Мәдени даму мен теориялар

Дербес қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы (XV ғ.) ел ішіндегі және оның айналасындағы жағдайды күрделендіріп жіберді. Шыңғыс хан империясы келмеске кетті. Оның қирандыларына жаңа мемлекет құру қиынға түсті. Осы тұста, бірінші бөлімде аталған Асан қайғы бабамыздың қазақ мемлекетінің рухани тәуелсіздігін оның территориялық дербестігін сақтап қалу бағытындағы әрекеттерінің мәдени маңыздылығына аз-кем тоқталайық. Тарих дамуы енді басқаша әлемді қазақ даласына алып келе жатты. Бұл сауда-саттық әлемі еді. Құндылықтар өзгеріп жатты, құндылықтарға көзқарас та өзгеріп жатты. Көшпелілер даласында жаңаға ескінің қозғалмастай принциптері орын бере бастады Дәстүрлі рухани құндылықтардың өзі айырбас затына айналды. Бауырлас түркі халықтары қоштасып жан-жаққа кетіп жатты Тағдырлар мен болашаққа деген үміттер үзіліп жатты. Европа Жаңа әлем табалдырығына жан таласа ұмтылыста болса, Еуразия өзі өткен соңғы рухани-мәдени даму тұрғысынан қорытындылау қажеттілігіне кездесті. Бұл мыңжылдықта түрік патриоты Тоны көк (VII ғ.), күй атасы Қорқыт (VIII ғ.), ойшылдар: Әл-Фараби, Әл-Жауһари, Ж.Баласағүн, М.Қашқари, әулиелер: Арыстанбаб, А.Яссауи. С.Бақырғани, жыршы даналар: Жамал, Қарши, Хисамиден, Аталық, Сыпыра, Майқы би (XIII ғ.) және басқалары керемет дала, өркениетінің моделін жасап, келер ұрпаққа оны аманат еткен еді. Енді, міне жаңа тарихи-мәдени кеңістікте, осы тарихи-рухани құндылықтардың негізгі жетекшілерін, жаңа мәнмен алға дамыту қажеттіліктерін тарих осы Асан бабамыздың «иығына» жүктегенді. Абыз Асан көшпенді кеңістіктің жер кезген ойшылының классикалық типі. Бұл кезеңде салт атты, көшпелілер өркениетінің жұлдызы көмескелене түсіп, өмір бұрын-соңды белгісіз болып келген, қөзқарас шептеріне негізделген қарым-қатынастың жаңа принциптерімен нормаларын негіз етіп ала бастады. Жаңа құрылықтар, ескіні зерделеудің жаңа жолдары мен әдіс-тәсілдері ашылып жатты. Әлемнің әрбір жеріңде жаңа құрылымдар, мемлекеттер, одақтар мен этникалық қоғамдастықтар пайда бола бастады. Бұған сол кезеңнің әлеуметтік және рухани тәжірибиесін ойына сіңірген Еуразия құрлығы халықтарының этникалық тарихы үлгі бола алады. Яғни көшпелілер даласында мәдениеттер мен өркениеттердің ауысуы жүзеге асып жатты. Қазақ деген атаумен жаңа тарихи санаға бет бұрған халықтың рухани көлемі ретінде Асан қайғының «жүгі» ауыр еді. Себебі бос қалған Еуразия кеңістігін руханилықпен толтырып қана қоймай, қазақ этникасының идеялық бірлігін қамтамасыз етіп оны қорғап қалушы міндеті де Асанға жүктелгенді. Сондықтан Асан қайғы философиясының негізін: адамгершілік, мейірімділік, патриотизм, имандылық, сезімталдық, отансүйгіштік тағы басқа моральдық құндылықтар жүйесі құрады. Халық іргелі мақсаттарға бет бұрып оған жақындау үшін гуманистік идеяларды жүзеге асыру қажет болды. Асан ұсынған мәдени құндылықтар мен қатар ұлан байтақ жерге ие болу аманаттарын қазақ хандары абыроймен орындап отырды. Ноғай мен қазақтың айырылуынан үзілген салт-дәстүрлер қалпына келе бастады. Бұл процесс өте баяу жүрсе де, табандылық пен ауыз бірлікпен ерекшеленді.
        
        Мәдени даму мен теориялар
Дербес қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы (XV ғ.) ел ішіндегі және
оның айналасындағы жағдайды ... ... ... хан ... кетті. Оның қирандыларына жаңа мемлекет құру қиынға ... ... ... ... ... Асан ... ... қазақ мемлекетінің
рухани тәуелсіздігін оның территориялық дербестігін сақтап қалу бағытындағы
әрекеттерінің мәдени ... ... ... ... дамуы енді
басқаша әлемді қазақ даласына алып келе жатты. Бұл сауда-саттық әлемі ... ... ... ... ... та өзгеріп жатты.
Көшпелілер даласында жаңаға ескінің ... ... орын ... ... ... ... өзі айырбас затына айналды. Бауырлас
түркі халықтары қоштасып жан-жаққа кетіп жатты Тағдырлар мен ... ... ... ... ... Жаңа әлем табалдырығына жан таласа
ұмтылыста болса, Еуразия өзі ... ... ... даму ... ... ... Бұл ... түрік патриоты Тоны
көк (VII ғ.), күй атасы Қорқыт (VIII ғ.), ... ... ... ... ... ... А.Яссауи. С.Бақырғани, жыршы
даналар: Жамал, Қарши, Хисамиден, Аталық, Сыпыра, Майқы би (XIII ғ.) және
басқалары керемет ... ... ... ... ... ... оны
аманат еткен еді. Енді, міне жаңа тарихи-мәдени ... осы ... ... ... ... жаңа мәнмен алға дамыту
қажеттіліктерін тарих осы Асан бабамыздың «иығына» жүктегенді. Абыз ... ... жер ... ... ... ... Бұл кезеңде
салт атты, көшпелілер өркениетінің жұлдызы көмескелене ... өмір ... ... ... келген, қөзқарас шептеріне негізделген ... жаңа ... ... негіз етіп ала бастады. Жаңа
құрылықтар, ескіні зерделеудің жаңа ... мен ... ... ... әрбір жеріңде жаңа құрылымдар, мемлекеттер, одақтар мен
этникалық қоғамдастықтар пайда бола ... ... сол ... ... ... тәжірибиесін ойына сіңірген Еуразия ... ... ... үлгі бола ... Яғни көшпелілер даласында мәдениеттер мен
өркениеттердің ауысуы жүзеге асып жатты. Қазақ деген атаумен жаңа ... бет ... ... ... ... ретінде Асан қайғының «жүгі» ауыр
еді. Себебі бос қалған Еуразия кеңістігін ... ... ... ... ... ... бірлігін қамтамасыз етіп оны қорғап
қалушы міндеті де ... ... ... Асан ... ... ... ... патриотизм, имандылық, сезімталдық,
отансүйгіштік тағы басқа моральдық құндылықтар жүйесі құрады. ... ... бет ... оған ... үшін ... идеяларды жүзеге асыру
қажет болды. Асан ұсынған мәдени құндылықтар мен қатар ұлан ... ... ... ... ... хандары абыроймен орындап отырды. Ноғай мен қазақтың
айырылуынан үзілген салт-дәстүрлер қалпына келе бастады. Бұл ... ... ... де, табандылық пен ауыз бірлікпен ерекшеленді.
XV-XVII ғғ. қазақтардың үйлер салуы, көркем-өнерлік кәсібімен халық
ауыз ... ... ... ... ... ... берді.
Қазақ хандығының орталығы Сығанақ үлкен мәдени орталық болды. Кейін
ХVІ-ХVIII ғғ., Түркістан қаласы ... ... ... ... қазақ
хандарының рухани ордасына айналған болатын. ... ... ... ... ... ... ... дәуірлерде сәулет өнері дамыды. Түркістан, Сауран,
Сығанақ, Отырар, Саройшық қалаларында кесенелер мен хан ... ... ... ... мен ... ... ою-өрнекетерімен
қоса ұлттық болмыстың нақыштарымен көркемделді.
Үй кәсібі мен өнер ... көне ... ... ... ... ... Киіз үй ... нәзік те әсем оюланған
заттары, кілемдер, киіздер, кестелер, ... ... ... ... әшекейлер халықтың материалдық мәдениетінің жоғары деңгейін ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде шежіре түрінде
қалыптаса бастады. Бұл кезде қазақ даласына кең ... ... ... ... ... маңызы жағынан кеңейіп, жергілікті ауыз әдебиетімен
үйлесімділік ырғақта болды. Әсіресе, бұл құбылыстардың қайшылықтары мен мән-
мағынасын ... ... ... ... ... ... күннің
тұтылуы, жыл мезгілдерінің ауысуы қуаңшылық, су тасқындары, дүлей дауылдар,
нөсер жауындар, найзағай ... және т.б., ескі ... - ... тұстарынан халық санасын ажыратып, жаңа пайымдаулар тудыруға
бағытталды. Яғни, бір құдайлық сенімге келу ... ... ... ... ... ... ... «өзіндік жергілікті» тәңіршілдік сенімі ұзақ
уақыттар бойы сақталып, келе-келе ол Алла ... ... ... ... бойы ... мал ... ... халық сол өмірді
талаптарына сай келетін рухани қажеттіліктер, қалыптастырды. ... ... ... дүниеге деген көзқарастардың идеялық
мәнділігіне зер салып ... ... ... ... ... -
үкінің тұяғы, бөрінің тісі, т.б.); жандандыру (анимизм - кісі киік, ... шөл ... мал ... ... Ерен ... ... т.б.); ... тірі санау (гилозоизм); жөне ... ... ... ... ... ... дарыту»: кейіптендіру; адам мен дүниенің шығу
тсгіне тотемдік сипат тағу секілді мифтік түсініктер мен ... енді ... ... ... ... жаңа ... орын беріп, кей| тұстарда
олар трансформациаланып отырды. Уақыт өте келе ... ... ... ... даму ... ... ... оны мәдени жіктерге
бөлуге мүмкіндік берді. Айталық, затты дүние-оған ... ... ... ... - (адам, ру, халық, қоғам), рухтар әлемі - (тәңір, құдай,
жаратушы ие, әруақ, әулиелер) болып ... ... ... мен ... ... өріс алды. Қазақы мәдени танымда осыған сәйкес уақыт пен
кеңістікте өз ... ... ... ... ... ... ... ағымына
реттілікпен қосылып біртұтас қалыпқа түсті.
Уақыт өлшемі сапа болса, кеңістік өлшемі – мәңгілік саналды. ... ... ... жүйесі оның тылсымдық тұстарына төтеп ... ... (жұт) ... ... ... ... оған ... руханилықты да анықтап берді. Ежелгі ... ... ... ... ... бері келе ... мен ... мақал-
мәтелдер, ән мен өлеңдер әрбір жаңа ... ... ... ... ... мен ... қорытып-дүниені рухани-мәдени игерудің
логикасы ретінде танылды. Міне қалалық өмірден, далалық өмірі басым болған
көшпелі қазақ, өзінің тіршілігінің ... ... оның ... ... қып ... ... ... ХV-ХVIII ғғ. қазақ халқының мәдени тарихында
жыраулардың шығармалары ... ... мұра ... ... Жырау қазақ
қоғамының әлеуметтік қайшылықтарын ... ... ... ... ... ... ... жолмен өрістеуіне ықпал
жасайтын тұлға. Асан қайғыдан бастау алатын жыраулық мектептің ... ... ... (XV ғ.), ... ... (ХV-ХVІ ғғ.), Кетбұға
(XIII г.), Сыпыра (XIV ғ.), Доспанбет жырау (XVI ғ.), Жиенбет ... ... ... (XVII ғ.), Ақтамберді кырау (ХVII-ХVIII ғғ.), ... ... г.), ... жырау (ХVII-ХVIII ғғ.).
Қазтуған, Доспамбет, Ақтамберді шығармаларында қазақ батырларынының
қаһармандық, патриоттық рухтары анық ... - ... ... ... Айта ... ... ... даналары Әл-Фараби,
А.Яссауи, Ж.Баласағүн, М.Қашқари, А.Иуінеки т.б., ... ... ... ... мен ... ... анықталып, ал өздері
бөлек әрі философ, әрі шешен, әрі астроном, әрі математик т.с.с, ... құра ... Сол ... XV ғасырдан бастап, өзінің тарихи ... ... ... қоғамның дамуына байланысты түрленіп, ... ... ... тек ... ғана ... ол шешен (оратор), ақын, дана, би,
саясаткер, ... ... ... ... шеше ... ... ... философияның шеңберінде бой көтерген үрдіс-шешенді өнер
айрықша мәдени құбылыс түріне жатады. Шешендік сөз ауыз ... ... емес ол ... ... ой байламы, жарық әлемді рухани қамтудың түрі,
яғни адам мен қоғам, табиғат арақатынастары туралы басжаулар, ... сөз ... ойды ... ... ... ... сөз шеберлерінің көш
басында әйгілі Жиренше шешен тұрғаны белгілі. Ойды оймен қузалауға ... ... аяқ ... жаңа ой ... бейім тұрған. Бұл ұлттық
танымдағы мәдени ерекшеліктің өзі де бірнеше салаға бөлінеді.
Шешендік сөз ... ... ... ... орны.
Шешендік сөздің мәдени сипаты.
Шешендік сөздің құрылысы.
Шешендік арнау.
Шешендік толғау.
Шешендік дау.
Шешендік дәстүр.
Шешендік мектеп.
Қазақ ... ... ... ... ... ... оның рухани
бірлігіне, тұтастығына ықпал еткен мемлекет қайраткерлері мен ойшыл, дана-
шешендері: Қорқыт, Әл-Фараби, сопы-шешен ... ... Аяз ... би, Алдар көсе, Жиренше есімдері халық санасында парасат ... ... Жеке ... ... ... ішкі және ... ... тиісті мұрат-мақсаттарына жетуіне себеп
болып, сыртқы жаулардың арам пиғылды саясаткерлердің құйтырқы әрекеттерінен
қазақ хандарын сақтандырып отырған билер өте көп ... ... ... ... Төле би, ... би, ... би, Бекболат би,
Бәйдібек би, Ер Жәнібек би, Тарақты, Тұяқ би және т.б.
Шешендік өнер ... даму ... ... ... ... ... парасат, шешендік ақыл, шешендік сын, шешендік нақыл, шешендік
жұмбақ. Ал би болса қазақ ауылының, ... бір ... әділ ... ... ... Би ... қатынастардағы құқықтық қайшылықтарды, даулы
мәселелерді қоғамда қалыптасқан шынайы зандылықтар тұрғысынан қарастырушы
тұлға. Сол себепті ... сөзі мен ... өнер бір ... ... ... ... мен шешендер сөздерінің ара жігін ажырату
қажеттілігі қазақ ... ... ... ие ... ... те ... өрісі кең, ықпалы мол жоғары мемлекеттік ... ... ... өссін десең,
Кекшіл болма-
Кесапаты тиер еліңе.
Елім өссін десең,
Өршіл болма-
Өркеніңді өшірерсің
Басына іс ... ... ... ... ... жоқ ... бол ... күндерде өзі келер қасыңа.
Бүгін сағы сынды деп,
Жақыныңды басынба!
деген ... өмір ... ... ... ... ... адамгершілік ілімінің қағидалар күйесінің пайымдаулары түзіліп,
теориялық тұжырымдаманың үлгісі берілген. (Ел аузынан. А. 1989. 46 б.). ... ... ... ... ... ... менмендікке, өзімшілдікке мәдени сын ағылып отырған:
«Ойлының алдында көкірек керме,
Қайғылының алдында ... ... ... ... жазасына қалма! ».
Би-шешендердің жоғарыда айтылған жүйелі арналарға бөлінгенін ... ... ... ... шешендік мектептің ерекше мәдени
құбылыстар ретінде, әлеуметтік күшке айналғаны дәлелді ... ... ... ... ... ғажап шешімдерін тауып беріп
отырған.
Поэзия тілін ой ығына бағындырған би-шешен, ... әлем ... ... ... құбылыс.
Әділеттілікті жырлаған әйгілі қазақ билері: Төле би (17-18 ғғ.),
Қазыбек би (17-18 гғ.),Әйтеке би (17-18 ғғ.) ... мен ... ... ... әділ баға ... ... ... рухтандырып
отырды.
Фольклорлық мәдениеттегі ендігі бір арна, ол ... ... Ақын ... ... ... қатынастарды реттеуге,
дамытуға араласқан. Ақынның ойлау мәдениетінің негізін - адам ... ... ... өмірдің қиын кезеңдерінде адам өзінің адамгершілік болмысын
сақтап қалу мәселелері құрайды. ... оның мәні -| ... өмір ... саяды. Адамның өмірдегі мұраты мен мақсаты, бақытқа жетудің
жолдары мен принциптері, өзін-өзі бағалау мен жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... зорға санар,
Бір өзінен басқаны томен болар десе
Шәкәрім: Адамшылық іздесең бұл жолға түс,
Алдау қалма біреуге қиянат-күш.
Жетілсең де жемтік жеп ел ... ... ... - таза жұмыс.
Ауыз әдебиетімен қатар, жазба мәдениеттің де дамуы орын алды. Қазақтар
ежелгі дәуірлерде көне түркі жазуын, бері ұйғыр жазуын, оғыз-қыпшақ ... ... діні ... ... араб жазуын XX ғасырдың 30-40 ... ... XV-XVI ғғ. ... алу ... діни ... ... да,
ақсүйектік білімдер де оқытылды. Араб, парсы, түркі ... ... ... ... Көне ... тілі (көне қазақ тілі) Алтын
Орда, Ақ Орда (ІЗ-15 ғғ.) дәуірлерінде ресми тіл ... ... ... ... ... ... ... сөздігі «Кодекс куманикс»- тіл жазуының
құнды мәдени ескерткіші болып саналады.
Қасым ханның «қасқа жолы», Есім ханның ... ... ... ханның «жеті
жарғысы» - қазақ хандарының заңдар жинағының қолжазбасы болған. ... ... ... тұр. ... - XVI ... тарихи шығармасы.
Авторы Өтеміс қажы. Қолжазба мәтіні Ташкентте сақтаулы тұр. Қадырғали
Жалаиридің ... ... ... ... жинағы) еңбегінде
ерте кезден қазақ даласын мекен еткен, қаңлы, жалайыр,қыпшақ, ... ... ... және ... ... ... ... берілген. Бұл ғалымды қазақтың жазба мәдениетіндегі ... ... деп ... ... негіз бар.
XVIII ғасырдың сондай-ақ белгілі айтыскер ақындар қатарына ... ғ.), ... (18-19 ғғ.), Шал ақын (18-19 ғғ.) ... ... ... ... (1668-1781) болып саналады.
Ай, заман-ай, заман-ай,
Түсті мынау тұман-ай.
Істің бәрі күмән-ай!
Әлемді түгел көрсе де
Алтын үйге ... ... ... арылап,
Ай нұрын ұстап мінсе де,
Қызыққа тоймас адамзат!- деген Бұхар үлкен ойшыл-философ ... ... ... ... ... ... ... екенін
байқаймыз.
Қазақ жазба шежіресінің бастауы Жамал ... ... ... ... оғыз-қыпшақ-қарақан шежіресін жазды. 13-18 ғғ.
қамтыған «Нисабнама қазақ»-(Қазақ ... ... ... ... ... күні ... архивтерінде сақтаулы тұр. 18-19 ғғ.
бірнеше шежірелік ... ... ... хан ... ... «Ұлы жүз шежіресі», А.Нияздың «Ұлы |Жүз ... ... ... Кіші жүз ... т.б. Осы ,дәстүр XX ғасырда жалғасын тапты. Шәкәрім
Құдайбердіұлының «Қазақ ... (1911 ж), ... ... ... ... Н.Наушыбайұлының «Қазақ пен түрікпен шежіресі», М.Тынышбаевтың
«Қазақ шежіресі» - ... ... мәні бар ... ... ... өсиеттерін, қағидаларын қамтитын
шежірелік деректер, ғылымның, мәдениеттің дамуына зор септігін тигізетін
мәдени ... ... ... ... оның ... қазақ мәдени философиясының көрінуі
жоғарыда аталған поэзиямен бірге музыка саласында (ән-күй) болды.
Құлақтан кіріп бойды алар,
Жақсы ән мен ... ... ... ой ... ... ... сүй.
Абай өлеңі, қазақтың өнерді жан азығы етіп ардақтағаны бейнеледі.
Қорқыт ... ... ... бұл ... ... тарихын
мәдениеттанушы, ғалым Тарақты Ақселеу 5 кезеңге ... ... ... VIII ғ.- б.з. VI ғасырды қамтыды. Бұл дәуірлерден: «Қос
мүйізді Ескендір», «Көк төбет», «Көк бөрі», «Аққу», «Сарын», «Өгіз ... ... ... ... ... ... VI-XII ғғ. Қорқыттың «Абыз толғауы», «Саймақтың сары өзені»,
«Балжынгер» - күйлері.
III ... XIII-XVI ғғ. ... ... ... «Шора батыр», «Әмір
Ақсақ», «Қамбар күйі», «Ақсақ құлан», «Ел айырылған», «Сағыныш» - ... ... ... ... ахуалын білдіреді.
IV кезең XVII-XVIII ғғ. Тарихи оқиғаларды, нақтылы тұлғалар өмірін
суреттеген бұл кезеңдердің ... ... ... үшін күрескен рухын
бейнелеген. Олардың ең бастылары: «Елім-ай», «Қаратаудың шертпесі», «Қалмақ
биі», «Беласар», ... қара ... ... Абылайдың «Қара
жорғасы» - деп аталады.
V кезең: ХVІП-ХХ ... бас ... ... шығармалар. Бұл
кезеңде: Байжігіт, Боғда, Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, ... ... ... Аққыз, Сүгір, Махамбет, Дина Нүрпейісовалар ... ... ... ... ... мәні бар ... ... көтерді», - деп жазды Т. Ақселеу (Т. Ақселеу. Күй ... ... ... ... қыл ... ... ... ысқырық, қос сырнай,
саз сырнай, керей, шертер, даңғара, домбыра, жетіген, қоңырау, ... ... ... Ақан, Үкілі Ыбырай, Жаяу Мұса, Мұхит әнші ... ... ... ... ... ... қайта жаңғыртып отырды.
XX ғасырдың музыка саңлақтарына: Е. Брусиловский (1905-1981), ... (1934), ... ... ... - т.б. ... ... ... 1944 жылы Алматыда Құрманғазы консерваториясы ашылды.
М. Төлебаев әйгілі «Біржан - ... ... ... ... Л. ... Рахмадиев, Н. Тілендиев, Ш. Қалдаяқов, Ә. Бейсеуов, Е Хасанғалиевтің
музыкалық шығармалары халықаралық мәдени ... ... ... даму ... биіктетті.
Қазақ өнерінің рухани құндылықтарының әлем халықтарына таныстарған
әншілер: Е. Серкебаев, К, ... ... Б. ... ... сынды өнер саңлақтары болды.
ХVІП ғасырда (1731 ж.) Кіші жүз Ресей құрамына өз еркімен ... үш ... ... әйгілі Абылай хан (1711-1781) терең ойшыл,
саясаткер, тарихи тұлға ретінде ... ... ... Ел қорғаған
Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай,Сырым Датұлы, Махамбет Өтемісов, ... ... ... ... ... ... халық жадында
ұлттық рухты жоғары көтерген халық батырлары болып ... ... ... ... ... ... ... жауыздығын әшкерелеп, Кіші жүздің Ресей қол астына өтуіне
наразылық білдірді.
XIX ғасыр Ресей ... оның ... ... ... ... «алтын
ғасыр» деп аталады. Қазақтардың ... ... ... ... өте ерте ... ... Саясаткерлер, миссионерлер, елшілер
сауда-саттық жасаған купецтер, діни - ... ... ... тек Ресей
жағынан ғана емес, Қытай, Индия, Таяу Шығыс, ... ... ... ... бастады. Бұл бүкіл тарихи дамудың әлеуметтік заңдылықтары
болатын. Мәдени даму ашық жүйе ... ... ... ықпалдасуы,
алмасуы, бір-біріне сіңісуі мәдениеттің жалпылама заңдылығына жатады. Міне,
осындай мәдени тоғысулардың нәтижесінде ... ... ... ... кеңейіп, түрлері өзгеріске ұшырады.
Қазақ халқының көрнекті ойшыл ғалымдары мен ... ... ... Ыбырай Алтынсарин (1841-1889), Абай Құнанбаев (1845-1904),
Шығыс - Батыс халықтарының рухани ... ... ... ... ... ... іздері», «Қашғария туралы жазбалар»,
«Даладағы мұсылмандық туралы» - атты ... ... ... ... ... халқының мәдениетімен таныстырып қана қоймай, еларалық мәдени
байланыстардың нығаюы мен дамуына ... үлес ... ... Белинский, Герцен шығармалары терең білген ... ... ... ... мәдени - саяси,
білім - ... ... ... пікірлер алмасып тұрған. Батыс
елдерінің көркем шығармаларының мазмұнды тұстарын орыс тілі ... ... сол ... оқып үйренуге көп көңіл бөлген.
Қазақ мәдениетінің көрнекті тұлғасы Ыбырай Алтынсарин қазақ ауылында
кедей-шаруа балаларына хаттануды үйретуді өзінің ... ... ... ... ... ... шарты»-деп аталады. И.Крылов,
Л.Н.Толстой шығармаларын қазақ ... ... ... ... орыс ... ... оқу құралдарын жазды. Халық ауыз әдебиетін, әдет - ғұрпын
зерттеген ғалым ретінде белгілі болды. ... ... ... ... ... ... ... қызмет еткен ұстаз ретінде
ұрпақтар санасында ... ... ... ... ... Абай болды Абайдың адамға,
қоғамға, мемлекетке, дінге, білім менен ғылымға деген көзқарастары, ... ... озық ... ... тарих, әдебиет, таза
философиялық шығармаларын танып - ... ... ... ... Сол ... Абай ... ... халықтардың мәдениеттерін оқып
білуге, тануға, түсінуге шақырды. Оның басты еңбегі «Қара сөздер» - ... ... ғана ... ол ... ... ... үңілген
этнопсихологиялық, этнопедогогикалык шығарма.
«Қызмет қылып мал таппай,
Ғылым оқып мал таппай,
Құр үйінде жатады
Расы жоқ сөзінің
Ырысы жоқ ... ... ... бетін бояйды»- деген ... ... Абай ... ... ... ... ... халін, адам жанын, заман жайын түсіну
үшін керектігін айтады.
«Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ... ... ... ... ... күні жоқ біреуінсіз,
Ғылым сол үшеуінің жөнін білмек», -
деген Абай философиясының өмір мәнін анықтайтын ... ... ... ... Низами, Сағди Хафиз, Науаи, Физули, Жәми тағы
басқалардың еңбектерін оқумен ... А. ... А. ... Н. ... Л. ... И. ... Ф. ... И. Тургенев, Н.
Чернышевский шығармаларын оқып, терең түсінген.
Әл-Фараби философиясы Абай дүниетанымын қалыптастыруда үлкен ... Орыс ... ... ... оның ... әсер ... ... мәдениеті Абай танымының дамуында тарихи сабақтастық
ролін атқарды. Абай-Сократ, ... ... ... ... ... Спенсердің, Луистің, Дрепердің, Мильдің, Бокльдің еңбектерін
оқыған.
Абай ... ... ... ... астам дамуының биік тұғыры,
сол дамуды ерекше қортындылаған жөне оны жаңа жоғары ... ... ... байлығы болды. М. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясы дүние ... 116 ... ... ... ... шығармашылығының мәдени
жалғастығы М.Сералин, С.Торайғыров, С.Дөнентаев, С.Көбеев еңбектерінде
көрініс тапты.
XX ғ. 1-ші жартысында (1917-1920) Алаш ... ... ... ж.) ... мақсаттарының бастысы Қазақстанды Ресей орталығындағы
жеңіске жеткен социалистік революциядан қорғау болды. Оның ... ... ... ... ... ... Х.Досмүхамедов, Мұстафа Шоқай,
М.Тынышбаев, Ж.Досмұхамедовтар осы Үкіметтің мүшелері атанды. Кейін кеңес
үкіметі ... ... ... ... Осы ... ... санасына тигізген ықпалы зор болды. Ресей бодандығына қарсы ... ... ... жаңғырығы типтес, жаңа көркем мәдениеттің өкілдері
қалыптасты.
20-30 жж. ... ... ... ... ... ... ... көрнекті ойшылдар мен классик
жазушылар, Абай дәстүрін жалғастырып, солғын тартқан ... ... ... ... ... дамытып, оған Ренессанстық мазмұн мен
мән дарытты.
Қазақ әдебиетінің жанрлық саналарын көркем оймен терең байытып, ... ... ... ... ... иелері: М.Әуезов,
С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафиндер болды.
Ж.Жабаев, ... ... ... ... ауыз ... өкілдері болып, қазақ мәдениетінің озық ... ... ... ... ... Т.Ахтанов, О.Сүлейменов, Қ.Аманжолов
Ж.Молдағалиев, М.Мақатаев, І.Есенберлин, Т.Айбергенов ... ... және ... ... мәдени көркем
құндылықтар жүйесі жасалынып ұлттың рухани дүниесі байыды.
XX ғ. 20-30 жылдары ... мен ... ... қарым-қатынастарының
дамуы біршама деңгейге көтерілді Абай атындағы пед-институт, мал дәрігерлік
институт, ауыл шаруашылығы ... ... ... ... пед-
институт, Семейде кен-барлау институттары ашылды.
1934 жылы бүгінгі Әл-Фараби атындағы (КазНУ) Қазақ Ұлттық Мемлекеттік
университеті ашылды. ... ... ... шет ... ... тех. ... Қыздар пед. институты (1944), Құрманғазы атындағы
мемлекеттік консерваториясы, физкультура институты ашылды. Бұл ... ... ... қатар, Кеңес үкіметінің әр жерлерінен келген
ғалымдармен педагог-ұстаздар дәріс ... Көп ... ... ... ... ... қабілеттерін жүзеге асыратын ерекше мәдени
аймаққа айналды. Адам шығармашылығының мүмкіндіктерінің ашылуына жағдайлар
жасалынды.
20 жылдан бастап Қазақстан ғылымы дами ... ... ... ... зерттеуге КСРО-ның ірі ғалымдары атсалысты.
1946 жылы Қазақстан Ғылым Академиясы ... Ең ... ... ... Ә.Бектуров, М.И.Горяев, ... ... ... ... ... ... президенті болып
Қ.И.Сатбаев сайланды. 32 ғылыми ... ... алты ... топтасты.
Олар: физика-математика ғылымдары, жер туралы ғылымдар, химия-технологиялық
ғылымдар, биологиялық, ... ... және ... Қазақстан ғылыми
бөлімшелері жұмыс істеді.
Қазақстанда баспасөз, газет-журналдар, теледидар кең ... ... ... ... ... ... ... драма театрлары
ашылды. Қ.Қуанышбаев, С.Қожамқұлов, Ш.Айманов, Н. Жантурин, А.Әшімов, ... ... ... Х.Елебекова, Ә.Мәмбетов, Г. Жаманқұлов,
Ә. Молдабеков, Р.Сейтметов, Б.Атабаев және ... ... ... -
актерлер қазақ киносы мен театр өнерінің құндылықтарын әлем халықтарына
танытты.
«Біздің сүйікті доктор», ... ... ... ... ... - Бейбарыс», «Ата-баба жері», «Жігіт пен қыз», ... ... ... ... ... алыс - жақын шет ел көрермендерін
сүйсіндірді-
Өнер, білім, ғылым барлық мәдени бағыттар мен салалардың, арналардың
дамуы, әрине ... ... ... ... көне ... әдет-
ғұрыптарынан, өмірді, адамды, дүниені айқындау мен түсінуден ... ... ... ... ... - ... ... тарихы
бірнеше асулардан өтіп, өзінің өркен жайып кемелдену ... ... ... ... тастардағы жазусызулар рулардың,
тайпалардың рәміздік белгі - таңбалары осы негізде дамыған тілдік қорлардың
кеңееді дала мәдениетінің ... ... ... ... болғанын
білдірсе керек. Жазуы, сызуы болған ел басқа мәдениет өкілдерімен ... ... ... ... ... ашылып, мәдени мұралар
жүйесі қалыптасады. Көшпелілер мәдениетінің нышандарының әртүрлілігіне
назар аударайық. Үй - жай ... үй, ... қала ... ... ... камзол, жейде), ішіп-жем (сүт, ет, айран, ... ... ... ... ... ... (құдалы қалың мал), меймандостық (қонақ
асы, қол ... ... ... жайлы болсын, шай-қымыз апару), үлес, яғни
асар салу (жабыла қиын істерді атқару), жылу-жәрдем ... ... ... ... мен ... ... ... тойы, баланы атқа мінгізу, сүндет тойы,
қыз ұзату және келін ... өлең той, ... және ... ... ... ас ... ... мейрамдар (Наурыз, Ораза айт, Құрбан айт) және ұлттық
ойын-сауықтар, денсаулық ... діни ... ... балгерлік,
космологиялық таным түсініктер және т.б. үрдісте ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ішкі ... жүйесін қалыптастырды. Бұл әдет-ғұрыптар
мен салт-дәстүрлерді бағымдасақ дүниеге, өмірге қазақы қатынас өте күрделі
екенін ... ... ... ... мен ... ... және ... дәуірлердің таным: сатыларының тоғысуы ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің дамуынан қайсыбір
саласынан болмасын өзінің көрінісін тауып отырды. Мындаған ... ... ... тарихи процестердің алмасуына байланысты ... ... ... қажет. Тұран, Скифия, Систан, Батыс ... ... ... ... ... ... Моғолстан, Қырғыз-Қалмақ,
Қырғыз-Қазақ -деп аталған бүгінгі Қазақстаннның материалдық және ... ... ... түспеген, әлі ғылымда ... ... мен ... баршылық. Соңғы ғылыми ізденістер нәтижесіне
көңіл бөлген ғалымдарымыздың пікірінше (археологиялық, ... ... ... ... ... ... қатар дамыған
көне Қазақстандық өркениет ашылғаны туралы тұжырымдар жасалғаны қуантарлық
құбылыс. Көшпелілер ... мен ... жаңа ... деңгейде
дамыған философтарды атап етеді. (Д. Кішібеков, Ү.Садықов, Философия оқулық
А. 2002. 382 б.) - ... ... мен ... ... ортақ мәдени
үрдістері, халқымыздың рухани болмысының ерекшеліктері мен ... ... ... дүниені тануы, игеруі, адамгершілік
қасиеттерді ашуға ұмтылысы – ... ... ... құндылығын
аңғарып, әлем халықтарының мәдени даму қасиетіндегі бір толыққанды бағытты
білдіреді.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдениеттану теориялары5 бет
Теориялар критикасы және буржуазиялық «бұқаралық мәдениеттің» тәжірибелері26 бет
ХХ ғасыр мәдениеті дамуының негізгі тенденциялары9 бет
Қазіргі жаратылыстану концепциялары пәнінен лекциялар жинағы56 бет
Латын және көне грек тілдерінің фармацевтикалық терминологияның дамуына қосқан үлесі және латын тілінің жалпы мәдени мағынасы.7 бет
Материалдық мәдениеттің дамуы11 бет
Ортағасырлар дәуірі кезеңіндегі Арыс өзені бойындағы қалалық мәдениеттердің дамуы мен генезисі73 бет
Қазақ мәдениетінің саяси құрылымы және оның рухани -құқықтық дамуының ерекшеліктері 82 бет
Қазақстан жерін мекен еткен көне түркі тайпаларының мәдени дамуы65 бет
Қазақстанның индустриалды-инновациялық дамуындағы мәдени туризм модернизациясы101 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь