ... атты ғылыми
еңбегінде:Ресей империясының қазақ ... ... ... әсерін азайту үшін татар ... сол ... ... ... саясатын жүргізгенін жаза
келе,қазақ даласындағы патша үкіметінің миссионерлік саясаты XIX ғасырдың
ортасынан ... деп ... ... ... кейін бұл тақырыпта бірнеше ғылыми
мақалалар жарияланды:Жақыпбек ... ... ... “XIX ... ... Қазақстандағы миссионерлік
саясат”;Ж.Әбішева “XIX ғасырдағы патшалық ... ... ... ... ... ... ... саясаты”\5\.Бұл мақалаларда Ресей миссионерлерінің қазақ халқын
орыстандыруда қолданған сан айлалы әдіс-тәсілдері жөнінде мол мағлұматтар
көп.
Ал осы ... ... ... ... Н.Д. ... ... ... Казахстана” еңбегін атап өтуге болады.Бұл еңбекте
Ресей империясының ... ... ... ... ... ... орны ... ғылыми деректер негізінде өте ... атап ... ... ... ... монография Султангалиева Г.С.
“Западный Казахстан в системе этнокультурных контактов” еңбегі.Бұл еңбекте
Ресей империясының ... ... ... тың ... материалдар өте көп\7\.
Ресей империясының миссионерлік саясатын әшкерлеп,орыстандыру саясатының
терең ... ашып ... ... ... бірі ... ... ... атты ғылыми монографиясы.Бұл еңбекте патша
үкіметінің қазақ халқын ... ... ... баяндалып,қазіргі
күндегі көріністері де аталып өтіледі\8\.
Міне жоғарыда аталған осы еңбектер негізінде өз ... ... ... негізі.
1.Материалы по истории КАЗССР 1789-1828.М.,1940.Т.IY.№ 71 документ.
2.Материалы по истории ... ... ... ... ... к ... до ... Социалистической
революций)Алма-Ата:Изд-во АН КАЗ.ССР,1960.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері.
Зерттеудің негізгі мақсаты тақырыптың мәнін ... ... ... ... ... ... қойдық:
-қазақ халқының ресей империясы құрамына қосылғанға дейінгі ұстанған
діні мен діни наным-сенімдерін баяндау.
-Қазақстандағы Ресей империясының миссионерлік ... ... ... бұл ... ... негізгі себептерді ашып көрсету.
-Миссионерлік саясатты жүргізу жолдары мен сатыларын,әдіс-тәсілдері мен
айла-амалдарына ашып көрсету.
-Ресей империясының миссионерлік ... ... ... ... ... ... саясатының қазақ халқына тигізген
әсерін баяндау.
Зерттеудің хронологиялық шеңбері.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... жаңалығы.
Аталған тақырып бойынша қолда бар ... ... ... ... ... ... ... даласындағы патша үкіметінің ... ... ... ... және обьективті тарихи көзқарастарды
баяндап,тарихи талдау жасау болып табылады.
Зерттеудің практикалық маңызы.
Зерттеу жұмысы қазақ даласындағы Ресей империясы жүргізген ... ... ... ... мол ... ... үгіт-
насихаттардың жүргізілу жолдарын ашып көрсетеді.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... ... ... ... диалектикалық даму
заңдылықтары негізінде,зерттеу тақырыбымен байланысты деректер ... ... ... және ... ... ... ... тәсілмен жазылды.
Зерттеудің территориялық ауқымы:
Зерттеу жұмысы Қазақстанның барша өңірін қамтиды.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі.
I Тарау.XYIII ... ... –XIX ... ... ... ... империясының миссионерлік саясаты.
1.1.XYIII ғасырдың ортасына дейінгі қазақ халқының ұстанған діні ... ... ... ... ... көз ... сақтар,ғұндар,үйсін,қаңлы
тайпалары заманынан протоқазақтардың-тотемизм,анимизм,фетишизм наным-
сенімдеріне табынғанын білеміз.Сақтар мәдениетіндегі “аңдық стильдің” ... ... ... көрінісі.Арғы бабаларымыз жабайы діни наным-
сенімдерімен қатар,б.з.д II ғасырдан жанданған Ұлы ... жолы ... ... ... ... ... діні сықылды
наным-сенімдерден де хабары болған.
Алайда қазақ халқының арғы-тегі болып саналатын түркі ... ... ... қатар жер мен суды,Ұмай ананы қадір
тұтқан.Қытай деректеріне сенсек сиқыршыларға (бақсыларға-авт) сенген\9\.
Арабия түбегінде-ислам діні ... ... жылы ... үшін ... араб ... дін тарату жорықтарын бастаған соң,YIII ғасырдың
ортасында ислам діні ... ... да ... даласына ислам дінін
таратуда араб билеушілері алдымен әскери күшке ... ... ... бере ... кейінгі кезеңде ислам дінін таратуда араб
көпестері мен ғалымдары біраз еңбек етті.Қазақ ... ... ... ... 756 жылы ... ... ... жылы Қарахан мемлекетінің
билеушісі Сатұқ Боғра хан ислам ... дін ... ... ... ... ресми түрде қабылдануы
ол мемлекеттегі тұрғындардың бәрі де мұсылмандар дегенді білдірмейді.Себебі
бұл кезеңдегі Қарахан мемлекетінің ... ... ... табынушылықты
қолдаған оғыз және қыпшақ ... ... ... ... ... жүріп,ислам діні Оғыз,Қыпшақ мемлекеттеріне ... ... ... ... ... бұрынғы беделін
жоғалтпай,әлі де көшпелілер арасына кең таралды.Тіпті шамандық наным-сенім
Қарахан мемлекетінде тарап,ел ... екі ... ... ... ел ... алауыздықтар Қарахан мемлекетін әлсіретіп,1141
жылы Самарқанд түбінде қарқытайлардан жеңілуге әкелді.Бұл өз кезегінде осы
аймақтағы ... ... ... ... ... жылы Қарахан
мемлекетінің құлап,оның орнына Қидандардың ... ... ... найман ханы Күшліктің мұсылмандарды қудалауы,бұрынғы пұтқа
табынушылық пен неосториандық ... ... ... жол
ашады.Моңғолдар шапқыншылығы нәтижесінде 1219-1224 жылдары аралығында Орта
Азия мен Қазақстан моңғолдар қол ... ... ... ... ... ... тоқтатылады.Шыңғыс хан өзінің діни
саясатында діни ағымдарға бейтарап көзқараспен қарап,барлық діндерді бірдей
құрметтейді.Ал оның ... ... бұл ... екі ... пікір
болды.Шыңғыс ханның ұлдары Жошы мен ... ... ... ... ... шамандық наным-сенімді дәріптеушілер болды\12\.Бұл тағы да ... ... мен ... ... арасындағы күресті
қоздырады.Бұл күресте ислам діні жеңіп шықты деуге болады.Себебі 1227 ... хан ... ... ... ... Үгедей сайланды.Біздің ойымызша оның
бұл таққа келуі,тек қана оның батырлығы мен ақылдылығына ғана ... да ... ... ... ... хан ... дінінің
болашақта алатын орнын ... ұлы Жошы ... ... ... Үгедейді Шағатайдан артық көрген болу керек.
Кейін Шыңғыс хан империясы ыдыраған кезде қазақ даласында Алтын орда және
Шағатай ... ... ... ... бұл ... де ... ... наным-сенімдер қатар жүріп отырды.1347 жылы Қазақстанның
оңтүстігінде Моғолстан мемлекеті құрылып,оның алғашқы ханы ... ... ... ... ... ... бөлігінде 1242 жылы Алтын орда ... орда да ... хан ... ислам діні тарала бастайды.Ал ислам
дінінің таралуының аяқталуы Өзбек хан ... ... ... ... үшін ... ... нанымды уағыздаушылар болып
табылатын бақсыларды қуғындаған.Оның айқын көрінісін Өтеміс қажының “Шыңғыс-
нама” еңбегінде жазылған:”Өзбек хан бір күні ... сопы Баба ... ... бен ... бір ... ... қайсысы күшті екенін білу
үшін оттан өтуге бұйырады.Осы отқа ... ... сопы ... ... ... ханның бақсыларды тірілей өртеуге де
барғанын ... ... ... ... ... даласында ислам діні
шамандықтан басым түсе бастады.
Ал енді қазақ хандығы ... ... ... ... діни
саясатына тоқталсақ. Бұлардың ең ... ... ... ... бірі әз-Жәнібек хан. Ол өзінің туысы Кереймен ... 200 ... ... ... ... ... Жетісу жерлеріне қоныс аударған. Әбілхайыр хандығынан бөлінген Керей
мен Жәнібек ... ханы ... ... Шу мен ... ... ... ... Дешті Қыпшақтағы қазақтардың Жетісуға ... Орта Жүз бен Ұлы Жүз ... ... ... ... ... ... процесін жеделдетті. Жәнібек хан 1468 жылы Әбілхайыр
хан өлген соң жеке тәуелсіз ... ... ... ... ... ... мемлекеттің идеологиялық тірегі ретінде ислам дінін қолдайды\14\.
Себебі Қазақ хандығының қоластына ... ... ... ... Жәнібек ханның мұсылмандарды қолдағанын оның Әбілхайыр ханнан бөлініп
көшуіне рухани көсем діндар Ақжол ... ... ... ... ... Бұл ... біз ... ұлы Айналымға енгізген ... ... ... биі ... биді ... ... , ... мен Жәнібек сұлтанның арасында дау-дамай болуынан ... Бұл ... ... ... ... ... қолдап, Әбілхайыр ханмен күреске
шығуы діни-рухани көсемге деген құрметін көрсетеді . Жәнібек ханның ... ... ... ... таңдауына оның кеңесшісі Асан қайғының
ықпалы болған, кейбір ғалымдар Асан Қайғыны Суфи деп ... ... ... мұсылман болуына әсер етті дейді. Асан ... өз ... ... ... ... ескертіп, Жәнібекке «алысты
болжай алмайсың» деп ... ... ... ... ... құрылғаннан кейін
Жәнібек хан алдында көптеген кедергілер пайда ... 1462 жылы ... соң, ... тайпалардың бір бөлігі Жәнібекке қосылып, ... ... ... ... ... түседі. Керей мен Жәнібек осылай
Жетісуда қазақ хандығы құрылғаннан кейін шығыс Дешті Қыпшақтағы ... ... үшін ... ... ... ... ... созылған
қақтығыстар басталады. Осы жерде ... ... ... ... ... ... ... күші әсер етті деуге болады. Себебі ҮІІ
ғасырдағы араб ... ... ... ... ... ... ... Меккеден Мәдинаға қашып, кейін жеңістерге жетіп
Меккеге жеңімпаз болып кіру оқиғасымен, ХҮ ғасырдағы қазақтардың Әбілхайыр
хандығынан қоныс аударып, ... ... ... соң ... ... ... Дешті Қыпшаққа оралу ойы ұқсастығы халықты қанаттандырса ... ... ... ... ... аты Әбу ... ... ережелерін
білетін, араб парсы тілдерін оқыған, шығыс поэзиясымен сусындаған адам
екенін ескерсек, осы ... ... өз ... тууы мүмкін екені
айқындалады. Осылайша Жәнібек ханның Сырдария бойындағы қалаларды ... ... ... ... иеленген қалаларды қалпына келтіріп, оларды
қолөнер кәсіпшілілігін сауда ісін жандандыру, Түркістан жазираларында ... ... ... исламның қала мәдениетімен тығыз байланысты
екенін түсініп, қазақ хандығындағы ислам орнын көтеру үшін ... деп ... ... енді Асан ... ... «батыс саясатына» келсек, бұл жерде
Жәнібек ханның көрегендік танытып ... ... одақ ... ... ... ... ... ханның осы кезде күшейіп келе ... ... ... ... ... ... ... – Шайбани ұрпағына
қарсы шығуы, Алтын Орданың құлауы жақындап, орыс ... ... ... деп ... керек. Ал Жәнібек ханның орыстарға қарсы
шықпауының бір себебі мұсылмандардың өз ішіндегі қырқысы таусылмай ... ... ... ... еместігін сезуінде.
Осылайша, өз елінің тәуелсіздігі үшін күрес қазақ хандығынның негізін
қалап, кергесін бекітуге ат ... ... ... ... ... діни ... да ел бірлігі үшін бағытталды. Жәнібек хан 1480 жылы
қайтыс болып, ел үшін істеген ерлігін ... ... ... оған ... ат ... ... хан осылайша өз ұрпақтарының санасында қазақтың
ұлы тұлғаларының бірі ... ... ... тереңдігімен көзге түскен келесі атақты қазақ ханы Әз-
Жәнібек ... ұлы – ... хан ... ... хан ... ... үлкен
биіктерге жеткізген қайраткер ретінде белгілі. Оның тұсында елде тыныштық
орнап, халық саны ... ... Оның ... ... ... ... ... маңызы зор болды. Оның дәлелін ХҮІ ғасырда қазақ халқы –
ислам елі болды деген Ибн ... ... ... хан сопы ... болып, Бұхар шейхы Әбу Бәкір Саданың ... ... ... ... Орта Азия ... тығыз
байланыс ұстаған. Оның мысалы ретінде Қасым ханның 1512 жылы джубар шейхы
Қожа ... ... ... ... Ол көптеген діни саяси беделді
адамдар мен ... ... ... ... ... түскен. Қасым
ханның діни саясатының басты жемісі деп – қазіргі ... ... ... ... ... ... ... билік басына келгеннен кейін істеген алғашқы әрекеттернің
бірі Өзбек хан тұсында басталып, Ақсақ Темір заманында ... ... ... ... /17\. Ол осы ... ... мұсылмандық
мәдениеттің ұлттық дәстүрді өзіне сіңіріп алуына жол бермеді. Қасым хан
ұлттық ... мен ... ... ... ... ... діни ... жасағысы келді. Қасым хан ислам дінінің келелі жақтарын
алып, оның ішінде қала мәдениетіне үлкен көңіл бөледі. Ол әсем ... ... ... астанасы етті және ол Ресей жақтан келетін діни
және саяси ... сына ... ... Бұл ... ... ... ондағы мұсылмандық стильдегі архитектуралық құрылыстардың, құнды
діни кітаптардың табылуы осының дәлелі. Ол орта ... ... мен ... ... ... ... діни ... ұранын соғыста әскерлер
рухын көтеруге пайдаланды.
Қасым хан ... ... елді ... терең болашақты
болжайтын саясатты жүргізді. Оның діни саясатын талдап көрсек, ол ... ... діні ... ... ... кең ... ... ислам жеткілікті дәрежеде дамымады. Себебі көшпелі тұрмыс салты
Аллаға сиынатын мінәжат орындарын, тұрақты ... ... ... хан ... ... намаздың әр жерде оқылуын дінді
қаралау емес, керісінше діни ... ... Дін ... ... аралайтын арнайы нахшанбандийа, йасауийа
ордендерінің сопылары орындады. Қасым ханның Орта ... ... ... ... мына ... көрсетеді: Бабырды жеңгеннен кейін
(1512ж) Ұбайдолла ханнан Қасымның қызына құда түсіп елшілер келеді. Дәл ... хан ... ... бара ... Қожа Исламға Қасым хан былай
деген: «Мен қызымды сіздің елге ... ... Сіз ... ... едіңіз. Қызыма бас-көз бола жүріңіз»/18/. Осы сөздерден Қасым ... ... және оның ... ... ... ... ... дінбасылармен тығыз байланыста болғанын көреміз. Жоғарыда ... ... ... діни ... мәні ұлттық дәстүрді мұсылмандық
дәстүрге қарама-қайшы келмейтіндей етіп икемдеп, екі ... де ... ... ... ... ... Бұл ... ислам діні басты
орын алып, ұлттық дәстүрді оған ... ... ... Осы ... ... ... ... және сопылық одақтарды пайдаланды. Ол Қожа Ислам, Қожа
Нәсирәддин Ұбайдолла (Қожа Ахрам) т.б. атақты сопылардың уағызын тыңдаған.
Осы ... ... ... ... пайғамбардың ең жақын серіктері – Әбу
Бәкір, ... ... Әли ... кең таралып, олардың қазақ даласына қатысы
туралы аңыздар шығарыла бастады. Оның көрінісі Халиф Әли и Хауланның ... әл- ... ... ... ... ... ... Баба
–Ата (Ысқақ Баба) әулие туралы аңыз т.б. ұлттық ... ... ... ... жергілікті қамқоршы құдайларды жаңа атқа ауыстырып,
мұсылмандық дәстүрге жақындата бастады. Сопылық ... ... ... пірі ... – Қожа ... Йассауи шәкіртіне айналып шыға келді.
Сиыр малының пірі – ... Баба ... ... ... әйгілі түрік шейхы
деген лақап ат ... түйе ... пірі ... қара - әйгілі ислам
қайраткері Уайс әл-Карани болып мұсылман ... аңыз ... ... қызы Фатима Ұмай ананың орнын басып, әйелдер мен балалар
қамқорына айналды./19/
Әулиелерге сыйыну, ... ... ... ... ... ... ... түркітанушы Л. Н. Гумилевтің еңбектерінде көрсетілген
түркілердің тауға табынуы /20/ мен ... ... ... ел ... ... бірі ... Нұх кемесі туралы
ислам аңызынан көреміз. Ал енді әдет-ғұрыптағы исламдық және ... ... ... оған мына мысалдар келтіруге болады. Қазақ
халқында ... ... ... ... шалу ... ... ... алады. Негізінде ислам шарты бойынша құрбандықты тек Аврам
пайғамбар құрметіне құрбан айтта ғана ... Ал ... ... ... ... ... тәңірінің атына құрбандық шалған. Бұндай ... ... ... үшін мұны ... дін ... – садаха деп
атаған\21\. Осындай ұлттық дәстүрлерді мұсылмандандыру көріністері ХҮІ-ХҮІІ
ғасырларда көп болған. Бұл ... ... Г.П. ... діні ... ... ... мәжбүр болды» деп жазған. /11/
Қасым хан діни саясатын өзінің билігін және ... ... ... Ол ... аса діндарлығымен көзге түскен Моғол ханы Жүністің
қызы Сұлтан Нигар ханымды ... ... яғни осы ... ... пайдаланып династиялық неке құрған./3/ Қасым хан ... ... одақ ... ... жақтан келетін қауіпті азайтты. Маңғыттар
мен саяси одағын ... түсу үшін діни ... да ... деп есептеуге
болады. Себебі осы кездері Баба Түкті Шашты Әзіз — қазақ ... және діни ... ... ... мифтік бабасы ретінде де
көрсетіледі. Қасым хан даналығын діни ... ... ... ... ... ... /22/ ... Қасым ханның осы діни
аңызды саяси ... ... ... ... деп ойлауға болады. Қалай
болғанда да Маңғыттармен одақ Қазақ хандығының іргесін бекітті. Ал ... ... ... ... қазақ діннің қалыптасуының басы
діни аңыздар, сопылық ілімдер арқылы ұлттық дәстүрмен мұсылмандық дәстүрді
байланыстыру, бақсы-балгерлерге ... ... т.б. ... ... ... осыған тоқталып өтсек:
1. Қасым ханның кезінде қазақ хандығы бекіп ... ... ... ... ... жүргізді. Бұл туралы М. Тынышбаев : «Қасым хан саяси қуатымен
әскер күшіне қарамастан бейбітшілікті жақтады» деген/23/. ... ... ол діни ... ... исламды мемлекеттік дәрежеге
көтеріп, сонымен қатар ұлттық ... ... ... Сол үшін ол
Оңтүстік Қазақстандағы ислам орнының бекігенін түсініп, ... ... өз ... ... осы ... ... ... уағыздады. Елдің ішкі
бірлігін сақтау үшін, бақсы-балгерлерді қуғындауды тоқтатты. Осы арқылы
мұсылмандық ... мен ... ... тепе-теңдігін сақтауға тырысты.
2. Қасым хан басқарған уақытта қазақ даласына көптеген орта азиялық
сопылар шақыртылды. ... хан Қожа ... Қожа ... ... ел ... ... ... туралы аңыздар айтылды. Сопылар қазақ халқының
ежелгі ... ... ... жақсы жақтарын әкеліп, ұлттық ... ... ... уағыздарындағы мұсылман
батырларының жеңісі қазақтарды рухтандырды. Қасым ... ... ... ... ... Осылайша, ислам уағызы қазақ хандығын рухани
тұрғыдан бекітті. ... хан ... ... ... негізін қалап,
Қазақ тарихында өзінің өшпес ізін қалдырды.
Дала Ликургі деп А.И. Левшин атап өткен - Тәуке хан ... ... ... ... ... ... ... хан билеген жылдары
елде ішкі алауыздық ... ... ... заң ... дала ... жиналды. Оның осындай жемісті саясатының алтын діңгегі – ... ... ... хан ... діни ... ... ханның қазақ хандығын билеген кезеңіндегі ең басты еңбегі – «Жеті
Жарғы» заңы шығарылды. Ал Жеті ... ... ... ... ... ... екенін айқын көреміз. Бұл жеті жарғыда Тәуке ... ... ... ... ... ... ... баптар кездеседі:
христиан дінін қабылдаған адамның туыстары оның мүлкін тәркілеуге құқығы
болды. Аллаға қарсы шыққан адамды жеті ... ... оны тас ... ... ақсүйектер қатарына жатқызу, зекет төлеуді талап ету
т.б./24/ Яғни осы заңдардан көрінгендей, ... ... ... ... ... ... ... қатар Тәуке хан Түркістанды астанасы етіп,
қазақ қоғамының діни орталығы қылды. Осы ... ... ... Мекке»
атын алды. Осы аймақтағы қалалар қазақ хандығының діни саясатының ... ... хан ... ... ... ... ... де пайдаланды.
Тәукенің исламдық жасыл туы болып, бұл ту жауынгерлерді рухтандыратын күшке
айналды, кейін бұл ту 1916 ... ... ... ... Жоғарыда көрсетілген мысалдардан Тәуке ханның діни саясаты
исламды күшейтуге бағытталғанын көреміз. Ол ұлттық ... де ... ... ... ХҮІІІ ғасырдың бас кезінде мұсылмандық дәстүр
мен ұлттық дәстүрдің байланысы ... Біз бұл ... ... біле ... Осы ... қазақтардың діни сенімі туралы ол
былай жазған: ... ... ... ислам дінінің ережелерін
толық ұстамайды. ... ... ... фанатизм жоқ, бірақ
қазақтар мұсылман еместерді капір деп санайды. Қазақтар арасына ... ... ... ... ... ... арқылы таратылып тұр. Егер
бұлар болмаса олар ислам дінін ұмытып кетер еді. Қазақтар бақсы-балгерлерге
сенеді. ... ... ... ... ... Жоғарыда
айтылғандарды талдай келе, шаман сенімін ислам дінімен байланыстырып ұстау
қазақтардың көшпелі өміріне ... ... ... ... ... ... ... өшпенділік Тәуке хан заманында әдейі өршітіліп,
жоңғар, орыс, қытайлықтарға ... ... ... ... ... Ал орта ... дін басылармен байланыс оңтүстік ... ... ... діндарлығын күшейткен. Қазақ бақсы-балгерлерін қолдау,
олардың медициналық рухани құндылықтарын ... деп ... ... ... ... ... ... дәстүр Мұсылмандық дәстүрдің
құрамында болып, қазақ қоғамына зор ... ... осы ... ... ... дінінің күшеюін Тәуке ханның діни саясатының жемісі деп
түсінеміз.Осылайша қазақ хандығы 1731 жылы Ресей құрамына енер ... ... ... саналғанмен,бұрынғы шамандық наным-сенімдер халқымыздың салт-
дәстүрлерінде кең орын ... ... ... ... ... (Дар ус ... бір бөлшегі ретінде санады.
1.2. Ресей империясының қазақ ... ... ... ... мен ... жылы 10 ... күні ... хан бастаған кіші жүз қазақтары Ресей
империясының құрамына енгеннен бастап,қазақ халқы ... ... ... ... ... ... халқын Ресей империясы жүргізіп отырған
«бұратана халықтарды» шоқындыруға бағытталған ... ... ... ... те ... ... бұл саясаты қазақ халқы
әлі құрамына қосыла қоймаған уақытта басталған еді.1719 жылы Ресей Сенаты
«орыс емес ... ... ... ... жылы ... Еділ
бойын жайлаған халықтарды шоқындыруға арнайы жарлық шығаруы-ертеңгі күні
Ресей империясына отар ... ... ... ... ... да
рухани тағдырын осы саясаттың күтіп тұрғаны анық еді\26\.
Алайда патша үкіметі ашық түрде осы ... ... ... ... ... патша үкіметі әлі де құрамына толық қосылып болмаған
қазақ халқын шоқындыру саясаты арқылы ... ... ... ... ... ... ... деген оймен,толықтай қосылғанша
христиандандыру саясатымен кідіре тұруды жөн ... ... ... ... Орта Азия ... экономикалық байланыс орнату үшін
де,қазақ халқын өзіне жақындата түсу үшін де ислам ... ... ... арқылы Ресей империясының құрамына қосылу
процесін ... ... ... Екатерина II (1762-1796)-
“орыс емес халықтардың дініне сыйластықпен ... ... 1773 ... бойынша Ресей үкіметіне-мұсылман дінбасыларымен жақсы қарым-
қатынас ұстап және оларды өз саясатына пайдалану ұсынылады.Жалпы ... ... ... ... ... саясатын қазақ даласында жүргізетін
бағынышты тұлғалар ретінде қарастырды.Бұл саясатты ... ... ... және ... ... ... сонымен қатар
қазақ даласындағы орта азия дінбасыларының ықпалын ... ... және ... ... ... ... білуі қазақ халқын Ресей құрамына енгізуде делдалдық қызмет
етуге мүмкіндік берді.Бұл ... ... ... ... ... мен ... мешіттері қазақ халқына көпір ретінде
болды,тек осы көпірмен өтіп қана ... ... ... алатын
еді\27\.Екатерина II өзінің саясатының бастамасы ретінде ... ... ... ... жылы ... ... ... ерекшелігі мешіттерді қазақтармен шекаралас аудандарға салуы
болды.Осы ... ... ... ... ... ... ету әрекеті
үшін орыс жерлеріне әкеліп,орыстармен жақындастыру ... ... ... 1785 жылы 25 ... және 1787 жылы 21 ... ... көрінді.Ол өз қаулысында барон О.А.Игельстромға қазақ
руларын татар ... ... ... тапсырды.Молдалар қазақ
даласында Ресей үкіметіне тыңшылық қызмет атқарды.Яғни мұсылман дінбасылары
Ресей мемлекетінің ішкі және ... ... ... ... ... қызметі үшін олар үлкен жалақы мен ... ... ... ... ... ... ... үшін 1788 жылы 22
қыркүйекте Уфа қаласында мүфти Мұхамеджан ... ... ... діни ... ... діни ... ... даласына жіберілетін молдалардан сынақ алу,мешіттер
құрылысына рұқсат беру,мұсылман діндарларын басқару т.б ... ... ... мемлекетінің Қазақстан мен Орта Азияға жүргізетін
миссионерлік ... ... ... айналды.\28\
Ресей үкіметі 1797 жылы келешек миссионер кадрларды даярлауға ... ... ... ... ... ішінде “орыстандыру
палатасы” мен “переселенческий контораның” дүниеге келуі қазақтар арасында
мұсылман ... ... ... ... ... ... басталатынын
аңғартатын еді\29\.Осы бағыттағы ең алғашқы қадам ретінде оны ... ... ... ... ... басқару органдары қажет болды.Сол
мақсатта 1799 жылы Орынбор және Уфа епархиясы құрылды.Оның алғашқы ... ... ... ... жылы оның Духовная
консистория мен семинариясы да ... 1802 жылы ... ... ... ... орны ... Уфаға көшіріледі\30\ .Алайда
осындай дайындықтары болғанымен XIX ғасырдың басында патша үкіметі әлі ... ... ... ... ... ... ... Орынбор діни жиналысының сынағынан өткесін,Орынбор ... ... ... содан кейін қазақ даласына жіберілген.Осындай
ұзақ тексерулердің болу себебі:Ресей үкіметінің тек өзіне шын берілген
адамдарды ғана ... ... ... саясатынан туындаған еді.Себебі қазақ
даласына өтіп,патша үкіметі тапсырмаларын ... ... ... ... ие ... ... аз емес ... өңірінде үлкен бедел жиған
Қазақай бабада бұл сөзімізге дәлел бола ... ... ... ... ... этих ... правительство
назначало в степь так называемых указных ... ... ... ... не ползоались никаким влиянием среди казахов”\32\,-
деп патша үкіметі тағайындаған молдалардың қазақ ... ... ... ... қазақ даласына жіберілетін молдалар –Казан
губерниясынан және ... ... ... ... ... алынды.Себебі бұл жерлер қазақ рулары
мекендейтін жерлермен шектесіп ... ... ... мүшелеріне ислам дінін уағыздап,үстем тап ... ... ... ... ... атқарды.Ресей үкіметі
қазақ жерінде мешіт құрылыстарын салуға шек қоя отырып,бұл ... ... ... аймақтарға салды.Қазақ даласындағы Сарайшық қаласы маңында
мешіт ... ... ... ... өзені маңында мешіт салмақ
болған сұлтан Тәуке және ... ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі сылтау
етілді\33\.Бірақта 1832 жылы ... және ... ... көп ... ... ... қаласы маңында мешіт салуға қаржы табылды.Мешіттің бұл жерде
салынуы сауда нүктесі ... ... ... ... ... бұл ... бармаған.Бұл жөнінде тарихшы М.Вяткин өз кітабынан
мынандай үзінді ... ... ... ... ... ... ... правительство в конце XYIII века построило
в степи близ укрепленной линии мечети,казахи в ответ на ... к ... ... в ... біз қазақтардың орыс мұсылмандандыруына
бір жақты көзқарас болмағанын байқаймыз.Қазақ даласында ресей ... тыс ... ... аз ... ... атақты пір
Бекет атаның өзі бірнеше ... ... ... ... ... өте көп ... ресей үкіметі салған мешіттерге де барушы
қазақтар табылған.
Ресей үкіметінің діни саясатындағы тағы бір ... XIX ... ... ... ... ... ... Екатерина патша заманындағы
қаулылар ... ... ... ... ... саны анықталмаған
еді.Бұндай оқиғалардың орын ... ... ... ... ... ... мен татар-башқұрт молдаларының көбінесе қазақ
даларына рұқсатсыз кетуі еді.Бұндай ... ... ... ұзақ ... ... Бөкей ордасының билеушісі Жәңгір хан осы молдаларды ... ... ... ... діни ... келсек, ол ислам ... ... ... ... да, ... ... ғылыми тұрғыдан да оқыған зиялы
адам етуді ... Оның ... ... діни ... ... өзгертіп,
жаңаша діни оқыту жүйесін іздеді. Жәңгір хан тіпті Ш.Марджани, Х.Фаизханов,
И.Гаспринский сияқты ... ... да ... жадидтік ағартушылық
идеологиясының қалыптасу жолдарын іздестірді. Біз оны төмендегі мысалдардан
көре аламыз: Жәңгір хан билікке жаңа ... ... ... ... ... де ... еді. Бұл ... оқудың түрі балаларды молдалар оқуына беру
болды. Көбінесе бұл молдалар Бұхардан, Ташкенттен , ... ... ... ... ... еді. ... оқу ... үш-төрт айға созылып,
ешқандай жүйесіз, арнайы жоспарсыз құран сүрелерін оқытумен шектелді. Бөкей
ордасындағы ақсүйектер өздерінің жандарына ... ... ... ... ... ... ... оқытты. Бірақ осы кезеңде Ресей
үкіметінің қазақ қоғамындағы ислам дінін жағымсыз сипатта көрсету ... ... ... ... молда ретінде жіберген. Осыны көріп білген
Жәңгір ханның діни-ағарту саятатындағы ... ... ... ... ... ... мектептер ашу болды. Бұл мектептерді арнайы
оқыған, тексерілеген молдалар басқарды. Осы ... хан екі ... 1. ... ... ... ...... беделін көтеру. 2.
Елдегі білім беруді дамыту. /35/
Жәңгір ханның ... ... ... ... ... етіп
отырған әйелінің әкесі орынбор мүфтиі – М.Гусейінов және татар мен башқұрт
молдалары болды. Осылардың ... хан ... ... ... ... Астрахан мектеп-медреселеріне оқуға жіберді. ... ... үшін ... хан ... ахун ... ... ... Ахун жергілікті мешіттерді басқарып, бағыт-нұсқау беріп
отырды. ... өзі ... ... ... ... ... отырды. Осы кезде қожалардың ... ... ... ... ... ... болды.
ХІХ ғасырдың ортасында Бөкей ортасындағы әрбір руда өзінің жеке ... ... ... ... ... ... келген молдалар емес,
арнайы оқып білім алған жергілікті молдалар ... ... ... ... бұйрықтарын орындайтын адамдар еді. Хан осылайша белгілі бір
уақыт аралығында татар бұхар молдаларын ... ... ... Жаңа ... мектептерде орыс тілін, жаратылыстану пәндерін,
арабша оқытты. Бұл ... ... топ ... да білім алды. Ал
ақсүйек бай балалары көбінесе хан сарайындағы ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарында сауаттанды. Мысалға айтсақ
олардың қатарында:С. ... ... ... ... т.б. болды
/36/.
Бұл мектептерде шығыс тілдерін және ... ... ... Бөкей ордасында бұл кезеңде-38 мұсылмандық ... 400-ге жуық ... ... ... ... хан ... ... діни және пәни білім алды. Қорыта айтқанда, ... ... ... қозғалыстың басы болып, қазақ даласында ислам
рөлін күшейтуге бағытталды.
Бірақта Ресей ... бұл ... ... ... ... ... ... еді.Себебі татар-башқұрт молдалары қызметі белгіленген
межеден асыңқырап,енді тіпті ... ... ... ... ... ... бір ... ретінде Ш.Уәлиханов:Мансұров ісі деп атаған
татар ... ... ... ... қолпаштауын
келтірсе\37\,белгілі орыс тарихшысы ... ... ... 1821 ... ... Орта жүзде шәкірттер ... ... ... ... ... XIX ... орта ... қазақ даласында
мұсылмандықты қолдау саясатынан бас ... ... ... ... ... “Сібір қырғыздары туралы жарғыны” құрастырған патша
ченеунігі М.М.Сперанский былай ... сөз ... ... ... ... ... өте
оңай”\38\.Сондықтанда осы ... ... ... ... ... ... ... ұстап,бар күштерін қазақ халқын
шоқындыруға сала ... ... ... ... ... кезең еді.
II.Тарау.XIX ғасырдың ортасынан-XIX ғасырдың ... ... ... ... миссионерлік саясаты.
2.1.Ресей империясының миссионерлік саясатындағы өзгеріс.Қазақ халқын
христиандандыруға бет ... ... XIX ... ... ... қазақ даласындағы “татар
фанатизміне” қорқынышпен қарай бастады.Бұл кезеңде татар-башқұрт ... ... ... әсер ... сот ісінде-“шариғат” заңдарын
пайдалануды да Ресей үкіметіне ұсына бастады\40\.Алайда бұл Ресей заңдарын
қазақ даласына ... ... ... ... ... ... келетін
еді.Сондықтанда патша үкіметі ендігі жерде татар-башқұрт молдаларының үгіт-
насихаттары қазақ ... ... ... фанатизмін” туындатуы мүмкін деген
шешімге келді.Бұл пікірдің растығын қазақтар арасында ислам дінінің ... ... ... санының көбеюінен-ақ көреміз.Қазақтар арасынан
алғаш рет қажылыққа Нүркен бай барса,1847 жылы ... қажы ... ... ... алғаш екінші болып қажылыққа барады.Бұл
жөнінді Мәшһүр Жүсіп:1847 жылы орта жүзден-20,кіші жүзден ... ... ... ... ... бар барлығы бірігіп,қажылыққа
сапар шегіпті.Қазақ мұнан бұрын бүйтіп бас қосып қажылыққа ... кісі ... ... ... ... ... соң ... де көзге түсерлік әр таптың қасқа жайсаңы болғандықтан көргендер
таңырқапты.Бұны көріп ноғай өкілі мен сарт ... ... ... маскүптік,мен де маскүп кісімін деп,сар дәлелі бұлар-бұқар тіл,мен де
бұқар тіл кісімін депті.Мекке бастығын-шәріп,Медине ... ... ... ... мен ... бас қосып,алдарына алдырып
сұрапты:-сіздер маскүпсіздер ме,жоқ бұқар тілсіздер ме ... қажы ... ... кісі ... ... ... тіліңізді де білмейміз.Тіріміздің ... ... ... ұранды қожада.Бұны естіген меккеліктер ... жұрт ... ... деп ... ... ақтарып,шежіре
қаратыпты,таба алмапты.Бір буырыл бас сөйлепті:-бұл ... ... ... имам ... ... табылады депті.Бұны естіген Құнанбай
өз ортасынанДосжан халфені жіберіп,барған кісілер ... ... ... өрбіген екен деп,нұсқа көшіріп алып келіпті.Сонан кейін
бұл 120 кісі ... ... ... үй ... үйді ... ... ... қазақтан келген қажы осында түсетін болсын
деп,мұсылман екендігін әйгілепті\41\”-деп жазады.
Бұл оқиғада ... ... ... ... бір ... ... ... жақындаса бастауының көрінісі еді.Бірақта ресей
үкіметі бұған жол бермеуге тырысты.Енді патша үкіметі бұрыннан бергі ... ... ... ... қазақ халқын орыстандыруға бет бұра бастады.
Алдымен татар-башқұрт молдаларын ... ... ... ... ... шекаралық комиссияның мәліметі бойынша кші жүздің әрбір
дистанциясында 17-20 ... ... ... ... даласындағы
татар-башқұрт молдаларының ықпалын азайту үшін 1853 жылы ... ... ... ... ... ... ... даласына діни
уағыз жүргізу үшін өз қоластындағыларын жібермеуді талап ... 1854 ... ... сұлтандарына шекаралық кеңестің рұқсатынсыз ... ... ... тиым ... саясаттың негізгі мәні
ендігі күнде қазақ даласында ислам ... ... ... ... ... ... ... кең көлемде бастау еді.
Соған байланысты патша ағзамның басқарушы сенатқа 1810 жылы ... ... ... ... ... ... ... советнику князю Галицыну Повелеваем ... ... ... дель ... ... ... ... мәселелері Сенатқа тапсырылады.Ал сенаттың мұндай маңызды істерді
жүргізуде оларман шекаралас шамандық нанымдағы Сібір ... ... ... ... ... ... ... тәжірибелері де
болатын.Сол мақсатты орындау үшін 1842 жылы ... ... ... ... ... саясатының сенімді тірегі болды.Қазан діни академиясының
арнайы мақсатпен ашылған “мұсылмандыққа қарсы бөлімінің” тұңғыш кафедра
меңгерушісі моңғол ... ... үшін ... ... мектептерді
кадрлармен қамтамассыз етудің ордасына айналған ... ... ... бойлап ену үшін миссионерлерлердің алдына ол ... ... ... ... ... ... ... патша үкіметінің орыстандыру саясаты басталды деген сөз
еді.Ал енді ... ... ... мен ... ... ... ... уақытына тоқталсақ.
Қырым соғысынан кейін орыс ... ... ... орыс ... ... ... ... күшейту үшін өзге халықтарды
орыстандыру керек деген ... ... ... ... ... ... ... жақындастырудың, соңғыларының орысқа деген ықыласын
аударудың бір жолы орыс тілі мен ... ... ... ... ... ... кіргізу деп есептеді.Орыстандыру мемлекеттік саясатқа
айналды.Қазақ даласында мектептер мен басқа да оқу ... ... ... ... осы көрсетілген ... ... ... ... орыс ... ... әскери-
губернаторы граф ... ... өз ... басына жұмақ орнатқысы,білім бергісі,еуропа
халықтары шыққан биікке көтергісі келетін ... ... ... байқаймыз.Осы сөздің өзі ресей үкіметінің
орыстандыру саясатының бар мағынасын ашқандай.
Ш.Уәлиханов осы ... ... ... саясатында үш бағыт ұстанды
дейді.Біріншіден,халықты ақ патшаның ықпалына көндіру үшін ислам дінін,оның
фанатизмін тікелей пайдалану;екіншіден,қазақ ... ... ... ... еске ала отырып,қазақтарды христиан дініне ... ... ... айтқанда
шоқындыру;үшіншіден,қазақтың кең ... ... ... ... есепке ала отырып,ислам мен христиан дінінің ортасынан жаңа
дін-“аралық дін” шығару\46\.Осы ... ... ... үшін ... ... де ... ... 60-жылдарынан бастап Орынбор генерал-губернаторлары ішкі
істер министрілігінен “мұсылман дінбасылары” ... ... ... және
діни ұйымдарға шек қоюды сұрап лек-легімен хаттар жазады.Осының нәтижесінде
Ресей үкіметі ... ... ... қудалау бастады.Қазанда
татарлардың өзін-өзі басқару ратушасы жабылып,татар ... ... ... тиым ... жылы ... ... орталығы Қазаннан
Петербургке көшірілді\47\.
Бұл әрекеттерден басқа патша үкіметі халықты шоқынуға тарту,қызықтыру
үшін шоқынғандарды ... ... ... мен ... жазу ... түрде бекітілді.Бұл мәселенің екі жағы бар
еді.Жақсы жағы-отырықшылыққа,егін салуға әдеттену ... ... ... ... ... ... саясатын бағалай келіп
Шоқан:”христиандық тұрғыдан бұл шара ... ... ... ... аса ірі
қате болып шықты,өйткені шоқынған қазақтардың қырдан кету әдеті қазақ халқы
үшін ешқандай әсерсіз ... ... ... ... ... заңдары,бұйрықтары,т.б.) жүргізумен
қатар,рухани идеологиялық ... де ... ету ... ... ... ... өте үлкен
ченеунігі,орыстың мемлекеттік және саяси қайраткері генерал Скобелев,”Сібір
қазақтары жарғысының” авторы М.М.Сперанский ... ... ... ... ... ... Ильминский
миссионерлік кітаптарды бөгде тілдерге аударудағы мақсатын ... ... ... бөгделердің ... ... ... ... ... ... барысындағы осы жұмыстармен танысқаннан
кейін Гасфорт қазақтардың тұрмысына ... ... ... ... мен ислам дінінің арасынан “аралық дін”жасамақ болды.Бұл ... ... ... етіп,”Гасфорт діні”-деп атады дейді.Осы оқиғаларды
талдай ... ... ескі мен ... арасында бірден байқала
қоймайтын,бірақ өте ... ... ... ... ... ... Ресей үкіметі XIX ғасырдың 60 жылдарынан бастап бұрынғыдан
да бетер ислам діні мен мұсылман дінбасыларын қудалап,осы ... ... ... орыстандыруға тікелей жол ашты.Бұған дейін қазақ ... ... ... ... ... ... патша үкіметі,қазақ жерін
түгелдей дерлік өз қол астына алған ... ... ... келе ... ... тоқтатып,қазақ халқын шоқындыруға белсене кірісті.
2.2.XIX ғасырдың 60-90 жылдарындағы Ресей империясының қазақ даласындағы
миссионерлік саясаты
Ресей ... ... ... ... ... ... ... Ресей отаршылдарының миссионерлік
саясатының нағыз қызған шағы ХIХ ғасырдың 60-90 жылдарына сәйкес келеді.
1854 жылы ... діни ... ... ... миссионерлік бөлім
ұйымдастырылып,оның төрағасы болып Қазан қаласының архиэпископы Григорий
Постников,ал мүшелері болып ... ... ... ... Діни ... ұстаздары Г.Саблуков пен Н.И.Ильминский
белгіленеді.Олардың бәрі де ... ... ... ... ... еді./49/.
Бұл миссионерлік бөлімнің басты мақсаты татар,башқұрт,қазақ халықтарын
ислам дінінен бас ... ... ... ... ... ... ... отарлауға көшу ісін жеделдету еді.Осы
мақсатты жүзеге ... үшін ... ... өз ... ... қазақ
даласындағы қонысаударушыларды да пайдалануға тырысты.Жалпы патша өкіметі
ХIХ ... 20-60 ... ... әкімшілік реформалары барысында қазақ
даласындағы қонысаударушылар санын көбейтуге ұмтылып және де мұсылман ... ... мен ... ... өте ... ... ... отырды.
Бұл ойымыздың айқын айғағын 1867-1868 жылғы әкімшілік ... діни ... ... ... 6 ... ... ... ғасырдың 60 жылдары бүкіл Қазақстан территориясын өз қоластына
алып үлгерген Ресей империясы енді ешкімнене де,ештеңеден де ... ... ... ... ... ... еді.Сондықтанда болар
жоғарыда аталған реформаның 251 бабында қазақтардың діни ... ... ... діни ... ... құзырынан алынып,252 бапқа
сай Ресей империясы ішкі ... ... ... ... ... ... патша отаршылдарының 1862жылы 5шілдеде Александр II ... ... ... арасында христиан дінін тарату туралы
бұйрығын /51/ ... ... жол ... ... ... төмендегі баптары да қазақтарды ислам дінінен
алшақтатуға бағытталған ... ... 253 ... ... ... ... тиым салынса,255-256 баптарда молдаларды қоғамдық
шешіммен уезд бастығы мен ... ... ғана ... ... ... ... заңдық шешімдердің өзіде патша
өкіметінің қазақ ауылдарындағы молда санын азайтып,мұсылмандық дінбасыларды
ресей ченеуніктеріне ... ... ... ... ... ... ... жазған патша ченеуніктері 1865жылы Орынбор
генерал-губернаторы Н.А.Крыжановский ұсынған:мұсылман дінбасылары-«тұйық
сословие”,оларға ... ... ... қажет/13/-деген
қанатты миссионерлер ұранын мықтап жадыларына ұстаса керек.Кезінде ... ... орыс ... ... ... халқын орыстармен
жақындастыратын көпір деп /14/,есептегенін ескерсек,сол көпірден өтіп алған
патша отаршылдары,әрі ... ол ... ... ... 258 баптағы ендігі жерде мешіт ... салу үшін ... ... керек,260 баптағы мешіттер құрылысын салуға
арнайы қаржы жинауға тиым ... ... ... ... ... ... ... шешімдерінен көрініп тұр.
Осылайша қазақ даласындағы мұсылмандық салт-дәстүрді уағыздаушы молдалар
мен ... ... ... ... ... ... ... орыс
миссионерлері Батыс Қазақстан өңірінде өздерінің қызметін ... ... ... ... ... ... ... құрып,осы ұйымның бір бөлігі қазақ жеріндегі Түркістан
епархиясынан 1869жылы ашылады.Бұл ұйымның басты мақсаты ... ... орыс ... ... ... ... ... ету
еді.Қазақ даласындағы миссионерлер көсемі Н.И.Ильминскийдің құлшынысы
сондай өзінінің досы ... ... ... ... бір ... ... ... жақсы көруімді қоя бастадым.Енді менің
жүрегім түгелдей ... ... ... менің құбылам Қазанға
қарамай,тіке Орал ... ... деп ... ... тек ... ғана емес бүкіл Ресей ... ... ... ... ... ... байқаймыз.
Осы Ильминскийдің қолпаштауымен 1868жылы «Переселенческий комитет»
құрылған соң,миссионерлер қызметі ... ... ... қазақ сахарасында өз мақсатына жету үшін ... ... ... ... ... ... тез арада көбейту.
-епархия басшыларының христиан дінін таратуда баяу ... ... ... ... ... ... жылы ... дінінің өкілдері тілмаштары арқылы қазақтармен 2-
3әңгімелесуден артық кездесудің болмағандығын,соған орай кездесулер санын
көбейту шараларын қарастырудың қажеттігі.
-христиан ... ... ... ру ... ... ... ... қалған қазақтар солардың арттарынан еретіндігі
айтылады./57/.
Дәл осы миссионерлік ... ... ... ... ... ... ... мен жұмысшылары да қатынасты.Бірақ олардың саясатқа ептеп ықпал
еткені болмаса,бұл саясат негізінен Ресей империясының ... ... ... ... ... ... ... қазақ
даласындағы әрбір христиан-миссионер болып жергілікті халықты христиандық
таза дін ... ... ... ... ... ... бір ... келуі керек,бірақта оларды бағындыру мен
шоқындыру,бір дінге кіргізу ... ... ... ың-шыңсыз,бірте-
бірте күш қолданусыз зорлаусыз,алайда асқан ептілікпен,айламен,олардың
өздері православие дініне ... ... ... ... ... тиіс ... арам ... әшкерелейді./58/.
Осы пікірді қуаттай отырып орыс публицисті А.Солнцев «из ... ... ... ... ... деген мақаласында:
«…равнодушное ... ... к ... ... дает ... ... не ... еще в орду,так сказать,до мозга-костей и что
киргизская орда с этой ... быть ... ... ... трудов русских
миссионеров\59\»,-деп жазады.
Осы бағытты жүзеге асыру мақсатында патша өкіметі 1870жылы 26 наурызда
«орыс емес ... ... ... ... шығарады.Бұл құжат
тарихқа «Ресейдің бұратана халықтарын оқыту әдістері»деген атпен ... ... ... ... мен ... ... ... бақылауды күшейткен патша отаршылдары,миссионерлік
саясатын мына бағыттарда жүргізді деп атап көрсетеді.
-Қазақ,орыс қоныстарында ... және де ... ... ... салу
және оған халықты тарту.
-Жергілікті халыққа жаппай үгіт-насихат жүргізу және ... ... ... ... ... ... қазақ балаларына христиан діні негіздерін
оқыту./60/.
Алайда орыс миссионерлері арасында тіптен қазақ ... ... ... ... да аз ... ... орыс ... 1881 жылы П.П.Масловскийге жазған хатында ... ... ... ... оқу орны мен ... есігін ашуынан қатты шошынды.Бұны тіпті ... да ... ... құбылыс деп санаған.Ол тіпті қарапайым
халыққа таза бастауыш білім беріп сауаттандырудан да қауіптене бас ... в ... ...... и граматика совершенно излишни, а для
инородческих школ вредно и убиственно\61\,»-деп жазғанмен,ресей үкіметі өз
саясатын ... ... ... ... жүзеге асыру үшін 1880жылы 31 шілдеде
Орынбор Думасы шіркеу құрылыстарын ... ... ... ... ... және Димитриевская шіркеулерімен қатар Марининский
алаңында жаңа шіркеу салынады.Осы шіркеуде ... ... ... ісін өз ... ... ... ... қоғамы құрылады./62/.
Миссионерлік қоғамдардың үгіт-насихатын жергілікті халыққа өз тілінде
жеткізу үшін,1876жылы граф ... ... ... ... ... талқыға салған мәселе-қазақ арасына орысша хат таныту жолдары және
бұл үшін ... ... орыс ... ... ... аса ... мәслихатқа
Орынбор оқу округінің попечителі Лавровский,Қазандағы ... ... ... және ... ... ... бәрі де орыс ... қазақ тілінде
қолдануға әбден болады деген қорытындыға келеді./63/.
Енді қазақ балаларын ... ... үшін ... ... ... ... басталады.1883жылы Астрахань губернаторы Ішкі ордада
қазақтардың татар мектептерінде оқуына тиым салып,орыс-қазақ мектептерінің
санын ... ... ... ... сол жылы ішкі ... ... граф
Толстой:қазақ даласындағы мешіттер құрылысын ... ... ... ... ... салынған мешіттер мен медреселерден 20 ... ... ... уездері тұрғындарының мешіт-
медресе салуға рұқсат сұраған өтініштерін қанағаттандырмайды./64/.
Осылайша қазақ даласындағы ислам дінінің ошақтарын күйретуге ... ... өз ... ... ... ... ... есебінде: « қазіргі кезеңде Қазақстанның
ескі әдет-ғұрпы салт-санасы босаңсыды,ал жаңасы әлі құрыла ... ... ... ... өзіне діннен тіреу ... ... ... ,бірақ көпшілігінің сол дін туралы түсінігі ... ... ... ... ... ... ... кедергі жасай отырып,мынандай
босаңсып тұрған ... ... ... ... ... ... ... жазады.
Осы міндетті жүзеге асыру үшін орыс ... ... ... бірі ... 1886 жылы Ішкі ... ... болып тағайындалған соң , «что нужно для обрусения ... ... Ішкі орда ... ... мақсатындағы өз ой-
пікірлерімен,миссионерлік әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... ... үшін мектеп орыстандырудың
басты құралы» деген ұран ұсынып,қазақ балаларын көп оқытуға қарсы шыққан
Н.И.Ильминский ... ... ой ... өз ... қазақ қыздары мен әйелдерін шоқындыруға шешуші мән беріп,ал
кедей-кепшіктерді шоқындыру мәселесіне ... ... ... ... ... шын сеніммен шоқынбай,тек ... ... ғана ... деп ... ... бұл пікірі
Н.И.Ильминскийдің: «туземдік мектептерге көбінесе кедейлеген қара халықтың
балаларын алу керек,себебі олар-ислам ... көп ... ... ... ... ... ... енгізу үшін патша отаршылдары төмендегідей
жоспарда ұсынады: «қырғыздарды(қазақтарды-авт) ... ... ... ... шаралар жасау керек,атап айтқанда шоқынғандарға ақшалай
көмек көрсету керек.Соңғы ... ... ... ... дінін
таратуда үлкен табыс әкеледі./68./
Өз мақсаттарына жету үшін қандай да бір ... ... ... ... өкілдері-«стандар»,алдау-арбау,зорлық пен қиянат
көрсету арқылы Торғай облысында,Ақтөбе қаласы,Александровское,Михайловское
селоларында қазақ ... ... ... ... ... М.Подбельский,А.Искаковтар мемлекеттен ... ... ... ... ... ... ... да қазақ халқына миссионерлік ... ... өте ... ... ... ... орыстанып кетуге аз ақ қана
қалды.Дінінен айрылмағанмен,ділінен айрыла ... ... ... ... ... әсері зор болды.
2.3.XYIII ғасырдың ортасынан-XIX ғасырдың соңына дейінгі Ресей империясының
миссионерлік саясатының қазақ халқына тигізген әсері.
Ал енді ... ... осы ... ... саясатының қазақ даласына тигізген әсері ... ... ... ... қазақтардың бұған дейінгі шала
мұсылмандықтан таза мұсылмандыққа қарай ілгері ... ... ... жөнінде Шоқан Уәлиханов өзінің “сахарадағы мұсылмандық туралы”
мақаласында ислам дінінң қазақтарда қалай ... айта ... ... ... бен ... ... бола қойған
жоқ…Қазақтардың арасында әлі Мұхамедтің атын ... ... ... ... ... ... ... сахарада қос дін дәуірі
болып тұр- ... ... ... ... қол ... ... ... тек есімімен ғана мұсылман саналып,Мұхамед үмбетінің ... ... ... ... ешқашан да қабылдаған емес,бұл
қазақ даласына ... ... ... ... ... патша үкіметі алғашқы уақытта пайдаланған “мұсылмандықты қолдау”
саясаты арқылы қазақ халқын ислам ... ... ... ... ... діні ... ... түскенін қалаған.Бірақта бұл
жөнінде атақты түрколог В.В.Радлов мынадай пікір келтіреді:қазақ ... ... бойы ... ... тұтынып келе жатқанмен,бұл дін жұртшылық
санасына толық сінбеген,қазақтардағы дін шарттарын сырттай ғана ... ... ... жіберер исламның әсер күшін тежеп,алғашқы таза
түркілік сипатын толық сақтауына мүмкіндік бергенін айтуға міндеттіміз\71\.
Бұл пікірден біз ... ... ... ... ... заңдарына
сәйкес таралмағанын көреміз.Сондықтанда ресей империясының ... бір ... ... ... діні ... ... ... созуы деп есептейміз.Бір жағынан қазақтар арасында ислам дінін тарату
саясатын миссионерлік деп есептеуге бола ма ... ... ... ... ... қазақтардың арғы ата-баба діні-тәңірге табынушылық
болғанын ескеріп,ислам дінінің өзі араб ... ... ... ... ... бұл ... араб ... саясатын
жалғастыру ретінде де қабылдауға болады.Ал осы ислам дінін қолдау патша
үкіметіне неге ... ... ... ... Ш.Ш.Уәлиханов былай жауап
береді:”патша үкіметі санасы дала ауасындай ... аз ... ... ... сендіріп,өз жарлығын,әмірін “алланың”
бұйрығындай ... ... орай ... ... үкімет
мұсылмандықты қамқорлыққа алды,соның арқасында ... ... ... ... алып отыр\72 \.
Патша үкіметі Қазақстан территориясын түгелдей дерлік Ресей империясына
қосып ... ... ... ... ... ... сыбана
кіріседі.Осы мақсатқа жету үшін қазақ даласында орыс ... ... өзін ... ... ... қаазқтарға,көшпелілерден гөрі діни уағызды жүйелі түрде жүргізуге
мүмкіндік туып,қоныстанушылар мен қоңсы ... ... ... ... ... деп ... ... империядағы көп тілді бұратана халықтарды түгелдей
шоқындырып,орыстармен кіріктіріп жіберу мәселесіне шешуші мән ... тілі мен ... ... ... ... саясаты ұстанылды.Осы
мақсат тұрғысынан келіп 1869 жыыл Мәскеуде арнайы ... ... ... осы ... ... ... ... асыру міндеті
жүктелді.Әрине,патша үкіметі көп тілді ... орыс ... ... ... ... ... ... жүргізуге бағдар алғанда,бұл
істегі ең шешуші әрі ең әсері мол күш деп ... ең ... ... тәсілі қоныс аударушыларға көп үміт артылды.Осы тұрғыдан келіп 1868
жылы “Переселенческий комитеттің” құрылып,қызу іске ... ... ... жандандырды\73\.Бұл жөнінде Телжан Шонанұлы:”қазақ жеріне
орыс мұжықтарын көшірудегі көп себептердің бірі ... ... ... тесіп келе жатқан ескі мүддесінің бірі-қазақ сияқты “шала мәжуси”
халықты ... ... ... ... ... орыс поптары алдына жығып беру еді\74\,-деп патша
үкіметінің отырықшыландыру саясатының ... ... ... ... ... патша үкіметі отырықшыландыру саясатын әрі қарай
жалғастырып,орыс шаруалары мен қазақ халқын көрші қонуға ... әсер ... ... ... ... ... империясының
Ағарту министрлігі мен шет ... ... ... ... ... ... мүдені көздеген аралас мектептерге
ерекше жүктелді.Біз бұны ... ... ... ... ... оброзование на окраинах русской державы есть своего
рода духовная война,воющие стороны ... не ... ... ... арамза ойларынан білеміз.Ағарту ісін миссионерлік саясаттан бөліп
қарамаған патша үкіметі 1870 жылы 26 наурызда орыс емес ... ... ... ... бұратана халықтарын оқыту
әдістері”деген атпен тарихқа енген ресми ... ... ... ... оқытудағы түпкі мақсат-оларды орыстандыру және орыс халқымен
кіріктіру делінген\76\.Бұл заңда орыс емес ... ... үш ... ... категория бойынша,ұлт тілдерінде сабақ өз
тілінде,бірақ ... ... орыс ... оқыту талап
етілді.Екіншісінде,сабақ таза орыс тілінде ... ... ... ... ана ... айтуға рұқсат етілді.Ал үшінші категория
бойынша,сабақ тек орыс ... ... ... ... ... жылы ... ... министрі граф Толстой қазақтар үшін арабша
жазуды орыс графикасына көшіру үшін арнайы ... ... ... жазуын ығыстырып шығуы қажет деген\78\.Сондықтанда Түркістан өлкесінің
алғашқы генерал-губернаторы фон Кауфман 1880 жылы 8 ... күні ... ... жолдаған хатында қазақтарды ислам дінін терең қабылдаған
көрші халықтардан бөлек ұстай отырып,орыс жазуы негізінде оқытылатын ... ... ... ... алға ... осы тілегі көп
ұзамай-ақ 1881 жылы 28 ... ... ... ... ... ... мектептер мен шіркеу жанынан ашылған приходская ... ... ... жылы ... ... ... жарлығы
бойынша Түркістан өлкесі үшін архиерей кафедрасы ашылып,ол Верный қаласына
орнықты.Ал Жетісу губерниясында 1872 жылы миссионерлік ... ... ... архиепископ резиденциясы ашылды.Өйткені Мәскеу митрополиті
Владимир қазақтар арасында миссионерлік шоқындыру саясатын күшейтуді ... ... ... ... ... 1881 жылы ... ... балаларынан еркектер монастыры ұйымдастырылып,бұған
Мәскеу,Ташкент,Верныйдағы дін орындары арнайы қаржы бөліп,Жетісу генерал-
губернаторы Колпаковский бұл монастырды өз ... ... ... ... ... ... ... әсіресе қыздар мектебін
көп ашуға көңіл ... 1887 жылы ... ... ... соның айқын куәсі.Қыздар ... ... ... ... ... ... ... рухтағы тәрбиенің тетігін
ұстап отырған әйел-ананы шоқындыру,орыстандыру саясатының нәтижесі сенімді
әрі өнімді болатынына ... ... ... ... ... ... қазақ даласында көптеп ашылған аралас
мектептер жайлы Шоқан:”бір ... ... ... ... ... таза ... дінмен уландырады,мектептер арқылы
миссионерлік ... ... ... ... ... ... ... ешбір шындық жоқ,”фантастика мен
схоластикаға” ғана ... өз ойын ... ... ... кең ... жүргізілгендігін эпистолярлық
дерек көздерінен мол табуға ... бірі ... 1888 жылы 20 ... күні ... хатында баяндалады:”сізге
өте бір қайғылы хабар білдіруіме тура келіп отыр.Біздің Бессонов Александр
Григоревич сірә есінен ... ... ... өз ... ... ... ... алатын емеспін.Бақсам,ол оқытушылар
мектебінің 3-ші және 4-ші ... ... ... ай бойы ... мен оның парыздарын уағыздай бастапты.Бұл ... ... ... ... ... бұл әрекетін қазақтар естіп
қоймасын,нағыз бәлеге сонда қаламыз\81\,”-деп ... ... ... ... ... ... патша үкіметі өз
ойынан бас тартпай аралас мектептерді ... ... ... тағы да ... шыққан Ы.Алтынсарин В.В.Катаринскийге 1889
жылы 10 мамырда жазған хатында:”қазақ оқушыларының тағы бір ... ауыл ... ... де туып ... ... ... дәстүрін мүлде елеместен,яғни шошқа етін
асып ... ... ... ... ... ... еткізу
деседі”,-деп патша ченеунігінен бір үміт күтеді\82\.Бірақта ... ... ... ченеуніктерінің өздері де мүдделі еді.Сол ... ... ... ... ... ... ... өңірінде
христиан дінін қабылдамаған қазақ қыздарының басын арқанмен қысу,күштеп
шоқындыру әрекеттері орын ... ... ... ... ... бұл ... ... шыққан адамдарға қысым көрсетіп,өз
ойларынан бас ... ... ... ... ... ... ... қайтармақ ниетпен патшаға жолығып өз ... ... ... да ... аяқсыз қалады\84\..Сонымен қатар
Ы.Алтынсарин да ... ... ... ... ... бас ... жылы 6 наурызда В.В.Катаринскийге жазған хатында:”Орскідегі ... орын ... ... ... ... ... інжілді түсіндіргені оқыту сипатында немесе соған ұқсас
педагогика сабағында сөз ... ғана ... ... ... ... белгілі жағдайдың әсерінен ... ... ... ... мен ... ... ... аламын,”-деп
миссионерлер алдында амалсыз тізесін бүгеді\85\.Осылайша патша үкіметі
қоныстанушылар арқылы ... ... ... ... ... қол
жеткізсе,аралас мектептер арқылы қоңсы қонған қазақтарды білім береміз
деген сылтаумен шоқындыру ... ... ... ... ісін ... ... үшін ... арқылы діни
кітаптарды таратып,халықтың санасын улау қажет еді.Жалпы Ресей ... ... ... діни ... ... және сол ... ... бағындыруда ... ... ... ... ... ... ... үкіметі Ресей
ғылым Академиясының типографиясында-араб әрпімен Құран ... ... ... аралығында қайтадан бірнеше ... ... ... ... мұсылмандық бағыттағы діни кітаптарды шектеусіз
басып шығаруға рұқсат етіледі.Осы істі ... ... үшін ... ... типография ұйымдастырылады.Бұл әрекеттердің түпкі
мақсаты қазақтардың діни кітаптарға деген сұранысын ... ... діни ... ... қойып,өз ықпалын жүргізу еді.Патша
үкіметі бұнымен ғана шектелмей мұсылман дінбасыларын өз ... ... ... ... ... 12 ... ... араб
және татар тілдерінде жазылған “жер өңдеудің пайдасы туралы” деген құжат
арқылы көшпелі ... ... ... ... ... ... ... дінінің қасиетті кітаптарын шығаруға
атсалысқан патша үкіметі ... өте ... тек ... ... ... ... ғана ... кірісті.Бұл діни кітаптарды Н.И.Ильминскийдің
ұсынысымен қазақ,татар тілдерінде,бірақ орыс ... ... ... ... тиіс ... св Иоанна
Златоуста,Інжіл,Часослав т.б. болды\87\.Ильминскийдің татар,қазақ ... орыс ... ... ... ... ... ... ұрпағын өзінің ғасырлар бойы сұрыпталып тұрақтанған ... ... ... қол үздіріп
рухани мәңгүртке айналдыру еді.Патша үкіметі православие дінін уағыздайтын
қасиетті кітаптармен ... ... ... ... ... шығарумен де айналысты.Мысалға Түркістан
өлкесінде белсенді қызмет еткен миссионер Н.Г.Остроумов “Исторические и
современное значение ... ... ... ... ... народы Азии к усвоению христианской веры и ... және т.б. ... ... саясаттың бағыт-бағдарын
анықтап береді\88\.
Жалпы патша үкіметі қазақ халқын шоқындыру мақсатында ұйымдастырған
“қасиетті Гурий”ұйымы 1860-1917 ... ... ... ... 72 ... басып шығарған екен\89 \.
Ал енді осыншама еңбектену арқасында патша ... ... ... екен.Черемшанский мәліметтері бойынша Орынбор өлкесінде XIX ғасырдың
50 жылдарында халық арасында шоқынған басқа ... саны 129390 ... көбі ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов XIX ғасырдың 60-шы жылдарында казак-орыс
станцияларындағы халықтың жартысына жуығы шоқынған қазақтардан тұрады\91\,-
деп ... ... ... ... ... ... ... орындап жатқандығын көрсетеді.Сонымен ... ... 1898 ... ... бойынша-402 қазақ
шоқындырылған\92\.Қазақ халқын шоқындыруда жекелеген миссионерлерде ... ... ... Бухонь округінде қызмет еткен
миссионер Ефрем Елисеев ... ... ... аударып,100-ге жуық қазақты
шоқындырса,Торғай облысында ... ... ... ... ... 1892 жылы ... ... Николаевкадағы 21 қазақ пен 2 татарды
шоқындырдым десе,1893 жылы Торғай облысының ... ... ... ... он алты ... ... ... деген қазақ
қызын,Арақарағай болысынан 2 кісіні,Ақмола облысының Құсмұрын болысынан 1
қазақты шоқындырып,олардың аты ... ... ... ... бұл ... ... шоқындырғандығы туралы сөз
қозғамайды.Бұл жөнінде Телжан Шонанұлы патша ... ... ... ... ... ... қарындарынды
тойындырамыз деген сылтаулармен шоқындыру әрекеттерін де жүргізгенін айта
келіп,1890 жылы ... атты орыс ... ... аш ... деп ... ... мәліметтер келтіреді\94\.Бұдан біз
миссионер Соколовтың уағыздарынан гөрі аштыққа ұшыраған қазақтарды тамақ
толы қоржыны ... ... ... ... үкіметі қазақ
халқын шоқындыруда қаншама айла-тәсіл қолдансада,қазақ ... кең ... қолы ... жоғарыдағы деректерден көреміз.Жалпы Ресей
империясының миссионерлік саясаты нәтижесінде ... ... ... ... ... ... сүйене отырып олардың саны-50
мыңнан аспаған деп ... ... Ал ... ... ... 1897 жылы ... ... жалпы саны-3384000 адам болғанын
ескеріп,Қазақстандағы қазақтардың жалпы үлес салмағы-81,7 пайыз құрағанын
есепке алсақ\ ... ... адам саны ... ... ... 1 пайызына да жетпейтінің көреміз.Біз бұны қазақ халқының
дінге деген ұстамды ... ... діни ... ... ... менталитет ерекшелігімен ғана түсіндіре аламыз.
Ресей империясы XIX ғасырдың екінші ... ... ... ... ... орыстандыру мен шоқындыру саясатын қазақ халқына ағарту ісі
мен орыс мәдениетін ... деп ... ... ... ... бұл
пікірдің жүйесіздігін атақты ғалым Г.Соколдың:”орыс халқы ешкімге ... ... ... ... олар ... ... ... жүзіндейін ғана игерген еді\96\”-деген мысқылды сөзінен байқаймыз.
Қорытып айтқанда Ресей империясы қазақ халқын ... ... да ... ... ... мақсаттары түбегейлі нәтижеге жеткен
жоқ.Керісінше қазақ халқы орыстандыру саясаты барысындағы ағарту ісі арқылы
жүйелі білім алып,ақыл-ойы мен ... ... ... бір ... ... ... арам ойлы ... саясатынан,тек қана өзіне
пайдалысын ала отырып,ұлттық рухымызды сөндірген жоқ.Қорытынды.
Осылайша қазақ ... 170 ... ... ... ... ... сәйкеспейтін діни фанатизмді уағыздаған діни миссионерлердің ... ... ... ... бойы ислам дінінің ықпалында болып келсе
де,мұсылмандықты толық қабылдамаған қазақ ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің миссионерлік саясаты
айтарлықтай нәтижеге жете алмады.
Алайда өз ... ... ... ... миссионерлік саясаты қазақ
халқына зиянынан гөрі пайдасын көбірек ... деп те ... ... өз ... ... ... Орта ... дінбасыларына,кейінірек қазақ даласына өздері жіберген татар-
башқұрт молдаларына шек қойып,ислам ... ... ... ... ықыласынан тыс жәрдем етуі.Христиан дініне шоқындыру мақсатында ашылған
орыс-қазақ ... ... ... ... ... айналуы.Кейінірек
қазақ халқының мақсат-мүддесін көздеп саяси ... өз ізін ... ... осы мектептерден шыққан еді.Жалпы патша үкіметі қазақ
халқын шоқындыру ... ... ... ... ... жою әрекеті жүзеге аспай,патша үкіметінің түпкі мақсаты-
қазақ халқын орыстандыру сәтсіздікке ... ... ... ... ... ... болар Ресей империясының орнын басқан ... ... ... орыстандыру саясатын қайта бастағанда,қазақ халқына өз дінін
уағыздамай, «дін ... ... ... ұранын
көтеріп,халқымызды тілімен,ділінен айыруға тырысты.Бұл бағытта ... ... ... ... ... ... діңгегін
құлатпаса да,біраз шайқады.
Қазақ халқы азаттыққа жеткен күннен бастап,қазақ даласына тағы да ... ... ... діни ағымдар мен секталар қаптап кетті.Жалпы
XIX ғасырдағы ... ... ... саясатындағы жүргізілген әдіс-
тәсілдермен,айла-амалдарға (өз діни ғимарат ... ... ... ... тұрғындарды материалдық құндылықтармен алдап
өз қатарларына қосу және ... ... ... ... сол әдіс-тәсілдерді көп байқаймыз.
Сондықтанда біз тарихи оқиғаларды зерттей отырып,солардан сабақ
алып,қорытынды шығаруымыз ... рет ... ... ... ... ... жерде өз саясатын жүргізе бастаған өзге де миссионерлік
ұйымдардың іс-әрекетін тежеп,ұлттық рухымызды езгіге салуға жол бермеуіміз
керек
Сілтемелер:
1.Левшин.А.И.Описание ... или ... орд и ... ... ... в 5-ти томах.-Алма-Ата:Ғылым,1984.-
458с.(С.303)
3.Ильминский Н.И.Избранныя мьста изь педагогоических сочинениа некторыя
свидьния о его дьятельности и о посльдних дняхь его жизни.Казань.-
57с.(С.1892)
4.Вяткин ... по ... ... ... ... ... ... қарсылығы//Ақиқат.1997.№4;А.Байболсынова.XIX ғасырдағы Батыс
Қазақстандағы миссионерлік саясат//Ізденіс.2003.№4;Ж.Әбішева.XIX ғасырдағы
патшалық Ресейдің Қазақстандағы мисионерлік
саясаты//Ізденіс.1999.№4;Б.С.Әбенова.Патшалық Ресейдің мектеп ... ... ... ... ... ... в истории средневекового Казахстана.-
Алматы:Фараб,2000.-321с.(С.303)
7.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан в системе этнокультурных
контактов(XYIII-начало XIX вв.).-Уфа.2002.-262с.(С.99-105)
8.Мырзахметов М.Қазақ қалай ... ... ... ... ... Н.Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары.-Алматы:Жалын,1992.-86
б.(Б.57)
11.Қазақстан тарихы.-Алматы:Атамұра,1996.-Т.1.-636 б.(Б.402)
12.Нуртазина Н.Д.Ислам в истории…-С.170.
13.Утемиш-хаджи.Чингиз-наме.-Алма-ата:Ғылым,1992.-243с.(С.105)
14.Нуртазина Н.Д.Ислам в истории…-С.202.
15.Фазлаллах.Ибн Рузбихан Исфахани.Михман наме-ий Бухара.-М.:Наука,1976.-
293с.(С.63)
16.Абусейтова М.Х.К ... ... ... ... ... ... ... Н.Д.Ислам в истории…-С.210.
19.Қазақстан тарихы.-Алматы:Атамұра,1998.-Т.2.-638 б.(Б.599)
20.Л.Н.Гумилев.Көне түркілер…-Б.73.
21.Снесарев Г.П.Реликты домусульманских верований и обрядов у узбеков
Хорезма.-М.:Наука,1969.-375с.(С.266)
22.Дулати М.Х.Тарихи-Рашиди.-Алматы:Санат,1999.-656с.(С.324)
23.Тынышпаев ... ... ... Н.Д.Ислам в истории…-С.217.
26.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.102.
27.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.109.
28.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.109.
29.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.17.
30.Байболсынова А.XIX ғасырдағы….-Б.9.
31.Оралмағанбетов Ж,.Есмағамбетов М.Аңыздар мен ... ... ... ... ... ... Казахстан…-Б.110.
34.Вяткин М.Очерки по…-Б.324.
35.Зиманов С.Россия и Букевское ханство.-Алматы:Ғылым,1982.-237с.(С.137)
36.Зиманов С.Россия и Букевское…-С.147.
37.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай және Абай дін туралы.-Алматы:Қазақстан,1988.-
317 б.(Б.27)
38.Левшин ... ... ... ... ... шежіресі.-Алматы:Жалын.1993.-76 б.(Б.10-11)
42.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.107-110.
43.Байболсынова А.Қазақстандағы…-Б.9.
44.Есмағамбетов К.Қазақтар шетел әдебиетінде.-Алматы:Атамұра-
Қазақстан,1994.-240 б.(Б.68)
45.Бекмаханов Е.Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында.-Алматы:Санат,1994.-
416 б.(Б.35)
46.Ғабдуллин ... ... ... Б.Шоқан,Ыбырай…-Б.43.
49.Омаров Ә.Қазақстандағы ағарту ісі және патша өкіметінің отарлық саясаты.-
Алматы:Санат,1997.-169 б.(Б.16)
50.Зиманов С.З.Материалы по истории политического ... ... ... ... ... по…-С.112.
53.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.112.
54.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.103.
55.Зиманов С.З.Материалы по…-С.341.
56.Мырзахметов М.Қазақ ... ... ... ... ... ... ... жолы-миссионерлік//Қазақ тарихы.-2000.-№6.-19-
20 б.
61.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.40.
62.Байболсынова А.Қазақ қалай…-Б.11.
63.Ж.Әбішева.XIX ғасырдағы патшалық Ресейдің Қазақстандағы миссионерлік
саясаты.//Ізденіс.-1999.-№4.-46 ... ... ... А.Қазақстандағы…-Б.11.
66.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.51-53.
67.Нуртазина Н.Д.Ислам в истории…-С.225.
68.Материалы по истории КазССР(1789-1828)М.:Наука,1940.Т.IY.
№71 документ.
69.Әбішева Ж.Патшалық…-Б.47.
70.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай…-23бет.
71.Радлов В.В.Алтын сандық.Құрастырған:С.Қасқабасов.Алматы: Ана-тіл,1993.-
256 б.(Б.17)
72.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай…-Б.24.
73.Байболсынова ... ... ... тағдыры.Алматы:Санат,1995.-224 б.(Б.104)
75.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.31.
76.Қарасаев Ғ.Рухани отарлау…-Б.29.
77.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.29б.
78.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.110.
79.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.31.
80.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай…-Б.34.
81.Алтынсарин Ы.Таза бұлақ.-Алматы:Жазушы,1988.-317 б.(Б.305)
82.Алтынсарин Ы.Таза ... ... ... ... киіз ... тарихы.//Қазақ әдебиеті.-1988.24 маусым.
85.Ы.Алтынсарин.Таза бұлақ…-Б.311.
86.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.112бет.
87.Ильминский Н.И.Избраннья…-С.5б.
88.Мырзахметов М.Қазақ қалай…-Б.48.
89.Султангалиева Г.С.Западный Казахстан…-С.113.
90.Байболсынова А.Қазақстандағы…-Б.10.
91.Ғабдуллин Б.Шоқан,Ыбырай…-Б.37.
92.Қарасаев Ғ.Рухани отарлау…-Б.39.
93.Мырзахметов М.Аталған еңбек.,34бет.
94.Шонанұлы Т.Жер тағдыры…-Б.105.
95.Қазақстан тарихы.-Алматы:Атамұра,2002.-768 ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
“xvii-xix ғ.ғ. орыс-қытай қатынастары”32 бет
Миссионерлік әдебиеттің қазақша аудармаларының тілі20 бет
Delphi бағдарламалау ортасына сипаттама48 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғ. Қазақстан17 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь