Ыбырай Алтынсарин еңбектеріндегі әр түрлі жастағы адамдарға білім беру мен тәрбие мәселелері

ЖОСПАР

I. КІРІСПЕ

II. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1. Ыбырай Алтынсарин және дәуір

2.2. Алтынсарин қазақ педагогикасының негізін қалаушы

2.3. Ы. Алтынсарин . қазақ балалар әдебиетінің атасы

2.4. Ы. Алтынсарин мұралаларының зерттелуі

III. ҚОРЫТЫНДЫ

IV. ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ.

Кезінде қазақ халқының болашақ тағдырын орыс мәдениетімен бірлікте қараған Шоқан, Абай және Ыбырай секілді ұлы ағартушы – демократтар тарихымызда өшпестей із қалдырды. Осы орайда, Ыбырай Алтынсариннің қосқан үлесі мен еңбегі орасан зор. Ол мәденеит пен білімнен артта қалған ел – жұртын көрші елдің өнер – білімін, техникасын игеруге шақырып қана қоймай, сол игі істі тікелей жүзеге асыруға да өлшеусіз үлес қосты. Қазақ даласында тұңғыш рет орыс үлгісіндегі пәндік білім беретін мектептер ашып, оған орыс алфавиті негізінде оқулықтар жазды, өзі сабақ беріп, жаңа талапқа сай келетін мұғалімдер дайындауға күш салады.
Ыбырай жасаған оқулықтар ең алдымен, орыстың, қала берді Еуропа оқымыстыларының педагогиколық көзқарастарымен оқыту, тәрбиелеу әдіс – тәсілдеріне негізделіп жасалды, бірақ ұстаз оларды талғам – талдаусыз, сол күйінше ала салған жоқ, керісінше, оған енетін материалдарды қазақ балаларының түсінік – танымына сәйкес етіп алды, өзіде осы талапқа орай аңыз - әңгіме, өлеңдер жазып құрастырған хрестоматиясына қосты. Сөйтіп, ұлы ағартушы – ұстаз білім бұлағынан сусындатып, өзге мәдениетті елдердің қатарына қосуға бойындағы бар күш – қуатын, білімін сарқа жұмсады. Бұл бағытта тыңнан жол салып, соған бүкіл саналы өмірін арнады.
Тұңғыш қазақ мектебін ашып оқытуға Ыбырай Алтынсарин барлық күш – қуатын жұмсайды. Бірақ ол діни мектептердегі бірыңғай жаттатып оқыту тәсіліне қарсы болады, оның орнына ғылымның әр саласынан жүйелі білім беретін оқуды жақтайды. Мұны толық іске асыру үшін ол жаңаша оқыған мұғалімдерге үлкен үміт тартты. Оларды өз қамқорлығына алып, қай жағынан болса да көмектесіп отырды.
Ұлы ағартушы орыс мектептерінің озық тәжірибесі мен жазу таңбаларын батыл алып қолданса да, оның кейбір қиыншылдықтары мен болашақтағы кері әсерін де ескере білгенін аңғарамыз. Оның ойынша, қазақ балаларына орыс тілін үйрету алдын – ала үлкен дайындықтан кейін ғана іске асырылуы керек. Ол өзінің хрестоматиясын осы талапқа сай келетіндей етіп жасады.
Ыбырай Аалтынсариннің ерекше мән берген мәселесі: оқу – білім, өнерден кенжелеп қалған қазақ елін мәдениеті озық орыс халқынан үйрене отырып, жастарға орыс тілін үйрету арқылы прогреске бастау жолы еді. Ол өзінің «Қазақтың болыстық мектептері туралы жазбалар» атты еңбегінде қазақ халқының орыс тілі мен өнер – білімін үйренуге мейілінше ықылас екенін, сол үшін қатардағы мектептермен қатар, техникалық, ауыл шаруашылық және әйелдер мектебін ашудың қажеттілігін дәлелдейді. Мұны бітіргендер өз елеінде қалатыны, оларды орыс мәдениеті мен өнеріне деген ықыласын артып, жоғары дәрежеілі оқу орындарына түсуге жол ашылатыны байыппен сөз болады.
Ұлы ағартушы – педагог бұл ойларын іске асыру үшін тек мектеп ашумен шектеліп қалуға болмайтынын, бұған лайықты оқулық, методикалық құрал – жабдықтар керек екенін жақсы түсінді. Сондықтан Ы. Алтынсарин Ушинский, Паульсон, Водовозов, Бунаков тәрізді педагогтардың әліппе, оқулықтарын негізге ала отырып, қазақ балаларына арнап «Оқу құралын» жазды. Сондай – ақ ол метадологиялық мәні бар «Семья мен мектеп», «Халық мектебі» журналдары мен қол өнері үшін қажетті Гестерманның техникалық коллекциясын, физика, химия кабинеттері үшін құрал жабдықтар алдыуға 600 сом жинағанын айтады. Мұның бәрінен оның жалаң оқумен қанағаттанып қалмағанын, бұған қоса ғылым мен техника тетіктерін үйретуде көрнекілік тәсіл ұстанғанын көрсетеді. Содай – ақ, аса қажетті кітаптар мен журналдарды орталық мектептерге топтап жинау арқылы сондағы кітапханаларды байытуды көздеді, оқимын деген жастар мен мұғалімдердің өз білімін көтеруіне қолдан келгенше жағдай жасамақ болғанын көреміз.
Совет педагогикасының тарихында орыс емес халықтар педагогикасының тарихы әлі күнге өзіне лайықты орнын ала қойған жоқ . Ақиқатына жүгінсек орыс емес халықтар тарихында да артына өшпес бағалы мұра қалдырған кемеңгер педагогтар баршылық.
Қазақ халқының 20 ғасырдың екінші жартысындағы тамаша педагогы Ыбырай Алтынсарин де сондай қаламгерлердің адамдар санатына қосылады. Ол нұрлы ақыл, жылы жүрек, көп қырлы дарын иесі болды. Балғын шағынан бастап – ақ бар күш жігерін, қажыр – қайратын туған халқына қызмет істеуге арнады.
Сондықтан да көзінің тірісінде – ақ қазақтардың Алтынсаринді халықтың ақыл – ойы мен мұң – мүддесін жоқтайтын, рухы мен мұратын танытатын ұлттық қаһарман ретінде қабылдануына тағ қалуға болмайды. Олардың бағалауынша Ыбырай Алтынсариннің қазақтарға сіңірген еңбегініңң ұлылығы сонша, оны тек Россияға сіңірген Ломоносов еңбегімен ғана салыстыруға болады жеңіл қарама – қарсы ұғымдарды әдейі шендестіріп қолданады.
Өзін болашақ мұғалім – тәрбиешілік мамандығына дайындауға бағыштағанжастар үшін педагог Ыбырай Алтынсариннің алатын орны ерекше. Ол – мұғалім – методист, халық ағарту ісінің ұйымдастырушысы, оқулықтар авторы және қоғам қайраткері.
Қолданылған әдебиеттер.

1. «Ыбырай Алтынсарин» (семеннарий). Әсет Ламашев. Алматы: «Ана тілі», 1991ж

2. «Ыбырай Алтынсарин және оның достары мен ізбасарлары». (Тарихи очерктер). Әсет Ламашев. Алматы: «Қазақстан», 1998

3. «Кел, балар, оқылық». Ыбырай Алтынсарин. Алматы: «Атамұра», 2006

4. «Ыбырай Аалтынсарин тағлымы» (әдеби – сын мақалалар мен зерттеулер). Мұхамедхарым Жармұхамедов. Алматы: «Жазушы», 1991

5. «Таңдамалы шығармалар» Ыбырай Алтынсарин. Алматы, 1955

6. «Педагогика» Ж. Әбиев, С. Бабаев, А. Құдияров Алматы: «Дарын», 2004

7. «Ыбырай Алтынсаринн шығармаларының тілі». С. Хасанова . Алматы, 1972

8. «Ыбырай Алтынсариннің педагогикаық идеялары мен ағартушылық қызметі» Ә. Сыдықов. Алматы, 1969
        
        ТАҚЫРЫБЫ:  Ыбырай  Алтынсарин  еңбектеріндегі  әр  түрлі  жастағы
адамдарға білім беру мен ... ... ... ... ... ... және дәуір
2.2. Алтынсарин қазақ педагогикасының негізін қалаушы
2.3. Ы. ...... ... ... атасы
2.4. Ы. Алтынсарин мұралаларының зерттелуі
III. ҚОРЫТЫНДЫ
IV. ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ.
Кезінде ... ... ... ... орыс ... бірлікте
қараған Шоқан, Абай және Ыбырай ... ұлы ...... өшпестей із қалдырды. Осы орайда, Ыбырай Алтынсариннің ... мен ... ... зор. Ол ... пен ... артта қалған
ел – жұртын көрші елдің өнер – ... ... ... ... ... сол игі істі тікелей жүзеге асыруға да ... ... ... даласында тұңғыш рет орыс үлгісіндегі пәндік ... ... ... оған орыс ... ... оқулықтар жазды, өзі сабақ
беріп, жаңа талапқа сай келетін мұғалімдер дайындауға күш ... ... ... ең ... ... қала ... ... педагогиколық көзқарастарымен оқыту, тәрбиелеу әдіс –
тәсілдеріне негізделіп жасалды, бірақ ұстаз оларды талғам – ... ... ала ... жоқ, ... оған ... ... ... түсінік – танымына сәйкес етіп алды, өзіде осы ... ... - ... ... ... ... хрестоматиясына қосты. Сөйтіп,
ұлы ағартушы – ұстаз ... ... ... өзге ... ... қосуға бойындағы бар күш – қуатын, білімін сарқа
жұмсады. Бұл ... ... жол ... ... ... ... ... қазақ мектебін ашып оқытуға Ыбырай ... ...... ... ... ол діни ... ... жаттатып
оқыту тәсіліне қарсы болады, оның орнына ... әр ... ... ... ... ... Мұны ... іске асыру үшін ол
жаңаша оқыған ... ... үміт ... ... ... ... қай ... болса да көмектесіп отырды.
Ұлы ағартушы орыс мектептерінің озық ... мен ... ... алып ... да, оның ... қиыншылдықтары мен
болашақтағы кері әсерін де ескере білгенін аңғарамыз. Оның ... ... орыс ... үйрету алдын – ала үлкен ... ғана іске ... ... Ол ... ... ... сай ... етіп жасады.
Ыбырай Аалтынсариннің ерекше мән берген мәселесі: оқу – ... ... ... ... елін ... озық орыс халқынан
үйрене отырып, жастарға орыс тілін үйрету ... ... ... еді. Ол ... ... ... мектептері туралы жазбалар»
атты еңбегінде ... ... орыс тілі мен өнер – ... ... ықылас екенін, сол үшін ... ... ... ауыл ... және әйелдер мектебін ... ... Мұны ... өз ... ... орыс ... мен өнеріне деген ықыласын ... ... оқу ... ... жол ... байыппен сөз болады.
Ұлы ағартушы – педагог бұл ойларын іске асыру үшін тек ... ... ... ... ... лайықты оқулық,
методикалық ...... ... ... ... ... ... Алтынсарин Ушинский, Паульсон, ... ... ... ... ... негізге ала отырып, қазақ
балаларына ... «Оқу ... ... ... – ақ ол ... бар «Семья мен мектеп», «Халық мектебі» журналдары мен ... үшін ... ... ... коллекциясын, физика,
химия кабинеттері үшін ... ... ... 600 сом ... ... ... оның ... оқумен қанағаттанып ... қоса ... мен ... ... ... көрнекілік тәсіл
ұстанғанын ... ... – ақ, аса ... кітаптар мен
журналдарды ... ... ... ... ... ... ... көздеді, оқимын деген жастар ... өз ... ... ... ... ... ... көреміз.
Совет педагогикасының тарихында орыс емес ... ... әлі ... ... ... ... ала қойған
жоқ . Ақиқатына жүгінсек орыс емес ... ... да ... ... мұра ... кемеңгер педагогтар баршылық.
Қазақ халқының 20 ғасырдың екінші жартысындағы тамаша ... ... де ... ... ... ... Ол нұрлы ақыл, жылы жүрек, көп ... ... иесі ... ... ... – ақ бар күш ... қажыр – қайратын туған
халқына қызмет істеуге арнады.
Сондықтан да ... ... – ақ ... ... ақыл – ойы мен мұң – мүддесін жоқтайтын, рухы мен ... ... ... ... қабылдануына тағ қалуға болмайды.
Олардың бағалауынша ... ... ... ... ... ... оны тек Россияға сіңірген Ломоносов
еңбегімен ғана ... ... ... ...... ... шендестіріп қолданады.
Өзін болашақ мұғалім – тәрбиешілік мамандығына ... үшін ... ... ... ... ... Ол – мұғалім – методист, халық ағарту ісінің ұйымдастырушысы,
оқулықтар ... және ... ... ... Алтынсарин және дәуір.
Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы ескі стиль бойынша 20 ... ... ... ... ... ... (қазіргі
Қостанай облысының Затабол ауданы) дүниеге келеді. Әкесі Алтынсары
ауыл ... ... ... ... ... оқу қумаған, момын
адам болғаны белегілі. Ыбырайдың әкесін 1844 жылы ... ... ... ... ... ... ... Айман ерінің інісі
Қошанға ... ... одан ... ... ... ... Мариям Хакімжанова, ғалым Шәбден Балғожин, т.б.)
Ыбырай талым – ... ... ... ... ... 1846 жылдың
мамырында атасы Орынборға ... ... ... М.В.
Ладыженскийге Ыбырайды жаңадан ... ... ... ... мектепке ... арыз ... және ол ... ... 1850 ... бастап мектепке барады. ... ... ... Ыбырай үздік бітіріп, атасы ... ... ... ... жұмыс істейді. Жеті жыл оқу, Орынбордағы орыс
зиялыларынан тәлім – тәрбие алу ... ... ... ... ... жылы ... ... басқару орны Торғай бекінісінен ... үшін ... ... ашуға рұқсат алғаннан кейін осы
мектептің оқытушысы ... ... ... ... ... мүмкіндіктер жетпеген соң мектептің ашылуы ... ... ... ... қол ... ... отырған
жоқ, өз үйіне бірнеше оқушы қабылдап, оларды оқыта ... ... ... ... Алтынсарин Торғай бекінісінен бір кластық
мектеп ашу ісін ... ... ... бастайды. Осы өңірге
әскери комендант болып келген Яков ... ... ... оқу – ... ... ... ... ісін қолдайды.
Ыбырай Торғай даласындағы ауылдарды аралап, мектеп ... ... және ... ... хат ... керекті
құрылыс материалдарын және оқу ...... ... ... ... ... ... «Самоучитель
русского языка для киргизов» аталатын оқу ... ... жылы Ы. ... өзі ... мектептің құрылысын
бітіреді және 1964 жылы ... 8 – ші ... көп ... салтанатты түрде мектеп ашылады. Бұл мерекеде 14 ... ... ... ... ... соң тағы да екі ауыл баласы
қосылады.
1879 жылы ... ... ... ... Торғай облысының
инспекторы болып тағайындалады. Торғай ... ол ...... ... және Николаевск уездеріне бөлінетін еді. ... ... ... ... ... де ... басқарады.
Ы. Алтынсариннің тікелей өз ... ... ... ... бүтін бір мектептер жүйесін құруы – ... жоқ ... ... болып табылады. Бұл мектептерде ол
қазақ тілі ... ... ... ... ... ... – ақ ... мұсылман дінінің ықпалына қарсы бірдей
күресті.
Инспекторлық ... ... Ы. ... ... мектептерді ашу ісіне кіріседі. Ең ... ... ... ... бір – ... училищелер ашуды ұйғарады. ... ол ауыл – ... ... ... ... да, ... Елек,
Николаев,Торғай және Ырғыз уездерінде екі ... орыс – ... ... ... ... мен ... ... етеді.
Осы жылы Ы. Алтынсарин орыс – қазақ мектептеріне ... ... екі оқу ... - ... ... ... орыс ... үйретудің бастауыш құралын» жарыққа шығарады.
Бұл еңбектер ... ... ... асыл ... қазіргі кезде
де қадір – қасиетін жоймаған қымбат қазына.
Қазақстанның ... ... үшін аса ... болып табылатын
тұрғылықты халық өкілдерінен мамандар даярлау ісіне ерекше ... ... Ы. ... қаржыны кәсіптік және ауыл ... ... ... Тек қана ... жиналған қаржы
ұстап тұрған кәсіптік училищені ... ... ... ... ... ... беру ісі де Алтынсарин есімімен тығыз
байланысты. Аса ... бұл ... ол ... ... ... ... В. В. ... бір хатында былай деп
хабарлайды: «Қазақ ... ... ... ... табысты
боларына губернатордың күдігі ... ал ... ... ... ... ештеңе де болмайды ғой. Ал ... ... ... мен ... ... кәміл сенемін...». Көп ұзамай бұл
арманы ... ... ... ... ... ... ... бар
арнаулы мектеп ашылады. Шындығында бұл ... ... ... аса ... оқиға еді. Аса маңызды бұл ... ... ... аса ... Ол ... ... Торғай
облысының барлық уездерінде қыздар ... ... ... ... соң екі жылдан соң ... қана ... ... ... 1891 жылы ... қаласында, 1893 ... 1895 жылы ... ... және 1896 жылы
Ақтөбеде ашуға ... ... ... ... етуі ... бұл ... ... 1896 жылдың қарсаңында оқыған 211
қыздың 70 – сі қазақ, 149 – і ... ... орыс ... ... ... ... ... жүріп 1883 жылдың 15
қарашасында Торғай қаласынан ... ... ... Бұл қазақ
даласындағы техникалық мәні бар ... оқу орны ... ... - деп ... Алтынсарин, - тез ... ... ... ... еске алып... қолөнер ашуды ұсынып ... енді ... ... бұл ... ... ... ... отыр». 1883 жылы уезд орталықтарында 4 мектеп, бір ... ... 1888 жылы Ы. ... ... ... сынақтан өткізді, тиісті мамандықтарына байланысты
куәлік ... ... ... ... ... ... ... Шұбалаң болысындағы №2 ауылдың азаматтары Мығымбай
Көркембаев пен ... ... ағаш ... және токарь
мамандықтарын алды.
Осы жылы ... уезд ... орыс – ... жанынан кәсіптік мамандықтраға даярлайтын бөлімдер
құрылды. Сөйтіп, Яковлевтің ... ... ... ... ... жерден мамандар даярлайтын болды. Сол жылы – ақ ... ... ... – жабдықтармен, мұғалім ... ... ... ... ... ауыл ... ... үшін басқада арнаулы оқу ... ... ... ... – 1889 ... ... Ы. ... денсаулығы бірден –
бірге нашарлай берді. В. В. Катаринскиге ... ... ... ... кейін мен тағы ауырып қалдым. Бұл жолы ... ... ... жұрт мені жаны ... тәуір болар еді деп
қауіптенеді. Әлі де ауырамын, ұйқым жоқ десе де ... ... ... ... ... ... беремін» - деп жазған.
Ыбырай Алтынсарин аурулығына қарамай Қостанай қаласына ... ... ... ... мына ... шешуге
келісімін алады: оқу – ағарту ісіне халықтан ... ... ... ... ... ... ашу, ауыл шаруашылығы мектебін
ұйымдастыру, Москвадағы Жер шаруашылығы ... ... ... ... төлеу, Красноуфимскдегі училище ... ... тері ... және ... қайнататын заводтар
ұйымдастыру және т.б.
Оның ауруы күн өткен сайын ... ... ... күндер қоныс
аударып, қымыз ішіп, таза ауа ... ... ... ... ... көрді, бірақ көмек болмады. Ұлы педагогтың қатты науқас ... ... ... тарады. Онымен кездесуге көңіл білдіріп,
денаулық тілеуге жер – ... дос – ... ... ... ... ... шілде айының 17 – күні, күндізгі сағат 11 – де, ... үш ай үш ... ... Алтынсарин Тобы өзенінің жағасына
жерленді.
Алтынсарин баларға өнегелі тәрбие беру аса ... іс ... Ол ... адамгершілікке, адал еңбекке, Отанды ... ... күш – ... ... мінез – құлқына ықпал
етуіне жұмсаймын, кейін парақор ... ... ... - деп жазды.
Ыбырай Алтынсарин балаларды тәрбиелеу мен оқыту ісін ... ... ... ... дейінгі Қазақстанда педагогикалық
ой – пікірдің негізін қалаушысы ... ... ... ... ... ... ... мектеп мен тәрбие өз ... ... мен ... ... ... ... келу ... ұсынды. Сондай – ақ,
оның ... ... ... ... ... ... ... пікірі бойынша, ауыл ... ... ... ... бағдарламасы бойынша жасауға тиіс. Ы. Алтынсарин
қазақ халқына ... беру тек ... ... ғана ... ... ол ... құру ... ойларын халқына ... ... ... ... ... қалады. Алайда, ол Россия
патшаларының жағдайындағы осыған ... ... ... ... ескере отырып, Оренбург және ... ... ... ... ... оқитын қазақ ... мен ... ... Ы. ... табандылығымен Орынборда
1886 жылы мұғалім даярлайтын ... ... ... Бұл ...... ... ... дайындайтын орталыққа айналды.
Сөйтіп, Алтынсарин қазақ ... ... мен ... ... қолтума қазақ мектептерін ашудың жолдарын көрсетіп берді.
Бұл ... ең ... ... барлық мектеп типінің мирасқорлыығы
болып есептелінді.
Ыбырай Алтынсарин жастарды оқу – ... ... ... ... ... қайта өз ойын нақтылықпен дәләлдеуге
ұмтылады. Айтпақ ... ... ... еркін сіңіру үшін әр
алуан ұстаздық амал – ... ... Бұл ... ол, ең ... ... ... ... Ақын әр шумақ сайын:
«Бір құдайға сыйынып,
Кел, ... ... ... ... ... жолдарды әдейі қайталай отырып, оқу – ... ... ... ... жол таба ... Сол христоматияға сөз басы ретіне
берілген «Бір ... ... Кел, ... ... атты ... ... түсінігіне жеңіл қарама – қарсы ... ... ... ол білімділік пен надандылықтың ... ашып ... ... пен қараңғылықты қатар, жарастыра алып сипаттайды.
Осы орайда ... ... ... ... ... балалар
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдынан
Іздемей – ақ ... ... ... мән – жайын :
Оқымаған жүреді,
Қараңғыны қармалап, - ... өзі ... ... оқу – ... тек ... ... үлкен мән береді. Ол үшін инемен ... ... ... ... екенін ескертеді. Сондай сарыла ізденудің
арқасында қол ... ... ... ... ... ... Ақын ... оқу – білім мәңгілік, ол ... ... Ал ... ... – қайшы тұратын надандықты ақын:
Надандықтың белгісі –
Еш ... ... ... ... ... ... білмеген наданға
Қыдыр ата дарымас, -
деп бейнелейді. Сондықтан ол өз ойын ... да оқу – ... ... ... баса ... ... дейін оқу – білім өнерге бірыңғай шақыратын
мұндай жырлардың жоқ ... ... осы ... ... оқылық»
өлеңінің мән – маңызы ашылып, өлеңін бастан – аяқ тың ... ... ... дей ... Ыбырай мұнда қазақ балалары түгіл,
ересектердің ұғымында жоқ ... ... мен ... – жабдықтарының
іс - әрекет, қозғалысы мен ... ... ... ... ... ... көз ... паровоз, пароход, телеграф,
телефон, газ, электр, самолет, т.б. ... ... ... айтып түсіндіру талабында ол ел өмірінде бұрыннан ... ... ... сол ... емес ... заттарының іс - әрәкеттерін
алдымен өзімізде бар ... ... ... ... ... ол ... «аты жаоқ құр арба» деп бейнелесе, ал
суда ... ... ... нән ... ... Бұл, ... ... үйренген қазақ балаларының ... ... мен ... ...... ... ... жаңа заттың болмысы мен
қызметінен хабардар ... ... ... ... Осындай танымдық
сипаты жағынан теңдесі жоқ бұл ... бір ... ... келеді:
«Өнер – білім бар жұрттар
Тастан ... ... алыс ... ашып – ... ... ... жоқ құр ... шақырым жерлерге
Күн жарымда барғызды.
Адамды құстай ұшырды,
Мал істейтін жұмысты
От пен суға ... ... ... ... ішірді!...»
Рас, еңбек пен өнерді ... ... ... ауыз ... ... бар, ... мұндағы негізгі ... ... ...... ... аса қоймайтын.
Ы. Алтынсарин алғаш балаларға арнап жазған әңгімелерін ... ... ... сол ... ... Осы ... ол жас ... адамгершілікке, ізгілік пен
бауырмалдыққа, адал еңбек пен ... ... пен ... пен ... ... игеруге шақырады. ... ... ... қазақ халқының мәдени - әлеуметтік өмірін арқау ... жаңа буын ... өсіп ... ... ... ... Н. Н. Ильминскийге жазған хатында: «Қазақ балаларына, ... ... ... ... ой ... ... керек.
Өлең жағын мен мүмкін болғанынша қазақ өлеңдерінің арасынан ... ... ... мен балаларға қызықты етіп, ... ... ... туралы, тарих және географиялық ғылыми
әңгімелер келтірмекпін». ... ... ... ... ... ... ... білім беретін пәндік оқуды ... ... ... ... ... жас ... өнер – ... адамгершілік мінез –құлыққа тәрбиелеу болып табылады. Ол ... ... ... мен ... игерудің төте жолы ... ... іске ... деп санады. Сондықтан ағартушы қазақ
халқын егін егіп күн ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге ерекше ... ... ... ... «Киіз үй мен ағаш үй» деген
ықшам ... ... ... дәл ... ... ... атты әңгімесінде Ыбырай мал баққан халықтың
жұт пен ... ... ... айта ... ... мен ... жастарға үлгі етіп ұсынады. Сауда етуге
малы жоқ, ұры – ... күн ... ... «Жортуыл басы жолда
қалады» деген халықтың ... сөзі ... іске аяқ ... ... тұрақты мекен іздеп, Торғай төңіріндегі Қабырға
деген өзен – судың ... ... сол ... ... ... ... көп ... жалаңаш – жалпы кедейлерді сол жерге көшіріп
алып келеді де, отыз үйлі ... ... ... ... ... еткізеді.
Барымтаны әдет еткен ... ... бұл ... ... ... қалып қояды. Бір ... ... ... ... көтеріліп, шаруалары ... ... Бес – алты ... ... ... ... ... елге айналады. ... ... ... терімен байыған жұрт өзгелер батып келе ... ... ... киім – ... азық – түлік алдырып,
мамыржай өмір кешеді. Бұларға кезінде қосылмаған ... ... ... ... түсіп мерт ... ... ... ... ... айта ... ... – ақ өз бетімен еңбек ету ... да ... ... ... ... ... отырықшы халықтың
ынтымағы да, бірлігі де, шаруашылық экономикасы да ... ... ... мәдениет пен ғылым тек отырықшы халықта
блатынын айтады. ... оңай олжа табу үшін ... ... ... ... дәләлдеп, балаларды одан ... ... ... жнңіл, жүрекке жылы тиетінін, оқушының
санасын оятып, сүйсіндіре түсетін ... ... ... ... жеңіл тиетін ерекшелегі де осы тұрғыдын баяндалады.
Сондай – ақ ... ... әдеп пен ... пен ... сақилық пен тазалыққа, ізеттілік пен
бауырмалдыққа шақыратын әңгімелеріде бір ... ... ... жан ... тіршілігінен алып жазылғандары да аз емес. Мысалы, «Түлкі
мен ... ... мен ... ... мен құрт» және т.б. Алайда,
оның балалар табиғатына жақын, ... ... алып ... өзі аса ... Осы ... қара ... келсе де
айтыс өнерін еске түсіретін «Жан – жануарладың дауласқаны», «Байұлы»,
«Жәнібек ... ... ... ... шешендікке баулуды
мақсат етеді. Ыбырай өз әңгімелерін де ... ... ... жиі ... ... ... ол «Әке мен бала»
әңгімесінде ақыл – ... ... «Аз ... ... ... тап ... Азға қанағат ете білмесең, көптен ... ... ... «Қыпшақ Сейіткұлда»: «Сейітқұл жұрт ағасы
болды, енді сол ... адал ... ... ет, ... ... ... аңдыған жаудан, ұрыдан, даладағы бөріден сақтаудың
қамын ойлап, ... ... - деп ... ... ... ... ... өзінің қара сөздерінде тәрбиелік
мәнді, қысқа сюжетті, ... ... ... ... ... осы ... ... Ыбырай ақын, ... ... ... Оның ... ... да ... де тән, ұстаздық
тәрбиелік ой – ... ... ... ... .
2.3. Ыбырай Алтынсарин – қазақ балалар ... орыс ... 20 ... жасалған классикалық мол
әдебиеттерімен танысқан ... ... ... ... ... ой – санасынаа ... ... ... ... идеясын іске асыру үшін, алдымен балалар әдебиетін
жасауға бет ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударды, оларды жас ... ... ... Бұл қазақ халқы үшін, ... оның ... ... үшін аса ... іс, жаңа ... еді.
Ыбырай Алтынсарин И. Крыловтың ... ... ... ... ... ... Лев Толстойдан ... ... ... И. И. ... «Екі ... Пауольсонның
хрестоматиясынан «Тәкаппаршылық», «Дүние қалай ... ... ... ...... ... «Әке мен бала»,
«Асыл ... ... ... ... ... ... ... көптеген шығармаларды аударады.
Бұл шығармалардың барлығы да әрі ... әрі ... ... ... жас ... мен ... ... сай, түсінуге
жеңіл, тәрбиелік жағынан шебер құрылған ... ... ... ... ... әрі жауапты мәселе екенін айта келіп,
балалар кітабы ... үшін ... ... жұмысы ұлы мәселе,
ол адам ғана шешіледі ... ... Орыс ... ... ... жазған кітаптарының барлығы ... осы ... ... сай ... Ыбырай Алтынсарин
да осы ... ... орыс ... ... ... ... ғана ... ала білгенін, ... ... ... әдебиеті тақырыбына жазылған кітаптарға ... бере ... ... ... ... ... ... идеяларымен толыққан болсын. ... ... ... ... ... өтірік - өсек
айтудан балаларды жиренетін жаман қылықтарға қарсы ... ... ... ... талаптар қояды.
Ыбырай балалар әдебиетіне тән көп шығармалар ... ... ... ... ... мақсаттар қояды. «Мен қазақ
балаларын ... ... ... ... ... өзі ... даласына тәрбиелік мәні бар ... деп ... ... Алтынсариннің барлық өлеңдері мен әңгімелерінің ... өзі ... осы идея ... ... тәрбиелеуде Ыбырай Алтынсарин ананың рөліне ерекше маңыз
беріп, оның ... ... бала ... ... ... ... ... алғашқы тәрбиесі ... ... ... ... бала ... ... еті, ... тұрған
жүрегі деп бағалаған:
«Бала, бала, бала ... ... ... ... төрт бөліп,
Түнде бесік таянған.
Қаймақты сүттей қалқытқан,
Суық ... ... ... ... ас ... ... шалқытқан.
Қолын қатты тигізбей,
Кірлі көйлек кигізбей,
Иісін жұпар анқытқан».
Бала ... бұл ана ... ... ... ... ... ... Балаға осындай өлеңдерді оқып берсе, ана ... жоқ ... та ... екенін сонда ғана ... ... ... ... ... баланың көңілі далада» деген сияқты
ана ... ... ... ... ... ... та ... бірінші берілетін тәрбие әрқашан ата – анасын, өзінің ... ... ... ... ...... ... бала жолдасына да, ... ... ... қызмет істей алмайды. Өзін әлпештеп өсірген ... ... ... опасыздық етуден ауыр қылмыс ... ана ... ... білу керек ... ... ... ... ... зердесіне салып отыру - әрбір тәрбиешінің
борышты міндеті ... ... ... көп ... ... ... та, құрметтейік те ... Әйел – ана, ... ... сарқылмайтын күш, көзді бұлақ емс ... ... ... ... ... М. ... ана ... ... ... «Ананың сүюі» деген өлеңі бала жанын ... да ... ... да әсерлірек жазылған.
«Кім сендерді, балалар, сүйетұғын,
Қуанышқа қуанып, ... ... ... төрт ... кірпік қақпай,
Шешең байғұс дамылсыз жүретұғын!
Кім сендерді сағынар шетке ... ... тез ... ... кетсең,
Ұмытпа ең кемінде жұлдыз сайын,
Хат жазып тұр ... ... ... ... ана ... аяққа бастырмауды үндейді. Ана жүрегі, ананың аялы
алақаны қашан да ... ... ... ... етіп жадында
сақтауға міндеттейді.
Әдебиет адам тану құралы дейміз ғой, ... ... ... ана образын жас ... ... ... ... Бұл ... баланы ананың жан ... ... ... ... ... ... мен бақыт тіліген ізгі ниеті жас
өспірімдерді тебірентіп жібереді. ... ... ... ... ...... ой – қиялын табады. Мұнда аналық
мейірімнен туыған ... ... ... ... ... ... ... Ата – ананы сыйлай білген ... ...... ... бала ... да ... – қасиетін өз ата ... ... ... болып өседі.
Балалар әдебиеті ... ... ... тығыз байланысты
болғандықтан, ол бір ... ... Оның әр ... ... болады. Бала тәрбиелеу – балаға өмір жолын танытып, білім
беру, сана – ... ... ... әр ... ... болып
табылады. Сондықтан Ыбырай Алтынсариннің ... ... да ... ... ... ... «Жаз», «Өзен» деген ... өлке ... ... құбылысына құрметпен зер салуға ... орны бар, ... ... іске ... ... ... ... осындай мінсіз сұлулығын адам ғана ... ... ... ... көзі де ... жоқ ... оның ... эстетикалық әсетінен табылмақ. «Өзен» ... өзен ағар ... ... ... ... ... ыстық соқса бір ... тау мен тасы ... ... Ыбырай өзенді оның көріністері үшін ғана ... – тек ... жоқ. ... ... ... ұялаған, жақсылыққа жаны
құмар, ... ... ... ... адам табиғатты ... ... ... ... шаруашылық экономикасына
байланысты ... ... ... белгілерін көрсетіп отыр. ... ... ... ... жас ... жаратылыстың осындай
байлықтарының көзін тауып, өзінің ... ... ... пайдасына
асырсын, жайдан – жай ағып жатқан пайдасыз өзен екен ғой ... ... ... ... ... адамның қандай қажеттерін
өтейтінін де ... ... ... ... ... ... ... өнер – білімге, оқуға, ұлы орыс халқының озық
мәдениетінен үлгі - ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір мекен болудың жақсы
жақтарын ... ... ... Жер, ... кәсіптерімен
айналысудың пайдалы жақтарын айтты. Ыбырай Алтынсариннің «Киіз ... ағаш үй» ... ... ... ... ... дәл осындай
жағдайлар суреттеледі. Бір жерді түпкілікті мекен ету үшін ... ағаш ... ... ... айта келіп: «Мен қазақ балаларын
ұқыптылыққа, тазалыққа, отырықшылық ... ... ... ... Ыбырай Алтынсариннің балаларға арналған қай ... та, онан жас ... үлгі - ... ... ... ... ... өмір таныталық және іс - ... ... ... ... ... ... творчествасының үшінші көтеретін күрделі мәселесі – ... ... ... ... ... «Бай ... мен жарлы
баласы», «Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш», «Таза бұлақ» деген ... ғана ... ... ... деген ойды жан – жақты
дәлелдейді.
«Өрмекші, құмырсқа, ... ... ... он ... ... келе ... ... құс, жүгірген аңдар тіршілігімен
таныстырады, жұмыссыз ... бір жан жоқ ... ... Бәрі ... тірегі - өмір қамын жасауда. ... хан» ... ... ... ... Сәтемір деген бала ақсақ ... ... шығу үшін ... ... жасағанын көріп, ... ... ... ... ақылсыз деп табады. ... ... ... ... ... ете жүріп ... ... ... ... шыға ... ... ... мен іскерлігі, таланты мен талабы тек
еңбек арқылы ғана ... ... ... ... ... да ... ... сендірітін, соған қызықтыратын шынайы
көрнекілік бар.
Еңбек процесі тақырыбына ... ... ... ... ... аса ... ... – бірі қайталамайды, әр қайсысының өзіндік
қызықты, тәрбиелік күшті жақтары бар. Мұны ... бала ... ... істерге үйренді, өнегесіз істерден жирене түседі.
Әрқашан ата – ... ... ... ... ... ... ... баланың өзін жауапкершілігін түсіну сезімін біле ... ... ... ... сүйе ... пайда болады. Бұл
әңгімелердің ... ... ... ... осы жақтарында.
Еңбек етсең ғана ... ... ... ... ... ... еңбек еткен адамдарды өмір тәжірибесі ... да ... ... да икемі бар, өздері кішіпейіл, мейірімді
және ешқандай ... жоқ, ... ... ... қалың
бұқараның жайдары өкілі етіп көрсетеді. Ақыл да, ... ой ... әр ... ... де, қиын – ... ... ... да еңбектену ... ... өмір ... екенін білдіреді. Бұған қарама – қарсы еңбекті ... ... күн ... ... үстем тап өкілдердің ... «Бай мен ... ... ... жастайынан шаруаға
аралсқан, еңбек еткен, жас болсада өмір ... көп ... ... Үсен ... тәжірибеге сүйеніп, ақыл – ... ... ... жаңа ... ... ... Бұл әңгімеде де екі
нәрсені бір – ... ...... ... ... ... тәсілі
бар...
Балалар мен жас өспірімдерді өнер – ... ... ... жер кәсібімен айналысудың ... ... ... ... ... ... ұғындырумен ... ... ... ... ... – баларды
ұқыптылыққа, мейірімділікке, әдептілікке үйрету. Осы ... ... ... оқыту. Үйрету, тәрбиелеу процесі ... іске ... ... ... ... шешкен...
Ыбырай балаларға арналған шығармаларында қандай тақырыпта ... ... нені ... етіп ... ... еді ... мәселеге
тоқтайды. Жазған әңгімесін өмірде кездесетін, ... өзі ... ... іс - ... ... ... ... шығармаларының барлығы да көркем, тілі
шебер ... Оны ... ... ... ... ... орай ... ықшам, оқиғасы қысқа әрі ... ... ... ... ... дәл ... ... тұжырып айтады,
бос ... ... ... ... ... арналған көркем
әдебиет Ыбырай Алтынсарин жазғандай жас ... ... ... өмір ... отаны үшін алысқан күрес
құралыы болуы ... ... ... зерттелуі.
Ұлы қайраткерлері халық өмірінің елеулі бет ... ... ... ... ... ... ... дәуір де сондай
бір тарихи кезең еді, яғни олар өмір ... 20 ... ... қазақ халқының Ресейге қосылу процесінің толықтай аяқталып,
оның Ресей арқылы баяу да ... ... ... ... түсе
бастаған шағы еді. Ұлы орыс ... ... ... осы үш адам өз ... ... үшін елден ерекше
орасан зор қызмет етті. Олар ... асыл ... ... ... ... ... ... Алайда олардың өшпес те
ескермес еңбектерін жан – ... ... ... ... ... бұл
ұшқарырақ айтылған пікір ... еді. ... ... ... ... ... ұлы ағартушылармен байланысты жан – жақты деректер ... ... жаңа бір ... таныла берері хақ. Осы тұрғыда
бізге Абайтану ... ... ... етек алып дамып отырса,
Шоқантану, Ыбырайтану да ... ... ... керек сияқты
болып көрінеді.
Ыбырай Алтынсарин өз халқына, оның жас ... оқу - ... ... олардың бойындағы асыл қасиеттерін жетілдіріп,
ұнамсыз ... ... ... ... етті ... Ұлы
ағартушының бар саналы өмірі осыған арналды деуге ... Ол ... үшін ... ... не оқу ... жазсын, орыс классиктерін
аударсын не өзі өлең ... ... бәрі бір ... - өз халқын
ағарту ісіне ... ... ... ... ... әлі
жиналаып біткен жоқ және, ... ... бұл ... жұмыс
белгілі бір жоспар бойынша ... ... ... ... жинап,
зерттеумен айналасып жүрген ... ... ... ... ... бола ... да олардың басын қосып, бір ... ... ... жоқ деуге болады. ... болу ... ... жыл ... бітірген «Қырғыз хрестоматиясының»
2 – кітабының қолжазбасы әлі күнге ... ... ... жылы Ыбырай Алтынсарин қазақ тілінде ... ... де ... ... ... ... ... жасаған.
Болашақ газеттің үлгісі ретінде оның бірінші ... ... ... жасаған. Газеттің аты «Қазақ газетісі» деп аталды.
Сөйтіп газет 4 ... ... ... ... рубрикасы
«Бас әкімдер ... ... ... деп аталған. Мұнда бас
мақала есепті қазақ халқына ... ... ... - ... ... ... негізгі түйіні – Ыбырайдың өзінің ағартушылық идеясынан
туындайды. Бұдан біз ұлы ... өз ... ... ... қамқорлығы мен жанашырлығын тағы бір ... ... ... ... ел ... ұрлықты тоқтату үшін алынатын шаралар
мен ... ... ... елді ... ... ... ... Сондай – ақ жаңадан ... ... мен ... ... ... хабарлар бар.
Екінші бөлімде «Ел ... ... ... ... ... өрт, мал ... және ауа райы туралы қысқа – қысқа ... ... ... ... басқа да товарлардың бағасы қандай
екендігі жазылған ... ... шет ... ... ... ... Мұнда
Англия мен Ауғаныстан арасындағы қақтығыс, қазақ жерінде ... ... ... ... ... үшін ... ...
губернаторының өз әскерімен солай қарай кеткені жазылды.
Ал ... ... ... ... ... деген
рубрикамен түгелдей «Жиренше шешен ... ... ... ... хрестоматиясына» кірген өзгешеліктері бар.
Ататап айтатын жайт – газет ... ... ... ... ... қазақ түсінбейтіндей сөздер жоқ ... ... ... ... ... ... ғана ...
саран орыс әкімшілік терминдері кездеседі, олар да, ... ... айту ... ... ... ... ... тілдерден сөз алуға қалай қарағанын ... мына ... ... ... Ол ... бір ... ... табиғи
қазақ тілін бұзатын татаризмге о ... ... ... айта келіп,
«Алайда, қазақ тілінде ... ... таба ... қазақ
жазбаларында кейбір ... ... араб ... қабылдау бөтен
болмайды. Менің өзім ... ... ... ... ... деп ... Газет материалдарының грамматикалық
құрылысынан ... ... ... ... тұрған ерекшелік таба
алмаймыз. Сол дәуірдегі ... ... ... өзге тілдік
жалғау ... ... ... ... ... жоқ. ... тілінің
өзіндік жалғау жұрнақтары да, ... ... ... ... ... ұшырайды. Мәселен, ыңғайластық жалғаулық және
көмектес септігі қосымшасы ... ... мен ... пен формасы
газетте дәл осы варианттарда және бұған қосымша ... ... ... ... ... себеп – салдар жалғаулығыы
газетте соның үшін ... ... ... сөзі ... ... Бұл да – ... сөз қолданыспен байланысты қаралса
керек.
Ыбырай ... бұл ... ...... ... ... орын алатын, сонымен қатар ұлттық ... ... ... ... ... ... жай – күйін танытатын бағалы
документ.
Қорытынды.
Ыбырай Алтынсариннің өмірі ... ... ... үшін ... ... Ол ... өмірі мен қызметін ағарту ... ... ... орыс ... ... шақырады, алдыңғы қатардағы
орыс ... ... ... ... ... сол ... ... орыстың педагогы Ушинскийдің педагогтік оқыту әдәсін
шеберлікпен меңгерді және оны ... ... ... ... Оның
қазақ балаларына арнап кітап жазуы қазақ ... сол ... ... ... ... еңбек екенін орыс ғалымдары мақұлдап
жазды. ... де ... ... ... ... әдісі
сияқты, халықтық болды, ол да ... ... ... ... еңбек пен өнерге, қоғамдық тұрмысқа, ... сын ... ... пен ... ... жеңуді баулыды. Ол ... өз ... ... ... күштеу, қорқыту әдісін
теріске шығарып, иландыру, ... ... ... ... ... ... көрнекті орын алатын
қайраткрлердің бірі, халқымыздың мақтанышы, демократтиялық ... ... ... ақын – ... Ыбырай Алтынсарин ... кең ... ... ... сусындады, өзінің алған білімін
туған халқына ... ... ... елі үшін оқу – ... саласында
игі еңбек сіңірді. Ол ағартушылық алғашқы ... – ақ ... ... ұлы ... ... оның мәдениетімен тығыз
байланысты екенін ашып айтты.
Ыбыраай Алтынсарин орыс ... ... ... ... ... ... ... жаңалықтарын
творчествалық жолмен қабылдай отырып, қазақ ... ... ... ашушы, жастарды тәрбиелеуші ... ... Ол ... әрқашан адамгершілік туын көтеріп, көптеген ... ... ... ішінде оның тамаша өлеңдері мен әңгімелері ... ... ол – ең ... ... ... Ал ақындығы мен
жазушылығы оның ... ... – сол ... ... ... оқу құралдары мен оқулықтар үшін жазған.
Ыбырай өзінің ... ... елі ... туып келе жатқан
ревалюцияшыл күшті, патшалық құрылысты тас – ... ете ... ... жаңа ... орната алатын күшті, яғни ... ... көре ... ... қайтыс болған кейін бұл арманының
орындалатынын үміт ... ... – Сіз ... үміт ... ... деп ол ... келешек ұрпақтарына сеніп ... еді. Міне сол ... ... ... ... ... бұл күнде айқын ... ... ... ... (семеннарий). Әсет Ламашев. Алматы: «Ана
тілі», 1991ж
2. «Ыбырай Алтынсарин және оның ... мен ... ... Әсет Ламашев. Алматы: «Қазақстан», 1998
3. «Кел, ... ... ... ... ... «Атамұра»,
2006
4. «Ыбырай Аалтынсарин тағлымы» ... – сын ... ... ... ... ... «Жазушы», 1991
5. «Таңдамалы шығармалар» Ыбырай Алтынсарин. Алматы, ... ... Ж. ... С. ... А. ... ... 2004
7. «Ыбырай Алтынсаринн шығармаларының тілі». С. ... ... ... ... ... ... идеялары мен ағартушылық
қызметі» Ә. ... ... 1969

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне жазба ескерткіштеріндегі гуманистік идеялардың көрініс табуы5 бет
Жаңашыл 12-жылдық мектептің дене шынықтыру мұғалімін даярлау – заман талабы7 бет
Кәсіби білім беру психологиясы жайлы3 бет
Педагогикалық зерттеулер әдістемесі» электронды оқулығын жетілдіру92 бет
Қарт адамдармен әлеуметтік жұмыс жасау65 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Corel Draw программасын түрлі графикалық бейнелерді өңдеуге қолданудың әдістемелік негіздері21 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь