Көне түріктердің діні, наным-сенімдері және салт-дәстүрлері

Кіріспе 3
1. Түріктердің «Тәңірі . құдайы». 4
2. Ұмай . береке молшылдық құдайы 8
3. Шамандық 9
4. Түріктердің қасқырдан жаратылу уағызы 11
5. Аққу құс культі 11
6. Соғды халқының түрік еліндегі орны 12
7. Буддизімнің түрік халқына әсері 14
8. Хрестиян дінінің түрктерге ықпалы 15
9. Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы мұсылман дінін насихаттауы 16
10. Көне түріктердің әдет.ғұрпы, дәстүрі 18
Қорытынды 19
Қолданған әдебиеттер: 20
Көне түріктердің рухани әлемі – аса күрделі мәселелердің бірі.
Көне түріктер дәуірінде тек қана ашина түріктердің (тугю) құдіретті қағанаттары ғана емес, сонымен бірге ұйғырлардың және енисейлік қырғыздардың мемлекеттері де өмір сүрді, Қазіргі Тыва, Монғолия, Хакасия, Оңүстік Алтай, Қазақстан және Орта Азия территорияларында жүргізілген археологиялық зерттеулер көне түріктер мемлекеттерінің құрамы ірі, әрі тұрақты этникалық топтардан тұрғандығын және жүздеген жылдар өмір сүргендігін көрсетіп отыр.
Көне түріктер дәуірінің негізгі этномәдени аймақтарын былайша айқындайды:
1) Орталық және Орта азиялық түрік қағанаттары құрамъша енген тайпалардың аймағы (Монғолия, Тыва, Алтай, Қазақстан, Шығыс Түркістан және Орта Азшшың біраз жері);
2) Көне қырғыздардың — хягастардың мемлекеті қүрамындағы тайпалар аймағы (Минусинск ойпаты, ал 840 жылдан X ғ. дейін Монғолия, Тыва, Алтай жері);
Шығысында Қытайдан батысында Византияға дейінгі аса ауқымды аймақты алып жатқан бұл тайпалардың өзара байланысының маңызды дерек көздеріне көне түрік дәуіріндегі тас мүсіндер, петроглифтер, сондай-ақ жерлеу ғұрыптары жатқызылады. Көне түріктер мәдениетінің ортақтығың руна жазба ескерткіштері және олардың бірыңғай діни наным-сенім жүйесі де айқындайды.
Батыс пен Шығыстың арасын жалғастырушы дәнекер рөлін атқара жүріп көне түріктер тамыры терең, айшықты дәстүр-салты бар өзгеше дала мәденеитінің негізін салыпған мемлекет.
Төрткүл даланың түпкір-түпкіріне тарап кеткен бүгін 160 миллиондай түрік тілдес халықтардың түп атасы – көне түріктер. Түріктердің рухани өмірі қанша күрделі болғаны әйгілі, бабаларымыздың табиғат пен туған жерге деген сүйіспеншілігін ешқашан жоғалтпаған!
1. Махаев А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті: Көмекші оқу құралы. 2-басылымы. –Алматы: Қазақ университеті, 2002
2. Аманжолов А.С. Түркі философиясы және жазу тарихы. Алматы 1996
3. Айдаров Ғ. Күтегін ескерткіші. Алматы, 1995
4. Қоңыратбаев Т. Әуелбек Қоңыратбаев – түркітанушы. Алматы 1996
5. Гумелев Л.Н. көне түріктер. Алматы, 1994
        
        Көне түріктердің діні, наным-сенімдері және салт-дәстүрлері
Мазмұны
Кіріспе 3
1. Түріктердің «Тәңірі - құдайы». 4
2. Ұмай - ... ... ... 8
3. ... 9
4. ... қасқырдан жаратылу уағызы 11
5. Аққу құс культі 11
6. Соғды халқының түрік ... орны ... ... ... ... әсері 14
8. Хрестиян дінінің түрктерге ықпалы ... ... Орта ... жаулап алуы мұсылман дінін насихаттауы 16
10. Көне түріктердің әдет-ғұрпы, дәстүрі 18
Қорытынды ... ... ... ... ... ... – аса күрделі мәселелердің бірі.
Көне түріктер дәуірінде тек қана ашина түріктердің (тугю) ... ғана ... ... ... ... және ... ... де өмір сүрді, Қазіргі Тыва, Монғолия, Хакасия,
Оңүстік Алтай, Қазақстан және Орта Азия ... ... ... көне ... ... ... ірі, ... этникалық топтардан тұрғандығын және ... ... ... ... ... түріктер дәуірінің негізгі этномәдени ... ... ... және Орта ... ... ... құрамъша енген
тайпалардың аймағы (Монғолия, Тыва, Алтай, Қазақстан, Шығыс Түркістан және
Орта Азшшың біраз ... Көне ...... ... ... ... (Минусинск ойпаты, ал 840 жылдан X ғ. дейін ... ... ... ... батысында Византияға дейінгі аса ауқымды аймақты
алып жатқан бұл тайпалардың өзара байланысының маңызды дерек көздеріне көне
түрік ... тас ... ... ... ... ғұрыптары
жатқызылады. Көне түріктер мәдениетінің ортақтығың руна жазба ескерткіштері
және олардың бірыңғай діни наным-сенім жүйесі де айқындайды.
Батыс пен ... ... ... ... рөлін атқара жүріп көне
түріктер тамыры терең, айшықты дәстүр-салты бар өзгеше дала мәденеитінің
негізін ... ... ... ... ... ... ... 160 миллиондай
түрік тілдес халықтардың түп ... – көне ... ... ... ... ... болғаны әйгілі, бабаларымыздың табиғат пен туған ... ... ... ... ... ... - ... — монотеистік сипаттағы діни ... Ол бір ... және ... ... ... ... ... кейіннен
қағанаттардың идеологиясы ретінде қызмет еткен.
Тәңірге табынудың идеялық негізі — табиғат заттары мен ... деп ... ... ... ... сана әр заттың иесі, жаны бар
деп пайымдайды. Дүниейің барлық объектілері адам секілді, оларға сезім ... ... ... ... дін ... ... космологиялық түсініктер
мен идеялардың жиынтығы ... ... ... мінажат етумен
байланысты пайда болады. Жеке бір халық қана тәңірге табынған десек қателік
болады. Тәңірге ... ... ... ... бар. Ол ... дін атаулыдан
бұрын пайда болған.
Тәңірі бейнесі б.э.д. бірнеше ғасырлар бұрын пайда болған Орталық
Азйядағы ең көне ... ... ... "Тәңірі" атауының шығу тегі
ғұндардың "ченли" және қытайдың "тянь", тіпті шумерлік "дингир" сөздерімен
байланыстырыла қарастырылады. Бұл сөздердің бәрі бір ғана ...... көк ... ... ... ... кұдайлардан айырмашылығы Тәңірі
материялданбаған, ол — рух, бүкіл тіршіліктің иесі.
"Тәңірі — кұдай", — деп ... ... Ұлы Абай да ... ... ... көп ... "жасаған" ұғымына айналуы VII—VIII ғасырларда Орталық Азияда
Түрік қағанатының пайда ... ... ... ... ... билігін уағыздап, дәріптеді.
Қоршаған орта, табиғат көшпелі түрік тайпаларының тұрмыс-тіршілігішң
көзі ретінде маңызды рөл атқарды, бұған қоса олардың кәсіби ... ... ... табиғи-климаттық жағдайларға тәуелді болды. Сондықтан да
көне түріктердің діни ... ... ... ... ... ... ... уақыты қай кез ... ... ... ... бір ізді ... ... ғалымы Жан-Поль Ру біздің
заманымыздың аз алдында ... ... ... б.з.б. V—III ғ.ғ. дейді,
ал белгілі ... ... ... ... ... IV мыңжылдықта пайда болған деген ойды ұсынады. Ол: "Ғайса пайғамбар
туғаннан 4 мың жыл ... ... ілім ... қалыптасып, жер
бетіндегі ең ескі ілімдер — ... және ... ... ... ... мысыр діндеріне елеулі әсерін тигізген тәңіршілдік", — деп жазды.
Әуелгі ... ... өне ... ... табынушылық бүкіл евразия
көшпелілері арасына тарайды.
"Биікте Көк Тәңірі,
Таменде қара жер, жаралғанда,
Екеуінің арасында адам ... ... " ... ... ... үлкен жазбасындағы жыр жолдары көне
түріктердің Аспан және адам бір ... ... деп ... ... Жоғарғы, Орта және Төменгі әлем деп (жоғарыда — аспан,
төменде — жер, екеуінің арасында адам) деп бөлу ... ... ... ... ең ... ... бір объект — көк
аспан және құдайды білдіретін ... бар. ... ... кене түріктер
түсінігі бойынша бірнеше сипатқа ие:
а) жоғарғыны яғни көкті көрсетеді;
ә) жаратушы кызметін атқарады;
б) жазалаушы қызметін де атқарады;
в) ... ... ... қаралады.
Осыған орай, Күлтегіннің үлкен жазбасынан тағы да ... ... ... ... дecmi,
Ажалға жылжи бастады,
Көкте түрік тәңірісі,
Түріктің қасиетті жері, суы
Былаи депті:
"Туркі халқы жойылмасын" — дейді.
Орхон ... ... ... ... ... ... билік
жүргізеді. Оның жердегі әмірін жүргізуші ... ... де ... ... ... жатады.
Түркі халкының атақ-даңқы
Өшпесін деп,
Әкем қағанды,
Шешем қатынды
Көтерген тәңірі,
Ел берген тәңірі
Түркі халқының атақ-даңқы
Өшпесін деп,
Мені қаған етіп отырғызып еді.
...Көп ... он екі ... ... ... жарылқады.
Тәңірінің адамдарға қатысы Тоныкөк жырынан да байқала-ды:
Соғыстық,
Бізден екі-үш есе артық еді,
Тәңірі жарылқағандықтан,
Kөп дen біз қорықпадық.
...Жеңдік.
Өзінің мәні ... ... ... ... ... ... дамуы барысында көк аспан сияқты Тәңірін барынша күрделі
құдй-космос-Тәңірі-каинат түсінігі алмастырады. ... ... ... ... оның ... ... ... күнді, айды, планетаны,
жүлдызды, адамды, табиғат құбылыстарын, жан-жануарды, өсімдіктерді қамтиды.
Енді табиғат культі және ... ... ... ... ... ... туралы ұғымға айнала-ды. Тәңірі әрі рух, әрі
дене, әрі олардың бірлігі секілді ... ... ... ... ... сөзі ... мағынада қолданылады:
1) аспан, дүние бөлігі ретінде;
2) Құдай ... ... адам ... әмір етуші, әмірші.
Осы политеистіх мәнде Тәңірі аспанда, жерде, суда, тау мен жануарлар
әлемінде де ... ... ... "Көк ... "Жер ... "Аң
тәңірі", "Су тәңірі", "Құс тәңірі" деген ұғымдар сақталған. ... ... ... сөзі ... ... ... ... мағынаны
білдіреді.
Көне түріктердің түсінігі бойынша жердегі өмірмен байланысы бар көк
аспанның негізгі атрибуттары бұлар күн мен ай ... ... ... "көк ... күн мен айды ... деген сөздер жиі
кездеседі. Орхон түріктері күнге қарап бағыт-бағдарды айқындаған.
Тәңірі бейнесі түркі тілдес халықтардың ғана ... ... ... ол ... Азиядағы барлық халыққа ортақ дүние. Көне мифологиялық шығыстық
бейне қатарына жатататын ... ...... буряттар —
"тэнгри", сахалар — '"Тангара", тывалықтар — "дээр", шорлықтар — "тегри",
монғолдар — "тэнгер", ... ... ... ... ... ... барлық халықта бірдей: рух, алғашқы бастау дегеңді білдіреді.
Көне қытай және шумер халықы ... де ... өмір мен ... ... ... ... ... және басқа халықтар түсінігінде
Тәңірінің мекені — көк аспан, ол көк аспанның тұрғындарына иерархия ... ... ... ... ... ... қабат тағы екіге бөлінед:
жарықка және қараңғыға, мейірбандыққа және әзезілдікке. Бұл дегеніміз кұдай
мейрімді және ... ... және ... ... болады деген сөз. Ол
бәрін көреді, ... адам ... да сол ... кұдайдың қолын-да.
Тәңіршілдік дінінің терең даналығы сонда, ол ... ... ... ... ... іске ... ынталандырады.
Көне түрік дінінде түрік Тәңірісі бейбітшілік Тәңірісі болатын, — ... ұлы ... Зия ... ... ... ... ... табылатын ил (ел)
сөзі "бейбітшілік" мағынасын беретін. "Елші, Елхан" ... ... ... ... ... ... ... дейін бейбітшілік
орнықтырған, бейбітшілік саясатының бастамашылары еді.
Тоғыз қабат аспан әлемі туралы түсінік ұзақ уақыт ... даму ... және де өзге ... ... әсер еткен болса керек. ... ... ... ... ... ... ... соған қарай
Тәңірі атты 99 құдай бар. Ал еуропалық христиандар шығысқа тән дүниетанымды
толық алмай, тек ... ... ... ... ... ... ... құдайлар пантеонында да бірнеше Тәңірі болған. ... саны ... ... ... айту ... Әйтсе де осы бағытта арнайы
зерттеулер жарық көре ... атап ... ... діни ... ... орын ... Бұт тәңірінің бейнесі
көне түріктер мәдениетінде қаған билігінің символын және қағандық (ер) пен
қатундық ... ... ... ... ... ... болды деп
түсіндіреді зертгеушілер Ю.А.Зуев пен Г.Е.Агелеуовтер.
Шумер-түрік мәдениетін салыстыра отырып, ... ... ... бірі — ... тірілуге сену болған, Монғолиядан Венгрияға
дейінгі жалпақ далада тізілген қорғандар басына қойылған тас әйелдер мүсіні
— адамдарды ... ... ... бейнесі, өлікті тәңіршілдік
рәсімімен жерлеудің бірден-бір белгісі осы тас мүсіндер деп ... ... ... ... сыйлайтын тағдыр құдайы — Жол тәңірі
болды. Жол тәңіріге ұқсас бейнелер үнді еуропалық ... де ... ... — жол ... ... ... екі жолдың иесі, бар құпияның
сырын ... Жол ... ... ... ... Ақ төр, яғни Ақ
жол бейнесіне ұқсайды. Қазақ хандарының билігі де ... ... ... "Есім ханның ескі жолы" және т.б. деп жолмен байланыстырылған.
"Көне түріктер Жол ... ... ... деп ... ... Ала атты жол ... және Қара атты жол тәңірі туралы
мәліметтер кездеседі.
Ала атты Жол тәңіріне тән қасиеттер мыналар: а) оның ала аты бар: ... ылғи ... ... б) адам ... ... ... жасауға
мүмкіндігі бар; в) адаммен жақсы қарым-қатынас жасауға әзір.
Енді қара атты Жол ... ... ... аударйық: а) өзі қара
түсті, қара жолдың ... ә) ... ... ... ... ... ... болса — жалғаймын" дейді адамға; б)
жасампаздық қызметі де бар. Мен ... ... ... ... ... "Ырқ ... кітабындағы бұл мәліметтер кене түріктердің түсінігінде
екі қарама-карсы — жарық, мейрімділік және ... ... ... аңғартады.
2. Ұмай - береке молшылдық құдайы
Ұмай ертедегі орталық және Орта ... ... ... ... ... ... ... береке молшылдық құдайы болған. Бұл
әйел құдай көне түрік қорымдарында (пантеонында) ғарыш құдайы ... ... орын ... Көне ... ғұламасы Тоныкөкке арнап қойылған
ескерткіште мынадай жолдар бар: "Бізді ... ... ... ... ием, ... мен жер-суым".
Көптеген түрік халықтары тілінде де "Ұмай мен "ұма" сөзі мағыналас.
Олар баланың орны, жатыр, құрсақ ... ... ... ... ... емген (ана), сахаша биедеген мағынаны береді.
Сонымен ежелгі түркілердің ұғымында Тәңірі аспандағы ер ... Ұмай — ... ... ... Көне ... Ұмай ... ... Тоныкөк жырларында байқалады. Мұнда қағанның әкесі
Тәңірге, анасы Ұмай анаға теңестіріледі.
Көне түріктер ұғымында Отан сөзі ... ... деп ... ... ... түрктер таудың жартастың, өзен-көлдердің ... ... ... ... ... және көктен келетін үш қатерден
сақтану әрекеті жатады. Әр рудың өзінің касиетті тауы болады. Бірінші ... ... ... оң ... ... тауын, ал екінші
түрік қағанаты түріктері Өтүкенді ... ... ... ... құт ... деп ... ... таулардың, өзендер мен көлдердің киелі аруағын кәстерлеу емес, сол
таудың, өзен мен көлдің өзін ... ... ... яғни біз бұл ... ... ... өзін ... санап, қасіерлеу ісін көреміз.
Бабалар қалдырған жер-суды қастерлеу — жер-су культінің басты мазмұны.
Орхон-Енисей жазбаларында бұл ... ... ... ... ... ... иесі ұрады деп түсіңдіріледі. Көне түріктер ұғымында ... ... өмір ... ... ... ... ... табынғандықтан өлген
адамның денесін өртеп, жер ... ... күл мен ... ғана ... адам ... не ... ... болса, әдет-ғұрыптарын жасау, көктемде жер
көгеріп, шөп шығып, жапырақтар жайқала ... ... ... ... ... ... табиғаттың төрт кезеңіне толық табыну байқалады. Көне
түрік жазба ескерткіштерінде адамдарға ажал жіберетін жер ... ... ... ... ... Ол ... адамның жанын алып, өмірін
қысқартатып құдай бейнесі ретінде ұғынылған.)
Өлген адамды жерлеу салты дами келе өлік ... ... ... ... ... туғызады. Кез келген кұбылыстың "иесі", "онгоны"
кейіннен аруаққа айналады. Әрине, ... бәрі ... ... ... Руға ... қамқор болған адамдар ғана аруаққа айналады. Демек,
аруақ деп жүргеніміз ... ... ... ... яғни ... Кектегі Тәңірінің өзі, жер, су және Ұмай, олардың рухтарының барлығы
аруақ болып табылады. ... ... ... Ұмай ... ... ... ... түседі деп ойлаған. Кемпірқосақтың өзі ... ... ... ... ... ... сөзі кам ... - пір (ана)
дегенді айғақтайды. Адамдар мен күдіретті күштер арасында жүретін қоғамдағы
ерекше әлеуметтік топ шамандар болды. ... көне ... ... ... рөл атқарған.
3. Шамандық
Шаман атауы көне түріктерге дейін белгілі болған. Бұған ... ... ... ... ... ... ... болды деп мәлімдейтін қытай
деректері куә бола алады, ... ... ... ру деп ... ... ... бұл ... шаман деп нық сеніммен аударып жүр.
Қытай деректерінде ғұн ... "Жер ... ... ... ... ... ғұн жауынгерлеріне шамандар магиялық ... ... ... ... Енді ... ... болу үшін ... үзінді келтірейік: "Сюннулер өздері жүрген жолдың өне бойында,
сонымен ... ... қой мен ... ... ... рухтардан хан
әскеріне өлім жіберілмеуін сұрауды ... ... бұл ... тыва ... дәстүрлерінде күні кешеге
дейін сақталған. Тывалықтарда ғасыр басына дейін сақталған жол ... үйме ... оба ... ... ... Бұл ... мәні — ... жергілікті рух-қожайындардан ақ жол сұрауы. Рухтардың ниеті түзу
болу үшін өгіздер тірідей тас ... яки ... ... ... Мұндай "оба" деп аталған тас үймелерді жол бойына, асулы жерлерге
салу көне түріктерге де тән болған. Бірақ көне ... ... ... ... ... ма, жоқ па беймәлім.
Тарбағатай өңіріне дейін жеткен юебань тайпаларының шамандары 449 ж.
жужандармен соғыс кезінде ... ... беру үшін ... ... ... боран
және су тасқынын шақырған.
Жоғарыда келтірілген мысалдар ғұндарда шамандар болғанын және оның
кейбір қызметі мен ... ... ... ... ... ... ... жужандардан шыққан жас шаман өйеддің билеушінің
(әміршінің) сарайында қызмет еткені, теле және ұйғыр тайпаларында шамандар
қызмет ... және ... ... түскен жерге құрбандық шалып, қойды
көметіндігі айтылады.
Зерттеуші Ә.Қоңыратбаев ... ... ... ... ... тән ... ... одан әрі: "Шаман діні Түрік қағанаты ... туып ... жоқ ... ... ұмай түрінде келіп, VII—IX
ғасырларда жаңа ... ... оның басы ... болғанымен, нағыз
иелері — Қорқыт аталар, Бабай түктілер болған еді. Бұл кулът Сыр ... ... ... — деп ... түріктерге қайдан келген деген мәселеге Ә.Қоңыратбаев былай
деп жауап берген: "Рас, шаманизм буддизмнің бір ... ... Ол ... Үнді ... ... пен Қытайға, содан соң түрік-монғоддарға өткен".
Ал шамандықты ... тағы бір ... ... ... ... уәж айтады: "...көне будда дінінде үндістерге жануарларды союға,
қан шығарып, кұрбандық шалуға тиым ... ... ... Үнді елінен
келді деген дұрыс емес".
Француз ғалымы М.Элиада (Шаманизм және оның ... асу ... 1951) өз ... көне ... түріктерде шамандық дін ретінде
болды десе, екінші бір француз оқымыстысы Жан-Поль Ру (VII—VIII ғ.ғ. ... ... ... 1962) ... дін ретіндегі рөлін теріске
шығарады.
Осы қарама-қайшы пікірлердің ішінде ... көне ... ... онан соң ... өз ... ... болды деуі
қисынды сияқты естіген дұшпандар баланы да ... да ... бел ... қасқыр баланы алып, Алтай тауларындағы бір үңгірге әкеледі. Үңгірдің
ішінде айналасы бір лиге ... ... ... ... ... бар екен.
Үңгірдің жан-жағын таулар қоршап жатыр екен. Осы үңгірде қасқыр ... ... ... Бұл ұлдар ержетіп он тайпа ел болады. Үлдардың бірінің ... яғни ... деп ... Ол ... ... және ақылдылығымен көзге
түсіп, тайпа көсемі болады.
4. Түріктердің ... ... ... келтірген келесі бір аңызда қасқырға байланысты былайша
әңгімеленеді.
Ғүндар көсемінің екі сұлу қызы болыпты, оларды күйеуге беруге қимаған
көсем көк ... ... ... ... жапан түзде үй тұрғызып,
сол жерге қыздарын орналастырып, көктен қыздарын алуды сұрайды. ... сол үйді ... ... ... ... ... шығып, ұл табады.
Одан тараған ұрпақ көбейе келе бір ... ... ... да бұл ... ... ... созылыңқы әнді жақсы көреді екен. Теле
тайпаларының тұп атасы осы қыздың ... ... ұлы ... саналған.
Зерттеуші Л.Н.Гумилев бұл қытай жылнамаларында келтірілген аңыздарда
екі түрлі сюжет — ... және ... ... тоғысқан деп
жорамалдайды. Бөрі бейнесі мифологиялық мәнге ие, ал ... ... арғы ... ... ... ... ... дар дейді.
Бөрінің құтқарушы ретіндегі рөлі "Оғыз-наме" жырында, "Эр-генеком"
дастанында, татар халқының ақ қасқыр туралы аңыз әңгімесінде де ... ... ... ... ... ... ертегісі "Ақ қасқырда" да
сақталып қалған. Онда тас үңгірде жас жігіт пен қасқыр үйленеді. ... 40 ... ... ... не ... де ... бол ... Осы сынына
шыдаған ерін ақыры бақ-дәулетке жеткізеді. Қасқыр 40 күннен кейін ... ... ... жар ... Мұнда ақ қасқырдың бейнесінде көнеден келе
жат-қанүғым, нанымдар сақталған.
5. Аққу құс культі
Көне түріктердің наным-сенімінде бәрінен өзге де ... ... ... рөл ... құс ... көне ... арасында кең таралған және тәңіршілдік
дінінде ерекше құрметке ие болған.
Зерттеуші ... ... деп ... ... ... ... негізінен құс түрінде түсіндірілуі шамандық атаулыға тән құбылыс,
аққу мен қаз ... ... ... ... ... ... ... және бұл ең байырғы ұғымдар еді".
Аққуға табыну өзінің бастауын ерте ... ... Обь ... неолиттік ер адам моласынан шыққан ақкудың бас сүйегі (археолог
М.П.Грязнов 1954 ж. қазған), Пазырык 5-қорғанынан (таулы Алтайдағы) ... ... төрт ақку ... және ... ... мәліметтері
аңғартады.
Көне түріктердің шығу тегі туралы аңыздарда олардың бір ... арғы ... ... ... қарайтындығы айтылады. Бұлар
Солтүстік Алтайды мекендеген қу деген ат алған тайпалар болатын. Г.Е.Грумм-
Гржимайло түріктің қу деген сөзі ақку ... ... ... ... өзені
бойында тұратын түріктер өздерін қазір де "қу-кісі" деп атайды, бұл "Аққу
өзені бойы адамдары" деген ұғымды ... деп ... ... ... тілдес тайпалар арқылы өзге жерлерге таралған.
Мысалы, хориндіктерге (буряттірға) аққу ... ... ... өз
үстемдігін орнатқан түрік тайпалары ала келсе керек деген болжам бар.
Бурят халқы әлі күнге аққуды киелі құс санайды, ... оны ату ... жеу ... ... болып есептелінеді.
Ә.Марғұлан: "Қудың даусы — жаратылыстағы құлаққа әдемі естілетін ең
сұлу үннің бірі. Екіншіден Ааққу ... құс, оны ... атып ... ... тарихи заманда аққу түркі тайпаларының бір тотемі болуға тиіс",
— деп жазды.
Аюға байланысты аңыз ... ... ... ... аю адам
секілді кейіпте болған. Ол аңға шыққанда мол олжа ... ... ... иесі ... Бір күиі көре ... досы оның ... ... жіберіпті. Сонда ол бұл қорлыққа шыдай алмай, аюға айналып, ... ... ... ... содан бері адам кейпіне келе алмай жүр екен.
Алтай-саян түріктері мен ... ... бас ... ... ... үшін үйдің босағасына, я шатырына іліп қою.
Алайда бұл жерлерде зороастризм дінінің канондық түрінен айырмашылығы
бар ерекше түрі таралған. Ол ... ... ... ... Соғды халқының түрік еліндегі орны
Көне түріктер дәуірінде зороастризм және басқа әлемдік діндердің
түріктер ... ... көп рөл ... ... ... ... іскер, әрі білімпаз халық болған және қытайлық саяхатшы Сюань-
Цзаннің айтуына қарағанда, Суябтан Кушан патшалығына ... ... ... елді ... ... ... оны, яғни Согдиона немесе Соғдыны
қазіргі ... ... ... ... мен ... ... тарихи аймақ деп көрсетеді. IV—VIII ғ.ғ. Соғды жерінде
көптегея автономиялы патшалықтар өмір ... ... ... ... өмірінде Соғды маңызды орьш алды. Мервтен Қытайға ... ... ... ... бойында соғдылықтардың көпте-ген сауда-
егіншілік тұрақтары болған V—VIII ғ.ғ. Жетісу, өсіресе Шу ... ... ... толқыны қоныс ауда-рады. Соның нөтижесіңде VI—VIII
ғ.ғ. Шу ... 18 ... ... мен елді ... негізінен
соғдылықтар, түріктер, сириялықтар, парсылар мекен ... ... ... ... ... онда әр ... ... саудагерлер араласыи-
құраласып тұрып жатқандығын мәлімдеген.
Көне түріктер заманында Жетісуға соғдылыктардың көптеп қоныс аударуын
да зерттеушілер сауда қарым-қатынасьшың ... ... ... тегі ... соғды тілі халықаралық қарым-қатынас тілдерінің
бірі ретінде түрік мәдениетіне өз әсерін тигізбей ... ... ... ... ... ... ... иран-түрік мәдениеттерінің де
тоғысуына алға келді. Түрік-соғды қарым-қатьшасының беки ... ... ... елдердің алаңдау-шылығын туғызбай қоймаған.
Шығыс Түрік қағанатында болған бір ... ... өз ... ... ... ... және ... емес, олардың ішіне іріткі
салуға болады, бірақ өкінішке ... ... ... қу да ... көп ... ... ... ... ... ... деп
мәлімет жеткізген. Бұл мәліметтің астарына бағдарлап қарағанда, соғдылықтар
түрік-қытай ішкі-сыртқы ... ... күш" ... орын
алғандығыи аңғаруға болады. Түрік қағандары соғдылықтарды "тат", яғни
тәуелді алам-салық төлеушілер деп ... ... ... түрік қағанатьшың
экономикалық өмірінде, соның ішінде ақша эмиссиясына соғдылықтар бақылау
жасағаны VIII ғ. Түрік, Түргеш ... ... ... ... шеберханаларында әзірленіп, соғды жазуымен көркемделуі байқатады.
Соғды тілінде тек теңгелер емес, сонымен ... ... ... діни ... да жазылып түріктер ... ... ... ... ... көптеген қалалар қирап, ... ... ... ... дінін тұтынушы соғдылықтар Жетісуға және
Шығыс Түркістанға қоныс ... Оның ... ... ... ... ... ... олардың будда, манихей, христиан, ислам діидерін
тарату миссиясына ... ... ... VI ... ... жерінде пайда болған ең ежелгі әлемдік
діндердің бірі — буддизмнің көне ... ... ... ... қызметі жоғары қойылады.
Біздің заманымыздың I ғасырында — ақ ... ... ... ... таралған болатын. Кушан патшалығында тіпті ресми дін
ретінде танылғанды. II—III ғасырларда Шығыс ... мен ... ... ... ... ... Дәл неге осы кезде буддизм табанды
насихатгалды дегенге ғалымдар бұл діни ... ... ... ... ... жатса керек деп топшылайды.
Буддизм миссионерлер арқылы Шығыс Түркістаннан Монғолияға, ... әрі ... ... ... ... жеткен.
IV—V ғасырларда Шығыс Түркістанда тұратын ашина түріктер будда дінін
ұстанушы отырықаты оазис халқымен ... ... ... ... Буддизімнің түрік халқына әсері
VI ғасырда түріктерге буддизм ... өте ... ... ... ... ... ... Мұқан (553-572) билікке келген ... ... ... дін етіп қабылдауға қадам жасағаны белгілі.
Барлық "ұлы" діндердің ішінде буддизм түрік ... ... ... ... ... керек. Бұған буддистік миссионерлердің белсенді
қызметі әсер еткені байқалады.
Мұқан қағанның орнына билікке келген Таспар ... ... өзі ... ... монах Хуэйлиннің ықпалымен будда дінінің таралуына көп
жағдай жасаған) Шығыс Түркістан жершен табылған Бұғұт ... ... ... ... ... мемлекеттік дін ретінде ... ... ... оның ... ... ... ... шақырып, монастырь салдырып, будда қауымын құрғандығы
айтылады. Таспар ... ... ... ... тақырыптағы
шығармаларды беріп жіберуді өтінген. Оған жауапретінде "Нирванасутра" түрік
тіліне аударып, ... ... ... буддизмді ресми түрде кібылдауы император У-дидің
тұсында Солтүстік Чжоу ... бұл ... ... ... ... ... еді. ... Чжоуды тастап шыққан атақты миссионер монах
Чинатупта өзінің жолдастарымен түріктер елінде он ... ... ... ... ... ... насихаттаған.
Зерттеушілер С.Г.Кляшторньш мен В.А.Лившиц Бірінші Түрік қағанаты
құрылған кезден ... оны ... кең ... ... алып жатқан,
рулық құрамы да әртүрлі империяны басқару-да әскери ғана ... ... да рөлі зор ... жете ... ... ... ... бірлікті жасай алатын діннің әмбебап түрі ретінде Қсібьищады
дейді.
581 жылы басталған ... ... ... ... оның ... ... құлауы бұл үрдісті тоқтатып тастады.
Алайда қағандықтың шығысы мен батысында буддизм секта ретінде ұзақ
уақытқа дейін сақталып ... ал ... ... мен ... ... ... ... нәтижесіңде Жетісу жерінен бірнеше буддистік
дәстүрмен қойылған зираттар және ғибадатханалар табылады.
Батыс түріктердің билеушілері будда дінінне ... ... ... ... ұстанғанымен, мұнда буддизм жетекші рөлге ие ... ... ... ... тайпалар от пен ару-ақты ... ... ... саяхатшы Хуэйчаоның мәлімдеуіне қарағанда, VIII ғасырдың
басында батыс түркілердің басым бөлігі будда ілімінен хабарсыз ... ... ... ... не ... ... деректерінде Шығыс Түрік қағанатының билеушісі Білге қағанның
өзінің ... ... ... ... ... ... жайлы мәлімдеген. Тоныкек будда ілімінің түріктердің жауынгерлік
қабілетіне нұсқан келтіретінін тілге тиек етіл қарсы ... Бұл ... ... байланыстарға қарсылығы емес, керісінше, түрік ... ... ... ... үшін ... ... ... түрктерге ықпалы
Мұсылман дінін қабылдаған кезеңге дейін көне түріктер біршама уақыт
христиан ... ... ... да ... ... ... ... несториаидық бағытьт танымал болған.
Христиан дінінің ... ... ел, ... ... ... бір провинциясы — Сирияда, православие шіркеуінде пайда болған.
Оның негізін қалаушы — Нестори (б.э.б. 380-450 ж.ж.). 428 жылы ... оиы ... ... ... етіп тағайындайды. Ол
христиан дінінің дәстүрлі қағидаларына қарсы ... ... ... ұғымды сынайды. Несторидің пікірі бойынша қасиетті қыз Мариядан
кәдімгі адам туған. Кейіннен ол адамға тән ... ... ... болу
дәрежесіне жетеді.
Ал христиан дініндегі ортодоксты діни ілім адам мен ... ... деп ... ... Нестори және оны жақтаушылар "дін
бұзарлар" деген атпен айыпталып, шіркеуден қудаланған. Олар ... ... ... ... Азия ... ... ... дін таратады. Оның пікірін
жақтаушылар несториандар деп аталады; Несториан діні ... ... ... таралып кеткен. Бұл дінді таратушылардың көбі сириялықтар болған.
Мүсылман ... VII—IX ... ... ... ... христиандар болғандығын хабарлайды. Рим ... ... ... 591 жылы ... Рим императоры Маврик парсы шахы II
Хұсрауға көмекке әскер шығарып, Түрік қағанына ... ... ... ... ... ... парсылар Константинопольге алып барған.
Сонда маңдайларына крест белгісі салынған түрік жасауылдарын көріп Рим
императоры қатты ... ... ... ... олардың жас
уақыттарында түрік елінде жұқпалы ауру тарапты. Христиан миссионерлері
аурудың алдын алар деп ... ... ... ... ... Содан бастап олар христиан дініне ... ... ... ... ... заманымыздың 561 жылдары тараған болса керек. ... ... ... ... бала ... ... ... Римге қолға түскен кезде көпшілігі отыз шама жастарда еді.
Сөйтіп 591 жылдан кем дегенде отыз жыл бұрын христиан діні ... ... ... — деп ... ... ... Е.Шаванн.
Көпшелі түріктер арасына христиан діні Батыс Азиядан келген және Орталық
Азияның отырықшы аймақтарының, ... және ... ... ... ... деп ... орынды.
Қырғыз мемлекетінің территориясынан VI—IX ғ.ғ. жататын руна
ескерткіштерінің тоғызынан ... ... ... оның ... жеріндегі
крестерге ұқсастығы және жерлеу ғұрпындағы өзгерістер Енисей бойында да
несториан дінінің таралғандығын білдіреді. IX ... ... ... да біршама бұрын, табылған ыдыста: "Бұл құмыра ұстаз Иаруктегінге
арналған. Шебер — ... ... ол ... ... ... ... ... есімі көне түріктік ономастикада танымал есім. Аталмыш
титул және ... сөзі ... ... Сарыағаш (Красная ... ... ... ... бірі ... ... Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы мұсылман дінін насихаттауы
Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы VII ғ. Ортасында ... ... ... алу қарсаңында Орта Азия мен Қазақстанның көп бөлігі Батыс
Түрік қағанаты құрамында болды.
Арабтар бұл ... ... ... ... ... ... осы орайдағы тәсілі басқа, яғни исламды насихаттау
болды. Халиф ... ... ... мұсылман дінін қабылдауды ұсынып, оған
осы дінді ... ... ... ханы діні ... ... не ... болып отырғанын өзінің жақын білетіндігін аңғартты. Хан елшісінің
қатысуымен әскерлерінің байқауын өткізді.
Арабтардың өздерін жаңа дінге тарта ... ... және ... ... көздегенін білген Сұлу ... ... ... ... жүргізіп, олардың ілгері жылжуын тоқтатты, әрі ... ... ... атқа ие болды.
VIII ғ. екінші жартысы Орта Азия мен Оңтүстік ... ... ... ... ... ... тайпаларьшың да, арабтарға қарсы
күресіне толы болды.
Исламның Орта Азиада орнығуы IX ғасырдың ... — X ... Бұл ... ... ... ... Пиреней түбегіне дейін
созылып жатты.
Түріктер арасына исламның таралуында сауда, миссионерлік ... ... ... ... босату секілді т.б. бейбіт шаралар да
кеңінен қолданылды. Ислам да ... ... ... қанат
жайды, Әулиелер культі, мола басына шырақжағу, наурызды тойлау ... ... ... ... өз ... ... ... әлемінде түріктердің орны өз алдына жеке тақырыпқа арқау
болатын мәселе. Дегенмен, зерттеушілер ... ... ... ... өз ... бе, әлде күшпен бе деген талас бар ... айта ... ... ... алушылар ретінде мекен-жайларына келіп кірген
халықтарға қолайлы тіршілік ... ... ... ... ... ... олардың өз айналасындағы
халықтармен ортақ тіл таба білетін ғажайып қасиетін атап өтеді. Олар ... жаңа елге ... ... ме, елде мейман есебінде ме,
жалдамалылар немесе әскери тұтқын-құл ретінде келе ме — ... ... ... кез келген жағдайда да олар басқа халықтардың өкілдеріне
қарағанда ... ... ... ... алға ... ... асырып отырған.
XII ғ. тарихшы Фахреддин Мүбаракшахтың түріктер бойынан байқаған мына
бір жайттарын көне түріктерге де толы қолдануға болатын секілді.
Ол былай деп ... ... ... ... ... пен табыстың
себебі неде? ...Түріктер өз елінде, ағайындары арасында жүргенде, басқа да
түрік руларының ... бір ру ғана ... ... да, олар ... ... танытып, жұрт олардан көмек сұрап жатпайды. Ал олар өз елінен
мұсылмандарға келіп жетісімен — өз ... ... мен ... ... ... ... күш-жігері тасып, бағасы арта түседі, олар сосын
өмірлер не сипех-саларлар болып алады.
Түріктерде хандық ... ... ақыл мен ... иёсі ... мақал-мәтелдерінің ішінде мынадай біреуі бар ... ... ... ... ... сияқты, өз жайын-да жатқанда ол тіпті құнсыз
нәрсе, бірақ ол теңіз шанағынан шықса болғаны, ... ... ... мен ... мойны мен құлазғының өшекей-көркі болып шыға
келеді".
10. Көне түріктердің әдет-ғұрпы, ... ... ... өктем сөзін айта білген түріктерге берілген
бұл сипаттама олардың төлім-тәрбиелік дәстүрді аса ... ... ... тек ... ... бір ... жандар ғана жат жерлерде
жақсы атақа ие болған.
Көне түріктердің әдет-ғұрыптары, киім кию, шаш қою, жалпы сырт ... ... ... ... ... да баян ... Осы
мәліметтерге қарағанда, түріктер ұзын шаш қойған, тері және жүннен киім
киген, жібектен де ... етіп ... ... ... т.б. ... ... ... ет жеген.
Ежелгі түріктердің қасиеттері жайлы түркітанушы. З.Валиди: "Дүниеде
көп ғасырлар ғұмыр кешу оларда ақыл мен ... ... ... Табиғатқа өте жақын тұрып, кең сахарада сүт, ... ет ... ... олардың баһадүр болуына әсер еткен. Осы ... ... ... ... ... көз бояушылық, кісі алдында кішірею,
кісі малын ұрлау, қиянат жасау секілді қылықтар болмаған", — деп ... ел ... ... әр мінезіне тән емес қылмысты істер бола ... ... ... заң ... ... ... "Таншуда" көне түріктердің заң жүйесі жайлы былай
делінеді:
"Олардың қылмыстық ... ... ... ... ... ... кісі ... әйел
зорлағандар, сәйгүлік ұрлағандар өлім жазасына кесіледі.
... ... ... ... ... ... ... Кез шығарғандар қызын беруге тиіс, қызы жоқ ... ... ... Дене мүшелерінің бірін майып қылғандар жылқы төлеуге тиіс;
Қорытынды
Жұмысты қорытындылай келе өз ойымды осылай түйіндедім - өздерін ... деп ... ... ... еліндегі діни синкретизмді, яғни
көп түрлілікті қалай түсінуге болады?
Көне түріктердің билеуші қағандары неге жатжерлік ... ... ... ... қадамдар жасаған?
Бұл мәселені қарағанда, оның ... ... ... және ішкі ... жағдайлармен байланысты екендігін
аңғаруға болады.
VI—IX ғ.ғ. түріктер Батыс пен Шығысты жалғастырушы ел ... өз ... ... ... ... ... керуендерін қабылдап, өздері де көрші
елдерге қатынап тұрған. Сауда-саттық қатынастар барысында өзара ... ... ... — табиғи кұбылыс;
Ортағасырларда түркітер елі арқылы өтетін Ұлы Жібек жолы ... ... ... бұл жол ... ... пен ... халықтары арасындағы
басты мақсат сауда қатынасы негізінде ... ... діни ... ... байтақ түрік қағанатында орын алып отырған.
Идеологиялык, және саяси ілімдері қисынды жүйеге ... ... да ... ... діні үшін орын ... де ... жолдарымен және сауда-саттықты қалалармен тығыз
байланыста болған көшпелі түріктерде бүкіл жер ... ... ... ... ... ... отырды.
Қолданған әдебиеттер:
1. Махаев А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті: Көмекші оқу құралы. 2-
басылымы. –Алматы: ... ... ... ... А.С. ... ... және жазу ... Алматы 1996
3. Айдаров Ғ. Күтегін ескерткіші. Алматы, ... ... Т. ... ...... ... 1996
5. Гумелев Л.Н. көне түріктер. Алматы, 1994

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
Сайлау технологиялары4 бет
Мектептің оқу – тәрбие процесінде салт – дәстүрдің пайдаланудағы тәрбиелік мүмкіндіктері53 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет
Ана тілі сабақтарында кіші мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі тәрбиесіндегі қазақ халық педагогикасының озық дәстүрлерін қолдану50 бет
Ауруды болдырмау және салауатты өмір салтын ынталандыру28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь