«үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы

Бүгiнгi қазақ қоғамындағы рушылдық, жүзге бөлiну сияқты дерт туралы аз айтылып, аз жазылып жүрген жоқ. Бүл мәселеде шындық та бар, дегенмен, көп жағдайда оның тым асыра айтылатындығы, үрей туғызу үшiн, осында, пешенеге жазылып қойылған тағдырға мойын ұсындыру үшiн әдейi жасалып отырған қитүрқы пиғыл екендiгi байқалып қалады. Жазмышқа қанша өкпелегенiмiзбен, өз тарихымыздан бас тарта алмаймыз. Жақсы болса да, жаман болса да - өз қазағымыздың өткен тарихы. Ал, осы, маңдайымызға басылған таңбадай болған, әсiресе орыс тiлдi, баспасөзде өз қандастарымыздың тарапынан да, “көзi көк тамырларымыздың” тарапынан да, арандату, бiр-бiрiне айдап салу мақсатында жиi көтерiлетiн “үш жүз” мәселесiнiң шын болмысы қандай? Осы мәселе шынымен қауiптi ме? Рас, қазақ тарихындағы жүздердiң пайда болуы жөнiнде аз пайымдаулар болған жоқ. дегенмен осы ұғымның түп-түқияны ашылусыз қалып отырғаны жасырын емес. Мiне осылар жөнiндегi ақиқаттың басын ашып, алар уақыт жеткен сияқты.
Қазақтардың үш жүзге бөлiнуi, әр түрлi қисындар, дәйектер мен тарихи айғақтар келтiрiлiп, уақыттық тұрғыдан бiресе тарих түңғиығына, бiресе бергi уақыттарға қарай әрлi-берлi көшiрiлiп жүр-жүргенiне қарамастан, нақты заман - 17 ғасырда ғана жүзеге асырылды. Яғни, 15-16 ғасырларда қазақтар үш жүзге бөлiнбеген. Уақыт жағынан алғанда, бүл - Есiм ханнан Тәуке ханға дейiнгi дәуiр, ал үш жүздiң құрылуының негiзгi пейiлi - үлкен территорияда шашырап жатқан, көп санды қазақ ру-тайпаларын басқаруды барынша оңтайлы ету едi, яғни - түпкi этникалық, рулық туыстық бойынша емес, территориялық-әкiмшiлiк қажеттiлiкке сай жасалған құрылым болатын. Осындай идеяны ойлап тапқан да, жүзеге асырғандар да - есiмдерi үмыт болған ел ағалары. Көпшiлiк жағдайда кез келген территориялық құрылым шежiрелiк-идеологиялық қондырмамен қамтамасыз етiледi; ру-тайпалар мен бiрлестiктердiң тiзiмi анықталып, олардың өзара орналасу ретi мен иерархиясы, “жөн-жосықтары” бекiтiледi. Бұл шара 1-2 ұрпақ ауыспай жатып-ақ жасалынды да, 18 ғасырдың басында қазақтардың үш жүздiк шежiрелiк дәстүрi қалыптасып үлгiрген едi.
Ал, осы “үш жүз” идеясын 17 ғасырдағы қазақтың мемлекеттiк элиталық тобын құрушылар қайдан алды? Осы жөнiнде сөз қозғар болсақ....
“Үш жүз” идеясының түп-қайнары шамамен 14-16 ғасырларда өмiр сүрген, сопылық-яссауилiк iлiмнiң бiр тармағы болып есептелген “Үш Қиян” тариқатының (орденiнiң) ортасында жатыр. Бұл 14 ғасырда Алтын Орданы Әз Жәнiбек хан билеген түста Маңғыстауда, Жылойда, жалпы Едiл-Жайық өңiрiнде қалыптасқан, бiр жағынан көшпелi-жауынгерлiк, екiншi жағынан сопылық-машайықтық дәстүрдi үштастырған дiни-серiлiк тарихат болатын, мұны типологиялық деңгейде батыс европалық дәстүрдегi “дiни-рыцарлық” орденмен салыстыруға болады.
“Үш Қиян” орденiн өзi сияқты яссауилiк бағыттағы “накшбандия”, “хайдарийя”, “бекташийя”, “күбрауийя” ордендерiмен де (тариқаттарымен) қатар қоюға болады, тек олардың айырмашылығы: а) орденнiң Кiндiк Азия мен Қазақстанның отырықшы өңiрлерi мен қалаларында емес, таза көшпелi тобыр (есен-қазақтар, “Алаш ұлдары” немесе айрақтылар) арасында қалыптасуы, б) ордендi негiздеушiлердiң өздерiн қожалар, сейiттер, шейхтер сияқты.
        
        Серiкбол Қондыбай
«Үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы
    Бүгiнгi қазақ қоғамындағы рушылдық, жүзге бөлiну сияқты дерт ... ... аз ... ... жоқ. Бүл ... шындық та бар, дегенмен, көп
жағдайда оның тым асыра айтылатындығы, үрей туғызу үшiн, осында, ... ... ... ... ... үшiн әдейi жасалып отырған қитүрқы
пиғыл екендiгi байқалып қалады. Жазмышқа қанша өкпелегенiмiзбен, өз
тарихымыздан бас тарта алмаймыз. ... ... да, ... ... да - өз
қазағымыздың өткен тарихы. Ал, осы, маңдайымызға ... ... ... орыс ... ... өз ... ... да, “көзi көк
тамырларымыздың” тарапынан да, арандату, бiр-бiрiне айдап салу мақсатында
жиi көтерiлетiн “үш жүз” мәселесiнiң шын болмысы қандай? Осы мәселе шынымен
қауiптi ме? Рас, ... ... ... ... ... ... ... болған жоқ. дегенмен осы ұғымның түп-түқияны ашылусыз қалып
отырғаны жасырын емес. Мiне осылар жөнiндегi ақиқаттың басын ашып, алар
уақыт жеткен ... үш ... ... әр ... қисындар, дәйектер мен тарихи
айғақтар келтiрiлiп, уақыттық тұрғыдан бiресе тарих түңғиығына, бiресе
бергi ... ... ... ... ... ... ... - 17 ғасырда ғана жүзеге асырылды. Яғни, 15-16 ғасырларда қазақтар үш
жүзге бөлiнбеген. Уақыт жағынан алғанда, бүл - Есiм ... ... ... ... ал үш ... құрылуының негiзгi пейiлi - үлкен территорияда
шашырап жатқан, көп санды қазақ ру-тайпаларын басқаруды барынша оңтайлы ету
едi, яғни - ... ... ... ... ... ... ... қажеттiлiкке сай жасалған құрылым болатын. Осындай идеяны ... да, ... ... да - есiмдерi үмыт болған ел ағалары. ... кез ... ... ... ... ... етiледi; ру-тайпалар мен бiрлестiктердiң тiзiмi
анықталып, олардың өзара орналасу ретi мен иерархиясы, “жөн-жосықтары”
бекiтiледi. Бұл шара 1-2 ұрпақ ауыспай жатып-ақ жасалынды да, 18 ... ... үш ... ... ... ... үлгiрген едi.
    Ал, осы “үш жүз” идеясын 17 ғасырдағы қазақтың мемлекеттiк ... ... ... ... Осы ... сөз ... ... жүз” идеясының түп-қайнары шамамен 14-16 ғасырларда өмiр сүрген,
сопылық-яссауилiк iлiмнiң бiр тармағы болып есептелген “Үш ... ... ... ... Бұл 14 ғасырда Алтын Орданы Әз
Жәнiбек хан билеген ... ... ... ... Едiл-Жайық өңiрiнде
қалыптасқан, бiр жағынан көшпелi-жауынгерлiк, екiншi жағынан сопылық-
машайықтық дәстүрдi үштастырған дiни-серiлiк тарихат болатын, мұны
типологиялық деңгейде батыс европалық дәстүрдегi “дiни-рыцарлық” орденмен
салыстыруға ... ... ... өзi ... ... бағыттағы “накшбандия”,
“хайдарийя”, “бекташийя”, “күбрауийя” ордендерiмен де (тариқаттарымен)
қатар қоюға болады, тек олардың айырмашылығы: а) орденнiң Кiндiк Азия мен
Қазақстанның отырықшы өңiрлерi мен ... ... таза ... ... ... ... немесе айрақтылар) арасында қалыптасуы, б)
ордендi негiздеушiлердiң өздерiн қожалар, сейiттер, шейхтер сияқты.
“Мүхаммед пайғамбар ғ.с-ның нақ өзiнiң, оның сахабаларының ... ... ... ... құрайыш тайпасының ұрпағымыз” деп емес, бар
болғаны “Қожа Ахметтiң шәкiртi болған ... ... деп ... едi. ... оны ... көшпелi түрiк
тайпаларына дiн уағыздау үшiн келiп, уақыт өте оларға сiңiп ... ... ... ... болатын. Мiне, осы тарихтың жолын қуушылар (алаш
ұлдары) 14 ғасырдың ... 15 ... ... ... ... Алтын Орданы
тастап, Орталық Қазақстанға (орталығы - Ұлытау, батысы - Арал-Қазалы
маңындағы Қарақұмдар, шығысы - Қарқаралы-Қазылық, оңтүстiгi - ... ... ... ... ... Реалды тарихы Маңғыстаумен
және Батыс Қазақстанмен байланысты тұлғалар - Тоқтамыс, Едiге, Асан-
қайғылардың “молаларының” Ұлытаудан бiр-ақ шығуы да, 15-16 ... ... ... ... хан кесенелерiнiң салынуы да нақ осындай қоныс
аударуға байланысты.
    Мiне, осы кеңiстiктегi “Үш қияндықтар” (“Алаш ұлдары”) өздерiне Әбу-
Сейт, Керей сияқты сұлтандар ... ... ... ... ... ие ... да осы Жәнiбек пен Керейдiң 15 ғасырдың ортасында
шаңырағын көтерген мемлекетiнiң атауын басқа-басқа емес, ... ... ... да осы ... ... ... асырылған, өйткенi, нақ осы
тариқаттың (орденнiң) өзi 14 ғасырдың ортасындағы Маңғыстау мен Үстүртте
“қазақ” атауын қайта жаңғыртқан топтың ортасында қалыптасқандықтан осы
“қазақ” және ... ... ту ... ... қиян 14-15 ғасырдағы қазақтардың рухани қайнарын сақтаушы
“ғимраттың” ... ... ол “40 үйлi ... ... қазақтың” символдық
сипаттағы мекенiнiң (“қаласының”, “үйiнiң”) түпкi, кiндiк “үйi”. Осы
“мекендi” былайша кескiндеп көрсетуге болады:
    Кескiнде “41 бөлмелi үйдi” немесе “41 үйлi ... ... ... ... ... ... ... географиялық-
территориялық, уақыттық-күнтiзбелiк және рухани қайнары мен түтастығын
бiлдiретiн “ғалам”, “ғимарат”.
    Әр жағында жетi-жетiден “үйi” (“бөлмесi”) бар мекен iс жүзiнде 49
“үйдi” (“бөлменi”) ... ... ... орта ... ... ...... үш бөлмелi бiр үй болып есептелгендiктен барлық
ғимарат қалған 40 үймен (бөлмемен) қоса 41 үйлi (бөлмелi) ғимарат болып
шығады.
    Кiндiктегi “үш ... үй” - iшкi, ... ... Үш Қияның нақ өзi.
    Қалған 40 - сыртқы, реалды кеңiстiк. Бүл 14-15 ... ... ... ... ... сан ... құрайды. Бұл -
“қырық қазақ”. Бүгiнгi шежiрешiлер ұмытып кеткен, тек шамамен 1771 жылы
ғана Рычков деген орыс капитанының күнделiк журалында ... ... ... 20-30 ... А.И. ... өз ... пайдаланған байырғы
қазақ шежiрiсiне назар аударып көрелiкшi: “Некоторые казахи почитают себя
выходцами из Крыма и говорят, что причиною переселения их в ... ... ... ... ... сыновьями крымского хана Кундугура после его
смерти. Он имел, по их словам, двух жен, и от обеих оставил детей. Сыновья
старшей жены ... при ... ... ... ... ... жены,
отчего сии удалились из отечества своего в степь и соединились с 33
подобными им изгнанниками. Шайка сия в ... 40 ... ... ... соседственных с ними земель, наконец, похитили себе жен и
размножилась. Поэтому и толпа сия названа “кырык-казак”, то есть ... ... (А.И. ... Описание киргиз-казачьих или киргиз
кайсацких орд и степей. “Санат”, 1996, с.145). Мiне, кезiнде қақақ ... ... ... ... ... ... ғана ... аударар болсақ
“ғимараттың” сыртқы 40 бөлмесiнде осы “Қырымнан” шыққан “қырық қазақ үйi”
орналасады, оларды “Қырық таңбалы Қазақ” ... ... ... ... ... сөз тiркестерiнен де көруге болады (“Қырық таңбалы Қырым”, “он
екi жарым Үрiм” сөзi ... үлы Ер ... ... бар. ... ... ... 1990, ... “Қырым” ұғымының да, “Қырымның қырық батыры” ұғымының да
реальды, бүгiнгi Украинадағы ... ... ... жоқ, ... ... -
Үстiртiң (“Қырдың”) ұмыт болған поэтикалық атауы.
    40 үйдiң немесе таңбаның әрқайсысының тоғыз-тоғыздан “отауы”
(“ватагасы”) бар, ... 360 ... ... ... “360 ... - ... ... жырының кейбiр нұсқаларында кездеседi:
    Он сан ноғай iшiнде Үш жүз ... отау ... тағы ... және Шыңғыс Уәлихановтар нұсқасы. Едiге батыр, 73-б.).
    Бiр жағынан, бұл сан - 9 күндiк 40 аптадан тұратын бiр жылдық
күнтiзбелiк айналымды ... ... ... ... ... ... ... 5-6 күндi “бесқонақты” бейнелейдi.
    40 “таңба” немесе “үй” - ... ... ... ... да ... ... төрдегi үй, яғни “41-шi үйдiң” өзiне тоқталар ... бұл ... ... ... ... ... “үш бөлмелi” үй, нақты “Үш Қиян”.
    Iшкi бөлме немесе ... ... - ... жүз” деп аталады. “Жүз”
сөзiнiң “100” санына қатысы жоқ, ол кеңiстiк “пространство”, “простор”
дегендi бiлдiредi. Ұлы жүз (Ұлы ... - ... ... ... ... соңғы шебi. Сопылық иерархия бойында осы арыстардың
саны - үш, “үш арыс”. Мәшһүр Жүсiптiң жазып ... ... ... ... ... ... ... атаққа ие болып, жауға шапқанда
шаппай, тас түйiн болып тұрған. Шiлтендiк иерархияда ... “үш ... ... ... ... ... ... - орта жүз (орта кеңiстiк), оны 7
арыс (“Жанарыс”) қориды, ол киелi символды ... ... ... шебi. ... ... жазуынша, бұлар тосқауылшы болып, орта буында
жүрген, ханның бақташысы болған. Шiлтендiк ... ... ... ... ... бөлме немесе қоршау (шарбақ) - кiшi жүз (сыртқы кеңiстiк), оны
40 арыс (Бекарыс), яғни “қырық батыр” қориды, мұнысы шiлтендiк иерархиядағы
“ғайып ерен ... ... ... келедi. Кiшi жүз - киелi символды
қоритын серiлердiң алдыңғы шебi (авангарды). Мәшһүр Жүсiп бұлар ... бетi ... ... ... ... ... жан ... кезуiлшi болып, ел алдында жүрiп, жауға шабатын болсын” деп
жазған. Мiне, осы үш ... ... ... ... ... үш ... ... қатысы болмаған. Ал нақты қазақ халқы осы үш
бөлмелi үйдiң сыртындағы 40 бөлменi (үйдi) мекендеген ... ... ... ... “Үш ... ... ... шамалауымызша, Керей мен Жәнiбектен
бастап, Қасым хандардың қасында ... ... ... ... ... өткiзген, өз үлестерiн қосқан. Бiрақ, Қасым ханнан ... ... ... ... ... iсiн ... алмаған да болар. Қалай
болғанда да, осы тарихтың ғайып болу уақыты ретiнде 16 ғасырдың 30-40-шы
жылдарын көрсетуге ... Бұл ... ... өте күштi құлдырау
дәуiрiне түспа-түс келедi. Ал, 17 ғасырда олар туралы ... ... тек аңыз ғана ... едi. ... 17 ғасырдағы мемлекет
ағалары өздерiнде қалған “үш жүз” туралы ақпаратын толық, бастапқы нұсқасын
емес, сарқынын ғана ғана ... ... ... ретiнде пайдаланған. Шаланың аты - шала, байырғы түсiнiктi
түсiнбей, оның өңi өзгерген ... ... ... - ... “үш ... ... ... отыр. Сондықтан “үш жүз” туралы
бастапқы түсiнiктер реконструкциялаумен қатар (бiз осындай зерттеудiң тек
шет жағасын ғана газет ... ... ... ... ... ... дiннiң, дiлдiң, жер мен уақыттың ажырамас тұтастығын көрсете алатын
идея мен символды қайтадан насихаттаудың да қажет ... ... Бұл - жай ғана өтiп ... ... ... емес, бүгiнгi қазаққа
өзiнiң iшкi және сыртқы жауларына қарсы тұрып, тегеурiнiне төтеп беруге
мүмкiндiк беретiн құралымыз да болмақ. Үш арыс - ... атау ... ... ... егер намысын қолдан бермейтiн, жүректi болса, онда ол
өзiн “кiшi жүзбiн”, өрелi ой машығына ие болу арқылы халыққа ... ... онда ол өзiн ... жүзбiн”, егер жалықпай еңбек етiп, бастаған iсiн
аяғына дейiн жеткiзе алатын болса, онда ол өзiн ... ... деп ... ... үш жүз - ... жанының жай-күйi ғана. Өйткенi үш жүз -
пенденiң ... ... ... оның ... ... айналу үшiн өтуi тиiс
инициациялық сынақтың үш сатысын (тiл, дiл және ... ғана ... жүз ... бiр ... астында топтасқан қалың қазақтың рухани
қаймағы (элитасы) болған, сондықтан осы ұғымды ... 300-400 ... ... “аймақтық рулық бөлiктердiң атауы” деген сипатынын
арылтуымыз қажет.
    Редакциядан бiрер сөз: Оқырмандарымыздың назарына ... ... ... қазақ халқының жай-жапсары мен өмiр салтына тiкелей
қатысты мәселелер көтерiлген. Мойындауға тиiстiмiз, әңгiме тарихи
тереңдiктен басталып, қазақтың “қазiргiсiнен” бiр-ақ шығып отырғандықтан,
оның ... ... де жоқ ... ... аяқ ... мәлiметтерге
негiзделгендiктен арнаулы бiлiмi жоқтар үшiн оңай дүние ... ... ... ... аздап қысқартуға мәжьүр болдық.. Автор
үсынған мақаланың тақырыбы “Үш қиян: үш жүзге дейiнгi “Үш жүз” үғымы
туралы” деп берiлген. Бiз оны ... ... ... ... ... үшке бөлу ... байланыстыруды маүл көрдiк (“қазаншының еркi
бар қайдан қүлақ шығарса” деген епеспе). Қалың қазақ әлi бөлiнiп кете
қойған жоқ ... ... ... бiрақ жоғарыдағылардың отырысы үлкен күдiк
туғызып түр.
    Жар астында жау жоқ, бөрiк астында бөрi жоқ деп бейғамдыққа салынып
кепесек, “үш ... ... ... ... көзi ... ... ... “Ұлы жүз”, “Орта жүз”, “Кiшi жүз” деген ұғымдарды орыстың “Ивановы”,
“Петровы”, “Сидоровы” сияқты деңгейде қабылдасақ та ... ... ... ... осы ... ... ... күтемiз.
«Жүзге бөлінгеннің жүзі күйсін» деп қанша жерден қақсағанымызбен, қазақ
бөлінгенін қоятын сыңайы жоқ. ... пен ... ... ен далаға ел
қондырып, мал толтыра алмай отырғанда Еуропаның бір-екі қаласына сыйып
кететіндей ғана саны бар азғантай ... ... руға ... ... ... ... айтуына қарағанда, бұл ауру қарапайым қатардағы
қазақтан бастап, биліктің биік белестерін бағындырған шенеуніктердің де,
жұртымызға ортақ жеріміздің байлығын жекешелендіріп ... ... ... бай-мырзалардың да ағзасын жайлаған көрінеді. Ең қорқыныштысы,
Абайдың бір ... ... ... ... кейбір мектеп оқушысынан руы мен
жүзін сұрасаң сайрап қоя береді.
Қазақ тарихына ... ... кез ... ... ... алып қарасаң,
біздің үш жүзге бөлінетініміз негізгі ұлттық ерекшелігіміз ретінде
көрсетіледі. Әрине, бөлінгенді жеуге ... ... ... ... Олай ... ... отандық тарихшылар да сол
шетелдіктерден қалыспайды. Осы мәселенің мектеп оқулықтарындағы
түсіндірілуі де оңып ... ... ... үш ... ... білген
тарихшылар сол жүздердің қалай пайда болғанын, «Жүз» деген сөздің қандай
мағына беретінін, жүздік бөліністің ұлттың ... ... ... ... еш ... жоқ ... неге ... Дауысы жеткен
тарапқа, қолы жеткен жерге дейін неге насихаттамайды ... ... ... ... Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші ... ... ... қай кезде
шыққаны, мұндай бөліністің саяси, тарихи-әлеуметтік себептері туралы
жазылған отандық ғалымдардың еңбектері жетерлік. ... осы ... ... ... ... ... ... енгізіп,
насихаттау жағы жетіспейді.
Мәселен, «жүз» сөзінің шығуына байланысты әдебиетшілердің, тілшілердің,
тарихшылардың бірнеше болжамдары, ... бар. ... бір ... ... жөн екен» деп дәлелді деректі мойындап, ортақ ойды «келер
ұрпақтың санасына сіңірейік» деген кесімді пікір ... ... ... ... ... бірі жүз қосыннан, бірі жүз атты жауынгерден, бірі
жүз рудан, тіпті бірі «дүз, құла дүз» сөзінің ... ... ... аса «көнешіл» кейбіреулері сонау біздің жыл санауымызға дейін
болған «Йозы» тайпасының тарихына барып басты ... ... ... көбі ... ... төл ... тапқысы келеді. Бұл бағыттағы
ізденістің дұрыстығын қолдай тұрсақ та, ... ... ... ... ... ... тым ... қарайтынына, олардың сол
терминдерді түзуші ұлыс билеушілердің сауаттылығына күмән келтіретініне,
қазақтың географиялық атауларын қалыптастыру сипатын өз ... ... ... ... мұсылман мемлекеттері мәдени үрдістерінен
бөлек көретініне қайран қалам.
Қазақтың жүздік бөлінісі – гендік туыстыққа түк қатысы жоқ географиялық,
территориялық бөлініс. Оған дәлел келтіріп ... ... ... ... Егер ... ... ... екенін мойындасақ, онда «жүз»
деген географиялық терминнің түпкі дерегін де сол ... ... ... ... ... ... іздеген жөн.
Осы тұрғыдан келсек, біздің ойымызша, географиялық термин ретінде «жүз»
сөзі түркілік түбірден емес, араб тілінен ... ... ... араб ... «жүз, жузун» сөзі – «бөлік, бөлім, жақ» деген
мағына ... ... отыз ... яғни отыз ... бөлінеді. Сол
бөліктерді «жүз» деп атайды. Қарапайым мүмин білетін осы бөліністі ... ... ... ... білмеді деуге аузымыз бармайтын
шығар. Екінші дәлеліміз: ол замандағы мемлекет басшылары да географиялық
терминдерді кез келген сөзден ... ... ... халықаралық
терминдер, канон тілден кірген аймаққа ортақ түсініктер, ғылыми термин түзу
дәстүрлері ол кезде де ... ... ... ареалына, мұсылман
мемлекеттерінің қатарына кіретін Қазақ Ордасының да бұл дәстүрлерден шет
қалуы мүмкін емес. Ортағасырларда араб-ислам мәдениетінің, географиялық
ғылымының қарыштап ... ... ... Шығыстағы картографияның
араб тілінде жасалғаны ешкімге жасырын емес. Міне, осы ортағасырлық карта
жасау тілінде арабтың «жүз» сөзі «мемлекет ішіндегі территориялық бөлік»
мағынасында термин ... ... Ол ол ма, бұл ... ... ... ... ... мақсатында «Жуз-ул-Мағриб»
(Батыс жақ, Батыс бөлік), «Жуз-ул-Машриқ» (Шығыс аймақ) секілді нақты жер-
су, мемлекет атауларына да қолданылғаны белгілі. Қазіргі ... ... ... ... ... ... тарихынан, ислам мемлекеттерінің тарихынан толық хабардар
сауатты мұсылман қазақ хандары өз мемлекетіндегі территориялық бөлікті
анықтауға өз заманында қалыптасқан географиялық ... ... ... ... кім ... ... кейін бұл бөліністі осылай атаудың
өзі қазақ билеушілерінің танымының кеңдігін, ... ... ме? ... ... мәселеде кез келген сөзді ғылыми дәйексіз айтқаннан ештеңе
ұтпайтынымыз анық. Шынын айтқанда, «жүз» сөзінің шығуына қатысты осы
уақытқа дейінгі ... ... ... ... түсіндірме, долбар,
фольклорлық интерпретация түрінен аспайды. Ал шын ғылыми деректердің
танылуы, насихатталуы кемшін. ... ... ... ... қосымша
ғана.
Сонымен, «жүз» сөзі «бөлік» деген мағына береді дедік. Ендеше, «Ұлы»,
«Орта», «Кіші» деген таза түркілік негіздегі ... ... неге ... ... ... да уәжіміз бар. Тіл тарихына
тереңдемей-ақ беріден айтсақ, «Ұлы» сөзінің ортағасырлық түркі тіліндегі
бастапқы мағыналарының бірі ... ... ... ... Осы ... ... де бүгінге дейін қолданылатын «соңғы» деген мағынасы бар.
Сонда осы ұғымдарды қазіргі тілге түсіргенде Ұлы жүз – «бірінші ... жүз – ... ... ... бөлік», Кіші жүз – «соңғы (немесе үшінші)
бөлік» деген мағына беретін болады. Демек, қазақтың ... ... ... ... ... ... тек территориялық қана бөлініс
екендігі, туыстық байланысқа, гендік жақындыққа еш қатысы жоқтығы тілдік
танымнан да нақты ... ... ... келтірген тілдік дәйектерді қазақ тарихының жалпы жұрт
білетін деректері арқылы дәлелдеп көрелік. 1456-1464 жылдар арасында
Әбілхайырдың Өзбек хандығынан бөлініп, Керей мен Жәнібек ... жеке ... ... ... ... ... алғашқы ұйытқысы Шу,
Талас өңірінде қаланып, сәл кейін Түркістан, Қаратау алқабын, Жетісу жерін
қамтыды. Хандыққа ... ... жаңа ... ... ... ... жуық ... өтті. Кейін жаңа мемлекеттің негізі қаланған осы өлке
«бірінші бөлік» – Ұлы жүз ... ... ... ... хан ... ... жырлаған, шеті, шегі жоқ сары даласы Сарыарқаны сыйлап
кетті. Уақыт өткен соң бұл дала «орта (екінші) бөлік» – Орта жүз ... ... ... соң елу ... жуық ... ... тағы бір
кемеңгер ханы Хақназар өзара қырқыстан шаршап, ... ... ... ... ... ... Ноғай ордасының жерін, қазіргі Батыс бөлікті
ұлттың ұлы тұрағына айналдырды. Ел билеудің ептілігі, тиімділігі үшін ... ... ... ... ... кезде бұл аймақ «соңғы
(үшінші) бөлік» – Кіші жүз ретінде Отан тарихынан ойып орын алды. Сөйтіп,
шамамен жүз жылда ... ... ... ... ... түгенделіп
бітті. «Елу жылда ел жаңа, жүз жылда қазан» ... ... түбі ... емес. Қазақ танымында шашау жатқан сөз, қисынсыз пікір жоқ.
Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз атаулары сәл ... ... да, ... ... ... ... ... үш аймаққа, яғни жүзге бөліп, оларға
бекітілген би, сұлтандарды тану дәстүрі Қазақ хандығы құрылғаннан соң
шамамен 230 жылдан ... ғана ... ... ... ... ... Қазақ
шежіресіндегі жүздер ішіндегі рулар туыстығы қолдан жасалды. Шындығында,
Арғын мен Найман бір-біріне қандай туысқандық қатыста болса, Албан мен
Қыпшақ та, Әлім мен ... де, ... мен ... та дәл ... ... ... тағы бір келеңсіз жайт, ол – өткенінен хабары жоқ бүгінгі
ұрпақтың «ұлы», «орта», «кіші» сөздерін қазіргі мағынасында қабылдап, қазақ
территориясын ... ... ... ... ... ... Ұлы ... ұлылық, Кіші жүзге кішілік жүктейтін еш қағида жоқ. Үш
жүздің, яғни үш ... құқы да, ... де ... «Аға ... «іні ... ... дүмбілездердің шығарып алған шатпағы. Мемлекеттің
астанасы, бас билік ордасы ел ... ... болу үшін ... ... ... Орта ... территориясында орналасқан. Бұл тұрғыдан
бүгінгі Президентіміз елорданы жаңа мемлекеттің географиялық ортасына
көшіріп, қазақтың ұлы хандарының ескі дәстүрін қайта жаңғыртты десе ... ... ... ... ... ... ... терең мағынасын
түсінбей, кезінде шыққан мақал, мәтел, нақылдарды жеңіл әзілге, дарақы
күлкіге, қандасын кемсітуге пайдаланатын жаман әдет бар. Сондай бүгінгі
таяз сананың ... ... ... ... мәтелдің бірі – «Ұлы жүзді қауға
бер де, малға қой. Орта жүзді қамшы бер де, дауға қой. Кіші жүзді ... ... ... қой» ... сөз. Бұл – ... үш ... территориясына
қатысты айтылған ең кемел нышан-сөз. Бұл – ... елін ... ... тиіс ... символдық сипаты. Кез келген мемлекет тәуелсіздігін сақтап қалуы
үшін экономикалық, саяси, әскери тәуелсіздікке қол жеткізуі тиіс. Қауға мен
мал – ... ... мен дау – ... ... мен жау – ... символы. Осы мұраттардың үшеуіне де толық қол жеткізбеген мемлекет
мемлекет болудан қалады. Бабамыздың ұлы сөзін бір-бірімізді кемсітуге
пайдаланғанша, аталар ... ... ... ... ... па, кемел ұлт,
толық мемлекет құра алдық па деп ойланғанымыз жөн шығар.
Мұның бәрін неге айтып отырмыз? Себебі ... ... ... ... ... ат ... өзінің асыл мұрасын өзгенің жасығына
айырбастаған бүгінгі қазақ баласының ұлт ... ... ... үш ... бөлініп, ру-руға жіктеліп, жалған ұран
шақырғаннан асатыны аз. Басшысынан кещесіне дейін.
Біз өз қисынымызды айттық, кейінгі ұрпағы кәдесіне жөндеп жарата ... ... ... ... ... ұлт ... ... білігін бөлісем
дегендер болса, әрқашан дайынбыз.
Асқар ӘБДУӘЛИҰЛЫ

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ЖИТС және жүктілік 12 бет
Сақтар мен ғұндар9 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
Абайтанушы8 бет
Аурудың алдын алу8 бет
Денсаулыққа зор кесел, Үйрете көрме ауызды, Насыбай менен шылымға9 бет
Ежелгі Греция9 бет
Ежелгі шығыс мәдениеті туралы7 бет
Иран-Ғайыптың «Хайуандық комедия» атты туындысының тақырыптық-идеялық ерекшеліктері4 бет
Исламдағы жастардың кейбір мәселелері27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь