1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі

Қашанда әдебиет заман тынысынан қалыс қалған емес. Әр дәуір өзі тудырған таланттар арқылы суреті жасалып қалып отырады. Қандай тақырыпқа жазылған шығарма болса да, оған сол кезеңнің яғни, көркем туынды дүниеге келген уақыттың әсер-ықпалы мол болатыны сөзсіз. Ал шығарма өзі жазылып отырған кезең оқиғаларын суреттеуге арналса, уақыт өте келе артта қалған өмір көріністерін, тіршілік-тынысын, адамдардың түсінік-түйсіктері мен сезім иірімдерін, психологиялық болмысын елестетуге, танып білуге мүмкіншілік беретіні де рас.
Алды қырық жылдан арты отыз жылдан астам бұрын жазылған повестерге көз салғанда осындай ойлар көңілді тербейді. Ғасырлар межесімен пайымдалатын тарих үшін отыз-қырық жыл түк емес, әрине. Алайда адамзат тарихын айшықтайтын қоғамдық дамуда өзгеше таңба боп қалатын «коммунистік формация» делініп зорлап телінген кезеңде өмір сүрген ұрпақ үшін бүгін ол – тарихи сипаты бар өмір белесі. Өйткені бір ұрпақтың көз алдында өмірге келіп, қайта ыдыраған социалистік қоғам елінде бірнеше буын өкілі өсіп, жетілді, сол қоғамның тәлім-тәрбиесін, тағлым-табиғатын бойына сіңірді, тағдырын байланыстырды, психологиялық болмысын қалыптастырды. Сондықтан әңгіме болып отырған он жылдықта жазылған повестерде сол дәуірдің шындығы айқын елес береді. Ол шындық шығарма тақырыбынан, тақырып арқылы өрілетін жазушының ой нысанасынан, ой-нысанасы арқылы көрінетін жазушының қоғам, уақыт туралы пайымы немесе саяси ықпал жетегінен шыға алмаған қаламгер болмысынан байқалып жатады. Қалай десек те айтылып отырған кезең бүгінгі күн үшін уақыт талабымен қайта сараланатын, жаңа көзқараспен пайымдалатын тарих боп қалды. Өйткені бүкіл жүйенің өзгеруімен бірге бір бағытқа ғана негізделген көзқарас, бұғауға түскен ой, «шеңбер» ішінде ғана қалыптасқан сана еркіндікке шықты. Ой бағдары, сараптау аумағы, пікір байламы жаңаша бет түзеді.
Әңгіме болып отырған он жылдық қандай көзқараспен қарағанда да бұрынғы жылдармен салыстырғанда қазақ прозасының ілгерілеу кезеңі болып қала бермек.
        
        1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау
дәстүрі
Қашанда әдебиет заман ... ... ... ... Әр ... ... таланттар арқылы суреті жасалып қалып отырады. Қандай ... ... ... да, оған сол ... ... ... туынды дүниеге
келген уақыттың әсер-ықпалы мол ... ... Ал ... өзі ... ... ... ... арналса, уақыт өте келе артта қалған
өмір көріністерін, тіршілік-тынысын, адамдардың түсінік-түйсіктері ... ... ... болмысын елестетуге, ... ... ... де рас.
Алды қырық жылдан арты отыз жылдан астам бұрын жазылған повестерге көз
салғанда осындай ойлар көңілді ... ... ... ... үшін отыз-қырық жыл түк емес, әрине. Алайда ... ... ... ... ... ... боп ... «коммунистік формация»
делініп зорлап телінген кезеңде өмір сүрген ұрпақ үшін бүгін ол – тарихи
сипаты бар өмір ... ... бір ... көз ... ... келіп,
қайта ыдыраған социалистік қоғам елінде бірнеше буын өкілі ... ... ... ... ... ... сіңірді, тағдырын
байланыстырды, психологиялық болмысын қалыптастырды. Сондықтан әңгіме болып
отырған он жылдықта жазылған повестерде сол дәуірдің ... ... ... Ол ... ... ... ... арқылы өрілетін жазушының ой
нысанасынан, ой-нысанасы арқылы көрінетін ... ... ... ... ... ... ... жетегінен шыға алмаған қаламгер болмысынан
байқалып жатады. Қалай десек те ... ... ... ... күн ... талабымен қайта сараланатын, жаңа көзқараспен пайымдалатын тарих боп
қалды. Өйткені бүкіл жүйенің өзгеруімен бірге бір бағытқа ғана ... ... ... ой, ... ... ғана ... сана
еркіндікке шықты. Ой бағдары, сараптау аумағы, пікір байламы жаңаша бет
түзеді.
Әңгіме болып отырған он ... ... ... қарағанда да бұрынғы
жылдармен салыстырғанда қазақ прозасының ілгерілеу кезеңі ... ... ... ... аса ... ... ... Әрине, сандық өлшем
түгелдей сапалық белгіні көрсете алмайды. Алайда ұмтылыстың көбеюі ... ... ... ... ... сөзсіз. Айтылып отырған он жылдықтағы
повестердің ілгерілеу сипатына келсек, біріншіден, жанрлық жағынан жетіліп,
эпостық, драмалық және ... ... ... ... сипатына ие
болды; екіншіден, тақырып аясы кеңіді; үшіншіден, ... ... ... ... ... молая түсті. Жазушылар адам психологиясына бойлап,
кейіпкердің ішкі жан-дүниесін ашуға, осылар арқылы адам характерін жасауға
қатты ... ... ... ... өнерге қойылатын талаптар мен қажетті
шарттарды игеріп, машықтану үлгісі артты. Рас, бір ғана ... ... әр кез, ... ... ... ... әр жазушының шама-шарқына,
білім өресіне, өнер өрісіне, талант деңгейіне ... ... ... болатын драмалық ситуациялар, одан түындайтын
психологиялық жан тебіреністері ... ... ... ... ... қатар өрілуге тиіс. Олай болмаған жағдайда адам тағдырын,
оның бастан кешкен өмірін дәл бейнелеу мүмкін емес.
Біз сөз етіп ... ... де ... адам ... мен ... ... диалектикалық сипаттарын дұрыс көрсете алмаған повестер аз болмады.
Бұл топтағы повестердің кей біреуінде оқушыны толқытатын нәзік ... ... ... ... бара ... ... ... баяндап
беруден аса алмау сияқты кемшіліктер орын алады. Ал кейбіреуінде ... ... ... ... ... да, ... күйді психологизммен,
ой тереңдігімен ұластыра алмай жатады.
Оның үстіне өз ... ... ... озық шығарма ретінде
бағаланған, авторлары мақтау мен марапатталудың жүлдегері болған шығармалар
да жоқ емес. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... жеп, қызығын көргендер деуге болады.
Әрине, бұл құбылыс «партиялық әдебиет» болудың, әдебиет саясаттың
қызметшісі болудың кесірі, ... ... ... ... он жылдықта есімдері бұған дейін де белгілі қаламгерлер С.Омаров,
Т.Ахтанов, Ө.Қанахин, З.Шашкин, Ж.Жұмаханов, Ә.Нұршайықов, ... ... ... жаңа ... ... «Махаббат мұңы» (1960), «Дала сыры» (1963), З.Шашкиннің
«Ұядан ұшқанда» (1957), ... (1959), ... ... (1964),
С.Шәймерденовтің «Мезгіл» (1964), ... (1965), ... ... (1964) ... ... тенденция тұрғысынан өзіндік
ерекшелік байқалады. Бұл ... ... ... ішкі ... ... тәптіштеп суреттеу тәсілі айқын көрініс
береді.
Қандай ... ... да, оның ... ... – адам ... ... ... мен ішкі жан толқуы. Яғни, ... ... ...... Осылайша шығарма атаулының объектісі бір бола ... ... ... ... әр ... әр ... қамтиды. Себебі адам
мінезі түрлі-түрлі, атқарар қызметі, кәсібі жағынан басқа-басқа. ... бірі ауыл ... ауыл ... ... екіншілері
қала тұрмысын барлап, кеншілер, завод жұмысшылары, ... ... ... еткен. Үшіншілері сол кезеңнің ұранды саласы тың
игерушілер әмірін бейнелейді. Енді бір ... Ұлы Отан ... ... ... тағы ... ... ... өнер адамдары жайлы деректі
повестерді дүниеге әкелді.
Бұл кезең повестеріне тән ерекше бір ... ... ... ... ... ... он ... жарық көрген повестерде мол көрініс
тапқан әдебиет ... ... ... әлеміне жаңа сапалық белгілер
енгізген құбылыс лирикалық-романтикалық, лирикалық-психологиялық бағыттың
өрістеуі болды. Жазушының жан ... ... ... түсінік-түйсік,
сезім иірімдерімен жапсарласа өріле келіп, адам өмірінде болатын ... ... ... ... орта, мезгіл мінезі,
«адамды билеген заман», «заманға күйлеген жаман» болмысы еріксіз баурап ... ... ... бара жатады. Бұл бағыттың өрістеуі, қазақ
прозасындағы лиризм мен ... алға ... ... бола ... өзі тудырған құбылыс. Өйткені дәуір тынысын танытар замандас
тұлғасын жасауда, замандас характерін жан-жақты ... ... ... әдебиеттің дамып, өрлеу кезеңінде, әдеби білімнің тереңдей
түскен шағында ... ... ... ... ... ... жылдар әдебиетіне көз салғанда ... ... ... ... ... ... де ... аталады. Қанша тоталитарлық
жүйе ықпалындағы әдебиет өкілі бола тұрса да өзі өмір ... ... ... қатысты жүрек сыздатар шетін мәселені көтере біліп, оны шын
шеберлік аясында көмкере ... ... иесі ... Оның ... ... ... мұңы» (1960) повесінен кейін, шын творчестволық ізденіс
арқылы ... ... ... ... ... қызу ... сынның
объектісіне айналды. Бір жақты асыра мадақтап дәріптеген пікірлер де болды,
кемшілігін көбірек ... ... ... да ... ... ... ... Хэмингуэйдің «Шал мен теңізіне» теңеп, Қоспанды
Хәмингуэй ... бас ... ... ... ... ... ... ұранға сәйкес екінші тың – қой ... ... ... ... құру ... ... деп ... бір алуаны повесть бастан аяқ жасанды ... ... ... боранның болуын да, қойдың ығуын да ... ... бұл ... ... ... ... повесі кезінде осындай түрлі қайшылықты пікірлердің
айтылуына қарамай, өз дәуірінде қазақ әдебиеті үшін ... ... ... ... ... бағаланды. Оның сапалық белгісі ой ағымы әдісі
арқылы берілетін баяндау ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің ішкі жан дүниесін
ашуда, философиялық тереңдік пен ой ... ... ... қисынды
байланыстыратын композициялық құрылымында жатыр. Повесте замандас тұлғаның
іс-әрекеті, тіршілігі, жан әлемі, ой толқыны, мінезі мен ... ... ... ... ... портреттегі, характерді
кейіпкердің ішкі әлемінен іздейді. Қоспанның боранмен арпалысын суреттеу
арқылы өмір ... ... ... ... ... ой көзін қадайды,
оның төркінін іздейді. Қоғам дамуына, ел тіршілігіне қырсығын ... ... ... ... ығып ... ... бір ... түгел қырылуының түп ... ... ... жауапсыздығында екені Қоспанның образы арқылы ... ... өз ... ... айқын көрсететін, социалистік қоғамда
дендеп алған психологиялық жағдайды ашып ... ... ... ... әдебиетінің сол кезеңі үшін өзгеше болмысты бейне болып қала береді.
«Дала сыры» повесі кейін қайта өңделіп «Боран» атты романға ... ... да ... ... ... ... Т.Әлімқұлов («Жұлдыз», 1985,
№2, 202-203-б.) еске түсіре отырып өзі де сынайды. Алайда өз уақытында
мемлекеттік ... ... ... ... ... болды.
Елуінші жылдардың екінші жартысы мен алпысыншы жылдардың ... ... ... салқар көші жас толқын, жаңа буынмен, өзгеше
мінез, өзіндік ... ... ... ... бір топпен толыға түсті.
Бұл топ әдебиеттің қай жанрында болса да соны леп, тың ... ... ерен топ ... топ бір кезде ұлы М.Әуезов «Жыл келгендей жаңалық сезілген» поэзия
өкілдерінің тұстастары, замандастары болатын.
Олар – ... мол бал ... ... ... ... ... ... ойын-күлкімен өтуге тиіс балалық шақтары репрессия жылдары мен Ұлы
Отан соғысы деп аталған ... толы ... тап ... ... ауыр жүгін арқалаушы әрі көшбасшысына айналған талантты буын
өкілдері еді. ... ... ... ... ... толы бұл буын
өкілдері жаңа ырғақ, соны леппен өнер соқпағына түсе ... Сол ... ... өрім олар ... повестерден де айқын көрініс тауып жатты.
Олар – Ә.Әлімжанов, ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмаділов, М.Мағауин, Ә.Кекілбаев,
Д.Досжанов т.б.
Ұлы отан соғысының тауқыметін көзімен көріп, көңілдеріне тоқып өскен,
бүғаналары бекімей жатып ауыр ... ... ... ... қиыншылықтарды бастан кешіріп жүріп ер жеткен бұл буынның бойындағы
сезімталдық пен сергектікті, азаматтық пен ... ... ... ... ... пен ... сол сұрапыл жылдар рухы
қалыптастырған. Осылайша ... ерте ... ... ... ... ел ... түскен ауырлықты үлкендермен бірге көтерісудің
нәтижесінде ересектермен етене жақын, қоян қолтық бірге жүру ... ... да, ... ... ... ... адам бойындағы түрлі ... ... ... ... ... өсті.
Әрбір талантты жазушының әдебиетке келуі ұлттың рухани өміріндегі
қуанышты құбылыс екендігі ... ... ... Сондықтан қазақ
әдебиетінің бүгінгі биігіне көтерілуінде әдебиетке алпысыншы жылдары келген
таланттар шоғырының орны бөлек түр. Олар ... ... ... ... бір ... ... ... Мұратбеков таразысы
Балалық шағы соғыс жылдарының ауыр ... тап ... ... көңіл таразысынан өткізген, алыста қалған бала шағының ... ... ... ... ... жаңғыртып, көркем туынды етуі – оның
творчествосындағы басты тақырыптардың бірі. Бір ... ... ... ... ... ... салып, көркемдік сапасының биік белеске
көтерілуіне, ұлттық дәстүрді европалық үлгімен қиюластыра дамытуға айрықша
еңбек ... ... ... Ғ.Мүсірепов дәстүрі 60-шы жылдары
С.Мұратбеков творчествосы арқылы жалғастық ... ... ... ... Алайда ол ізденісті әңгіме жанрында көбірек ... да, ... ... ... жанрында да тәжірибелік барлау жасады. Оның бұл
жанрдағы алғашқы шығармасы ... ... (1965) ... ... ... ... ішкі жан ... суреттелетін өзгеше
өрнегімен жұрт назарын өзіне аудара білді.
Повестегі психологиялық лиризм, яғни жанға жайлы лирикалық сыршылдық
психологиялық тереңдік ... ... ... ... ... шынайылығы,
одан туындайтын табиғилық адам жанының нәзік пернелерін тап басады. Соғыс
тауқыметіне тап ... ... ел, ... адам ... ... ... бір ғана ауылдағы көрінісі «Жусан иісі» повесінде ... ... дәл ... ... штрихтар, уақыт психологиясы өзгерткен
характерлер арқылы суреттеледі. Бала мінезі, бала ... бала ... ... жара Аян ... ... өте ... ... шыншыл сипатымен
жан толқытар, сезімге бөлер ... ... ... ... ... Аян тағдыры еріксіз мұңға батырар соғыс елесін көз алдыңа
әкеледі. ... ... ... ... ... ... ана, ... ересектермен бірге көтерісіп, бұғанасы қатпай ауыр еңбекке
араласқан жасөспірім – бөрі бар. ... ... ... тауқыметін
өсіре түсетін қатыгез болмыс повестегі ... ... ... ... ... сыздатады. Шешесі өлген, әкесі майданға кеткен, ... ғана ... ... ауыр ... ... арқа ... ... ауылға
көшіп келген әже мен бала тағдыры ... ... ... әдемі
өріліп көңіліңізді егілтеді, жаныңызды жабырқатады. «Алыста қалған ... ... ... сары тоны ... ... ... сол аяғын
сүйрете жүгіретін, шілбиген арық ... қара бала ... ... ... шуылдаған балалардың ең соңында сол аяғын жер ... ... ес ... ... ... келө ... ... көргендей
болам». Сайын Мұратбековтың тұңғыш повесі осы жолдармен басталады.
Лирикалық кейіпкердің алыста қалған балалық шақ елесіне осы ... ... ... ... ... ... көңілмен елтіп сіз де еніп бара
жатасыз. Бір ... бір ... ... ... Аян ... ... түседі,
бойыңызда оған деген аяушылық сезім күшейіп, қайғылы күй кешесіз. Бұрынғы
тауқымет аз болғандай ... қара ... ... оның ... аяғы ... ... ... тұлдыр жетімдік шырмайды. Соғыс кезінің ауыр зардабын,
жетімдік қасіретін ... ... өзі ... ... арасында ерекше де
айрықша қабілет, қасиетін танытады, жаратылысынан ... ... ... ... ауылға келсе де өз қатарластарын мойындатады, өзіне ұйытады.
Аян тұлғасы сүйкімді ... ... ... елесін көз алдыңа дәл
келтіреді. Повесть алғашқы жолдан ... ... ... ... бір леп, ... ... Шұрайлы тіл, шынайы да көркем сомдалған бейне, образды
айқын танытар деталь, шебер жасалған диалог, жинақы ... ... ... сөз ... ... ... ... баяндау тәсілі шығарманың
көркемдік қуатын арттырып тұрған сапалық белгілер болса ... Ал ... ... ... сол ... белгілер ауқымында өзіндік стильдік өрнегін
байқата келген қаламгер деуге ... ... ... биік ... ... жарқырап көрінуі
керек. Эстетикалық мұрат ... ... ... Ал ... –қолдан
қаланған, елден ерек жаралған қаһарман ... Өмір ... ... ... өзінен туған реалистік, типтік характер болуы керек,
Эстетикалық мұрат деген ұғымды тек ... ... ... ... ... Өмірдөгі ұнамсыз жайттарды, ілгері басуымызға кедергі
келтіретін көріністерді әшкерелеп суреттеу ... да ... ... ... – биік ... ... алады. Міне, осыдан келіп, ... ... ... ... Тарази шығармаларындағы кейіпкерлер
бейнесі
Алпысыншы жылдар повестерінің ішінде бүған мысал болар жоғарыда айтқан
талап ... ... ... ... ... бірі ... ... «Құйрықты жұлдыз» повесін атауға болады. Әуелі 1965 жылы «Жұлдыз»
журналында жарияланып, 1966 жылы жеке ... ... ... бұл ... ... ... әдеби қауым назарын селт еткізді.
Автор алыс түкпірде жатқан бір ферманың өмірін суреттей отырып, қоғам
өміріне ... ... ... әрекет, мінез-құлықтар мен тоғышарлық
психология болмысының астарын ашып береді. Ұлт ... ... ... ... ... ... ... былық пен шылықты
әшкерелейді. Ал «ферма» дегеніңіз ауыл өмірінің организмін ... ... ... белгілі. Бір қарағанда «Құйрықты жұлдыз» повесі сол ... ... ... тың» деп ... ... сапа ... өркендету туралы болып көрінуі де мүмкін. Бірақ тіпті де олай
емес. Әкім Тарази повесінде колхоз ... мал ... ... ... ... ... бір ауыз сөз жоқ. Тек адам тағдыры, арман-
мүддесі, көзқарасы, түсінік-түйсігі, жан толқыны туралы сыр ... ... ... ... – адам туралы ғылым» дейтін белгілі қағидасын еске
түсіргендей. ... ... қиыр ... тіршілік кешіп, өздерінше
«коммунизм құру» ... тер ... ... ... адамдарының коммунистік
қоғамды ілгері апарушы үлкен қауымның бір бөлшегі ретінде атқарып жатқан ... ... ... сол ... ... жүйе қалыптастырып жатқан
сана, психология, мінез-құлық, осы ... ... ... ... ... өзіндік арна болып қоғамдық өмірге дендей бастаған, түбінде зиянды
құбылысқа айналатын жалған патриотизм мен ... ... ... түп ... көрсету көзделген.
Повесте жағымсыз бейнелердің бірнеше типі жасалған. Және бұлар көп
қайталанып, шиыр болған ... ... ... ... ... сол
кез үшін жаңа аттаған таныс-бейтаныс кейіпкерлер.
Жағымсыз бейне жасауда Әкім Таразидің өз бағыты бар.
Жазушының сана жанары ... ... де ... ... ... ... түбін,
кінәрат негізін шалғайдан шалады, қиырдан байқайды. «Адам аласы ішінде» деп
халқымыз тегін айтпаған. Қоғамның жаңғырып түлеуіне, адам ... ... ... ... ... ... таныта қоймайды.
Тіршілік ету үшін олар да сыртқы өңін әлеумет ауқымына
бейімдемеске лажы жоқ. ... жай ... ... ... ... ... жатып ішер жалқаулар елгезек, белсенді ... ұры ... ... ... ... ... бәрі сол ... уақыт,
коммунистік «стиль» қалыптастырған шындық еді. Әкім Тарази суреткер ретінде
өмірдегі шын ... мен ... ... жіті ажырата білді.
Адамды шаруашылыққа мүлде тәуелді етіп суреттейтін тәсілден
Тарази бойын сақ ұстайды. «Құйрықты жұлдыздағы» ... бір ... ... қатарына жатпайды. Ол – ферманың бастығы, қызмет бабында
құрметке бөленіп, колхоз, аудан басшыларының ... ... ... ... ... бұл ... сыртқы көрінісі ғана, ішін ақтарып қарасаңыз
Еркебұлан барып тұрған өзімшіл, пасық, ... жан. ... ... ... ... ... ол, қол астындағыларды жалдамалы құлы есебінде
көреді. Өзінің үстінен арыз ... ... тізе ... кешірім
сұратады. Колхоздың жүмысына ол қара ... қамы ... ... жұмысы ілгерілесе, Еркебұланның ғана абыройы артып, қалтасы
қампияды. Оның есебі осы ... ... ... ... ауыл қаншалық алға басып,
гүлденіп кетері белгілі ғой. «Балық басынан шіриді». Ферманың ... ... соң, ... адамдары да самырқау, салғырт.
Повестегі Сұлтан бейнесі де тың. Оның ... ... ... ... да, жауласуы да оңай. Еркебұланның
үстінен арыз жазады да артынан аяғына жығылып, кешірім ... ... ... кеште татуласады. Жұрт оны «қаза болды» деп қайғырып
жатса, ол ... ... ... түрегеледі. Сұлтанның сұрқы ауылдағы
жағымсыз құбылыс ретінде ұтымды жасалған.
Осындағы ... ... өз ... бір ... ... оны
жаттампаздықтың, догматизмнің ауылдағы көрінісі ретінде ... ... ... ... жолы айқын, барар жері және белгілі. Өзін-өзі ұстай
білсе Кірпішбай өспей кім өссін! Жан ... ... ... ... ... ... ... өз қадірін кетірмесе, сөйлер сөзін, істер
ісін білсе, белгілі бір қалыптан ... – ол ... кім ... ... А., 1946. ... ). Повестегі негізгі кейіпкердің бірі
Сәнжанның ойы арқылы берілетін осы жолдарда мезгіл мінезі, ... ... ... ... ... ... ... қазақ жігітінің
жинақы келбеті бар... «Ақшамды ... ... ... ... алдым!» деп
жымиып тұратын плакатты ... – деп ... ... отан әрі
(Сонда, 46-бет).
Кірпішбайдың тұла бойы қандай сіресіп тұрса, өмірге көзқарасы,
адамдармен ... да ... ... ... ... Оның жан ... шығатын өз сөзі жоқ, жаттанды сөздермен сөйлейді. ... ығы, ... ... түрі ... адам ... ... түрлі мінез-құлық, жақсы нышан,
жаман қасиеттер түрлі кейіпкерлер арқылы қатар өріледі. Бір-біріне ... ... ... ... жүйе ... заман тынысын аңғартып тұр.
Ұлттың өркендеп, ... ... ... ... ... ... ... мінездің, психологияның, түсінік-сананың дендей бастағанын автор
шынайы жасалған образдар арқылы алдыға жайып салады. ... ... ... ... кейіпкерлер – тоғышарлықтың толыққанды өкілдері. Автор
жақсылығына шаң жуытпай келген ... ... ... қоғамның
ішкі кереғарлығын сынауда Сәнжан ойы, көзқарасын ... ... ... ... аулының жеңісінен жеңілісі ... ... ... гөрі ... ой, былғаныш көңілдер ... ... ... ... тоғышарлық тобы күшейіп, бояма ... ... ... ... түскен сәті ұялап!, жабырқау күйге түсесіз. Әкім
Тарази «Құйрықты жұлдыз» ... ... ... тек ... ... ... ... күннің келбетін танытқандай еді. Бұлай
суреттеу социалистік реализм әдісіне жат ... еді ... ... ... өмір шындығын реалистікпен ... үшін ... ... ... тән ... керек еді. Мұндай батылдық, сүңғылалық
әдебиетке алпысыншы ... ... ... ... ... аз
болғанын көреміз. Соның бірі Әкім Тарази шығармасының ... ... ... ... көз жеткізгендейміз.
Айтылып отырған он жылдықта жарияланған айтулы повестердің қатарында
Ақан Нұрмановтың ... (1960), ... ... (1963) ... де ... ерте кеткен бұл жазушының қай шығармасы да оқырманды бейжай
қалдырмайды. Ой ... ... ... ... жан ... сыр ... ... Оның адамнан гөрі мал, шаруашылық жайын
бірінші кезекке қоятын қоғам сырының, адам тағдырының ащы ... ... ... ... ... ... бітімді шығарма. Повестегі Болат
жаратылысында бөлек сыр ... ... өліп ... Ал ... ... кірмейтін тәрізді әке өлімі. Өзінің ойына келгенін ... ... ... Шын ... осылай болуы мүмкін бе?! Болатгың «Қайтемін, ... ... ... ... ... ... деуі ... емес, әрине. Алайда
дәл осылай болудың түп төркіні неде жатыр. Егер өзге ... ... ... сөз ... оның ... үшін ... ... бейнесін жасау
мақсатында қолдануы да мүмкін жай. Ал ... ... олай ... ... қалыптасуға тиіс ұлттық дәстүр санадан аластататын жаңа
моральдік, психологиялық кейіп, мінездердің ене ... ... ... ... астарында оқырман сезімін оятып, ... ... ... ... ... ... ... көрінетін Болат тағдырында саясат
салқыны, заман, уақыт сіңірген сипат жатыр. ... өліп ... күн ... ... ... ... «қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған»
социализм дәуірінде ... ащы ... ... ... ... биік белесінен орын алатын туындылардың қатарында Қ.Ысқақовтың
«Қоңыр күз еді» (1962)|, ... (1963), ... ... (1965)
повестері де айтылуы тиіс. Әдебиетке осы алпысыншы жылдары білімді, ойлы
таланттар шоғырының ішінде Қ.Ысқақов ... ... ... өнер ... ... Ол алғашқы шығармаларында-ақ көркем проза талаптарын терең
сезініп, қыры мен ... ... ... ... ... бейім суреткер
боп көрінді. Мінез қақтығыстары арқылы кейіпкер болмысын айқара ... ... ... тіл ... ... ... құралған
диалог, шәркез сезімнен туындайтын тұздығы мол ... ... ... оның ... ғана тән ... ... ... баурап
әкетеді. Сыншыл ойы бедерлі тіл, бет қаратпайтын өткір мысқыл қабаттасып,
қалам машығын айқындай түседі. Қ.Ысқақов кейіпкерлері – ... ... ... ... адамның тағдырын суреттеу арқылы бүкіл тіршілік
тынысын танытады. Өйткені актуальді мәселенің бәрі де ... ... ... ... ой-өрісіне, мінезіне байланысты. Қ.Ысқақов
осыны жақсы есте ... ... күз ... ... ... ағаларым» повестерінің
қай-қайсысы да жоғарыда айтылған ой-тұжырымдарға мысал бола ... ... ... ... ... ... ... Шеберлік сырлары
алуан сипатты: шығарма тілі шұрайлы; пейзаж бояуы айқын, әсерлі, дәл; адам
тұлғасын мүсіндеуде портреттік ... пен ... ... ... ... адам ... берудегі деректілік еркін меңгерілген мол
күйінде көрініс береді. «Қоңыр күз еді» повесі автордың ғана ... ... ... ... прозаның көркемдік олжаларының бірі боп
қалады.
Өмірбаяндық ... ... ... ... ... замандас
тұлғасының алуан сыры ашылып көрсетілген өмір ... ... ... өзара қарым-қатынасы ... ... іс, ой, сөз, ... ... ... қақтығыстарға,
ішкі тартыстарға соғып жатады. Автор сезім қылын шертуде өте байқампаз.
Повесте бал-балалық ... ... ... кеткен көңіл сызаты ... ... ... ... ... тіршілік әлемінің қайшылықты
қатпарлары шыншыл суреткерлікпен бейнеленіп, кейіпкерлер тағдырының алуан
қыры көркем шешімін тауып, ... ... ... жатады. Өз
дәуірінің келеңсіз қылық, жағымсыз мінез, ... ... ... ... баяу ... ... ... айналдырып сынау да ... ... ... ... Бұл ... ... ... Қ.Ысқақов творчестволары үндес. Сондықтан да ... біз сөз ... ... уақыт желімен бірге ұшып ... қана ... ... ... ... ... қай кездің де талғам-
талабымен қабысып ... ... ... екенін уақыттың өзі дәлелдеп
отыр. Өйткені бұл шығармалар адам ... ... ... өмір сүру ... Ал ... ... ... мәні, сыр-сипаты осында жатқаны кімге
болса да аян.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің дамуы21 бет
Халық банк31 бет
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет
Балуан Шолақтың ән мен өлеңін өрбітуге ықпалы4 бет
Жүсіпбек Елебеков4 бет
Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі (XVIII–XIX ғғ. деректері бойынша)37 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Қазақтың тұрмыс - салт дәстүрі негізінде мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке баулудың әдістемесі25 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь