“радиохабардың тілі мен стилін оқыту әдістемесі”

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3.6



I Тарау. Радиохабардың тілі мен стилін оқытудың теориялық негіздері

1.1. Радиохабардың тілі мен стилінің зерттелуі туралы. Стильдің
теориялық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7 . 22
1.2. Радиохабардың тілі мен стилін оқытуды зерттеудің психологиялық, лингвистикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 23 . 36
1.3. ВВС (Бритиш Бродкастинг Корпорайшн) радиохабарларының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37 . 42


I тарау бойынша қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43


II Тарау. Радиохабарың тілі мен стилін оқыту әдістемесі.

2.1 Радиожурналистика пәнінің әдістемесі радиохабардың тілі мен
стилін оқытудың алғышарты ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 44 . 46

2.2. Радиохабардың тілі мен стилін оқытудың әдістемелік үлгісі ... ... 47 . 51


2.3. Радиохабар дайындауға тән іскерліктер мен дағдыларды
қалыптастыруда оның тілі мен стилін қолдану әдістемесінің
сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 52 . 63

II тарау бойынша қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 64


III тарау. Тәжірбиелік оқыту және оның нәтижелері ... ... ... ... ... ... 65 . 69

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 70.71

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 72.74
Тақырыптың өзектілігі. Қоғамның жаңа бағытта дамуы, Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекетке айналуы, ел өміріндегі, оның барлық саласындағы түбегейлі өзгерістер, ана тілімізге мемлекеттік тіл дәрежесінің берілуі, мемлекеттік тілдің үкімет тарапынан қамқорлыққа алынуы - бүгінгі қоғамымыздағы жаңа үрдістердің бipi.
Қазіргі ақпараттық ағымның кеңдігіне байланысты Бұқаралық ақпарат құралдары тілінің тілдік мазмұны журналистер алдына түрлі міндеттерді артып отыр. Біріншіден, қазақ тілінің қолданыстық сипаттағы мүмкіншіліктері барынша тиімді, әрі ұсынықты пайдалану әрбір тілшінің алдына үлкен міндет жүктеп отыр. Екіншіден, сол радио тілі мен стилін өз нақышынан айырмай, әдеби тілге қалыптап, әсерлі де мәнді жеткізудің өзектілігі артып отыр. Бұқаралық ақпарат құралы (БАҚ), оның ішінде радио - бүгінгі таңда көпшілікті қоғам тынысымен таныстырып, күнделікті өміріміздегі өзекті мәселелер мен ақпараттар ағынын ел зердесіне жеткізумен айналысуда. Қандай бұқаралық ақпарат құралы болмасын, ең алдымен, халық тілін пайдаланатыны белгілі. Халық тілі негізінде сұрыпталған ауызекі сөйлеу тілі ғасырлар бойы қалыптасып келеді. Бұл радиода хабар жасаудың бірден бip өзекті мәселесі болып отыр.
Радио тілінің белгілі бip мақсаты, міндеті, жауапкершілігі болады. Радио тілі - белгілі бip дәрежеде халықтың әлеуметтік және өмірлік қажетін өтейтін тіл құралының бip саласы. Сөз де, сөйлеу де, әңгімелесу де бәрі айналып келгенде тілге бағынышты. Ауызекі сөзді радиосөзге айналдыра білу де өнер, бұлай дейтініміз радиохабарларда қолданылатын сөз жазбаша сөз емес, негізінен ауызекі сөйлеу тілі екенін естен шығармау керек. Радиода ауызекі сөздің әсері мол болып келеді. Әсіресе, шеберлікпен сөйленген сөз тыңдарманға әсер етпей қоймайтыны сөзсіз. Ал радиодағы сөз тыңдаушыға әсер етсе, онда сол хабардың жақсы дайындалғанын керсетеді.Бүгінігі таңда хабар әртүрлі сала бойынша дайындалады, яғни хабар дәрігер, мұғалім, өнер адамдарына арналуы мүмкін. Ал адамдардың жас ерекшелігіне сай: зейнеткер,қызметкер, студент және т.б. Осындай топтарға радио тілі мен стилін қолданып хабарлар дайындау әдістемесін үйрету қажеттілігі туындап отыр. Жұмыстың өзектілігін осыдан көруге болады.
Осыған байланысты бұл диссертациялық жұмыстың:

Зерттеу объектісі (нысаны) - қазақ топтары студенттерін радиохабар дайындауға үйрету;

Зерттеу пәні – қазақ топтары студенттерін радиохабар дайындауға үйретуде, оның тілі мен стилін қалыптастыру;

Зерттеу мақсаты: Жоғарғы оқу орнының қазақ тобы студенттеріне радиохабар тілі мен стилін тәжірбиелік тұрғыда меңгеріп, өздеріне нақты хабар дайындауда шеберлік тәсілдеріне баули отырып, радиохабар жасау барысында, оның тілі мен стилін қолданудың ғылыми әдістемелік негізін жасау.
1. Бернштейн С. Язык радио. М., 1977
2. Зарва М. Слово в эфире. 2-е издание. М., 1977
3. Зарва М. Произношение в радио и телевизионной речи. М., 1976
4. Вакуров В. О языке радио и телепередач. М., 1960
5. Ружников В.Н. Основы радиовещания. Учебное пособие. М., 1993
6. Гальперин Ю. Живое слово. М., 1959
7. Андронников И.Л. Слово написанное и сказанное//Я хочу рассказать Вам. Изд. 2-е., доп. М., 1965
8. Пустовойт П.Г. Слово, стиль, образ. М., 1965,с73
9. Байтұрсынов А.Әдебиет танытқыш. А, Жазушы, 1989, 141б
10. Жұмалиев Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. Алматы, Жазушы, 1966., б.26
11. Шнейдер А. Об ораторском искусстве. М., 1975
12. Михаилов Б. Язык и стиль СМИ и пропаганды. М., 1980
13. Фриш А. Как писать для радио и телевидения. – М., 1963
14. Кроссин Л. О языке радиопредач. М., 1967
15. Толмачев А. О языке радиопередач. М., 1967
16. Барноу Э. Как писать для радио. М., 1960
17. Шмелев Д.Н. Язык и стиль масссовой информации и пропаганды.
18. Михалкович В. Изобразительный язык средств массовой информации. М., 1986
19. Сопер П. Основы искусства речи. М., 1992
20. Гуляев К. Об искусстве устной речи. м., 1962
21. Олейник В. Радиопублицистика. Киев, 1978
22. Любосветов Д. По законам эфира: О специфике творчества радиожурналиста. М., 1979
23. Гаймакова Б. Основы риторики. М., 1991
24. Конрад Н.И. Предисловие//Большой японско – русский словарь. М., 1970
25. Шерчова Г. Эхо слова. М., 1986
26. Рахманова Л. Многозначность слова. М., 1982
27. Абилова Н.В., Ложникова О.П. Аудиовизуальные средства журналистики.алматы, 1996.44с.
28. Ревенко А. Заповедное слово. М., 1975
29. Гаймакова Б.Д. Сенкевич М.П. Макарова С.К Мастерство эфирного выступления. М., 1993
30. Сағымбеков Р. Алматыдан сөйлеп тұрмыз. Алма - Ата, 1974
31. Солилова З. Техника речи и исполнительское мастерство. М., 1990
32. Барманкулов М.К. Жанры печати, радиовещания и телевидения. Алматы. 1974, 31-бет.
33. Леоньтев А. Язык, речь, речевая деятельность. М., 1969
34. Летунов Ю. Время. Люди. Микрофон. М., 1974
35. Лингвистический энциклопедический словарь – Под ред. В.Н. Ярцевой. М., 1990 с. 414.
36. Головин Б.Н. Основы культуры речи. М., 1988, с. 41-128
37. Ярошенко В. Информационные жанры радиожурналистики. М., 1976
38. Омашұлы Н. Белестер. Алматы: Қазақ университеті, 1999.183 б
39. Большой толковый словарь иностранных слов. 1 том. Ростов на Дону: Феникс, 1995. 75 с.
40. Абилова Н.В., Ложникова О.П. Аудиовизуальные средства журналистики.алматы, 1996.44с.
41. Введенская Л.А. Павлова Л.Г. Культура и искусство речи. Ростов на Дону: Феникс, 1996. 381 с.
42. Лазутина А. Профессиональная этика журналиста .М., 1999 85с.
43. Байтұрсынов. А. Шығармалар. Алматы. Жазушы , 1989 . 148б
44. Леоньтев А. Психология общения. Тарту, 1974
45. Прение Е. Журналистский текст как система выразительных средств. М., 1982
46. Рощин С.К. Психология и журналистика М.,1989, с. 36-52.
47. Коломинский Я. Беседы о тайнах психики Минск, 1990
48. Богомолова Н.Н. Массовое коммуникация и общение М., 1988
49. Свитич. Л.Г. Профессия: Журналист. Учебное пособие. М., Аспект Пресс., с 58-59, c 103-105.
50. Омашев Н.Радиожурналистика. Оқулық. А., Экономика, 2005 232б
51. Петровская Л.А. Компетентность в общении: социально – психологический тренинг. М., 1989
52. Свитич Л.Г., Ширяева А.А Журналистское образование: взгляд социолога, М., 1997
53. Гусельникова М.В. Лингвистические особенности информационных жанров РВ. М., 1987
54. Смыслов В. Восприятие речевого сообщения М., 1991
55. Кривин Л. Радиовещание В США М., 1991
56. Костомаров Г. Языковой вкус эпохи. М., 1994
57. Каменская О. Текст и коммуникация М., 1990
58. Никитин М. Оптимизация текста в журналистике. – М., 1986)
59. Розенталь Д.Э. Разбор практики. – Советское телевидение и радио. 1971, №7.
60. Омашев Н. Қазақ радиожурналистикасы. Алматы., 1992, 157б
61. Тхагушев И.Н. Радиоаудитория и ее изучение. – Основы радиожурналистики. – М., 1984, 163-бет.
62. Қожакеев Т. Адам. Қоғам. Сатира. – Алматы, 1980, 60-бет
63. Летунов Ю.А. О развитии документальной жанров. – М., 1966, 37-бет.
64. Багиров Э. Ружников В. Основы радиожурналистики. М., 1984
65. Ученова В.В. Беседы о радиожурналистике. – М.: 1978, 51-бет
66. Триккель И.А. Специфика радиокоммуникаций, ее выразительные средства и жанры. 11-12 бет.
67. Казахстанская правда. 2003 №301 c.2
68. Михайлов С.А. Журналистика Великобритании. – СПб, 2004, 448с
69. Омашев. Н. Радиожурналистика негіздері. Оқу құралы – А, 1983 13б
70. Власов. Ю.М пропаганда за фасадом новостей. М,1976, с-16
71. The BBC News Styleguide by John Allen. 2006.
72. Муратов С.А. Основы радиожурналистики. М., 1984
73. Ярошенко В.Н. Информационные жанры радиожурналистики.
74. Кунанбаева С.С. современное иноязычное образование: методология и теории. А., 2005
75. Прохоров Е.П. Введение в теорию журналистики. Учебное пособие. М., Изд – во «РИП холдинг» 2-е издание
76. Мархаев Л. Журналистика и радио. Л., 1962
77. Барманкулов М. Сравнительный анализ жанров. Алма - Ата, 1975
78. Гуревич П.С., Ружников. В.Н Советское радиовещание: Страницы и истории// М., Искусство. 1976 - с. 75
79. Багиров Э.Г. Очерки теории телевидения // М, Искусство.- 1978 – с 95-118
80. Ученова В.В. Беседы о радиожурналистике. – М.: 1978, 51-бет
81. Каган М. Морфология искусств // Л., 1972. – С – 410-424
82. Штульман Э.А. Методический эксперимент в системе методов исследования. Воронеж. Изд – во Воронежского Университета., 1976
83. Дейк Т.А., Язык. Познание. Коммуникация. М., 1989.
84. Богомолова Н.Н. Социальная психология печати, радио и телевидения. М., 1991
85. Мастерство журналиста под. Ред. Горохова., В.М. Пельта М., 1977
86. Моргунов Б.Г. Законы звучащей речи. М., 1986
87. Ревенко А. Заповедное слово. Семь бесед о ремесле. М., 1975
88. Сенкеевич М.П. Культура радио – телевизионной речи. М., «Высшая школа», 1997
89. Barnow E. Mass communication. – N.Y., Toronto, 1956
90. Bogardus E.S. The making of Public opinion. – N.Y.., 1951
91. Cook T. Governing with the News. The News Media as Political Institution. – Chicago, 1988.
92. Ferguson D.L., Patten J. Journalism today! An Introduction. – Skokie, 1979
93. Mayeux P.E. Broadcast News. Writing & Reporting. – Chicago, 1996.
94. Hess S. News and Newsmaking. – Washington, 1996.
95. Hillard R.L. Writing for Television, Radio and New Media. CA, 2000.
96. Sternberg R.J. Thinking styles. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі
Абылайхан атындағы Қазақ Халықаралық ... және ... ... 6№ 0119: 2 ... ... ... “Радиохабардың тілі мен стилін оқыту әдістемесі”
Орындаған: Әуелбек Ш.О
2 курс
магистранты
Ғылыми жетекші:
Қондыбаева М.Р
п.ғ.д.,профессор
Қорғауға рұқсат етілді:
Алматы 2007
РАДИОХАБАРДЫҢ ТІЛІ МЕН ... ... ... 3-6
I Тарау. Радиохабардың тілі мен стилін оқытудың теориялық ... ... тілі мен ... ... ... ... ... - 22
2. Радиохабардың тілі мен стилін оқытуды зерттеудің психологиялық,
лингвистикалық
негіздері..............................................................
23 - 36
3. ВВС (Бритиш Бродкастинг Корпорайшн) радиохабарларының
ерекшеліктері..........................................................
.......................... 37 - 42
I ... ... ... ... ... Радиохабарың тілі мен стилін оқыту әдістемесі.
2.1 Радиожурналистика пәнінің әдістемесі ... тілі ... ... ... 44 - ... ... тілі мен ... оқытудың әдістемелік үлгісі....... 47
- 51
2.3. Радиохабар дайындауға тән іскерліктер мен дағдыларды
қалыптастыруда оның тілі мен ... ... ... 52 - ... ... бойынша қорытынды
............................................................. 64
III тарау. ... ... және оның ... - ... ... ... 72-
74
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қоғамның жаңа бағытта дамуы, Қазақстан
Республикасының ... ... ... ел өміріндегі, оның барлық
саласындағы түбегейлі өзгерістер, ана тілімізге мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... алынуы - бүгінгі
қоғамымыздағы жаңа үрдістердің ... ... ... ... байланысты Бұқаралық ақпарат
құралдары тілінің тілдік мазмұны журналистер алдына түрлі міндеттерді артып
отыр. Біріншіден, қазақ ... ... ... ... ... әрі ... пайдалану әрбір тілшінің алдына үлкен міндет
жүктеп отыр. Екіншіден, сол радио тілі мен стилін өз ... ... ... ... ... де ... жеткізудің өзектілігі артып отыр.
Бұқаралық ақпарат құралы (БАҚ), оның ішінде радио - ... ... ... тынысымен таныстырып, күнделікті өміріміздегі өзекті
мәселелер мен ақпараттар ағынын ел зердесіне ... ... ... ... ... ... ең алдымен, халық тілін пайдаланатыны
белгілі. Халық тілі негізінде сұрыпталған ауызекі сөйлеу тілі ғасырлар бойы
қалыптасып келеді. Бұл ... ... ... ... бip ... мәселесі
болып отыр.
Радио тілінің белгілі бip мақсаты, міндеті, жауапкершілігі болады.
Радио тілі - белгілі бip дәрежеде ... ... және ... ... тіл құралының бip саласы. Сөз де, сөйлеу де, ... де ... ... ... ... ... сөзді радиосөзге айналдыра білу
де өнер, бұлай дейтініміз радиохабарларда қолданылатын сөз ... ... ... ... сөйлеу тілі екенін естен шығармау керек. Радиода
ауызекі сөздің әсері мол болып келеді. Әсіресе, шеберлікпен сөйленген ... әсер ... ... ... Ал радиодағы сөз тыңдаушыға әсер
етсе, онда сол хабардың жақсы дайындалғанын керсетеді.Бүгінігі таңда ... сала ... ... яғни ... дәрігер, мұғалім, өнер
адамдарына арналуы мүмкін. Ал ... жас ... ... студент және т.б. Осындай топтарға радио тілі ... ... ... ... ... ... ... туындап
отыр. Жұмыстың өзектілігін осыдан көруге болады.
Осыған байланысты бұл диссертациялық жұмыстың:
Зерттеу ... ... - ... ... студенттерін радиохабар
дайындауға үйрету;
Зерттеу пәні – ... ... ... ... ... оның тілі мен ... ... мақсаты: Жоғарғы оқу орнының қазақ тобы ... тілі мен ... ... ... ... ... нақты
хабар дайындауда шеберлік тәсілдеріне баули отырып, ... ... оның тілі мен ... ... ... ... ... мақсатқа жету үшін мынадай міндеттер қойылды.
- Зерттеу тақырыбы бойынша ғылыми ... ... ... ... және ... ... ... зерттелу деңгейін анықтау, зерттелмеген сұрақтарды
белгілеу;
- Радиохабардың тілі мен стилінің басқа стиль түрлерімен қарым -
қатынасы, ... ... ... ... ... дайындауда қолданылатын стиль түрлерін анықтау,
радиохабар дайындауға оқытатын ... мен ... ... ... оның тілі мен ... ... ... негізделген үлгісін құрастыру.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізін ... ... және ... саласындағы еңбектер ( М.Зарва, В.Вакуров,
Ю.Гальперин, И.Андронников, С.Бернштейн, А.Байтұрсынұлы, Қ. ... ... ... А.А) ... ... жетекші идеясы: ағылшын тіліндегі радиохабарлардың
тілі мен стилін іріктеп, оларды ... ... ... ... ... ... ... енгізу. Студенттер радиохабар тілі мен
стилін жақсы меңгеріп, оларды ... ... ... дұрыс қолдана
білуі.
Зерттеу жұмысының ғылыми болжамы: Егер тілдік жоғары оқу орны ... ... ... тілі мен ... ... ... ... стилін қолдануға байланысты әдістемелік нұсқаулар жасап, радиохабар
тілі мен стилін ұтымды ... ... ... ... жаттығулар
кешенін құрсақ, онда біз радиохабар тілі мен стилін оқыту әдістемесіне қол
жеткіземіз, ... ... тілі мен ... ... ... ... болып табылады.
Зерттеу әдістеріне тоқталсақ, олар:
- Ғылыми әдістемелік ... сын ... ... ... ... ... (журналистердің) радиохабар тілі мен
стилін қолданғандығын бақылау;
- Радиохабар тілі мен ... ... ... байланысты
журналистика пәні ұстаздарымен анкета жүргізу;
- Эксперимент жүргізу, нәтижелерін сараптау.
Ғылыми жаңалығы : Жоғарғы оқу орны ... тобы ... ... мен ... ... әдістемесін үйретуде радиохабар жасау ... ... ... ... құралдары) жан жақты
зерттеліп, оның әдістемесі беріледі.
Теориялық ... ... оқу орны ... тобы студенттерін радиохабар жасауда
радиохабар тілі мен стилін ... ... ... Жоғарғы оқу орны қазақ тобы студенттерін радиохабар жасауда
радиохабар тілі мен ... ... ... және ... ... ... оқу орны ... тобы студенттерін радиохабар жасауда
радиохабар тілі мен ... ... ... ... ... тоқталдық.
Тәжірбиелік құндылығы:
- Жоғарғы оқу орны қазақ тобы студенттерін радиохабар жасауда
радиохабар тілі мен ... ... ... ... ... нұсқаулар беру.
- Берілген нұсқауларды радиожурналистика саласынан дәріс беретін
мамандар мен болашақ мамандар – ... ... ... кезеңдері.
1. Зерттеу жұмысының ғылыми ... ... ... ... ... ... ... Радиохабар стилінің басқа стиль түрлерімен қарым ... ... ... ... қаланды.
3. Ұсынылып отырған үлгінің тиімділігін тексеру мақсатында тәжірбиелік
оқыту жұмысы жүргізілді.
4. Тәжірбиелік оқыту жұмысының нәтижесі ... ... ... ... ... ... негізгі қорытындылар мен
ұсыныстар жасалды.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... Зерттеу
материалдары жүйелі түрде магистрлік оқуларда баяндалып отырылды. Сонымен
қатар, зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... құрылымы. Кіріспе бөлімде зерттеу жұмысының жүйелі түрде
ғылыми аппараты, яғни зерттеу жұмысының ... ... ... ... - ... ғылыми болжам, зерттеу әдістері, ғылыми
жаңалығы, теориялық және тәжірбиелік құндылығы ... ... ... тарауында зерттеу тақырыбына ... ... ... Зерттеу тақырыбы бойынша жарық көрген ғылыми
еңбектерге талдау жасалынып, зерттеу нысанынан тыс ... ... ... ... радиохабардың тілі мен ... ... ... ... ... ... ең ... таратушы ВВС - дің радиохабарларының ерекшеліктеріне тоқталдық.
Зерттеу жұмысының екінші бөлімі радиохабардың тілі мен стилін оқытуға
арналған әдістемелік үлгіні ... ... ... ... ... тән ... ... анықталды. Тіл мен стильгепсихологиялық,
педагогикалық тұрғыдан сипаттама берілді.
Үшінші бөлімде ұсынылып ... ... ... ... ... ... ... оқыту барысы мен нәтижелерін
сараптауға арналды.
Қорытынды бөлімде зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... мен ... анықталды.
Зерттеу жұмысында 2 сызбанұсқа, 3 кесте, 96 әдебиет қолданылды.
Қорғауға ұсынылатын қағидалар.
1. Профессионал ... ... ... мен ... ... ... қандай тіл стильдерінің қолданылуын білуі
керек. Қазіргі радиожурналистерге сонымен бірге, ... ... мен ... журналисік жұмыстың әдістемесін меңгеру
қажет. Осы орайда, басылымдар негізінде ... ... мен ... ... мен ұғынудың қажеттілігі туындап
отыр.
2. Диалогқа түсе алу - ... ... ... ... пен ... әрекеттестік процесінде кері
байланыс, хабарды коммуникациялық канал лайықтау - ... ... ... ... ... Радиожурналист пен бұқаралық аудиторияның әрекеттестік амалдары мен
әдістерін таңдауда радионың ерекшелігі мен акустикалық ... ... ... қажет.
I – тарау. Радиохабардың тілі мен стилін оқытудың
теориялық негіздері
1.1 Радио тілі мен стилінің зерттелуі. Стильдің теориялық сипаты.
Бұл бөлімде біз, ... тілі мен ... ... ... ... және отандық ғалымдар зерттеу жұмыстарына, олардың
ұстанған көзқарастарына талдау жасай отырып, қазіргі ... ... ... ... анықтап, олардың себебін іздеп, сол мәселеге ... ... ... ... ... тілі мен стилінің
зерттелу аясы туралы бірер сөз айтып кетуді жөн ... тілі мен ... ... XX ... жиырмасыншы - отызыншы
жылдары алғашқы зерттеулер пайда бола ... Бұл ... ... ... мен ... ... ... Бірақ, мұндай зерттеулерде
көбіне алғашқы байқаулар мен тұжырымдар ... ... сол ... ... мәселені терең әрі жан-жақты қамти алмаушылық
кездесті. ... сол ... ... қайсыбір мәселелердің көтерілуі
кұптарлық еді. Алғашқы еңбектер ... ... ... ... ... деген басылым беттерінде жарияланды. Сонымен қатар, түрлі ой-
пікірлер айтылған болатын. Дегенмен, бұл - алғашқы ... еді. ... әлі ... ... қозғау, жаңадан теория мен тәжірбие жайын
жолға қою ici қолға алынды. ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарымен айналысты.[1] Сонымен қатар, М.Зарва,
В.Вакуров, В.Ружников, Ю.Гальперин, И.Анрдонников сияқты ғалымдар еңбектері
жарыққа шықты. Бұл зерттеушілер еңбектерінде радиодағы хабарға ... ... ... Одан соң да ... аясы ... ... басқа да тақырыптар бойынша тұжырымдамалар қарастырылды.
Бұл орайда радио тілі біржақты ... ... ... және ... ... ... ... Осы ретте орыстың атақты ғалымы,
академик Виноградовтың әдеби тіл мен оның ... және ... ... ... ... да көптеген орыс ... ... ... аударылды. Атап айтсақ, орыс зерттеушісі
П.Г. Пустовойт: «Көркем шығармада адам характерін барынша дәл суреттеу ... ... үшін ... – бұл сөз ... үшін, сөз бен адамдарды
барынша таңдай білу үшін күресу», - деген пікір ... ... ... ... ... ... ... бастапқы кезде
қазақ тілін жан-жақты зерттеген лингвист, ғалым Ахмет ... айта кету ... ... ... ... нормалардың жасалуы
және заңдылықтары жөнінде еңбектер қалдырған. Сондай-ақ "Әдебиет ... ... ... ... және ... дәлдігі мен
әуезділігіне байланысты ... мен ... ... ... бipгe ... ... мен ... мәнеріне де тоқталған.
Сонымен қатар, аталған еңбекте ғалым сөз өнері адам ... ... ... қиялға, көңілге) тірелетінін айта келіп, “Тілдің міндеті
- ақылдың аңдауын аңдағанша, қиялдың меңзеуін меңзегенше, көңілдің ... ... ... - деп ... ... ... ... жұмсай білетін адамды таба, көре білу қиын. Себебі, ең ақырғы өз
ойын сол ойлаған қалпында ... ... білу де ... ... тіреледі. Мәселен, А.С. Пушкин жазған өлеңінін кейбіреуін 13 рет
түзеткен, Л.Н. ... өз ... ... ... ... ... де
талай түзетіп, талай өзгерткен екен.
Бұдан шығатын қорытынды ойыңдағыны, ... ... ... ... өте қиын ... ... шеберлікті талап ететінін байқаймыз.
Әрбір журналист өз ой-өрісіне қарай ұлттық тіл қорынан қажетін ... ... Оның ... тіл - ... ... Сондықтан да тілді әркім өз
біліміне, өмір тәжірбиесіне қарай алуан түрде ұштайды.
Жоғарыда айтылған жайлар - ... ... мен ... байланысты алып
қарауға болатын мәселелер.
Keлeci бip қазақтың академик-ғалымы Қажым Жұмалиев "Қазақ әдебиеті
тарихының мәселелері және Абай ... ... ... ... ... "Стиль - өнер ерекшелігі" деген еңбегінде тіл, ... орай ... ... [10] ... - деп ... ... ... атты еңбектерінде тіл, стиль, стилистика мәселелеріне көп көңіл
бөлген. Әсіресе, прозалық, поэтикалық сөйлеу ... ... ... ашып ... ... Ол бұл туралы: «Жалпы айтқанда, жазылған
нәрсе оқуға да ... ... де ... ... ... ... жазу ... ең дәл стиль», - дегенді білдірді.
«Стильдің бағалығы, - деді одан әрі ғұлама, - ... ... сөз анық ... ... ... ... ... жете алмайды
». Ғұлама әр стильдің жақсы, ұғынықты болуы үшін ... төрт ... ... ... пен ... дұрыс қолдану;
2) алыстан орағытып, түсіндіремін демей, айтайын ... ойды дәл ... ... мағыналы сөздерді қолданудан сақтану;
4) Әңгіме көп адам не бір адам туранлы ма, соны ... сан ... сақ, ... ... бұл туралы орыстың белгілі ақыны А.Блок: «Қай адамның болсын ... жан ... ... ... стиліне қарап, оның жанын көре алады,
форманы зерттеу арқылы оның терең ... ... », - ... Блоктың
айтуынша, әрбір адамның стилін ең алдымен, оның ... ... ... ... ... биік идея ғана ... стиль тудырады. [10]
Басқа да ғалымдар қатарынан ... ... ... ... ... ... Осы ... қазақ тіліне байланысты көптеген мәселелерді зерттеді. Сондықтан
олардың еңбектерін де радионың тілі, стиліне қатысты түрде пайдалану керек.
Дегенмен, журналистика саласында ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ арғы-бергі зерттеушілер: Х.Бекхожиннің,
Т.Амандосовтың, ... ... ... ... тіл-стильге байланысты айтылатын мәселелерді пайдаланған жөн. Бip
айта кететін нәрсе - радионың тілі, стильі туралы қазақша еңбектер ... ... ... ici. Келесі ретте, радио тілі туралы орыс, шетел
зерттеушілерінің пікірлерін келтірсек.
Радио тілі - ... ... ... ... ... ... керек. Сонымен бipгe радио тілін ... ... ... ... аударсақ, қосымша мына жайларды аңғаруға
болады. Мәселен, ғалым А.Шнейдер өз ... ... ... газеттің тілі емес, сөйлеу тілі ғана ... тілі болу ... ... Ал ... Ю.Гальперин болса: "Радионың табиғатының өзі сөйлеу
тілін қажет етеді, - деген пікір айтады.[6] ... ... ... ... ... ... ... жатады", - дейді. [12] Тағы
бip пікірді А.Фриш былай деп түйеді: "...оның (яғни, ... ... ... [ ... осы ... ... ... келгенде, үлкен ұғымдағы
"радио тілі" сөзден, сөйлеуден, ... ... ... ... Сол
сөйлесудің бәpi жай ғана айтыла салмай, радионың, яғни, ақпарат ... ... ... ... ғана ... ... "радио тіліне" айнала
алады. Радиохабар материалында тілді қолданудың өзіндік сырлары, жұмбақтары
жетерлік.
Радиохабар дайындауда онда тек қана тіл, ... ғана ... да орны ... Радиохабардың ерекшелігіне байланысты дыбыс
айрықша рөл атқарады. Радиодағы ауызша сөз бен сөйлеу тілінің өзіндік мәні
бар. ... ... ... ... мен ... ... үн ... радиода сөйлеу үшін орны бөлек. Дауыстың қандай
дәрежеде болуының өзі ... ... әсер ... ... ... айтылған
сөз көңілге қонымды шығады, естуге де жағымды болып келеді. Алайда, тез
сөйлеу мен баяу ... де әcepi ... екі ... ... өз ... ... ... оңды әсер етсе, кepicіншe оны дұрыс қолдана білмеу көңіл-
күйге ыңғайсыз әсер беретіні белгілі. Хабарда дауыс ... де ... ... ... ... ... материалдар мен хабарларда
белгілі бip ырғақпен сөйлеуші адамның ақпараты тыңдарманға әсерлі де,
сенімді ... ... бола ... ... бepi ... тілі өз ... ... Ендігі жерде радиодағы сөз сөйлеу түрлеріне келсек, радиода сөз
сөйлеу монолог, диалог түрінде ... ... ... ... ... не
және ол радиода қалай беріледі деген сұраққа жауап беріп көрелік. Мысалы,
монолог түрінде микрофон ... ... ... сөз ... журналист әңгімесінің көп бөлігі өтеді. Tіптi, кейде репортаждың өзі
монолог ... ... ... - жеке ... өз ... ойы, ... ... Ол ешкімммен әңгімелеспей, көз алдында көрінбейтін, өзімен біpге
отырмайтын адамға тіл қатқандай әсер ... Оның сөз eтіп ... ... қасында қолма-қол жауап беріп, сөзге араласушы немесе жауап беруші
болмайды. Сондықтан монологты ... ... ... беру ... ... бip
адамның өз сөзімен ғана ... ... ой ... ... ... ... ... Радиода монолог - радионовелла, радиохат сияқты
хабар түрлерінде қолданылады. [14]
Сонымен қатар, монологта сөз сөйлеушінің өзінің ... мен ... ... ... түрі де бар. Ол ... ... ... Мұнда оқиғаға сендіру ... оның ... ... ... мазмұндау жатады. Бұл орайда субъекті мен объекті
бөлініп, сөйлеуші сөзі өзіне байланысты ... ... ... ... болады. Оның өз адресаты бар деген сөз. ... бір ... ... көбіне-көп ол шешендікті, сөз тапқырлықты қажет
етеді.
Бұған керісінше диалог - екі ... одан да көп ... ... ... ... болып табылады. Ол көбінесе радиосұхбатта
қолданылады.
Радио тілінен жай сөйлесу тілін қалай айыруға болады деген ... ... ... Радио тілі деңгейіне көтерілмеген сөйлесу сөздері
ресми емес, дайындықсыз болып келеді. Онда сөз қалай айтылса да ... ... ... құралдары әбден сұрыпталмаған, сөздің дәлдігі мен толықтығы
қажет бола бермейді. Сөйлесушілер сөз аяғын бітірмей-ақ, ... ... ... ... ... ... ... аяқталмаған ойлар, сөйлемдер
орын алуы мүмкін. Оның үстіне түсінбеген жайларды, ... ... ... ... ... ... ауыстыруға болады. Өйткені, ол
сөздер эфиргс айтылып жатқан жоқ. Ал радио тілін ... ... ... ... ... да ... ... сөйлеушілер бұл секілді
жауапсыздықты, орынсыз сөйлеп, артық-ауыс әңгіме ... ... ... ... сөздерінде айтылатын әдеби, мәдени нормаға
жатпайтын сөздер радио тілінде қолданылмайтыны түсінікті. [15]
Сөйлейін сөз ... ... ... ... Ал ... тілі" одан
гөpi кеңірек ұғымды қамтиды. Ceбeбi, радио тілінің өз заңдылықтары болады.
Оның бәpi журналист ... ... жүре келе ... ... ... ... түрде түсінбеу керек, оның өз алдына ғылыми
негізделген көптеген ерекшеліктері, ... бар. Оны бip ғана ... ... ... Сондықтан радио тілі жан-жақты ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... -
радиожурналист сөз бен тілдің айырмашылығын білуі ... Тіл ... ... кең ... ... ... ... біp мақсаты, міндеті,
жауапкершілігі болады. Қоғам мен адам ... ... жүгі мен ... зор. Радио тілі - белгілі бip дәрежеде халықтың әлеуметтік және
өмірлік қажетін өтейтін тіл ... ... ... ... бар ... де, ... де, әңгімелесу де бәpi айнальш келгенде тілге ... - ... ... ... ... ... ... жаралып жатады.
Ал жайшылықта айтыла салған сөз радио тілі дәрежесіне көтерілмеуі мүмкін.
Ол үшін сөздің мән - маңызы болу ... ... енді ... ... ... олар кәдімгі күнделікті нормасын
сол өзгермеген қалпында радиода қолдана беру жарасымсыз. ... ... ... үлгі ... ... ... жасаудың қажеті
жоқ. Себебі ауызша ... өзі ... ... ... ... белгілі мөлшерде пайдаланыльш отырады. Ауызша сөздің өзін
шексіз әpi талғамсыз қолдану радиохабарлардың сапасын нашарлатады. ... ... ... ... ... ... ... хабарларда
және мәтінсіз айтылатын құжаттарда ауызша сөз тек қажетінше қолданылады
да, артық мөлшерде қолдану ... ... ... ... ... ... мөлшерсіз қолдану радиохабарлардың көркемдігін төмендетеді.
Сондықтан ауызша сөзді талапқа сай ... ғана ... ... Қазіргі әдеби тілде ... ... мен ... ... ... Мұның өзі радио тілінің күрделеніп ... ... ... ... қажетті мүмкіндіктерді жақсы пайдалану үшін ауызша
сөзді, оның айтылу, дыбысталу жүйесін ... ... ... ... ... ... ... білу де өнер екендігі анықталады. Ол үшін
фонетиканың, морфологияның, лексиканың, синтаксистің де ... ... ... болу керек. Сонда ғана радиода хабарлар дайындауда
табысқа жетуге болады.
Ал радиосөздің нормасы және негізі (база) қалай жасалады десек, ... өз ... ... мәселе. Ауызша сөзді дамыта отырып, әсемдеп, көркемдеп,
оралымды да, мағыналы түрде қолдана білу – радиосөзді жасайтын жол. ... ... үшін ... ... ... пайдалану тиімді. Сондай-
ақ, қанатты сөздер, мақал-мәтелдерді қолдану да радиосөзге ерекше ... ... ... ... ... да ... сөз ... радиосөздің нормасын жасайтын лингвистикалық негіз - ауызша
сөздің стилистикасы болып табылады. Бұған қоса айтар нәрсе, ... ... ... сөз – ... негізі болып табылады. Ал осы
радиосөздердің ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуы, тағы басқа ... ... ... ... ... ... шығатын қорытынды не? [17]
Демек, радиода хабарларды оқып берудің керегі жоқ. Тек ... ... ... ... ресми ақпаратын ғана оқыған
дұрыс. Ал басқа радиолекция, ... ... ... ... ... Бұл ... көркем материалдарды да оқудың арнайы тәсілдерін таппаса,
ойдағыдай болып шықпайды. Радиохабарларда қолданалатын сөз ... сөз ... ... ... ... ... сөз ... естен шығармау
керек. Мұны айтқанда мынаған назар аударған жөн. Жазбаша сөз - ... ... бола ... ... ... өз орны бар, ... сөздің
де орны ерекше. Әрқайсысы өзіне тән жағдайда ғана ... ... ... ... ... мол. Әcipece, шеберлікпен сөйленген
сөздер ... әсер ... ... Шешендік стильдің қажеттігі де
осында. Ал радиодағы сөз тындаушыға әсер етсе, онда сол ... да ... ... дайындағанда әртүрлі сала бойынша: өндіріс жұмысшысына немесе
ауыл шаруашылық мамандарына арналуы мүмкін. ... ... ... ... арналуы мүмкін. Ал жас ерекшелігіне сай: зейнеткер, қызметкер,
студент, мектеп оқушысы, балалар бақшасына арнап дегендей… Осындай топтарға
тіл, стиль ерекшелігін қолданып, хабарлар ... ... ... ... тіл, ... ... әдебиеттерді талдаудан
жасалған тұжырымдамалар.
Ал енді стильдің теориялық ... ... ... жалпы стиль
ұғымына анықтама бере кетейік. ...... ... ... ... ... термин. Ертедегі римдіктер бip ұшы ... бip ... ... таяқшаны тақтаға сөз жазу үшін қолданып, оны стиль деп
атаған.[10]
Стиль тіл ғылымына, лингвистикаға сүйенеді, яғни тілді қолдану
сипатына ... ... ... ... Стиль тіл біліміне қатысты
бола отырып, өз ... ... бар пән ... ... ... ... әсерлі мән беретін құралдарын
стилистика дейміз. Стиль – көркемдеп ... ойды ... ... ... де ... жеткізудің тілдік амал-тәсілдерінің жиынтығы.
Тілдік дыбыстардың, грамматикалық, ... ... ... ... ... ... ... — творчестволық
ерекшелікті білдіреді. [ 10]
Әдетте сөйлеу тілінің және жазба тілінің ... ... ... ... олар : 1. Әдеби стиль. 2. Ғылыми стиль. 3.
Публицистикалық ... ... ... ... ... ... ғалымдар түрлі пікірлер айтқан. Мысалы, Бюффон: "Стиль
дегеніміз - адам", дейді. [19] Ал ертедегі ойшыл ... ... ... болса, стиль де сондай", - деген. [20] Орыс академигі Виноградов пен
қазақ академигі Қ.Жұмалиев стиль туралы көп ... ... ... және ... ... деген, Қ.Жұмалиевтің: "Стиль -
өнер ерекшелігі" деген еңбектері құнды зерттеулер.
Стиль ... ... Оның ... сияқты кезеңдері болуы заңды. Стиль көбіне жазушы,
журналистерде айқын ... ... ... мен
публицистикадағы ... ... ... ... ... баспасөздің, ... ... ... ... ... құралдарының тілдерін жат-
қызуға болады. ... ... ... ... ... тән
белгілерімен, сипатымен ерекшеленіп қолданылады. [21]
Сондай-ақ, ұлттың тілінде ... ... ... жүйеленеді. Ал
үлкен көлемде ... ... мен ... де ... ... бipгe, әpбip жеке ... ... басқаға
ұқсамайтын жеке стилі кездесуі ... ... ... ... ... ... ... стильдік тармақтары ауыз әдебиетінен басталып,
әcipece, XIX ғасырда қазақ ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі салалар бойынша дами бастады. Сол кезде
қазақ тілінде мерзімді баспасөздің шығуы публицистикалық ... ... ... ... ... шығармаларындағы публицистикалық стиль де
белгілі. Публицистиканың стилін оның жанрларынан да көруге болады. ... ... ... ... бар. ... очерк пен фельетонның стилі бірдей
емес. Онда ... ... де, ... де ... ... ... ... мен тіл қолданылса, очеркте жағымды, ұнамды
жайларға байланысты көркем сөз бен тіл қолданылады.
Радиохабарлар ... ... ... сай ... сұрыпталған әуезді,
әуенді, сазды, интонациялы, мәнерлі, айшықты фразалар, сөз тіркестері
пайдаланылады. Сонымен бірге, фразалардың ... ... ... - ... құрастырылуы қажет. Лексиканы орнымен пайдаланып, дұрыс
бейнелеуге ... ... жөн. ... аудиторияға терминнің түсінікті түрін
ескеру мен фразалардың түсінуге қолайлылығы мен айтуға ыңғайлылығын ескеру
- стильді радиоға ... ... бар, ... әсер ... ... ... ... көңіл-күйге әсер eтетін бояуларын, лиризмді байқау керек.
Сондай-ақ, ... және ... ... арақатынасын аңғарған жөн. Сөз
нешінші жақта айтылмақ? (I-II-III - жақтарда). Монолог ... ... ... ше? Бұлардың да стильге әсер ететінін ұмытпаған лазым.
Радиодағы стильдің өзіндік ерекшелігін айқындайтын тағы бip ... ... ... хабардың түрлері қалай берілуі тиіс? ... ... ... ... ... ... үгіттік мақсатта ма,
түсіндірушілік мақсатта ма, ... ... ма, ... мақсатында ма,
хабарлау мақсатында ма? Бұлардың да бip-бipiнe ұқсамайтын ішкі стильдік
айырмашылықтары бар. ... ... мен ... ... ... ... саяси хабарлар стилі де бірдей болмайды. ... жіті ... ... ... ... ... ... сай екшелген, сұрыпталған әуезді,
әуенді,сазды, интонациялы, мәнерлі де айшықты фразалар, сөз ... ... ... ... ... ескеріліп, сөздер
рет – ретімен құрастырылуы қажет. Сонымен қатар, радиохабар ... ... ... ... ... мен ... үлкен назар
аударған жөн. Әрбір аудиторияға терминнің түсінікті түрін ... ... ... қолайлылығы мен айтуға жеңіл әрі ыңғайлылығын ескеру –
стильді радиоға бейімдейді. [22]
Радиохабарларындағы әдеби тіл рөліне келетін ... ... ... жай тіл ... ол ... ... әбден сұрыпталған елеп-екшелген,
таңдап – талданған түрі. Әдеби ... ... бір ... мен
нормалары бар, Атап айтсақ, лексикалық нормалар, ... ... және ... ... сақталып отыруы тиіс. Сонымен
бірге, әдеби тілдің мәдени нормалары да ұмытылмауы шарт. ... ... мен ... сипаты әрқашан ескерілгені жөн. Бұл орайдағы әдеби тіл
мәдениетінің жауапкершілігін әрбір журналист ескеруі ... ... ... мәтінін жазғанда қалам иелері өз шығармашылығында
әдеби тілдің інжу – маржанын пайдаланады. ... ... ... ... ... ... ... бейнелеуде - әдеби тілдің
алатын орны шексіз. Ал оны ... ... ... ... ... ... радиохабарларда әдеби тілді қолдану сипаты
қандай десек, мына жайларды айтып өткен жөн. Әдеби – тіл ...... ... ... ... ... болса да тартымды, қызықты
тілмен берілуін қамтамасыз етеді. Хабарлардың тілінің ... ... ... ... материалдардың, мәтіндердің шығармшылық
сапасын көтереді.
Сондай-ақ, ... тіл ... ... ... ... әсер ... ... аса пайдалы. Нәзік нақыштты, астарлы ойлы, сырлы сазды
фразалар мен ... ... ... ... ... ... тағы бір
эфирдегі қажетті сипаты – ұнамды тіл оралымдары мен сауатты да, мәдени
сөйлеуге және ... әсер ... ... ... тілді орнымен қолдану
радиохабарларын дайындауда табысқа жеткізетін ... ... Ал ... тіл мен ... ... ... ... шеберлікпен пайдалана
білудің жөні бөлек. [23]
Әдеби тіл өмірдің, қоғамның барлық ... ... ... ... ... ... ... мәдениет және әдебиет пен
өнер саласында әдеби тілсіз іс атқарылмайды. Осы салаларда хабар дайындауда
әдеби тіл күнделікті әрі үздіксіз пайдаланылады.
Қазіргі ... ... ... ... (БКҚ – баспасөз,
радио, теледидар) сөз бостандығының тікелей құралы болуда. Осы ... ... ... құралдары ерекше мәнге ие болуда. Маңызды
мәселе – радиохабардың тілі мен стилін толық жетілдіру бұқаралық ... ... ... мен ... ... және ... сөздің
мәдениетін көтеруге ықпал етуде.
Бұқаралық қарым – қатынастың негізгі құралдары әдеби тілдің, тілдік
нормалардың қалыптасыуына және де ... ... ... ... және ... ... ... болуда. Осы ерекшелікті ескере
отырып, академик, Н.И. Конрад бұқаралық қарым – ... ... ... ... ... [24]
Жалпы, радио адамзат өркениетіндегі аса ірі ғылыми жетістік қана
емес, қоғамның ... ... ... ... ... жөн. ... ... меңгергелі бері бір ғасырдан астам уақыт өтті, ал ғылыми-
техникалық прогресс қарыштап дамуда. ... ... жол ... бірі де бірегейі” – радио және соған қатысты технологиялар.
XXI ... ... және де оның ... ... ... жаңа
технологиялық байланыс құралдарынсыз елестету мүмкін емес. ... ... ... ... - радио болса, ол күні бүгінге дейін
жетілдірілу үстінде. Радио ақпаратты ... мен ... ... ... оны ... мен ... ... айналды. Радио шекараны
білмейтін ... ... ... ... ие ... Бүгінгі ақпараттық
тасқынның да бастау бұлағы - радиотехнологиялар. Сөзді ... де ... ... ... болып табылады. Ендеше сол радио
толқындардан берілетін хабардың ... ... ... ... ... – радиожурналистер еншісінде. Бүгінгі ... ... ... ... ... мәні мен ... арта ... Радионың ұйытқысы да,
тірегі де, жүрегі де – мамандар, білікті кадрлар. Бұқаралық ... ) ... оның екі жағы бар: ... ...... және ... Осы ... радиохабар жүйесі үшін болашақ маман
даярлаудың маңызы арта бермек. Радиохабар ... ... ... ... ... ... ... иелеріне қалдырып, сол ақпараттың ішкі
мазмұнын жасаушы – радиожурналист ... ... ... ... ... сол ... ... өнімі – радиохабар десек, радиохабарларының
қасиетін айта кетелік. Радиохабардың бірінші табиғи қасиеті – ... ... ... ... ... ... басқа құрал
мұндай жеделдікті қамтамасыз ете алмайды. Соңғы жылдары қауырт дамып, кең
қолданысқа ие болған ұялы телефондар ... ... ... ... ... ең ... де ... әрі аз шығынмен жұмыс істейтін
бұқаралық құрал болып қала берді. Радиохабар ... ... ... ... Ауа - ... ... ... оқиғалар, төтенше жағдайлар
барысы, экономикалық ... ... ... ... ... жер ... әуе ... тарап жатады.
Әрбір хабар тыңдарманға тартымды, ... ... ... ... ... орынды қолдану асқан шеберлік деп
айтсақ қателеспейміз. Ендеше сол бейнелеуіш ... ... ... ... Ал ... ... келсек, радиохабардың бейнелеу құралдары аз
зерттеліп жатқанымен, талас пікірлер де аз емес. Алғашқы ... ... ... тым асық ... ... ... бейнелеуші
құралдардың барлығы бірдей деп дәлелдеуге тырысты. (А.А. Музыря). Ал Ю. Д.
Баранеевич: « сөз бен әуен - негізгі , ...... деп ... ... ... ... үшін екі топқа бөліп
қарастырған жөн. Бірінші топқа – құбылыстың акустикалық көшірмесі сөз ... және әуен ... ...... ... ... Ал екінші топқа -
техникалық ... ... ... яғни түрлі монтаж, жаңғырық, сөзді
жылдамдату, баяулату және тағы ... ... ... сөз бен монтажды
қатар қоюға болмайтындығын дәлелдеудің қажеті шамалы, өйткені олардың
табиғаты да, ... орны мен рөлі де екі ... ... ... ұқсас бейнелеу құралдарының да қызметі бірдей емес. ... ... тек қана әуен мен шу ... ... ... мүмкін
емес. Олар сөзбен байланыста ғана міндетін атқара алады. Сонымен, бұл
бейнелеу ... яғни әуен мен шу ... ... бағыныңқылы болады.
Радиохабарды тілдік бейнелеу , безендіру, ажарлау, ... ... ... ... ... Бұл ... ... теңеу,
эпитет, метафора сияқты бейнелеу құралдарын кеңінен әрі жан-жақты қолдану
тиімділікке ... ... ... ... ... ... назарын аудару, ... ... ... ... ... әрі ... ... қолдану табысқа жеткізбек.
Тілдік безендіру – радиохабардың көркем шығуына қызмет ... ... тіл ... ... шығуына күш салып, ізденістер
жасауды талап етеді. Хабар көркемдігі сапалы болса, тыңдаушыға да ... зор ... Бұл ... лиризмнің де орны ерекше екенін ескерген жөн.
Ол – ... ... мен ... ... ... Ал, бұл ... үшін аса ... өйткені арақатынас орнату, тыңдаушы ... ... ... яғни ... ... ... ... орната білу де таптырмайтын қасиет.
Кез келген хабарды құрғақ тілмен жүргізу ... ... Тіл ... ... ... ... ... мәнерінің мән-маңызын ұмытпау
керек. Хабарда мәнерлі де айшықты тілмен қолданбай адамның назарын ... ... Бұл ... ... тек ... сыртқы әсерін ғана көздемей,
оның маңыздылығына басым зер салған жөн. Хабардың сәтті шығуы аз ... ... ... ойдың ұтымды болуын ойлау, сөздердің астарлы, мәнді шығуын
байыптауды қажет етеді. Сөз дәл, анық, айқын рөл атқарып, ... ... ... ... абзал. Сонда ғана эфирден берілетін әрбір хабар
түрлерінің тілдік ... ... тән, ... жағдайында ғана көрініс
береді. Әдетте, эфирден жиі берілетін саяси ... мен ... ... ... ... ... ... қолдану бірдей емес. Саяси хабарды ... ... ... ... ... ... түрлерінің өз табиғатын
ескеріп отыру талабы туындайды. Сонымен бірге, радиохабарды безендіру ... да бір жол – ... ... ... – тіл ... ... ... Ол
гректің «естілу» деген сөзінен шыққан термин [26]. Хабардың дұрыс жасалуына
әсер ететін бұл ... ... ... бөлмеде немесе далада қалай
естілетінін байқаймыз. Ал мұның өзі микрофон ... ... ... және ... ... ақпарат құралдары үшін ескеруді қажет
ететін ... ... сөз ... ... яғни ... ... жайында болмақ.
Радиода хабарларды акустикалық безендіру құралдары – сөз дыбысы, шу,
музыка, монтаж болып есептеледі, яғни хабар ... ... ... ... реті ... ... Адам сөзін өзінің әуезімен немесе әуенімен
таспаға ... ... ... хабарға әуенді пайдалану қажетті екені белгілі.
Бұл жәйттер ... ... ... ... ... ... табиғилық дарытады. Сонымен бірге, хабарлардың эфирге тән талап-
шарттарын орындауға мүмкіндік береді. Әрі бұған қоса, эфир ... ... ... ... кейбір белгілері мынадай: [27]
1. Дыбыстың күші – мұнда дыбыс дірілінің қарқыны рөл атқарады.
2. Дыбыстың ырғағы – мұнда ... ... ... байланысты
айқындалады.
3. Дыбыстың әуені – мұнда дыбыстың ... ... ... болып
келеді.
4. Дыбыстың созылмалығы – мұнда дыбыс ұзақтығы мен ... ... ... ... акустиканың айрықша орын
алатынын байқау қиын ... Олай ... ... ... ... жасалынады.
Келесі бір бейнелеу құралдары қатарына фразеологиялық тіркестер
жатады. Фразеологиялық тіркестер халықтың ... және ... ... ... ... көрініс береді. Ондай тіркестер көбіне тілде
дайын күйінде, аса көп өзгермейтін түрде кездесіп, екі немесе одан да ... ... ... ... ... жеке ... сан ғасырлар бойы
қалыптастырған сөз тіркестері адамның ауызша немесе ... ... ... ... ... ... Мұндай тіркестердің өз алдына бүтін мағынасы
болады. Сөйлемдер ішінде ... ... ... ... – күйге әсер етеді.
[28] Мысалы: «көзді ашып - ... «қас пен ... ... ... ... ... аузын ашпады», «мұртын балта шаппайды», ... ... және т.б. ... ... ... пен публицистикада жиі
қолданылғанымен, радиохабарларда фразеологиялық тіркестерді ауызша сөздер
мен мәтіндерді әрілеу үшін, мәнерлеп, мақымына жеткізу үшін ... бір ... ... - ... жасаған көркем сөздер - мақал
– мәтелдер болып табылады. Алдымен мақалға тоқталатын ... ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер
болғанымен, өзіндік құрылысы мен мағынасы жағынан ... ... бар. ... бір ... ... жол ... та , өлең секілді
шағын бір оралымды қамтуы мүмкін. Мұнда халықтың өмір тәжірбиесінен туған,
замандар бойы ... ... ... - ... толы мән ... Онда әртүрлі толымды ойлар, терең де жан-жақты ұлағаттық, ... ... ... ... да құрылып, бүтін бір ойды білдіреді.
Мақалдар – көркем сөздер болып табылады. Олар мәдени сөздер ... ... ... ... ... ... Аз ... көп мағына
берудің үлгісі осы мақалдардан танылады. Мысалы: «Білекті бірді, білімді
мыңды жығады», «тұз астың дәмін келтірер, ... ... ... ... және
т.б. Мақалдар айтуға ықшам, жеңіл болуымен бірге, ... ... ... ... ... болып келеді. Астарлы да ауыспалы мағыналы болуы
келетін мақалдар көркем ой беруге таптырмайтын сөздер ... ... ... ... әрі үнемі айтылып жүретін сөздер. Мұнда ой кесімді түрде, нақты
айтылады. Мақалдар радиохабарда сөзге ерекше мән, ... беру үшін ... ... ... үшін ... ... радиохабардың сөз
сазын, әуенін, әуезін келтіру үшін және ырғақ, екпін секілді сөздің айтылу
мәнерін арттыруға үлкен көмегі бар. Енді ... ... ... бұл да
әрі ықшам, әрі нақыл сөздер болып келеді. Мұнда ой айтылып, ... ... бар сөз ... ... Мәтелдер де көркем, нақышты құрылады.
Мақалдан ерекшелігі мәтелдерде ой кесіп айтылмай, ... ... ... ... ... ... келінім сен тыңда », «баяғы жартас – бір
жартас» және т.б.
Тағы да бір бейнелеу ... ... ... ол – ... ... ... ... өткір, дәл, анық сөздер. Қанатты сөздер екпінді ... ойлы ... ... ... : «Қанат ұшса қатаяр», «адам деген ... » және т.б. ... ... ... ... ... ... Бұлар хабар тілін көріктендіреді, әсерлендіреді, мазмұнын күшейтеді.
Сөзге, мәтінге салмақты ... ... ... ой ... Ойға, сезімге
әсер етіп, сөздің ішкі қуатын ашады.
Сонымен қатар радиода шешендік ... ... ... ... ... ... комментаторлар шешендік өнерді
үйренуі тиіс. Онсыз хабар дайындау, оны ... ... ойды ... ... ... ... болу ... қабілет, дарынымен бірге,
білімділігіне қатысты болып келеді. Алайда адам шешен болып тумаса да, ... ... ... ... қалыптастыруға болатыны белгілі.
Шешендік – ол өнер, яғни дұрыс сөйлеп, сөзді дұрыс айта ... ... ... тартымды да дәлелді, сенімді сөз айта білу деген сөз. Сонымен
бірге, жұрттың назарын аударып, әсер ету, ... ... ... бір ... ... – логика. Логикаға келетін болсақ, бұл да
радиожурналистер үшін аса қажетті құралдардың ... Кез ... ... өз
ойын дұрыс жеткізе алмаған журналист сәтсіздікке ұшырайтыны белгілі. Логика
әсіресе, радиожурналистер үшін таптырмайтын қасиет, өйткені, олар ... ... ... ... ... ... дәлелді әрі бейнелі жеткізе
алса, қызықты да ... ... ... алса ... үшін үлкен
жетістік болары сөзсіз. Керемет логикалық ой тыңдарманды баурап, тартатыны
белгілі. Бұл жәйт көбіне «тікелей эфир» ... ... ... ... ... қатар, радиохабарда дауыс немесе дыбыс ырғағына байланысты сөз
ерекшелігі мен қолдану міндеттері туындайды. Себебі қандай ... ... ... құралдарында сөйленген сөздің ауызша бояу реңі әрқилы
болып келеді. Дауыс ... ... ... ... күнделікті
өмірдегі жағдайын, көңіл-күйін, жан тебіренісін, қоршаған ортасына деген
құрметін, қаншалықты ... ... адам ... ... ... ... ... алдында сөйлегенде жасырып қалу әсте мүмкін емес. ... ... ... әңгіменің немесе сөйленген сөздің мән-мағынасын және
де эмоциялық ерекшеліктерін ... ... хал- ... мен ... бейнелейді, әңгіме тақырыбына қарым-қатынасын білдіреді. Міне, осы
жағдайларды ескере отырып, радиожурналистер ... ... ... ... атқара білу керек. Бұл ретте ... ... ... ... Әрбір сөздің буындарында немесе дыбыстарында өзіндік айтылу ... ... ... ... ... бір екпінмен, дауыс ырғағымен құйылып,
төгіле жарасымды түрде табиғи айтылуы микрофондағы сөздерде ерекше қызмет
атқарады. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... жоғары-төмен болуы, баяу не тез айтылуының ... мәні бар. Сол ... ... ... ... ... бейнеленіп
естілуі пайда болады. Мұның көңіл-күйге әсері бар деп бағалауға болады.
Жалпы екпін ... ... ... ие. ... сөз, ... дұрыс та, ұтымды жетуі тиіс. Сондықтан оның буындық, фразалық,
логикалық, психологиялық, эмоциялық әсерлерін орынды пайдалана білу керек.
Ендігі бір ... ... ... ... ... сөйлеушінің хабар барысындағы
қажет болатын компоненттерінің бірі. Әдетте ... бір сөз, ... ... ... ... Ол ... тыңдаушының ойлануына, сөздің
маңызын байыптауына мүмкіндік жасалынады. Айтылған ой шатаспай ... ... ... ...... ... ең ... кезекте
ескеріліп отыруы тиіс. Бұл үшін бір шарт – лиризмге, әуенге мән беру болып
табылады [31]. Радиохабарларда әрбір журналистің өзінің сөз ... ... жазу ... ... ... ұқсамайтын мәнерлері кездесуі мүмкін.
Әрине радиожурналистер халық үшін неғұрлым қызықты хабар беруге тырысады.
Демек, ... ... ... ... мен ... өзінің жылылығымен,
тартымдылығымен тыңдаушы көңіл-күйіне әсер етпек. Өйткені, мұндай ... ... ... ... аса ... ... Сондықтан да ресми
хабараларға қарағанда, радиопублицистиканың көркем жанрлары тыңдаушыны
баурайтын сюжеттерге, элементтерге бай ... ... ... ... ... ... осыған дәлел. Сондай - ақ лиризм
элементтері радиосұхбат пен радиорепортажда да кездеседі. Бұған ... ... мен ... де ... ... ... ... сөз мәнерлілігі ерекше әсер береді. Эфирдегі құрғақ
сөз – сәтсіздіктің ... ... ... “ қан-сөлсіз ”
сөздерден аулақ болғаны жөн. Бұл орайда шын көңілден шыққан жанды сөз ... ... ... Ақын ... ... ... ... шықпаса
– жүрекке жетпейді”.
Радиода газеттегідей ұзақ сөйлемдер беру ... ... ... ... толық түсінуін ауырлатып, тіпті жалықтырады. Сондай-ақ
хабарда газетке қарағанда сандарды көп қолдану тиімсіз. Газетте берілетін
бөлшек сандарды радиода ... ... оның ... ... берген жөн. Көп сөздерден құралатын ... ... ... ... Радиомәтіндер жай сөйлемдерге құрылғаны
лазым. Радиодағы көпсөзділік айтуға ауыр тигенімен қатар, жүргізушінің
мәтін оқуын қиындатады әрі ... ... ... ... Демек,
ақпарат құралдарының ерекшелігіне сай радионың өз әдіс-тәсілдері бар.
Ендігі кезекте радиохабарлар түрлерін тізіп атайтын ... ... ... ... ... ... әдеби – драмалық хабарлар,
музыкалық ... ... мен ... ... ... ... және т.б. Ал ... (форма) түрлеріне келсек, олар:
радиожурнал, радиокөпір, радиоүндесу, радиоойын, ... және ... – ақ ... ... ... ... радиорепортаж,
радиокорреспонденция, радиозаметка және т.б [32]. Бұлардың бәрінде өзіндік
тіл қолданыстары бар. Мәселен ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... хабараларда тіл ... ... ... да ... қасиеттер тән. Радиозаметка жеделдік
стильде ... ... ... ... ... әрі әдеби тіл
қолданылады. Радиозаметка фактілер мен оқиғаны қысқаша, қарапайым тілде
хабарланса, ... ... тіл ... ... Әсіресе әдеби –
драмалық хабарлар мен музыкалық хабараларда тіл бүкіл әрімен, мәнімен
бейнеленіп ... ... ... мәніне ерекше назар аударылады.
Радиопьесалар мен басқа да радиоқойылымдарда кейіпкерлер өмірі, тұлғасы
бейнелі ... ... ... ішінде радиоочерк пен радиофельетон көркем тілді қажет
етеді. Талап пен ... ... ... ... ... ... жанр
табиғатына сай астарлы да нәзік мағыналы сөздер қолданылуы тиіс. Мұның өзі
хабардың қызықты шығуына ықпал ... ... осы ... ... ... ... мен жанрлардың жаратылысына орай тіл бояуларын орынды
пайдалану міндеті туындайды.
Жалпы, ақпарат құралдарында тілді қолдануда ... ... ... де ... ... тілі әдеби нормаға сай ... ... ... материалдарда қатаң стиль сақталады, яғни әдеби
тіл қолданады. Баспасөздің қысқа жанрларында хабарлау ... ... ... ... ... ... басым болып келеді.
Ал радиодағы ауызекі тіл, сөйлеу стилін ... ... ... ... ... ... Баспасөз газет, журнал бетіне
басылып шығатындықтан, әрбір сөз сараланып, өңдеуден, жөндеуден өткізіледі.
Газеттегідей күрделі ... ... көп ... ... ... эфирден
берілетіндіктен ауызекі сөздің сипаты пайдаланылады.
Ал енді радиоматериалдарда пунктуация ережелерінің қолдануына келсек,
әрбір тілде сөйлем мен ... ... ... ... ... ... сөз, сөйлемдердің жазылуына, айтылуына, сөйлем құрылысына ... ... ... ... ... қазақ тілінде оншақты болып
есептеледі. Сондықтан оны радиоматериалдарда да сауатты түрде ... ... ... Мәтіндерді радиодан диктор, актер, журналист -
жүргізушілердің дұрыс оқып, дұрыс айту нормасына себі тимек. Сонымен ... ... ( ... ) ... ... ... ... тыныс белгілері қиындық келтіретін ... ... төл ... ... Мұнда көптеген тыныс белгілерін қоюға ... оның өзі оқу, айту ... ... кедергілерге кездестіреді.
Сондықтан радиомәтінде мүмкіндігінше төл сөздерді төлеу сөздерге айналдырып
жіберу қолайлы. Сонымен ... ... ... ... қос ... ... сызықша, жақша, тырнақшаларды эфирден білдіру оңай ... ... ... бар ... ... ... ... арқылы сездіргенімен,
орайы келсе радиоматериалдарды өңдеп, жөндеп радиохабарға ... ... ... да радиодан санмен емес, сөзбен жазған жөн. Бұл – ... ... ... үшін ... ... құралдарында актер, диктор, журналист- жүргізуші
мамандардың орны ерекше. Бұлар микрофондық сөзде қызмет ... ... ... өз ... ... тұлғалар деуге болады. Актер
радиоқойылымдарда ойнау ... ... ... ... ... ... ... көркемдеп оқып тартымды ете түседі,
журналист - ... ой мен ... өз ... ... ... Актер мен диктор сөз техникасын жақсы меңгерген мамандар. Олар
радиодан ... ... ... ... үшін тілдің бояуларын
молынан пайдаланылады.
Ал журналист, ... ... ... ... ... мәтіндерді
өздері тікелей эфирге шығара алатын шығармашылық иелері. Бұлар актер ... ... ... ... құбылтып, түрлендіре беруі шарт емес.
Сондықтан өздерінің табиғи даусымен сөйлегені дұрыс. ... ... ... ... ... дұрыс баяндап жеткізуде, мағынасын сақтауда, ... өз ... ... ... ... ... ... Ой,
идея, мазмұн журналистің ішкі ... ... ... ... ... хабарды тікелей, нақты журналистің өз аузынан
естігісі келетіні де заңды. Ал бұл үшін ... бай ... ... ... оны ... да, ... ... лазым.
Ендеше, әдебиетте де, пубицистикада да қазақ ... ... ... ... ... ... Бұл сонымен ... да ... ... әрі ... Мәселен орфография сөз,
сөйлемдерді, мәтіндерді дұрыс жазу ... ... ... ... айту болып табылады. Ал фонетика әрбір дыбыстың, сөздің дұрыс
естілуін көздейді. Радиохабарларда ... ... ... ... - жай емес. Ол хабар сапасын айғақтайды. ... ... ... анық ... ... жол ... бар. Айталық радиода
сөздер жазылуы бойынша айтылғанымен, кейде қайсыбір сөздердің ... ... да ... ... ... түсініксіздік,
жаңылыстық пайда болады. Мысалы, “Талдықорған ” ... дәл осы ... ...... ” деп, ... “ қ ” әрпін кейінгідегідей
“ ғ” әрпі түрінде жұмсартып айту керек. Сонда ғана бұл сөз радиода ... ... ... ... , ... радиода сөйлеу тіліне
жақындатылатыны осыдан-ақ аңғарылады. Мұны ... ... ... ... байқап отыруы және де мұндай ... ... ... ... ... ... ... келетін
болсақ, олар – какофония мен эвфония.
Радиожурналистикада ... ... ұғым бар. ... мәні ... радиохабарларда жағымсыз есілуіне байланысты ... ... ... ... үшін ... ... туғызбау керек. Қандай да бір тіл
болмасын онда кейде жағымсыз естілетін дыбыстар кездеседі ... ... ... ... ... ... ... алмастырған
дұрыс. Яғни мұндай жағымсыз дыбыстар бар сөздерді эфирге жібермеу ... ... ... ... ... ... көңілін жоқалтуға әкеліп
соғады. Бұған мысал ш, к, ғ, п әріптері ... жиі – жиі ... ... ... ... ... ... жайсыз тиеді. Сондықтан
жағымсыз дыбысты сөздерді алдын ала редакциялап, олардың орнына құлаққа
жағымды ... ... ... ... ... ... ... хабарларда жағымды естілетін сөздер, дыбыстар
болады. Мұны ғылыми ... ... ... ... ... ... әуезді естілуі көзделеді. Радиода бұған ерекше маңыз беріледі.
Хабарлардың да жақсы шығуына эвфонияның әсері бар. ... өзі ... жолы ... ... ... ... журналистер бұл жағдайды
мұқият ескеріп отыруы қажет.
Енді жалпы терминдерге келетін болсақ, терминдер ... ... ... ... ... ... ұлттық термин, халықаралық
терминдер түрінде кездесуі мүмкін. Бұлар белгілі бір ... ... ... ... дара ... болады. Терминдер ешқашан екүшты
ұғым тудырмауы және де бірнеше мағынада қолданбауы тиіс. ... ... де ... ... ... халықаралық терминдердің ұлттық
баламасы табылып жатса құба – құп. Бірақ, ... ... ... беру шарт ... ... көп қолданылатын, тілге сіңген терминдерді
аудармай-ақ, сол қалпында алған жөн.
Радиохабарларда ... ... ... ... ... ... радиода терминдерді көп қолдану жарасымсыз.
Әрбір ұлттың тілдік қасиетіне, оның мәдени түрде айтылуы мен ... мән ... ... ... ... ... ... ретінде тіл, сөз мәдениеті ескеріліп отырады. Бұл орайда әдеби тіл,
ғылыми тіл, публицистика тілі ... ... ... тілі ... ... сөз мәдениетіне ерекше көңіл бөлінеді. Ол дегеніміз:
а) ... ... ә) ... ... б) ... көркемдігі, в) сөздің
ойлылығы және т.б көп рөл ... сөз ... ... радиохабардың тілі мен стиліне
оқытудың алғышарттарының бірі десек, сөз мәдениеті ... ... ... ... Сөз мәдениеті - бұл дұрыс және жақсы (мақсатты) сөз туралы
ғылым. Ол екі негізгі ... ... ... ... ... ... ... жақсы сөйлеу керек. Сөздің дұрыстығы мен қарым – ... - ... ... екі ... оны ... екі ... мәдениетінің пәні - қарым – қатынасты ... ... ... ... ... сөйлеу - жақсы сөйлеуді білдірмейді. Жақсы
сөйлеу – сөздің коммуникативті қасиеттерін ... ... ... ... білдіреді. Дұрыс сөйлеу тек әдеби тіл ... ... ... ... ойды ... ең ... ... табу іскерлігін
білдіреді [36].
Студиядан берілетін радиожурналист сөзі ... ... ... ... ... ... ... өзі журналистке үлкен жауапкершілік
жүктейді. Шебер де сөздік қоры бай, тәжірбиелі ... ... ... сауатты айтылған сөздердің табиғатын танытатынына күмән ... ... тілі мен ... ... ... ... негіздері
Алдымен, радиохабардың тілі мен стилін оқытудың психологиялық
аспектілеріне тоқталайық.
Радиохабардың тағы бір ...... ... ... есту ... ... ... тыңдарманның көңіл-күйіне, қиялы мен
сезіміне де әсер етеді. ... ... ... ... келеді,
өмірлік жақсы көңіл-күй қалыптастырады.
Радиохабарды есту арқылы қабылдайтындықтан, мәтіннің ... ... ... ... ... ... процесіне аса зор
мән беріледі. Адам дауысының ... үн ... ... ... ... ... ... сценарийді бір жүргізушінің ... ... ... ... онда одан ... ... арта түседі. Біріншіден,
жүргізушінің сөйлеу мәнерімен, дикциясымен, шешендік қабілетімен ... ... ... ... ... ... ерекше екпін
тастауы, интонация жасауы негізінде автор ойын анық түсінеміз, мол мағлұмат
аламыз. « Әр адамның ... ... ... ... гөрі ... үн “тілімен” әсер ету мүмкіндігі мол, өйткені, сөз бен дыбыс
адамға ... әсер ... ... ... болатын өте нәзік құралдар»,-
дейді зерттеуші Т. ... ... ... көру ... гөрі есту ... ... яғни есту кезіндегі қабылдайтын үндегі ... ... көру ... ... көп көрінеді. К.С. Станиславскийдің айтуынша сөз бен
дыбыс мүмкіндігінің молдығы соншалық “бар” немесе “жоқ” деген ... ... етіп ... ... ... ... [37] Сөз ... белгілі шешен И.
Андронников “интонация күшімен сөзге тура мағына, ... кері ... ... ... ... [ 7]
Радио өзінің эстетикалық табиғатының күшімен ... ... ...... ... әсер етеді. Радиодан сөйлеген сөздің тең жартысы
сөйлеген ... ... тең ... ... ... ... Эфирден
естілген сөздің екінші бөлігінің күштілігі ... ол ... ... ... ... ... ... үрейлендіріп жібереді. Мұның өзі
микрофон алдында сөйлейтін журналист үшін тыңдарман ... ... әрі оң ... ... деуге болады. Ал жүргізуші журналист
тұрғысынан, бұл – микрофон алдындағы саналы қорқыныш. ... ... ... өз ... осы ... ... күні ... бастан
кешіру арқылы жүзеге асырғаны жөн. “Ол үшін ... ... ең ... - ... ... табиғатына аса қанық болуы тиіс.”[38]
“Акустика дегеніміздің өзі естілетін, тыңдалатын ... ... ... ... ... ... ... толқын алуан түрлі қашықтыққа дейін таралып жатады. Мысалы,
паравоз үні, трактор дауысы және т.б. Бұл ... ауа ... ... тек ауа ғана ... ... қызмет атқармайды. Металл ауамен
салыстырғанда дыбысты әлдеқайда тез, әрі жақсы өткізеді. Ал ... ... ... ... ... дыбыс өткізгіш құрал – микрофон.
“Микрофон - ... ... ... ... ... ... қондырғы”[40]. Міне, сол металл бұйым арқылы адамның сөйлегн
сөзі , шартарапты шарлап кетеді. Сондықтан да ...... өз ... ... ... қарай қолдана білуге қабілетті
болуы ... Шын ... ... ... ... эфирдегі жұмыс
процесіне енген журналист микрофон алдында сескеніп, аудитория алдында
жасқанып, өзін кері ... ... ... ... барлық игілікті
өз мақстатына сай игеріп, икемге ... ... өзін - өзі ... ... ... іске ... ғана ... ахуал дұрыс
қалыптаспақ. Радиожурналистикада ғылыми тілмен айтқанда, тікелей эфирдегі
психоаакустика осылайша ... ... және ... ... ғылым саласы болып табылатын психоакустика дыбыстың құлаққа
әсер етуі кезіндегі адамның есту ... ... ... ... ... ... арқылы таралған хабарлардың сапасы есту арқылы
қабылдау нәтижесінде бағаланады. Дауыстың ... өзі күш ... түрі ... ... Өйткені, дауыс - өте төзімді нәрсе. Сөйлеу тілі
алуан түрлі қарқын мен ырғаққа бай. ... тілі ... әрі ... Себебі, сөйлеуші әрдайым дәлелдейді, жоққа шығарады, я ... ... ... ... ... , айғақтайды.
Жалпы, дауыстағы дыбыс қарқыны сөйлеу элементтерінің айту ... ... ... оның ... ... ... табылады. Дыбыстың
кернеуіне немесе тонына қарай дауыс зор, орташа, бәсең болуы мүмкін. Демек,
дауыс мәнеріндегі ерекшеліктеріне ... ... ... ... көңіл-күйін, жан тебіренісін, қоршаған ортасына деген ... ... ... адам екенін аңғаруға болады. ... ... ... ... ... қалу әсте мүмкін емес. Өйткені, дауыс
ырғағы айтылған әңгіменің немесе сөйленген сөздің мән-мағынасын және ... ... ... ... хал ... мен көңіл-күйін
бейнелейді, әңгіме тақырыбына қарым – қатынасын білдіреді. Дауыс ырғағының
тағы да бір құрамдас элементі – ... яғни ... ... ... ... Үн үзлісі, бейнелі, әрі мағыналы болып келеді. ... ... ... ... білдірсе, психологиялық пауза қашанда ішкі
мазмұнға бай ... ... ... логикалық пауза ақылға, ойға
ықпал етсе, психологиялық пауза тікелей сезімге әсер етеді”. [41] АҚШ – ... ... О. ... ... ... ... танып-білуде үн үзілісінің
мән – мағынасы сөзден еш кем ... деп ... Ал К.С. ... ... - ... ... мәнеріміздегі маңызды элементтердің бірі”, - деп
мәлімдеген. [37] Микрофон дауыстағы бір ғана сәттік дірілді де, ең ... алу ... де, ... де ... өте ... ... ашып –жұмғанша өте
шығатын елеусіз кідірісті де қалт жібермей ... ... ... ... ... сөйлеген адам дыбыстардың мән-мағынасына, сондай-ақ, сөзді
үздіксіз байытып отыратын және де ойдың ең ... ... ... ... ... назар аударуға тиісті.
“Микрофон айғайды жақтырмайды, сары уайымға салынуды да жаратпайды,
бкаса көктеп ... ... де ... алдауға әсте
болмайды. Микрофон алдында жасандылыққа бой ұрмай, мейілінше, адал, шынайы
қалпыңды сақтағаның жөн. Асығып-аптығып асыра сілтеудің де ... ... ... ... да ... ... тістеніп алған кісінің сөзі әрең
шығытыны белгілі. Сондықтан да ... ... ... кәдімгі адами
қалпыңда қалғаның жөн. Себебі, сенің ойларың мен сезімдерің міндетті түрде
осы металл бұйым ... өтуі ... ... ... ... ең
құнды нәрсе – тірі адамның өзін - өзі табуы”. ... ... над ... ... кітабындағы микрофон алдында сөйлейтін кісіге
айтылған бұл ... ... ... шығатын радиожурналистен бастап,
студия қонағына дейін негізгі шартқа айналуы ... Бұл ... ... адам біріншіден, өзінің ақыл-есін, яғни, жадында ... ... ... ... яғни ... диапазонын, үшіншіден, ерік-
жігерін, яғни, өз - ... ... сол ... ... ... білу қабілетін іске
қосуы керек. Міне, мұның бәрі – тірі организм ... Ал – ... ... ... ... ... ... бетпе – бет келгенде
тірнектеп ... ... ... ... тарту етіп, көздеген
мақсатқа жету – қиын да, ... ... ... тікелей эфирдегі
психологиялық ахуалды қалыптастырудың ірге тасы ... ... ... ... ... жүзеге асатын нақты әрекеттер мен тынымсыз
ізденіс нәтижесінде қаланбақ.
Біздің ... ... ... хабарлар аяқ астынан, шала – шарпы,
үстірт, қалай болска солай” өтіп жатады. Оған себеп, алдын-ала сценарийлік
жоба жасалмауында, ... ... сөз ... ... ... түйінді
тұстары белгіленіп жүйелі жоспарлар әзірленбейді.
Әлбетте, ... эфир ... ... ... баурап алуы үшін
ол дәл қазіргі таңда көпшілік аса ... ... ... ... өз ... ... соған сәйкес сұранымдар мен мүдделердің
ерекшеліктерін есепке ала отырып, хабар барысындағы әңгіме желсін ... ... ... ой ... ... ... ... бұл хабарды
тыңдаған сәтте қалың бұқараның қандай әсер алып, оны қаншалықты қажетсініп
қабылдайтынына мән бере ... ... Ең ... тікелей эфир жүргізушісі
тартымды да татымды, ұтымды да ұтқыр дүниелердің үздік үрдісін ... ... ... ... Ол үшін ... сол тұрғыдан қойылатын талаптар
деңгейінде өзінің кәсіби санасын қалыптастыруы керек.
Кәсіби сана – журналистің жеке санасындағы көзқарас, сенім ... ... ...... ... “Журналистің кәсіби
санасының құрылымы: а) әдістемелік сипаттағы білім. ә) ... мен ... яғни ... ... ... ... екеніне және
радиоарнаның ұстанған бағытына байланысты туындайтын талаптарды орындау
мен ережелерді сақтау. б) адамгершілік ... яғни ... ... ... ... деңгейін көрстеу. в) Жұмыс барысында
жинақталған тәжірбие, яғни күн сайын шеберлікті шыңдау. ... осы ... ... ... меңгергенде ғана журналист профессионализмінің кілтін
тауып, өзінің ішкі дауысын тыңдау қабілетіне ие ... ... ол ... ... ... ... кәсіби қағидаларды пайдаланып,
саналы нәтижелерге қол жеткізеді” [42]. Бұл - бір. Ал екінші бір мәселе ... білу ... ... ... ... яғни не ... өз ... жеткізуді алдын – ала ойластырып, іштей сөзіңді сабақтап алу. “бұл
тұрғыда мынадай мәселелерге ... ... жөн: 1) ... ... ... ойға ... сөз ... сәйкес келуін қадағалау;
2) сөз ішіндегі дыбыстарға түсірілетін екпінді дұрыс белгілеп алу
жәнее ... ... ... ... қарастыру;
3) тіл анықтылығын тексеру, яғни айтылатын сөздің ... ... ... ... ... тіл тазалығын сақтау, яғни бөтен тілде сөздерді араластырмау.”
[43]
Абай ақын әдемі дәріптеген “толғауы тоқсан ... ... ... ... ... – тармақ заңдарын танып білген келешек жас маман ... ... ... етіп тақпақ. Лингвист, ғалым Ахмет Байтұрсыновтың сөзімен
айтқанда, бұл – ... ... ... ... ... сөйлей білу іскерлігі
- радиожурналистің үстіндегі асыл ... ... ... жіптермен
зерленген әдемі шапаны, оның оранып алған үлдесі мен бүлдесі, бәрінен бұрын
радиожурналистің ... эфир ... ... ... ... ... ... беруге көмектесетін өлшеуіш құралы.
Кәсіби санасын қалыптастырып, тіл қисынын тапқан ... ... ... ... ... ... адамдарға хабар
жеткізуші, алыс жақынды жаңалықтармен сусындатушы екенін ... ... ... ... тікелей эфир жүргізетін журналистің негізгі
нысанасы – тыңдарман назары. ... ... ... - өте бір ... Радиотыңдарманның көңіл – күйін ... үшін ... ... ... талпындыру қажет. Бұған тыңдаушылардың психологиясын,
мұқтажын, ұстанған көзқарасын, талпынған бағыт – бағдары мен әдет ғұрпын
қарқынды ... ... ... қол ... болады. Журналистің тікелей
эфирдегі жұмысы табысты болуы үшін оның өз ... ... ... Ол ... ... өзін ... ... жұрттың бұл хабар
туралы, онда сөз болған мәселе жөніндегі көзқарасынан, пікірінен хабардар
болуы ... ... ... өз көзқарасымен дәл келетін тұстарын,
керісінше, қандай мәселе төңірегінде олармен дауласып, нақты деректер ұсыну
қажет ... ... ... ... ... тікелей әсер ету арқылы
айтылған ой аясында ойланып – ... ... ... алғанда барып,
тыңдарманға емін – еркін тіл қатып, телефон желісіндегі әңгімеге етене
араласып, ... ... ... ... ... ... Радиожурналистің
хабары эфирге шықпастан ... оған ... ... ... ... сенімді болуының өзі оның белгілі дәрежедегі даярлық ... ... ... тыңдарман назарын аудару үшін ел құлағын елең
еткізетін радиороликтер ... ... ... пайдаланып, танымал
әуендерді қолдануға болады.
Тікелей эфирдегі психологиялық ахуалды қалыптастыратын тағы бір
кілтипан – ... өз ... ... білу ... Бұл тәсіл қалай
жүзеге аспақ?
Ұлы жазушымыз Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің 1972 жылы ... ... ... ... ... ... келтірсек, жазушы
өз сөзін былай деп бастайды. “Естігенімді айтсам өтірік болар, көргенімді
айтайын”. Міне, осы “көргенімді айтайын” ... ... ... ... ... да ... сенім жатыр. Демек, өзгені өзіне сендіру
үшін адам ең ... ... ... ... ... емес пе? Олай ... өз тақырыбын тым болмаса сол ... ... ... көлемде
жетік, әрі жан-жақты меңгеруге тікелей міндетті.
Табиғаты әлі де ... ... ... ... де ... жұмыс процесіне айналып кеткен тікелей эфирдің мұндай
психологиялық аспектілерін теориялық ... ... ... ... ... мән берген жүргізуші-журналист эфирдің талғамдық деңгейін
арттырып, ... ... ... ... ... ... сөз ... тыңдарманға жету жолындағы әлеуметтік ... ... ... ... Редакцияларда, егер хабар
тыңдарманды қызықтырмаса, онда оны олар ... ... ... ... ... автор материалмен жұмыс барысында оның хабары естуге
қалай ... мән бере ... ... ... ... ғана бар, ... ... әдісі жойылған. Радиожурналист өз материалында пайдалы
ақпараттық артықшылықты күшейте білу ... ... ... ... негізгі элементтерді қайталау, сонымен бірге, аудиторияның
қабылдауына қиындық туғызатын ... ... ... жайында.
Радиожурналистикада «радиохабар фактурасы» деген түсінік бар. Фактура
түсінігі ретінде ... ... және ... ... ... түсініледі. Фактура – ... ... ... ... ... диктордың алдындағы сценарийде, мәтіннің қабылдану
қасиеті болуы да ... да ... Ал, сол ... тура ... ол ... ... [44].
Тірі қатысымда біз өміріміздің алғашқы күндерінен хабар мазмұнын
әңгімелесушіге сөз ... ... ... ... да ... ... жазбаларында, тікелей эфирдегі адамдар, ойланбастан, автоматты
түрде, сөздерін құрады, олар ... ... ... ... ... ... жазылған мәтінмен жұмыс, ақпараттық артықшылықты өңдеу кәсіби
жұмыстың бір түріне айналады. Радиода мәтінді оқу, тірі, ... сөз ... ... қарағанда радиотыңдарманмен нашар ... ... ... ... немесе күшті фактурасы мен ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа ала
отырып, журналист барынша мәтінді оқымауға тырысады, оның орнына тірі сөз,
диалог, одан да ... ... ... ... ... репортаждық
кезең [46].
Біз радиохабардың күшті және әлсіз фактура түрлері ... ... ... ... ... ... зерттеушілер,
барлық аудиторияда бір уақытта назар аудару кризисінің болатынын тура
анықтаған. Егер ... ... ... болмаса, онда үш жарым
минуттан соң ... ... ... аударудың толық кризисі
басталады. Екінші ... ... ... ... ... ... жарым, тоғыз
минуттан соң болады. Оны жою үшін тура ... ... ... қолданады.
Үшінші кризис уақыты хабарды тыңдаудың он төртінші минутында болады.
Бұл кризисті түрлі ... ... жоя ... Сөз ... ... ... болып отыр. Хабардың жиырма сегізінші минутында
аудитория назарының өте күшті ... ... [47]. ... ... сәйкес көлемі кең материалдарды қолдану тиімсіз. Жалпы
алғанда фактілер саны көп ... ... ... ... Ол
авторлық талдаудың тереңдігін көрсеткенімен, хабардың босаңдығын, баяулығын
көрсетумен қатар, тыңдарманның хабарды ... ... ... шыдамы да
жетпесі анық.
Бұқаралық ақпарат шығармаларында ... ... ... ... лездік, ықшамдылық бағаланады. Бұл әсіресе радиоға
қатысты. Бүгіні күні радиоақпарат беру халықаралық стандарт бойынша - ... ... ... үш ... ... ... жатқан оқиғаны толық
баяндап беруге болады, ал он минуттық хабар – ... ... ... ... бірге, очерк пен корреспонденцияға ыңғайлы көлем. 14-15
минуттық хабар - бұл ... ... ...... және ... ... тақырыптарды ашуға және талдауға арналған кеңістік. Жиырма
сегіз минут бәрінен бұрын деректі радиофильм мен радиопьесаға ... ... ... ... аудиториямен байланысының
психологиялық ахуалын ескеретін болсақ, аудитория – ... ... ... яғни ... ... ... ... тұтынушы. Журналист
адресаты – тұрғындардың барлық қабаттары, жеке тұлғалар, топтар, ұжым,
жалпы ... ... ... ... ретінде бірнеше анықтауыш
белгілері бар. Олар:
• Бұқаралық;
• Анонимді, көрінбейтін;
• Кеңістікте бөлек орналасқан,
• өзгермелі, ауыспалы,
• түрлі құрылымды, түрлі сипатта,
... ... ... ... ... санасына, жүріс – түрысына
және сезіміне, яғни психологиялық ... әсер ете ... ... ... ... ... мәселе төңірегінде қоғамдық пікірді қалыптастырады [49].
Радиохабар тарату бүгінде кең аудиторияға бағытталады және оны ... ... ... ...... ... яғни радиохабар
аумағының барлығы соған жатады. Екінші - ... ... сол ... ... тыңдап, «өзінікі » санайтын тыңдармандар. Алғашқысы көбіне
техникалық мүмкіндікпен байланысты болса, нақты аудитория уақыт өте келе,
радиоарнаның шығармашылық күш – ... мен ... ... қалыптасады.
Барлық аудиторияның сұранысы мен қажеттілігін дөп ... ... ... ... ... ... ... көңіл күйін таба білу,
соған сәйкес қарым - қатынас стилін қалыптастыру журналистен ... ... ... ... ... етеді. Аудитория дөрекілік ... ... ... жылы ... жоғары мәдениет
таныту керек. Сонда ғана екі арадағы қатынас жолға қойылады, хабар ... ... ... жетеді [50].
Аудиторияның радиохабарға деген назары әрқашан ... ... ... мен ... ... тақырыптар мен
нақты фактілер, қызықты шығармашылық шешімдер қызықтыратыны сөзсіз [51].
Осыған орай радиожурналист хабары тікелей аудитория – ... ... де ... ... ... да ... ... дайындау әрқашан
тыңдарман талабына сай болуы тиіс.
Сөз соңында радиожурналистика мамандығын таңдаған жас мамандардың
мамандық таңдаудағы ... ... ... ... әрқашан да
өзінің әртүлілігімен, жаңалығымен, шығармашылық ерекшелігімен тартады. Бұл
мотив журналист болуға дайындалып жүрген студенттерде ... ... ... ... мотивтер: қызықтылығы, жаңалығы, ... ... ... ... ... айналысу. Адлайда
прагматикалық мотивтер де көрініс бере бастады. Олар ... ... ... ... елдегі жалпы жағдаймен байланысты болып
келеді. ... курс ... дегн ... ... ... Енді ... ... қызықты ақпаратты жеткізгім келеді», ... ... ... ... ... ... қоғамды
ақпараттандыру процесі қызықтырады екен. Біздің отандастарымыз өздерінің
шығармашылық потенциалын ашу мен ... ... ... 1997 және ... ... зерттеулер бойынша, мамандықққа
дегн қызықушылықта бірінші орында, «адамдармен қатынас» , өзін ... ... ... тұр. ... ... ... зерттеулерде
мүлдем кездеспеген жаңа мотивтер де ... ... ... қайта
қалыптастыру мүмкіндігі, өмірді қайта құру, ... ... ... өсу, ... пен ... ... ету.
Бүгінде елдегі ақпараттық жағдай өзгерді.соңғы ... бес ... ... ... саны 15 ... өсті. Жұмыс орныны таңдау
мүмкіндігі мен қоса, түрлі стильдегі хабарлар, радиохабарлар тақырыптары
көбейді. Радиожурналистика ... ... және ... ... ... сіз ... ... адал болып қалғыңыз келсе сізді қиын
да қилы шығармашылық тағдыр күтіп тұр. Алайда ... ... ... ... пайдалы, яғни септігім тисін десеңіз көп нәрсеге үйрену
қажет [49].
Келесі ... ... тілі мен ... ... ... ... ... радио тілі әрқашан ... ... ... ... үлгі ... ... хабардың тездігі,
кездейсоқтығы, біртиптілігін еске ала отырып, ... ... ... ... ... Олар: көрнектілігі, дәлдігі, бейнелілігі,
қарапайымдылығы және т.б.
Тіл – адамдардың қатысым ... ойды ... құру мен ... жаңа ... , ... ... құралы. Ақыл мен ойға мақсаттылы әсер
ету үшін тіл иесі өз тілін жақсы меңгеруі, яғни сөз ... ие ... Бұл ... адамдар ақылы мен сезіміне сөзбен әсер ... ... ... ... жүргізушілеріне айтылған [35].
Тілдік талғамды тәрбиелеуде ... ... рөл ... ... ... ... ... іс – әрекет ... ... ... ... ... арттырады. Радио хабар
таратушы мекемелердің шығармашфылық жұмыскерлеріне ең ... ... ... меңгеру, яғни тіл құралдарын ... ... ... нормаларға сәйкес) және қарым – қатынасты – ... ... ... ... ... тілі деп ... ... «сурет» сала алатын
мәтін құрудың әдісін атайды. Радио тілінің көрнектілігі - ... ... дәл сол сөзі мен ... ... ... ... ... және тез елестету іскерлігі [29].
Тілдің туралығы - жүргізуші мәтінінде берілген ... ... ... ... ... тілі ... тіл, олай ... тіл мәдениетін іске асыратын кең аудиторияға әсерін болжайды ... ... ... ... ұғымын түсіндіре кетсек, жалпыға
мәлімсіздік - тыңдарманның назарын ... және ... ... есінде
қалатын мәтіннің түпнұсқалық, стилистикалық құрылуы. ... ... ... ... ... мәтін
аудиторияның ақылы мен сезімін баурап алады. Сол ... ... ... ... әрине қуантарлық жай емес. Оған ... ... ... «Русское радио Азиядағы» афоризмдердің көшірме мәтіні
айтуға болады [54]. Радио тіліне ... ... 4 ... ... болады:
1. қарапайымдылығы мен мәнерлілігі;
2. қысқалығы;
3. тілдің тазалығы мен ... ... ... мен ... ... ... ... дауыс деңгейі,
интонациясы, сөздің орфоэпиялық нормасын сақтауы кіреді. Радио ... ... ... ... ... ... сөздік қатысымның
ерекше түрі деген анықтама беруге болады.
Радио тілі - жалпыхалықтық, дыбыстық, сөздік және ... ... ... ... ... ... ... берілетін ойлар, идеяларды бейнелеуге жалпыхалықтық тіл құралдарын
қолдану амалдырының ... ... ... ... сөйлесу,
жаргондар, диалектілер кіретінін айтып өткен жөн. Олар ...... ... және оны бір ... және ... етеді [55].
Қатысым ситуациясы мен алдыңғы қатарлы коммуникативті міндеттерді
ескермей, радио тілінің сапасын ... ... ... ... ... және идеологиялық туралық талаптарына сай емес. Радионың негізгі
қызметі – көңіл көтеру болғанымен, эфир жүргізушісінің ... ... ... ізін ... Я.Н. ... ... ... Бұқаралық ақпарат
құралдары көңіл көтеру аясына ... ... ... тілде жүргізушінің
нормативсіз, кездейсоқ лексика қолдану қателіктері жіберілмеуі керек [56].
Қазіргі радиожурналист өкінішке орай белгілі принцип ... ... ... ... бол, сонда адамдар тартылады» деген. Көптеген
«эфир қайраткерлері» өздерінің ... ... ... ... ... біз тек ... ... өзімізді
нағыз өмірдегідей сезінеміз» - дейді ... ... ... ... ... бейнелеу әдісі екенін, екіншіден, ... ... ... жөн. ... үшін деректілік, ақпарат – ол шындық
және таным, және де журналистің танымдық процесстерінің ... ... ... ... ... эфир жүргізушісі ғана емес, эфир
жұмыының жаңа әдістері мен тәсілдерін ... ... ... ... ... Әзірге, журналист эфирді емес, эфир ... ... ... ... ... ... құралдарға мынадай жоғары
талаптар қойылады: [54]
1. Тілдің ... яғни тіл ... ... ... ... ... ... ұстануы;
2. Тура логикалық, лексикалық, синтаксистік берілімге негізделген, тілдік
формулалар қабылдануының жиілігі;
3. Қазіргі лексиканы қолдану.
Қазіргі радиохабарда тілдік ... ... ... іске асырылуы
тілдің ақпараттық бірліктері арқылы іске асады. Олар айтылымдар ... ... ... ... ... мәтін саналады [57].
Қарым – қатынас актісін толық іске асырудың өте маңызды мәні ... ... ... ... ... мен редукцияға байланысты.
Мәтінде интонациялық өңдеу жүргізуші - ... ... ... ... ... ... тілі мен стилін оқыту ... ... ... ... ... радиохабардағы сөйлеу тіліндегі
кемшіліктерді айта кетуді жөн көрдік.
Ел мен елдің, жер мен ... ауыл мен ... ... өркендеп,
тіпті шетелдегі қандас бауырларымызбен де күнделікті хат-хабар, жаңалықтар
алып отырамыз. Демек мұның бәрі бұқаралық ақпарат ... ... ... ... болып табылады. Соның ішінде қазақ тілінің
негізгі жанашыры болып табылатын және халықты ән мен ... ... ... ... ... ... ... құрал радио деп айта аламыз.
Өскелең ұрпақ үшін радио – жан-жақты ... ... ... адам ... ең асыл ... тарату мектебі. Радионың
басқа ақпарат құралдарынан ... ... да, ... де ... жастарға, әр тыңдаушыға түрлі дыбыс арқылы әсер ететіндігінде болса
керек. Олардың дыбыс құдіреті арқылы түрліше көңіл-күйге ... ... ... ... мен толғануына, ең бастысы, жаңалық тыңдауына мүмкіндігі
мол.
Әрине,ең алдымен радиохабар халықтың сүйіспеншілігіне бөлену ... ... ... да тартымды болуы керек. Әңгімелері көңілге
қонымды, құлаққа тынымды, ... ... ... ... ... Бұл ... ... байланысты шешімін тауып жатады немесе шиеленісіп те
жатады. Сондықтан да жас ... ... тілі мен ... ... ... ... ... талап тұрғысынан келер ... ... ... ... ... ... қоса оны пайдалануға жол берілетін типтік
кемшіліктер жайында профессор Д. Э. Розенталь былай дейді:
“Айқындықтың, баяндау қисынының ... ... ... ... ... ... бұзу ... көп кездеседі, мәтіндер
жаттанды сөздерден, ресми сөздерінен құр алақан ... ... ... ... салақтық та әсер етеді, соның нәтижесінде сөйлем
құрудың ... ... ... ... ... ... текстің дұрыс естілуіне, әрдайым көңіл бөліне бермейді. Ал бұл
радиохабар тілі үшін бұл ... ... өте ... ... ғалымның бұл тұжырымы негізінен көптеген радиохабарларды талдай
отырып ... ... ... кездегі хабарларда ... ... орын ... ... ... ... ол ... журналистер, арнайы мамандар ... ... оның ... құрал-жабдықтар жетпеді.
Қазіргі радио мен телевизия тілінде де өткір бейнелі сөз көп. Әдебиет
пен өнер, ғылым мен шаруашылық, мәдениет, ... ... ... ... ... хабарды тыңдап отырғанда бұл жарық дүниеде одан асқан тірі
пенде жоқ тәрізденеді. Кейіпкер-қайраткердің өмірінен, өнерінен, ... жете ... ... ... ... жиі ... ... Оның
есесіне кім туралы болсын, қашан болсын айта берсең қателеспейтін ... ... ... [60]. Мұндай хабар тіліміздің құдіретін таныта
алмайды, қайта құнын түсіреді. ... ... ... ... ... ... де соншалықты зиян болып табылады.
Сондықтан радиохабар әдеби сөйлеу ... ... ... ... ... ... әдеби нормаға айналды.
Радио бұқаралық қарым-қатынастың функциональдық ... бола ... ... ... ... ... етуі ... сол елдегі тілдің
дамуына ғана емес, сонымен қатар ұлттық мәдениетінің дамуына, оның халықтың
қалың ортасына енуіне тиімді ... ... ... те, ... үшін бірінші
кезектегі міндет өзінің ана тілін шаруашылықтың, қоғамдық-саяси ... ... ... оны жеке ... ... және ... ... яғни халықтың бойында өзінің ана тілін қарым-қатынас
жасаудың әмбебап құралы ретінде пайдалану ... ояту ... ... - ... халқының ұлттық санасын көркейтетін, қоғамда саяси
жаңалықтарды тарататын маңызды бірден-бір ақпарат құралы.
Жоғарыдағы ... ... ... радионың сапалылығын арттыруға
байланысты жаңа әдістерді енгізуге болады. Әрине бұл жаңа ... тілі мен ... ... ... тікелей енуі қажет.
Мейлінше кең жариялылық, шындықты ешбір бүкпесіз жалпы ... ... оны ... ... салу арқылы қоғамдық пікір туғызу
бүгінде радиохабарларына да тікелей қатысты басты талаптардың бірі ... Бұл – ... ... мен тиімділігін арттырудың, оны, шын мәнінде,
миллиондар аудиториясына айналдырудың ... жолы ... ... ... радиосының хабарларының редакциясындағы жаңа ізденістер –
тыңдаушылардың телефон арқылы берген сауалдарын ... ... ... ... ... ... ... эфирге жиі шығу осының айғағы.
Жасыратыны жоқ, оқиға болған жерден тікелей эфирге сапалы хабар жасау
екінің бірі атқаратын ... ... деу ... ... ... журналистен
ой ұшқырлығын, қиял жүйріктігін, тапқырлықты, білімділікті, аса жылдамдықты
талап етеді. Оқиға ортасында тұрған жүргізуші көз ... ... ... баға беріп, оның дыбыстық көшірмесі – сөзбен салынған “сурет” күшімен
тыңдаушыны сол ... ... алып бара ... ... [32]. Жұрт ... жүргендей болып оны қабылдағыштан тыңдап отырғандығын ұмытуы
керек.
Біз мұны жай ақылгөйлікпен айтып отырғанымыз жоқ. ... ... ... Л. ... В. Синявский, Ю. Гальперин, С. Смирнов,
К. Ретинский, Ю. Летунов, А. Ревенколар кезінде өз репортаждарын ... ... ... ... ... ... журналист Вадим
Синявский күнде ... ... ... ... көріністерге қарап
тұрып, репортаж беруді әдетке айналдырған екен. Ол қиын да, ... өзін ... ... ... ... эфиріндегі Совет Масғұтов, Марат Барманқұлов және Ғаділбек
Шалахметовтер де бұл ... ... ... ... ... ... жас мамандар осы тұлғалардың радиохабардағы
қолданған тілі мен стилін үйренуі ... ... ол ... дарынды
шәкірттері аз емес, әрі олар әрдайым жоғары жетістіктерге жетіп жүр.
Микрофон алдында ойды шашыратпай анық, әдемі жеткізу ... ... келе ... ... Ол ... ... ... салу мен
шешендікті де қажет етеді. Әрі сөз құдіреті мен дыбыс өнеріне де ... ... ... Әр ... ... ... түсірмей, үзіп-жұлып, қақалып-
шашалып айтқан әңгіменің қуаты болмайды. Айтайын деген ойды, идеяны толық
жеткізе ... ... ... ... ... ... – нәрі ... де – тіл болып табылады. Сондықтан дұрыс сөйлей білетін адам бүкіл
информацияның қырық пайызын тек ... ... ... ... ... ... – сөз” деген халық даналығына жүгінсек, өз тіліне бай
жақсы радиохабар ... да – ... ... ... оқиғаның басы-қасынан бірден эфирге шығу жалпы радионың
барлық редакциялары үшін ... іске ... деу ... Бірақ
жетістіктер де жоқ емес. Себебі қоғамымыздағы ... ... ... де ... ... болды.
Радионың бастапқы кезеңдегі көп қырлы жұмысын талдай келіп, мына ... ... ... ... алдында кәдімгі баспа ... ол ... жаңа ... ие ... Ол ... ... ... жанды, үнді сөздің көмегімен жандана түседі.
Аудиториямен әңгіменің ауызша формасы газет мәтініне өз ... ... ... ... текстің барлығы эфирден жақсы оқыла бермейтіні,
қиын иірімдері бар ұзақ сөйлемді ... ғана ... ... ... өзі ... радиохабарында цифрлар мен сілтемелер баспасөзге қарағанда ... ... ... ... ... ... бір сөздің әсері
әртүрлі болатындығын хабар дайындайтын журналистерге,яғни жас ... ... ... сыны ... ... ... болса, онда ол
әшкерелеу деңгейіне ол да көтеріледі” ... егер ... ... келетін болсақ, онда былай деп қосуымызға
болады: әртүрлі интонацияларды пайдалана отырып, үлкен ықпал ету ... ... ... ... ол да ... ... ... осындай. Алайда бұл жолда көп еңбек етіп, әдістемелік
ізденістерді арттыруымыз қажет.
Радиохабардың тілі мен ... ... ... ... ... қарапайым ережелері радиода маңызды, мәнді
факторларға, ... ... ... ... Оның үстіне бұларды
үлкен-үлкен саяси тәрбиелік міндеттерді шешу ... жаңа ... ... үшін ... ... ... тараған күрделі қосынды да журналистиканың, әдебиет пен өнердің
әртүрлі пішіндері мен жанрларын ... ... бұл ... ... ... ... қатынасқа түсті. Осы процестер
хабардың шеңберінде ... ... ... ... ... қарай бір-бірімен байланыста болды. Ол журналистерді
осы өзара байланысты, өзара қатынасты заңдылық туралы ойлануға мәжбүр етті.
Радио ... ... жаңа ... ... ғана, “дыбыстық курьер”
дейтін көзқарасты жақтаушылардың табан ... ... ... ... ... ерекшелігі туралы ой
осылайша жанды ... ... ... ... сол себепті бұдан былайғы жерде
журналистерге және осы саладағы жас мамандарға радиохабардың тілі ... ... ... ... ... хабарларда ауыз екі сөйлеу тілі пайдаланылады. Алайда
алдын-ала ... ... ... жазбаша стилге жатқызылады. Дегенмен
негізгі істің мәні ... ... ала ... ... ... ... айтылғандығында емес, сөйлеуші мен тыңдаушының арасындағы
ауызша және екіаралық бөліп тұрған қарым-қатынас талаптарының ескерілуінде
болып отыр. Ол ... ... ... және ... де ... ... өсіп ... ол байыпты бола бастады”, - деп ... ... Н. ... – Ол ... жаңа ... ... ... Оған қызмет көрсету өте қиынға түсті. Тіпті бұл азапты іс деуге
болады. Радиохабары жаңа түрлер ... Бір ... ... қалу ... оны кешірмейді”. [64]
Қоғамымыз өркендеп, радионың өрісі кеңейген сайын талап та күшейіп,
нәтижесінде радиохабардың тілі мен ... де ... ... ... қалыптасуы газетпен ғана етене байланыста болған жоқ, ауызша
үгіт пен насихаттың жанрлары да, радиогазеттің алғашқы сандарынан-ақ ... ... ... да, ... монтаждардың эстрадалық түрлері де
ықпал етті.
Осындай ерекшеліктерді бойына сіңірген журналистиканың ... ... ... ... ... ... – бұқаралық хабарлама
тарататын құрал ретінде радионың ... ... ... ... ... бар ... Ол күрделі элементтік
құбылыстар категориясына жатады. Оны ұйымдастыру, оның функциялары, ішкі
құрылымы, басқа элементтік институттармен, ... ... ... ... ерекшеленеді. Бұл құбылысты тану да соншалық күрделі,
жан-жақты, сан қырлы болып көрінеді” [64].
Сонымен радиохабардың тілі мен ... ... ең ... назар
аударатын бағыт – дыбыстық қарым-қатынас ... яғни ... ... ... ... білу ... ... отыр. Мұнсыз
радиожурналистикамен тағдырыңды байланыстырудың керегі жоқ. Мысалы,
режиссер К. Станиславскийдің тәжірибесін білмей ... Ол ... ... міндет қойды: “Бүгін кешке” деген сөзді қырық түрлі дауыс
ырғағымен оқу керек еді. Бұл ... ... ... ... да бәрі
бірдей орындай алған жоқ. Алайда олардың бәрі де осы ... әр ... қана ... әр ... ... ие болатындығын түсінді. Бұл жерде
ағылшын драматургі Б.Шоудың: “Ия” немесе “жоқ” деп ... 50 ... ... ал оны ... ... тәсілі бар” – деп дәл айтқанын еске түсіруге
болады [65]. Радиохабарында барлық дауыс бірдей ... ... ... да бір ... сапа болуға тиіс. Өйткені радиода адам микрофон
алдында ... ... ... ишаратымен, қимыл-қозғалысымен
көріне алмайды. ... ... ... ... міндетті. Ол барынша
бейнелегіш қасиетке ие ... ... ... ... ... ... ... И.Триккель бұл ойды былайша дамыта түседі: “Радионың өзіндік
ерекшелігі оның таралу ... және ... жазу ... Бұл: а) ... және ... ... шындықтың деректі жазбасын
және акустикалық дыбыстық картинасын беру мүмкіндігі; ә) осы ... ... ... және оны ... процесінде өңдеу мүмкіндігі; б)
хабарды тыңдау. Аталған факторлар радионың оперативтілігін, оның жоғары
ұғынықтылығын, деректілігін, ... ... және ... ... ... ... бұл ерекшеліктері өзіндік
проблемаларын үш қырынан алып зерттеуді талап етеді: а) каналдың өзіндік
ерекшелігі (өзіндік бейнелеу құралдары, жанды сөз, ... ... ... ... ... “сурет”, драматургия); қабылдау
ерекшеліктері (радиодағы ... ... ... қатысу
елесі, ойдағы образдар, сезім, атмосфера); хабардың ... ... ... және ... ... ерекшелігінен
туындайтын пішіндер мен радиожанрлар)”. [66]
Демек, радиохабарды оқыту әдістемесіне жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... тілімен, яғни жанды сөз
көмегімен берілетін хабарларда жүргізушінің құбылысқа қарым-қатынасы, көңіл-
күйі, дауыс ырғағы араласқанда жақсы қабылданады. ... сөз – бұл ... ... ... бейнелеу құралы. Өйткені мұнда ой мен іс-әрекет, сезім,
мінез және ... ... ... өмір ... ... ... әр түрлі эксперименттеріне ... ... ... ... ... тыңдаушы зердесіне оның ой топшылауына,
сезімталдығына және хабардың берілу формасына, ойнақылығына байланысты
болады. ... ... ... да ... мән ... ... ... ескеру қажет.
1.3 ВВС радиохабарларының ерекшеліктері
Халықаралық хабар тарату ең алдымен ... ... ие ... Ішкі ... ... қарағанда шетел радиохабарлары саяси
жағынан өткір, ... ол ... ... ... ... ... халықаралық радиостанциялардың мақсаты – шекарадан тысқары
елдің қоғамдық пікіріне өз мүдделері ... ... ... Сондай-ақ егер
игілікті ниетті көздейтін болса, шетел хабарлары жалпыадымзаттық қазынаны
қалыптастыру және оған ықпал ету ... де ... Ол ... ... ... ... диалогтың да тамаша үлгісі бола алады.
Қазіргі кезде радиостанциялардың дәстүрлі қызметі саяси жағдайлар мен
ақпараттар ағынына сай ... ... жаңа ... ие ... ... ... аудиторияның сұранысын ғана емес, радиостанцияларды тыңдайтын
территориядағы ... ... ... ... ... ... де қанағаттандыра алады.
Жалпы радиохабардың алдында бірнеше мақсат тұр. ... ... ішкі ... тұрақты көзқарасты қамтамасыз
ете отырып, әлеуметтік қалыпты жағдайға қол жеткізу;
- АҚШ пен Батыс Еуропаның бейбіт дамуды ұсынған ... ... ... батыстық демократияның бағалылығын
түсіндіру, тәжірбиесін үйрету, ... пен ... ... ... нығайту;
- Жергілікті ақпарат құралдарында рын алып отырған кемшіліктерді
көрсетіп, оларды жоюға көмектесе отырып, ... ... ... ұлттық журналистиканың кәсіптік
щеберлік деңгейін көтеруге ықпал ету.
ВВС (British ... ... ... ... 1920 жылы
Ұлыбритания азаматы Джон Рейс қалаған. Би-Би-Си бүкіләлемдік радио қызметі
ретінде 1932 жылы құрылды. Алғаш рет ... ... ... араб ... кейіннен испан тіліндегі бағадарламалар пайда болды. Бүгінде
халықаралық радио ... ... ... 43 ... хабар таратып, 150
миллион тыңдарман жинап отыр. [67]
Қазіргі кезде Ұлыбританияның Би-Би-Си ... ... ... ... ... ... хабар таратуда бүкіл әлемде үлкен ... ... ... және ... ... ... хартия негізінде реттіліп отырады. Әлемдік радио қызметінің
құрылымы қиын әрі ... ... ... ... ... ... бойы күнделікті 76 радиоқабылдағыштар арқылы таралады.
Олардың 46-сы Англияда, қалған 30-ы шетелдерде ... ... ... штаб ... ... ... ... таңда Еуропа, Азия, Африка
сияқты үш аймақты хабараларымен қамтамасыз етіп, 45 тілдес ұлт ... ... ... Ал, осы үш ... 10 радиохабар тарату
жүйелерінің Би-Би-Си-де алар орны зор. Бұл ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Европа, Германия және Франция),
ендігі бесеуі мұхиттың арғы жағалауындағы ... ... ... және Қиыр ... ... ... ... әзірлеумен
айналысады. Аймақтызқ радиохабар тарату жүйелерінің жұмысы Буш-Хаустың
жаңалықтар, айдарлық бағдараламалар, ағылшын тілі бөлімдерінің ... ... ... ... ... ... қажетті ақпаратты Буш-
Хаустың дәл осы бөлімдерінен алып ... ... ... ... ... 20-30 ... ... хабар таратқан Лондон
радиосы, бүгін әуе толқынында барлық жүйелер бойынша ... ... ... бойы ... түрлі тақырыптардағы бағдарламаларын ұсынуда.
Мәселен, барлық аймақтарға таралатын жаңалықтар ... өзі, ... ... ... ... халықты әртүрлі жаңалықтар ... ... News», ... Today», «News board», «News Hours», «World ... қысқаша хабарлардан тұрады. Әлемдегі жаңалықтар мен болып жатқан
оқиғаларға кеңінен тоқталып, оларға ... ... және ... ... тарайтын сараптама бағдарламаларына мыналарды жатқызуға
болады. Олар: «Time table», «From our ... «Letter ... «People and ... ... Европа, Америка және Орта Азия
елдеріне «New Europe», «Europe today», ... » ... ... ... ... аймағына «Africa radionet», «Some words about Africa»,
«Africa week» секілді хабарлар таралады. Шығыс азия ... үшін «East ... атты ... жүргізіледі. Жоғарыда аталған хабарлардың барлығы
«Current News» бағдарламалық ... ... ... ... ... and ... бағдарламалық бөлімі
барлық аймақтық жүйелерді экономикалық ... ... ... айдарлық бағдарлама бөлімі кино, театр, кітап әлеміне ... осы ... ... ... ... ... ... хабарлар әзірлеумен айналысады.
Би-Би-Си-дің шетелге хабар тарату қызметі күрделі болғандықтан,
олардың хабарлар ... де өте көп. ... біз ... ... ... ... Аталмыш бағдарламалардан өзге Би-Би-Си - дің
шетел қызметінде «Classic music», ... ... «Pop music and ... ... and ... », ... бар. Оқу-ағарту ісін
қолға алып отырған ендігі бір ірі ... ... Бұл ... ... ... ... ғылыми-танымдық хабарлар әзірленеді. «Studies»,
бағдарламалық бөлімі хабарларында ауыл шаруашылығымен ... ... ... ... ... беріледі. Бұл бөлімнің
хабарларында денсаулық, әсіресе жас аналар мен сәбилер денсаулығы мәселесі
кеңінен ... ... ... ... ... ... бес күнінде, яғни дүйсенбіден жұмаға дейін күнделікті
таратылып отырады. Алайда бұл хабарлар ... ... ... Осы ... Би - Би - ... ... ... қызметі
аймақтардың қажеттілігіне байланысты африка елдерін ауқымдырақ қамтуда.
Мәселен, Африка ... ... ... бір жұма ... 4 сағат 15
минутты құраса, Шығыс Азия мен ... Азия ... бұл ... ... 45 минутқа тең. Ал Европа ... ... оқу ... деген сұраныс деңгейінің төменділігі салдарынан Би-Би-Си
корпорациясы аталмыш ... ... ... ... 1 сағат 30 минут
шеңберінде қалдыруға мәжбүр.[68]
Аталған қызметтермен ... BBC ... ... ... ... қызметі
1995 жылы Қазақстанға, Орта Азия мен кавказға орыс, өзбек және әзірбайжан
тілдерінде радиохабарларын тарата бастады. 70 ... ... адам ... бұл ... ... апта бойы соңғы жаңалықтар мен әлемде ... ... ... Орта ... ... мен ... ... хабарларын тыңдау мүмкіндігіне ие болды.
Қазақстандағы ... ... ... саясат, өнер және дін туралы
бағдарламалар ұсынылды. Ал, 1996 жылдың 3 маусымынан бастап қазақ тілінде
жарты сағат көлемінде ... ... ... ... таңда Би-Би-Си халықаралық қызметінің өнімі бүкіл әлемде ... ие. ... ... мен саны, тақырыптардың сан-
алуандылығы, ақпарат ағымының ... ... ... ... ... барлығы Би- Би-Си хабар тарату ... ... ... ... көтермелеген факторлардың тек бір
бөлігі ғана. Дүние ... аты ... Rob Watson - Роб ... ... Ashley – ... Эшли ... Rodger White - Роджер Уайт (бизнес
пен қаражат), Anna Greisen - Анна Грейсен (оқу-ағарту), доктор Mike Day ... Дэй ... және ... ... тағы да көптеген BBC корпорациясының
алдыңғы қатарлы ... ... ... әлем ... 135 ... ... ... атын үлкен сый-сипатпен атауға салмақты үлесін
қосты деп бағалауға толық мүмкіндік бар.
Ендеше біздің міндет осындай ... ... ... ... ... ... салада қалам қозғап, жер жерден ақпарат жеткізіп,
радиохабар дайындайтын жас маман – журналистер дайындау біздің еншімізде.
Би-Би-Си радиосының ақпараттар легі ... ең ... ... ... ... ... музыка тыңдап, көңіл көтеретін
бағдарламаны ... үшін ... бар ... 10 ... ... білу үшін
радиоға құлақ түреді.
Әлемдік радиостанциядағы бұл радионың хабарлары қалай жасалады, оның
құрылымы ... ... ... ... Енді осы ... ... ... хабарларды дайындаумен жаңалықтар бөлімі
айналысады. Мұнда жаңалықтар белгілі әлемдік хабар ... ... ... ... келіп түседі. Хабарлардың
орталық бөлімі ағылшын тілінде тәулігіне 70-тен 100-ге дейін ақпарат бере
алады. Осылардың ... ... ... ... ақпаратты таңдап алады.да,
оны хабар тарататын аудиторияның «табиғатын» ... ... ... ... редакторлар жаңалықтарды тыңдаушының талабына сай етіп,
түсінікті тілмен, толқын арқылы әңгімелейді. өйткені, бүгінгі таңда талғамы
жоғары талапшыл тыңдаушы аудиториясын әу дегеннен ... ... ... ... алу оңай ... емес. Сондықтан хабар жүргізуші
радиотыңдаушының ықыласына ие ... ... ... ... ... ... алдында аудиторияны олардың қысқаша
мазмұнымен таныстырады. Сонда тыңдаушы ... не ... ... Бұл оның ... ... тыңдарман ақпараттық ынтасын
арттыруға, тек өзін қызықтыратын ақпаратқа ғана ... ... ... ... ... ... ... «5 W and H » (Where?, When?,
What?, Why and How?) (Қайда, Кім, Не, Неге және ... ... ... ... ұшырайды. Ал республикамыздың ішкі
хабарларына қарағанда өзгешеліктері барын ... ... ... ... ... » үшін ғана ... ұлттық мүдде үшін ақпараттық маңызға ие
болады. Ішкі хабарларда «кеше», ... ... ... ... ... мен ... күшейтсе, Би-Би-Си радиосы ұлт ... ... ... ие ... хабарларына арқау етіп, оның қуатын
арттыра түседі. Хабарларға үнемі ұлттық мазмұн береді, ақпаратқа патриоттық
сипат , бояу ... ... ... ... беру үшін ғана емес,
тыңдаушының құлағында қалатын көңіліне жағатын мәнді сөз айту үшін ... ... ... ... ... ... ... күткен
актуальды тақырыпқа бару - әрбір ... ... ... ... ... [69].
Қазақстан радиохабараларын мазмұн жағынан ... ... ... ... Қазақ тарихы, қазақ тілі мен әдебиеті, қазақ
мәдениеті, Қазақстанның экологиялық және ... ... ... ... мен ... ... мәселелер, ислам діні және
мұсылмандар. Осындай тақырыптармен танысқан ... ... ... ... алдын-ала біліп, қызығушылығы артады.
Сонымен қатар, күн сайын ... ... ... ТМД әлемнің басқа да елдеріндегі өзекті мәселелер қамтылады.
Би-Би-Си күнделікті ... ... ... жиі ... ... ғана әңгімеде, тарихи фактіні
көлденең тартып асырмай да жасырмай жәл ... ... ... ... ... түйінін шешеді. Айтылған жайларға қайта айналып
соғып, тыңдаушысын тағы бір рет оқиғаны таразылауға шақырады. Оның ... мол ... ... да ... : шебер сөйлеу, айтар
ойдың анықтағы мен дәлдігі, шын көңілден шыққан, тыңдаушысын ... ... ... ... ... ... ... тиіс [69].
Би-Би-Си тілшілерінің ерекшелігі - президент немесе шенеунік болсын,
қарапайым адам ... ... ... ... ... қоя алады.
Хабар беруде корреспонденттер үшін хан да бір, ... да ... алыс ... хабар жеткізіп, эфир арқылы бізбен ... ... ... ерекшелігі – тыңдаушысының діни сауатын ашып
келе жатқандығында. Тұрақты түрде берілетін діни ... - ... ... ... Діни ... өзін ... бағытта әңгімелейді. Дінді
дидактикаға айналдырмай, тарихи туынды ретінде ұстанады.
Қазақ радиохабарларындағы діни тақырыптардың түрлі мазмұнда әр қырынан
берілуі тыңдаушыны имандылыққа, ... ... ... ... ... шешуге көмегін тигізеді. Сондай-ақ, адамның
бір-бірініе деген жылы сезімін, достығын, түсіністігін ... ... ... өз деректерін сенімді көздерден алып
отырады. Хабарлардың шыншылдығы тыңдаушыны ... одан әрі ... Олар ... ... ... алғанын ескертеді. Егер, ондай
ескерту жасалмаса мағлұмат Рейтер немесе Ассошейтед ... ... деп білу ... ... олар ... ... ... радиостанция тек жоғарыда аталған агенттіктермен шектелмейді,
баспасөз бен ... да ... ... ... ... ... санайды.
Би-Би-Си хабарларына өзек болатын нақты оқиға мен ... ... ... ... ... ... өз микрофонын кез келген адамға ұсынса, ол
біріншіден пікір бостандығын ... ... ... ... ... ... өз ойын ... мүмкіндік жасау. Сол арқылы
бір тақырып төңірегінде бірнеше пікірлерді тоғыстыра ... әр ... ... ... ойларынан тұжырым жасау әдістері де бар.
Батыстың көптеген теоретиктері жаңалықтар бөлімінің қызметкерлеріне
хабар мен комментарийді араластырмай, ... ... » ... беруді
ұсынады. Ағылшын журналистикасында «таза ақпарат» деп “болған ... ... ... ... ... ... ... ал түсіндірмелі
хабарлар мен жаңалықтарға қосымша шолу олардан бөлек [70].
Осы әдісті қазақ тіліндегі радиохабар жасаушы журналистер де пайдаланады.
Ішкі, ... ... ... ... ... ... шетелдік
басылымдарға сүйенеді. Мұның өзі, олардың екі-үш ... ... ... ... ... ... ... ақпараттардан қанадай да бір
мәселе жөнінде егжей-тегжейлі мағлұмат алуға негіз бар.
Бүкіл ... ... ... ... орын ... ... ақпараттың тілі мен стиліне қойылатын талаптар: [71]
- тіл талаптары негізі жақсы мәнер мен мүлтіксіз ... ... ... ... ... құрамы аяқталған ойды білдіруі, бір
қатардан аспауы тиіс.
- Екі қатардан асатын ... ... қиын ... ... есте ... қиынға түседі.
- Қысқа және ұзақ сөйлемдерді алмасырып отырған жөн. Бұл
біркелкілік пен ... ... ... Фразалар құрғанда есімше және көсемше сөз оралымдарын
қолданбаған ... ... ... ... » сөздерін қолданданбаған жөн.
БІРІНШІ ТАРАУ БОЙЫНША ҚОРЫТЫНДЫ
1. Жоғарыда аталған радио тілі мен стилінің лингвистикалық, психологиялық
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... әдістемелік
мәселелерді шешуде маңызды болып табылады.
2. Мәдени қарым – қатынас ... ... ... номаларды
сақтауы, стильдік ерекшеліктерді ажырата білуі оқыту процесінде арнайы
тапсырмаларды ұйымдастыруды талап ... ... ... ... ... тілі мен ... ерекше мән
берілуі тиіс. Сонда ғана хабардың жемісті шығып, өз тыңдаушысын
табатынына көз ... Ол үшін ... ... шынайы
коммунпикация процесіне жақындату қажет.
4. Радиохабардың тілі мен стилін қолдануда маңызды болып табылатын,
қосымша ... ... ... ... ... ... Тіл мен ... оқытуда студенттердің мүмкіндігінше топтық, ұжымдық
жұмыстарын тексеріп отырған жөн.
II - Тарау. ... тілі мен ... ... Радиожурналистика пәнінің әдістемесі радиохабардың тілі ... ... ... ретінде.
Біздің зерттеу тақырыбымыз, яғни радиохабардың тілі мен стилін оқыту
әдістемесі осы аталған пәннің бір ... ... ... біз ... ... пәнге тоқталуды жөн көрдік.
Алдымен, жоғары оқу ... ... ... ... ... ... өтсек, ол - студенттерге радиожурналист еңбегінің
іскерліктері мен біліктілігін ... ... ... еңбегі қиын
да қилы; оның еңбегінің мәні мен ... ... ... пәндерінің құрамдас бөлігі ретінде оқытылады [72].
Келесі ретте пәннің міндеттерін келсек:
- ... ... ... ... ... ... шешудегі редакциялық қызмет пен хабар тарату
технологиясын оқыту;
- радиожурналистиканың түрлі жанрлары ... ... ... қалыптастыру;
- радиохабар шығару мен дайындау әдістемесін үйрету;
Бұл пән ... ... және ... ... ... ... журналистің
шығармашылық өзіндік анализі (ғылымда бұл кәсіби рефлексия деп ... ... ... ... ... (анализ). Ақпарат
жинаудағы әрбір әдіс (бақылау, сұхбат, құжаттар ... ... ... ... ... байланысты. Мысалы, бақылау
әдісінде студенттер ... ... ... ... істеу, микрофон
алдында сауатты сөйлеу ... ... ... ... және оны ... ... ... Ал
эксперимент бағдарламаның немесе хабардың концепциясын құруда ... ... ... бір ... бөліп айтатын болсақ, ол
микрофон алдында талқылау, яғни дискуссиялық хабарлар және де ... ... ... («авторлық бағдарлама»), бұларда әртүрлі әдістер мен
жанрлар байланысқандықтан, жалпы бұл жұмыс белгілі ... ... ... ... олар :
- ... басу ... тыңдау, оқу хабарларын талқылау;
- Студенттер тағайындаған эфирлік хабарларды тыңдау және талқылау;
- Оқу ... ... ... тыңдау;
- Оқу студиясында тікелей эфир режимінде жұмыс істеу;
- Оқу студиясында дискуссия, пресс- конференция өткізу;
- Жеке және ... ... ... ... ... ... ... өткізу, олардың
«шығармашылық лабораториясымен» танысу;
- Радио редакциясына бару, студенттерді ... ... ... таныстыру.
Сабақ барысы 2 кезеңнен тұрады:
1 кезеңде - ... ... ... ... ... ... дыбысты таспаға жазу, таспаны монтаждау, құжаттарды талдап оқу, ... ... ... ... сонемен қатар, радиожурналистиканың
ақпараттық жанрлары (заметка, микрофон алдында сөйлеу, корреспонденция,
интервью, ... ... ... ...... ... меңгеру,
яғни оның бейнелеуіш құралдарын, фактілерді жинау мен ... ... ... ... ... тура және ұсынықты
беру, ақпарат жинау мен таратудың қазіргі кездегі әдістерін ... ...... объектісі радиожурналистиканың талдау (аналитикалық)
жанрлары болып табылады. ... шолу ... ... беру, әңгіме құру,
дискуссия. Мұнда алдыңғы ... ... ... ... (комментарий) беру, фактілер арасындағы логикалық байланысты
анықтауға қабілеттілігін дамыту. Сонымен ... бұл ... ... деректі-көркем публицистика жанрлары(суреттеу, очерк,
радиофельетон,композиция және т.б) ... мен тип ... ... мен құжатттану саласын біріктіру біліктілігі, сонымен қатар
осы жанрлар табиғатына сай ... ... ... ... Журналист мамандығы авторлық қызметпен ... ... ... ... ... редакциялау ерекшеліктеріне көп
көңіл бөлінеді.
Біз радиохабар тарату ... кең ... ...... ... ... студенттер түрлі жанрлармен хабар
жасау іскерлігі мен автор-жүргізуші ретінде микрофон ... ... ... қалыптастырамыз.
Оқу жұмысының формасы:
1. Топтық сабақтарды үйлестіру (лекция, ... және ... ... ... қарастыру, кәсіпқой тренинг)
2. Радиожурналист шығармашылығы мәселесі жөнінде оқытушының студентпен
жеке жұмысы.
Студенттің әдебиеттермен өзіндік жұмысы ... ... ... ... ... ... ... дайындық |
|кезеңін ескеру |
|Диалогтылық ... ... ... |
|жүйелелілігі ... ... ... |
|Когнитивті ... ... ... |
|іс-әрекеті |
| ... ... ... ... ... |
2.2 Радиохабардың тілі мен стилін оқытудың әдістемелік үлгісі.
Алдымен, біздің әдістемелік үлгіміздің ұстанымдарына тоқталайық.
Олар:
- лингвистикалық ... ... ... ... дайындық деңгейін ескеру ұстанымы;
- диалогтылық ұстанымы;
- оқыту процесін ұйымдастыру әдісінің жүйелілік ұстанымы.
Жалпы «принцип» ұғымына анықтама ... ... – оқу ... ... оқытудың стратегиясы мен тактикасын анықтайтын әдістемелік
ереже [74].
Ең бірінші лингвистикалық ерекшелікті ескеру ұстанымына келетін
болсақ, мұны екі ... ... ... ... туындайды.
Лексиканы үнемді қолдану. Түрлі лексикалық бірліктерді қолдану ауызша
сөздің қабылдануын қиындатады. Егер жазбаша сөз ... ... ... ... болса, ауызша сөзді әрбір сөзін қадағалау қажеттігі
туады. Метофора, эпитет, салыстыру, мақал - ... ... ... ... сөз ... ... ... ана тіліміздің фразеологиялық,
лексикалық байлығын игеріп, болашақ ... ... ... ... сөйлеуді ұйымдастырудың құрылымдық анықтығы. Сөз сөйлеу ақпараттық
жағынан тура, тыңдарманның назарын аударуы ... ... ... ... білу ... ... болашақ радиожурналистерге
публицистикалық жанрлардың тілі мен стилі ... ... ... ... ... ... тіл мәдениетін арттыру мәселесіне
ерекше ... ... ... ... қатар, олардың ауызша және жазбаша
жұмыстарының лексикалық, грамматикалық, синтаксистік жағынан ... ... тілі мен ... жағынан жатық әрі сауатты болуына мән ... ... ... сөз ... де ... көңіл бөлінеді. Сөз
мәдениетінің жоғары болуына қойылатын талаптарға келсек, олар:
1. сөздің жүйелі, анық, ... ... ... тілдегі орфоэпиялық, грамматикалық, лексикалық нормаларға
сай дұрыс құрылуы;
3. Сөздің қажет еткен жағдайда бейнелі, көркем болуы;
4. сөздің ... ... ... ... сай ... ... талаптар тұрғысынан қарастыру ескеріледі.
Екінші ұстаным бойынша, ... ... ... ... ... ... ... ескерілмек. Радиожурналист
тыңдарманмен нағыз байланыс орнатуға жетуі үшін амиокошонство мен ... ... ... алуы ... ... » ... ... ағайыншылдық, әдепсіз қатынас, әдейілеп бұрыс
сөйлеу, мол варваризм, жаргон сөздер және ... ... ... ... ... коммерциялық радиостанциялардан байқауға
болады. Амиокошонство себебі ... ... ... радиожүргізушінің
мәдениетінің төмен болуы, тар кәсіпқойлық, потенциалды адресаты(тыңдаушыны)
сенімсіз ... және т.б. ... ... ... ... - сол
радиостанцияның бағдарламасын немесе сол жүргізушіні тыңдаудан бас ... ... ... – тілдік формализм. Бұл термин бойынша әдеби айтылым
ережелерін асыра ... ... ... ... ескірген сөздер, сөздік
айналымдарды әдейілеп қолдану ... ... ... ... ... ... әдеби сөйлеу нормалары мен
ережелерін ұстануды талап етеді [75]. Өз пікірімізді дәлелдеу үшін бірнеше
аргументтер келтіре кетейік. ... ... ... ... ... қатаң талаптар қойылмаған. Бір тіл негізінде бірнеше диалектілер
мен үстеулер, сонымен қатар бір тілдің бірнеше варианттары ... ... ... ... ... канадалық және америкалық варианттары).
Алайда, барлық варианттар бірдей және олардың біреуін таңдау ... ... ... фонетикалық ережелерді қатаң сақтау ... ... ... ... мен ... ... ... қою ережелері
сақталуын қамтамасыз ету.
Диалогтылық ұстаным бойынша – алдымен дилогға түсе алу ... ... ... ... қарым – қатынас.Тілдік қарым –
қатынастағы диалог – адамдардың тіл арқылы өз ой – ... ... ... ... диалог үшін келесідей 3 жағдай қажет:
1) талқыланатын мәселеге байланысты екі әріптестің өз позициясын
білдіруге дайындығы ;
2) әріптесінің ... ... мен ... ... ... қарым – қатынасқа дайындық;
4) талқыланып жатқан мәселені шешуде ... ... ... ... бір ... ... берілетін сөздің диалогтылық ұстанымының өзектігі сөйлеуші
халықпен ...... ... ... ... ... ұстанымын радиода іске асыру ерекше ... ... ... ... ... ... Радиода диалог көзге
көрінбейтін ... ... ... да ... ... ол монолог түрінде диалогтың құрылымдық элементерінен
құрылған, яғни тыңдарман реакциясын еске алады. Диалог сөзіне ауызша ... ... ... Атап ... ... қысқалық, жай ғана қысқа
фразалар.
Келесі стилистикалық амалдар радиодағы сөзге диалогтық суреттеме
береді.
...... ... барысы ең алдымен, сұрақтардың сәтті құрылуы мен оған жауаптың
берілуіне байланысты. Дәл сол сұрақтарға ... ... ... ... ... ие болмақ. Жауапсыз қалған сұрақтар енқандай мәнге ие
болмастан, диалогтық ситуациядан тыс ... ... тура және ... тіл ... ... тіл ... ретінде, «Құрметті радиотыңдарман қауым, сіздермен
тілдесіп отырғаныма өте қуаныштымын » ... ... ... білу өте ... және т.б ... ... Ал жанама
тіл қатудың ерекшелігі, онда сөйлесуші өз ... ғана ... ... ... Мысалы: «Бізге ... әсерін қалдырды»
немесе «Біз ... ... ... ... ... ... ... фактіге баға беру. Сөз диалогтық
ретінде қабылдануы үшін жоспарланған факті және ... ... ...... ... ... құрылуы тиіс.
Қазіргі эфирде диалогтық хабарлардың көп түрі өтеді: жүргізуші студияға
шақырылған қонақтармен әңгімелеседі, телефон қоңырауларына жауап ... ... және ... ... ... сұхбат алады, дискуссия,
өзекті мәселелерді талқылау ... ... ... көінбейтін
аудиториямен қатысымындағы радиожурналист ролін көтереді.
Ал енді оқыту ... ... ... ... ұстанымына
келсек, ол студенттерге алдымен ... ... ... ... ... ... меңгертуді қарастырады.
Біздің радиохабардың тілі мен стилін оқытудағы әдістемелік ...... ... ... ... ... ... тұлғасы бірнеше қасиеттердің жиынтығынан тұрады. Ол бәрінен
бұрын ... ... ... ... ... ... жұмысқа қабіллетілік. Журналист кең білімді, мәдениетті адам
болуы ... ... ол тез әрі ... ... ... ... мобильділігі мен қоса
еті тірі болуы ... ... ... ... да қасиеттер, кез келген
жағдайға лайықтануы және кез ... ... ... ... ... батырлық, адамдармен араласу, тіл табысу іскерлігі,
оладың ... мен ... ... ... да ... ... ... қуанып, қайғыда сүйеу болу және т,б ... ... ... ... ... ... тақырыптар, мәтіндер болып
табылады.
Келесі кезекте радиохабардың тілі мен ... ... ... ... алғашқы кезеңі:
1. Танысу. Мұнда студенттер алдымен радиожурналист ... ... ... ... ... ... жазу, таспаны монтаждау,
құжаттардың тілдік және стильдік талдау, дыбыстық ... ... ... алу, тілдік қатысым, бақылау. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... сұхбат, репортаж) тілдік және ... оқу. ... ... ... - ... ерекшелігін ескеру,
фактілерді таңдау мен беруде кәсіби іскерліктерді қалыптастыру, ақпаратты
жину және ... ... ... ... ... ... Бұл ... танысу кезеңінде қалыптасқан іскерліктер
негізінде радиожурналистиканың түрлі жанрларында, хабардың тілдік ... ... ... ... мәтін дайындау, микрофон алдында
сауатты сөйлей алу біліктілігін қалыптастырылады.
3. Тәжірбие. Екі кезең бойынша ... ... мен ... ... түрлі жанрларда хабардың дұрыс стилін қолданып,
радиохабар ... мен оны ... беру ... ... ... қарай тәжірбиеде пайдалану іске асырылады.
Осы үш ... ... соң ... ... ... ... бекітіледі. Біз қарастырған жаттығулар жүйесі түрлі тақырыптарды
қамтиды:
Тақырып: Дыбыс жазу – «бейнелеуші шулар» сюжеті.
Жаттығулар:
1. «Бейнелеуші ... ... ... ... яғни сөзсіз
документалды – дыбыс фрагменттерін даярлау.
2. Дайындалған сценарийге шулар іріктеу, іздеу, жазу. Сюжетті студент ... оқу ... ... операторының басшылығымен
монтаж жасайды. Материалдың ұзақтығы – 5 минут.
Тақырып: Ақпарат ... ... ... қызмет). Ақпарттық
жанрлар тобының тіл мен стильдік сипаттамасы.
Жаттығулар:
1. Оқытушы ұсынған материал бойынша ... ... ... ақпараттық шығарылымды беттеу (бір күндік ақпараттық агенттіктер
материалдары бойынша)
Тақырып: Микрофон алдында сөйлеу.
Жаттығулар:
1. ... ... ... ... ... ... жанрында публицистикалық стильде материалды дайындау
және сөзді жазу.
Тақырып: Сұхбат. Сұхбат ақпарат алудың журналистік әдісі ретінде.
Жаттығулар:
1. Жедел де ... ... ... және ... (5 ... ... үшін оқу ... пайдаланылады. Сонымен бірге,
іскерлік ойын - ақпарттағы типтік ... ... ... ...... жанр ... Әдебиеттерді шолу. Бақылау
ақпарат алудың журналистік тәсілі ретінде. Әдеби стильдің радиорепортаждағы
ролі.
Жаттығулар:
1. ... ... ... ... ... ... ... уақытымен тура сәйкес келеді. – 5
минут)
2. Үлдірді ... ... ... және ... (4 минут)
Тапсырманы орындау үшін студентке ... ... ... және ... жазатын студиялық құрал – жабдықтар пайдалануға
беріледі.
Тақырып: Радиожурналистиканың аналитикалық ... ... ... ... ( ... Стильдің жеке тұлғалық мәселесі.
Жаттығулар:
1. Өзекті тақырыпқа комментарий дайындау және жазу. (3 минуттық)
2. Радиодискуссияның сценарийлік жоспарын дайындау.
3. Радиодискуссия ... ... ... ... редактордың
қатысуы (15 минут)
Тақырып: Радиожурналистиканың документальдық – көркем жанрлары: зарисовка,
радиоочерк, радиокомпозиция, радиофельетон. Тіл(сөз, стиль, шулар, әуен) ... ... ...... документальдық – көркем
жанрларының бейнелеуші ... Осы топ ... ... ... пікір жазу. (3-4 бет)
2. Осы жанрларда өз бетінше шығарма жазу.
Тақырып: Радиохабарды редакциялау. Радиохабар құрылымымен жұмыс, тіл ... - ... ... ... жұмыс – дыбыстық редакциялау.
Жаттығулар:
1. Радиохабар материалын берілген мәтінді ... ... ... ...... мәтінін радиохабарға редакциялап дайындау.
3. Радиохабарға тән іскерліктер мен дағдыларды қалыптастыруда оның
тілі мен стилін қолдану әдістемесінің сипаттамасы
Негізінен ... тілі мен ... ... әдістемесінде шетелдік
ғалымдардың немесе мамандардың ... ... өте ... ... ... радио желілері өте ертеден қалыптасты, әрі бұл
салада маңызды зерттеулер ... ... ... ... ... болсын оқыту әдістемесі жоғары деңгейде қалыптасқан. Ендеше,
солардың бағыттарынан үлгі алу ... ... ... ... ... ... мынадай көзқарасты қолдау керек. Бейнелеуші сөз
егер өзінің табиғи элементтері қоса берілетін ... оны ... ... ... бұл жеке оймен, әсерлермен және ... ... ... радионың коммуникатор ретіндегі өзгешелігі оның аудиторияға ықпалы
ерекше. Осыған байланысты ... ... ... ... ... де бар. ... ... аудиторияның мүдделерін негізге
ала отырып, хабарламаны ой елегінен өткізіп алуы ... Бұл ... ... ... ... ... ... өз түсінігінен жоғары
көтеріліп, үлкен мәселе қоюына мүмкіндік алады.
Жалпы, радиохабар дайындауға тән ... мен ... ... екі ... бөліп қарастырған жөн. Бірінші кезеңде
студентті радиожурналистиканың ... ... ... ... дыбысты көшіру, пленкамен ... ... ... оқу, ... ... ... ... ауызекі
сөйлеу, микрофонды қолдану және жалпы ... ... ... ... ... ... ... жинауды, оны өңдеуді, жанр элементтерін
жасауды, сөйлеу тілі мен стилінің ... бар ... ... халықтың бейнелі тіркестерін қолдануды, ... ... оның ... ... ... ... жалпылама
тыңдаушының алдында еркін сөйлеу әдісін жаттығулар жүйесімен сабақ
барысында жаттықтырып, оны ... ... ... бекіту үйретілмек.
Сонымен мұндай оқыту әдістемесі Қазақстанда радиохабарының дамуының
жаңа кезеңінде өзіне ғана тән ерекше бейнелеуші құралдарымен, жанрлары ... ... ... ... қоса, журналистиканың жаңа түрін
қалыптастыруда аса маңызды роль ... ... ... тұлғасын қалыптастыруда негізгі
міндеттердің бірі - ... ... ... қалыптастыру. Осы тұрғыда
әдістемелік мәдениеті ұғымына тоқталайық.
Журналистің әдістемелік мәдениеті өзара тығыз байланысқан мынадай төрт
білім саласы мен ... ... Олар - ... ... ... ... ... әдістеме, эмпирикалық мәліметтерді ... және ... ... ... әдістемелік негізі
[75].
Бұл жүйені схема түрінде беретін болсақ:
Журналистің әдістемелік мәдениетінің негізін әлеуметтік танымның ... ... Оның ... - журналист ұстанған әлеуметтік философия,
яғни қоғамның дамуы мен қызмет етуіне негіз болатын заңдарды ойлау ... ... ... қатар, қоғамдық тура ғылым: экономика,
саясаттану, басқару ... заң ... ... ... ... ... ... теориясы, логика, әлеуметтану және ... ... ... және өнер ... ... ... ... ерекшелігі, ол Бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... мен ... белгілі бір өмір саласының
маманы болуы шарт. Болашақ маманның қажетті ... ... ... ... қабілетсіздігі оны қате ақпарат беруімен
қоймай, аудиторияны адастыруға әкеліп соғады.
Екінші журналистің әдістемелік мәдениетінің құрамдас ...... ... ... ... ақпарат құралдарының бір саласы
ретіндегі журналистикалық білім ... ... ... ... қолдану
журналистке шығармашылық ізденіс береді. Жекелеп айтсақ, публицистика
ерекшелігін білу тарихи және ... ... ... жүйелілік,
тәжірбиелік таным принциптерін қолдану ерекшеліктерін анықтайды.
Әдістемелік мәдениеттің үшінші саласы – ... ... ... ... әдістері. Бұл әдістер жиынтығына келесі іскерліктер мен
дағдылар жатады. Олар: бақылауды ... ... салу ... ... ... ... оқу (ресми, жеке және т.б) қажет болған
жағдайда ... ... ... ... ... Ақпарат жинау
әдістерін меңгеруге архивте және кітапханада жұмыс ... ... ... ... жариялағанда сенімділік ретінде алынған мәліметтерді
құжаттау іскерліктері кіреді.
Журналист хабарлаған әрбір құжат факт ... ... ... шын ... ... оқиға және тексеруді талап ... ... ... факт ... ... ... негізгі рөл
атқаратын мәліметтер саналады.
Журналистің әдістемелік мәдениетінің соңғы төртінші саласы – ... ... және ... ... ... ... ... жалпы тұжырымдамалар құру, интерпретация әдістері жатады.
Интерпретация әдісіне ... ... ... ... ... ... ... олардың маңызын суреттеу, белгілі бір фактіге
өз бағасын ... сол ... ... ... ... жатады. [75]
Журналистік - публицистикалық іс - әрекет әдістеме саласындағы
теориялық ... ... ... құру ... ... ие болады. Әрине, публицистикалық шығарма ол – ... ... ... мәтіні.
Журналистің шығармашылық іс-әрекетінің жетелеуші мотиві, стимулы
бірнеше факторлар болуы ... Олар – ... ... ... сұрақ, қызықтырған тақырып және т.б.
Радиохабардың тілі мен стилін оқу нәтижесінде қалыптасатын білім,
іскерліктер мен ... ... ... ... ЖОО-ның | Радиохабардың тілі мен стилін оқу нәтижесінде ... ... ... ... мен ... ... ... | |
| | ... ... ... шешуде редакциялық іс-әрекет |
|саласы бойынша |пен ... ... ... ... білімді | ... ... ... және ... ... ... |
| | |
| | |
| ... ... ... ... |
| ... жұмыс дағдыларын қалыптастырады; |
| | |
| ... ... ... әдістерін игереді – |
|2.Меңгерген білімді |таспаға дыбыс жазу, үлдірді монтаждау, құжаттарды ... ... оқу, сөз ... яғни ... тілі мен ... |
|тәжірбиеде бекіту |түрлері бойынша, бақылау, сонымен қатар, |
| ... ... ... |
| ... ... ... және т.б) |
| | |
| ... ... және ... ... ... |
| ... |
| | |
| ... аналитикалық жанрларын оқиды |
| ... ... ... ... |
| | |
| ... жасау, фактілердің арасындағы логикалық |
| ... табу және ... ой ... |
| ... ... |
| | |
| ... ... ... |
| ... ... ... алдында |
| ... ... ... қалыптастырады, |
| | |
| ... ... ... тіл мен ... қолданып, |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... тілі мен ... оқыту барысында
қалыптасатын тәжірбиелік іскерліктерге тоқталатын болсақ, ... ... және ... журналистердің бірнеше тәжірбиелік
кеңестерді қарастыралық:
- ақпарат жинау,
- эфирден беру,
- сұхбат ұйымдастыру,
- жаңалықтардың дәлдігі тексеру.
Мұндай ... жаңа өрім жас ... мен осы ... ... ... іске аспақ. Осы арқылы олар тек ... ... ... ... ... ... Ол үшін ең алдымен бірнеше әдістерді
меңгеру қажеттілігі туындайды. Атап айтсақ:
Жаңалықтар алу және тарату әдістері.
Әр ... ... ... жүйесі бір бірінен өзінше бөлек ерекшеленеді.
Алайда олар Бұқаралық ақпарат құралдарында көптеген негізгі ... Ел ... және ... ... ... ... және мәтін
беру әдістемесі (әсіресе, ақпараттық агенттіктерде), сонымен қатар ... ... ... сай ... ... ... ұжымға, жаңалықтардың
жасауға қатысушы журналистер мақсат етіп ұстауы тиіс. Басқаша айтқанда,
мамандар, радио ... ... ... - журналистер, жүргізушілер,
редакторлар, дыбыстық режиссерлер бір ... ... ... стильде
жұмыс жасауы тиіс.
Әдетте, түрлі радио толқынында берілетін бағдарламалар легі түрлі
стильде ... ... Олар ... ... ... ... типіне байланысты ерекшеленеді.
Әрбір ақпаратпен жұмыс жасайтын журналист аса ... үш ... ... жөн. Олар :
1. Журналист - Аудитория
2. ... - ... ... ... өзара тығыз қарым – ... ... ... ... ол- ... ал тыңдармансыз радиохабардың болуы мүмкін
емес. Радиожурналист қажетті, нақты, толы, шынайы ... ... ... жеткізуімен тыңдарманға қызмет етеді.Сондықтан жаңалықтар легі
тыңдарманға өзекті де ... ... ... ... ... ... хабар дайындау барысында кездестіретін
тақырыптар легіне тоқталатын болсақ:
Тақырыптар:
Ақпараттардың ... ... ... ... ... ... өрттер, тауда немесе ... ... және т.б, яғни ... ... адам ... ... ... жаңалыққа арналған тақырып бар .
Жергілікті және мемлекеттік билік. Сөз ең алдымен, бүкіл елге ... ... ... туралы болмақ. Алайда журналистер
үкіметке және де билік басындағыларға жарнама жасамай, халыққа ... ... ... жөн.
Құрылыс. Жол жөндеу, демалыс орындарының, ... ... , ... ... және т . б ... және ... Олар - ойлардың күресі немесе көшедегі қақтығыстар
болуы мүмкін. Қоғамдағы ... ... өз ... мен қарсыластары
болады. Екі жақтың дәлелдерін ( аргументы) талқылауға шығарып, сол мәселе
жөнінде аудиторияның өзіндік пікірін ... ... ... ... ... Белгілі бір сұрақ төңірегінде өзіндік пікірі қалыптасқан
адамдар өз пікірін білдіруге топқа бірігеді. Олар сол ... жақ ... ... ... ... ... топтар жаңалықтар көзі болып табылады.
Өнеркәсіп және кәсіпкерлік. Жұмыс бастылық адамдардың көпшілік өмірінде
негізгі фактор болып ... сол ... ... ... ... Жұмыс орнының көбеюі немесе ... ... ... бола
алады.
Денсаулық сақтау. Мұнда ... ... ... ... ... қан ... мәселесі, дәрігерлік ... ... ... , туу , ... және т. б . ... ... қызығушылығы. Қарапайым адамның басынан өткен ... ол ... ... ... жүлдесі, жеке қайғысы немесе жетістікке жетуі болуы
рахиохабардың ... ... ... ... ... Кино ... ... отбасы мүшесінің немесе белгілі
саясаткердің келуі және сұхбат ... ... ... ... ... Спорттық нәтижелер және ондағы жетістіктер.
Маусымдық жаңалықтар. Жаңа жыл тойлау, туристік маусым, ... ауа ... ... ... ... ... ... төмендеуі немесе жоғарылау
тенденциялары.
Ауа райы және саяхат. Бұлар өмір сүру салтына әсер ... ... ... ... ... құралдары (әсіресе, радиостанция) ауа
– райы жайлы жаңа өзекті ... беру ... ... ... ... әлемінен жағымды жаңалықтар, мысалы, Пекин ... ... ... ... ... ... үлкен қызығушылық туғызады. Бұл
ақпаратпен жаңалықтар легін аяқтауға болады.
Осы орайда, мұндай тақырыптар легімен хабар дайындауда радиожурналистер ... ... ... ... ... туындайды. Соның маңыздыларының
бірі - ақпарат жинау және жазу.
Ақпарат жинау және жазу журналист жұмысындағы негізгі әдістердің ... ... ... ... және ... ... ... келетін
болсақ, мұнда бірнеше ережелерді сақтаған жөн.Олар:
Негізгіні есте ұстаған жөн. Ол дегеніміз - алты ... ... ... сақтау: кім, қашан, қайда, неге және ... . ... ең ... бір ... ... ... ... сұрақтардың бір
немесе екеуіне жауап беруді ұмытып кетіп ... ... ... ... ... – ең ... бұл ... дәптерге арасынан
көп орын қалдырып жазып барған жөн. Сұхбат немесе ... ... ... ... бәріне жауаптар алынды ма көріп шығу тиіс.
«Сабыр түбі сары алтын ». Бұл ... сөз ... ... ... ... ... ... нағыз кәсіби тұрғыдан ақпарат
көзіне сұрақ қойып оны тыңдай білу ... ... ... ... ... ... келу ... әдепке жатпайды. Алдын
ала сұрақтар ... ... ... ... ... ... аты –
жөндерін біліп, дұрыс атаған жөн.
Жазу. Журналистер қарапайым стенография стандарттарын білуі ... ... жиі ... және ұзақ ... ... өзіндік қысқарту жүйесін
құру. Жиі дәптерге ... ... ... әңгімелесуші өзін
ыңғайсыз сезінеді. Ол жылдам әрі қысқа жазу ... ... ... ... Өз жазбаңызға жаргон сөздер енгізуден ... ... ... ... белгілі бір ортада қолданылатын ... сөз ... ... ... сөздер. Әңгімені жандандырантын бояу бөлшектерін сақтауға ... ... тіл мен ... ... ұстанатын қағидалар:
1. Тақырыпты анықтап,оны ұстаныңыз. Қандай сұрақтарға ... беру ... ... ала ... тиіс .
2. ... сөз тіркесі немесе сөйлем жазғаннан кейін оған ... ... ... және де ... ... мазмұны сізге
толық түсінікті болуын ескеріңіз. Жазғаныңыз ойланған ойды ... ... ма?, ... ... ақпаратты толыққанды жеткізе алдыңыз ба?
деген сұрақтарға жауап бере алуы тиіс.
3. Тыңдарманға мекеме атын ... ... ... ... ма әлде
қосымша түсіндірмелер қажеттігіне көз ... Ұзақ ... ... да нұсқа сөйлемдермен алмастырыңыз. Қысқа
сөйлемдер тыңдарманды жалықтырмай ақпаратты нақты жеткізуге ... ... ... Олар баяндау мазмұнын қызықты ... ... ... ... ... ... тырысыңыз. Хабар
баяндауда адамдардың ... ... ... ... келтіріңіздер.
6. Хабарды жалпыдан жекеге құрыңыз.
7. Өзіңізді тыңдарманның орнына бір ... ... ... ... ... «Өміріме тигізер пайдасы не?» деген сұрақтарға жауап ... ... ... бір ғана ... ұстаныңыз. Ауызша стильді жиі
қолданбаңыз.
9. ... ... ... ... ... ... терминдер мен
жаргондар хабарды тыңдарманмен қабылдауға қиындық туғызады.
10. Нақты сөз әрқашанда абстрактылы сөздерден жақсырақ .
11. Негізгі етістіктерді қолданыңыз.
12. Мәліметтерді ... тура ... ( “ол ... ...... " ол таксимен барды " немесе " ол пойызбен барды " ... ... ... ... ... ... ... етіңіз, сөздерді, сөз
тіркестерін бірнеше рет ... ... бұл ... ... ... Қажетсіз, артық сөздерді қысқартыңыз.
15. Әдетте ақпарат бірінші жақта жазылмайды. Бірінші ... ... ... ... ... және «мені» есімдіктерін жиі
қолданбауға тырысыңыз.
16. ... ... ... ... сақтаңыз.
17. Тақырыптан тақырыпқа асықпай жайменен өтіңіз.
Лид (Lead)
Лид неліктен маңызды деген сұраққа келсек, Дон Фрей, белгілі ... ... бұл ... ... ... " Лид ... назарын аударады, мәтіннің
қалған бөлігін қалай оқу ... ... ... береді".[71] Журналист
Джон Макфи: « Лид – оқиғаны жарыққа шығаратын шырақ» ... ... ... қарай «Тыңдарман ақпаратты тыңдау керек не керек еместігін анықтауға
бірнеше секунд ... Егер ... лиді ... назарын аудармаса,
онда сол ақпаратты жазған журналист еңбегі зая ... ... сөз » ... ... ... лид құру іскерлігін ... ... ... ... ... екі ... болады: түзу (қатты) және жанама
(жеңіл). Негізінде түзу лидтер жаңалықтар ... ... ... – очерктерде орын алады. Лидтің басқа ... де бар. ... төл сөз, бір сөз, ... ... «Wall Street ... ... жарияланып әйгілі болды). Бұл түрлердің бәрі жаман емес алайда оларды
сирек қолданған жөн.
Келесі кезекте ... ... ... ... ... жауап беріп көрелік.
Оқиғаны баяндамас бұрын ... ... ала ... сол ... лидін
қалай құратыныңызды алдын ала ойластырыңыз. Осы ретте ағылшын журналистері
тәжірбиесіне сүйенсек, олар 5 W ... ... ... W ... Бес сұрақтар тізбегінен құралады. Олар: ( What , Where ... , Who , Why ). Осы ... ... лид ... ... ... Лид - ... келісім ",- дейді Дон Мюррей, мәтін жазу ... " ... ... ... ... ... жазу. Қысқа лид оқырманды ... ... 35 ... ... лид өте ұзақ ... ... лид мәтіні одан аспауы тиіс.
Жоғарыда атап айтқандай келесі ретте, сұхбат алу әдісіне ... ... алу ... ... ... ... өте ... зерттеумен қатар әңгімелесушіні
дұрыс бағыттау қажет. ... ... ... ... ... ... ... таңдау әрқашан мүмкін емес. Кейде сұхбат
беруші өз ойын толық айта ... ... ... ... ... дайын болғаныңыз жөн!
Сұхбаттың анықтығы үшін зерттеу жүргізу аса маңызды. Сұхбат ... ... ол ұзақ және ... болуға тиісті емес (әсіресе ... ... ... ... ... ... Ақпарат беретін адам қызметі маңызды емес. Ақпарат
беруге ... ... ... журналист бақылауы тиіс. Сұхбатты
қалай өткізу, қандай жағдайда (шулы орында ... ... ... зал ... ... ... ... болады, және , ең маңызды не,
алдымен сұхбат өткізу жоспарын және сұрақтардың тізімін өңдеу іскерліктері
қалыптасуы ... ... осы ... ... ... ... кезекте радиожурналитсиканың түрлі жанрларын қамти отырып, ... ... ... ... ең ... жақтарының бірі оның жанрлары.
Дәл жанрларда хабардың мазмұны, ... ... ... ... ... ... ... амалдары мен тыңдарманға әсер ету
құралдары ... ... ...... ... Ю.А., ... П.С.,
Ружников В.Н радиожанрлардың қалыптасу кезеңдерін, олардың радиохабар беру
барысында дамуын қарастырған.
Радиожурналист жұмысының негізгі әдістері – дыбысты ... ... ... ... ... оқу, бақылау, тілдік қатысым,
дыбыстық әсер ету. Бұлардың ... да ... ... ... ... жылдың соңы 1930 жылдың басында радиода магниттік дыбыс жазу
пайдаланыла ... ... ... ... ... кеңестік радиохабар
таратуда нағыз төңкеріс болды », - деп ... ... П және ... [78] ... ала ... жазу ... әсіресе монтажды қолдану
шығармашылық жұмыстың аясын кеңейтті. Дыбыс жазу радиорепотаж, радиоочерк,
радиозаристовка, ... ... ... ... боуының негізі болды.
Әсіресе отызыншы ... ... ... ... ... бастады.
Радиожурналистика жанрларының жүйесі және әрбір жанр ... ... ... ... ... түрлі мәселелерді
қамтиды. Ресейлік зерттеуші Багиров Э.Г. жанрлар классификасиясы мәселесін
қарастыра отырып, 1973 жылы Венгрияда ... ... ... ... ... ... конференция тәжірбиесіне сүйенеді.
Негізгі түрлеріне ол функциональдық, пәндік – тақырыптық, ... және де ... ... ... ... ... қазіргі жанрларға біртұтас ... ... ... ... ... ... Олардың ішкі және ... ... ... ... пікірге әсер ету мақсатында қазіргі өмірдің
қажеттіліктерін көрсету;
- радиожурналистиканың қоғамдық ...... ... ... публицистикалық – шығармашылық жалпы түрімен;
- коммуникациялық каналдың жыбыстық ерекшеліктерімен,
- жанрлар қызметімен, олардың ішкі ... ... және ... әрекеттестігімен;
Осы орайда радиожурналистика үштік міндетті шешеді:
- фактілерді хабарлау;
- құбылыстарды, оқиғаларды, фактілерді бағалау, талдау жасау.
- ... ... ... ... үш ... ... үш ... құрайды:
- ақпараттық,
- талдамалы;
- деректі – көркем.
Функциональдық – пәндік белгілеріне, журналистік шығарманың ... ... ... ... ... ... жанрлар:
- ақпараттық;
- радиоотчет,радиошолу;
- ақпараттық радиосұхбат;
- ақпараттық радиорепортаж,
- ақпараттық радиокорреспонденция.
Аналитикалық жанрлар:
- Аналитикалық ... ... ... ... ... Радиопікір;
- Хат, хатқа шолу,
- Радиоәңгіме;
- Радиокомментарий,
- Радиодискуссия,
- Радиосөз;
- Журналистік тергеу жүргізу.
Деректі – көркем жанрлар:
- радиокомпозиция;
- радиоочерк;
- радиозарисовка;
- радиофельетон.
Эфирде берілу формасы ... ... ... ... радиохабар, радиорецензия,
радиошолу, радиоесеп, радиокомментарий, радиоәңгіме, радиосөз,
радиозарисовка.
- Диалогтық жанрлар. Радиоәңгіме, ... ... ... ... (мұнда хабар таратудың барлық дыбыстық
құралдары қолданылады): радиопікір, радиошолу, радиоесеп,
радиокомпозиция, ... ... ... ... ... ... ... «ұясында» нығыз бекітілмеген. Берілу
формасы да өзгеріп отырады. Кейбір ... ... ... да ... мұндай өзгеріс радиода сөз сөйдеу міндетерінің өзгеруімен
анықталады. [81]
Әрбір жанр өз ... ... ... ... белгілерге ие. Осындай
түрлі радиожанрларда хабар дайындау жас ...... ... ... ... ... дайындауға тән іскерліктер сатылы түрде қалыптасуы қажет,
яғни алдымен теориялық ... ... ... ... ... білімді
шығармашылық тәжірбиеде бекіту.
2. Қазақ топтары ... ... ... ... ... ... төрт ... (коммуникациялық,
интеллектуальды, мотивациялық және өз бетімен білім алу) кіруі тиіс.
3. Радиохабардың тілі мен ... ... ең ... ... - ... алу, ... мәдениет өкілдерімен диалог құру, яғни сұхбаттасу,
тікелей ... ... ... ... және параллелді түрде
қалыптасуы қажет.
4. Радиохабар дайындауға тән іскерліктерді қалыптастыруда ... ... ... ... олардың бір - бірінен
тілдік, ... ... ... ... қамтамасыз ету
қажет.
III тарау. Тәжірбиелік оқыту және оның нәтижелері.
Бұл тарауда осы зерттеу жұмысында ... ... ... ЖОО ... ... ... ... оның тілі мен стиліне үлкен ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
бақылап анықтауды қолға алып отырмыз.
Осыған байланысты тәжірбиелік оқыту жұмысының негізгі мақсаты – ... ... ... ... ... оның тілі мен стилін орынды,
ұтымды қолдану мәселесіне орай ... ... ... ... нәтижелілігін тексеру болып ... ... ... ... ... арқылы біз зерттеу жұмысының ғылыми болжамын ... ... орай ... ... ... ... Егер ... оқу орны қазақ топтары студенттерін радиохабардың тілі мен ... ... тілі мен ... ... ... ... ... радиохабар тілі мен стилін ... ... ... көрсетіп, жаттығулар кешенін құрсақ, онда біз радиохабар тілі мен
стилін оқыту әдістемесіне қол ... ... ... тілі мен ... ... ... (өзегі) болып табылады.
Жоғарыда айтылған ғылыми болжамды дәлелдеу мақсатында біздің
тарапымыздан жоғары оқу орны (2 ... ... ... ... оның
тілі мен стилін қолданудың әдістемелік үлгісі құрастырылды. Әдістемелік
үлгіні тексеру негізінде ... ... ... жүзеге асыру
бірнеше міндеттердің шешілуін қажет етті. Атап айтсақ:
1. Тәжірбиелік оқыту басталмас ... ... ... радиохабар
дайындау іскерліктері мен дағдылар деңгейін анықтап алу;
2. Әдістемелік үлгіні құруға қажетті ... бір ... ... ... іріктеу;
3. Өзгермелі және өзгермейтін жағдайларды анықтау;
4. Тәжірбиелі және бақылау топтарындағы студенттерге ... ... ... ... ... тақырыппен хабар дайындау, оқу материалы
көлемінің біркелкі болуы, дайындық уақытының біркелкі болуы.
5. Тәжірбиелік оқытудың көмегімен ұсынылып ... ... ... ... ... ... дейінгі және тәжірбиелік
оқытудан кейінгі алынған нәтижелерді сараптау;
6. Тілдік жоғары оқу орны (2 ... ... ... ... мен ... ... деңгейін анықтайтын бағалау
аппаратын құрастыру;
7. ... ... ... ... әдістемелік үлгіде көрсетілген
іскерліктер мен дағдылардың қалыптасу деңгейін анықтау;
Тәжірбиелік оқыту ... ... ... ... ... ... және әлем ... университетінің Халықаралық
коммуникация кафедрасының «Тележурналистика» факультетінің 2 курс
студенттерімен 2006 ... 11 ... 19 ... дейін аптасына
2 сағаттан өткізілді.
Тәжірбиелік оқытуға ... ... және ... ... ... ... іскерліктері қалыптасу деңгейін анықтау
мақсатында тәжірбиелік оқытудың бірінші кезеңі өтті. Бірінші кезеңде ... ... пәні ... ... ... ... ... және сабақ жоспарлары талданды, сонымен ... ... ... барысында студенттердің стиль түрлерін қолдану
әрекеттері бақыланды. «Радиожурналистика» пәні бойынша ... ... ... оның тілі мен ... ... мән
берілетінін білу мақсатымен мұғалімдер арасында анкета жүргізілді. ... ... ... 61% - ы ... ... ... мән бермейтіндігі, 47% - көбінесе әдеби стильге мән берілетінін,
тек 22% - қалған ... ... яғни ... ... ғылыми
стильдер элементтерін қолданады.
Сонымен қатар, тәжірбиелік оқыту барысында өзгермейтін және өзгеретін
жағдайлар анықталды.
Өзгермейтін жағдайларға
• Топтағы оқушылар саны: Тәжірбиелік ... – 10 ... ... – 10 ... Жалпы сағат саны - аптасына 4 сағаттан;
• Оқыту мерзімі - 4 ... ... - ... ... яғни ... ... тілі мен стилін оқыту процесі ұсынылып отырған модель негізінде
жүзеге асырылды. Сонымен бірге, оқу - ... ... ... болды.
Бақылау тобында оқулық қолданса (Михалкович В. Изобразительный язык средств
массовой коммуникации. – М., 1986), ... ... ...... мәтіндер қолданылды.
2 курс студенттеріне бағдарламада берілген тақырыптар шегінде талапқа
сай ... тілі мен ... сай ... ... ... ... тексеру мақсатында тапсырмалар бердік.
1. Микрофон алдында сөйлеу тезисін құрастыру.
2. Корреспонденция жанрында публицистикалық ... ... және ... ... ... байланысты студенттер кішігірім мәтіндер жазуы тиіс
болды. Өкінішке орай, екі топ ... ... ... ... қалыптаспаған. Дәлірек айтсақ, ... ... ынта ... ... ... ынталылық әсіресе жақсы оқитын
студенттер тарапыннан болды.
Сaндық көрсеткішті анықтау үшін Э.А.Штульман ... ... ... ... R – ... пен дағдының қалыптасқан деңгейі (пайыздық көрсеткіш
бойынша) ; r – дұрыс жауаптар саны, ал n – ... ... ... ... ... ... ... түрінде көрсетсек:
1- кесте
|Реті |Топтар |Студенттер ... ... пен |
| | ... |жауаптар |дағдының % - те |
| | | | ... ... ... |10 |60 |40 % |
| |топ | | | ... ... ... |61 |40.6 % ... кестеден көріп отырғанымыздай 2 курста әлі ... ... ... ... ... байқағанымыз, студенттер тіл
мен стильді радиохабардың негізгі құралы ретінде танып білмеуінде. Осыған
байланысты біз ұсынып отырған әдістеме, яғни ... ... үшін ... ... хабарлардың қаңқасы болып келетін әдеби тіл, ... ... ең ... студенттің шығармашылық жағынан дамуын
қамтамасыз етеді.
Тәжірбиелік оқытудың екінші кезеңінде біз оқыту ... ... ... ... ... ... тақырып бойынша тілдік
материалды дағдыландыруға және дамытуға, осы тілдік материал негізінде
қажетті тіл, стиль ... ... және сол ... ... ... мен ... ... арналған түрлі жаттығулар
кешенін ұйымдастырдық. Жоғары ... ... сөз ... ... ... ... тақырып соңында сұхбат жүргізу
өткізілді. Сұхбатты жүргізу үшін ... ... ... ... алдын ала рөлдерге бөлінді. Әр студент қолына қажетті тілдік
материалы бар ... ... ... нәтижесі қанағаттанарлықтай болды. Студенттердің диалогтық
қарым - ... түсу ... ... ... Тақырып бойынша
берілген тілдік материал орнымен қолданылды. Студенттер жауаптары саны және
сапасы ... ... ... ... тағы бір айта ... ... сұхбат
барысында студенттер өздерін бос сезінді. ... ... ... де ынтасы артты. Бұл көрсеткіштерді кесте түрінде көрсететін
болсақ:
2 – кесте
|Реті ... ... ... ... пен |
| | ... ... ... % - те |
| | | | ... ... ... |10 |118 |78,6 % |
| |топ | | | ... ... топ|10 |80 |53 % ... орай ... ... ... ... ... ... дәлелденіп, радиохабар дайындауда, оның тілі мен стиліне ерекше мән
беру, студенттердің радиохабар дайындаудағы іскерліктерін сатылы түрде және
толық меңгерулерін қамтамасыз ... ... ... ... Тіл ... қолдану мәселесі тек сұхбат жасау барысымен ғана шектеліп ... ... ... ... ... дайындауға үйретуде
өзінің тиімді нәтижелерін береді деген үміттеміз.
Үшінші тарау бойынша қорытынды
1. Тәжірбиелік ... ... ... ... радиохабар
дайындауда, оның тілі мен стилін ... ... ... ... ... асуы керек деген тұжырымды ұстандық.
2. Тіл, стильді оқыту қажетті тілдік материалды меңгеріп, ... ... ... ... іске ... ... тілдік материалды меңгеру, сөздік қорды байыту арқылы мәтін
жазу барысының қалыптасып жетілуі арнайы ... ... ... ... Тіл, ... оқытуда рөлдік ойындарды қолдану ... ... ... ... кезеңдерінің біріне жатады.
Мұндай кезеңдерде студенттерде жоғарғы деңгейдегі диалогқа түсе ... ... ... ... ... ... оқу ... радиохабардың тілі мен
стилін оқытуда жаттығулар кешенін қолдану жемісті ... көз ... ... ... ... ... оқу ... қазақ тобы
студенттеріне радиохабар дайындауда, хабардың мәні мен ... ... ... ... тілі мен ... оқыту мәселесіне
арналды. Бұл зерттеу жұмысында біздің алға қойған ...... оқу орны ... ... дайындау іскерліктерін
қалыптастыруда оның тілі мен стилінің психологиялық, ... ... ... ... әлі де ... негізгі әрекет
болып табылатын, студенттердің өзіндік ізденуіне деген мотивациясын
жоғарылатып, ... ... ... ... ... хабардың
негізгі құралы, өзегі, мәні мен маңызы болып ... – тіл, ... ... оны ... ... ... қалыптастыруда
қолдану әдістемесін жасау болып табылады.
Тікелей эфирді жүргізу, аудиториямен қарым – қатынас орнату, сауатты,
мәдени сөз ... ... ... ... ... радиохабар тіл,
стилінің психологиялық, лингвистикалық сипаттамасы зерттеу жұмысының
теориялық негізін ... тілі мен ... ... ... ... ... және ... мәтінін құрастыру механизмдерін білу бұл үрдістерді көрнекі түрде
көрсетіп қана қоймай, сонымен қатар ... ...... ... жолдарды, бағыттарды болжауға көмектеседі. А.А.Леоньтевтің пікірімен
келісе отырып біз радиода аудиторияға ... әсер ... білу ... яғни ақпараттандыру, оқыту, іскерліктер мен дағдылар арқылы, мотив
және қажеттілік аясын анықтауға себін тигізеді деп ойлаймыз.
Қазақ топтарында оқытылатын радиохабардың ... тән ... ... тілдің мазмұндылығы, коммуникативтілігі,
эмоционалдығы, ақпараттылығы, белгілі бір интонацияға сай болуы, сөйлеуге
бір немесе бірнеше адамдардың қатысуы, яғни ...... ... және т.б ... ... ... зерттеу тақырыбымызда маңызды болып келетін ... ... ... сөз ... Әр хабардың жанрына сәйкес өзіндік стилі
болатынын, соған сәйкес радиожурналист стилі қалыптасатынын, сонымен қатар
тыңдарманмен интерактивті түрде ...... түсу ... ... ... ...... барысында студенттер тек ақпарат
алмасып қана қоймайды, сонымен қатар ... ... ... ... отырып, өзіндік қоғамдық пікір қалыптастырады.
Сондықтан тыңдарманмен қарым – ... ... ... ... ... ... және ... көрініс береді.
Радиохабар дайындауға тән іскерліктер көлемін анықтау, осы іскерліктер
мен ... ... ... ... орнымен қолдану, радиохабардың
тілі мен стиліне сатылай оқытуды іске асыруда бірнеше қағидаларды ... ... ... ... бөлімі арналады. Хабар дайындауға
қажетті іскерліктерді қалыптастыру жүйелі ... ... ... ... ... ... отырып, хабардың тілі мен стиліне негізделген
әдістемелік үлгі ... ... ... ... ... ... тексеру, ғылыми болжамымызды растау мақсатында 2 курс
студенттерімен тәжірбиелік оқыту жұмысы ... ... ... ... ... алдымен оның тілі мен стиліне үйрету
өзінің күткен нәтижелерін беретініне, әдеби тіл, ... ... ... сапасын арттырып, тыңдарман жүрегінен орын ... ... ... ... жұмысымыздың мақсаты –
студенттерде ... тілі мен ... тән ... ... негіздері айқындалды және де хабардың тілі мен
стилін ескеріп, радиохабар дайындау әдістемесін беру, яғни ... ... ... ... С. Язык ... М., ... Зарва М. Слово в эфире. 2-е издание. М., 1977
3. Зарва М. Произношение в ... и ... ... М., ... ... В. О языке радио и телепередач. М., 1960
5. Ружников В.Н. Основы радиовещания. ... ... М., ... ... Ю. ... слово. М., 1959
7. Андронников И.Л. Слово написанное и сказанное//Я хочу рассказать Вам.
Изд. 2-е., доп. М., 1965
8. Пустовойт П.Г. ... ... ... М., ... Байтұрсынов А.Әдебиет танытқыш. А, Жазушы, 1989, 141б
10. Жұмалиев Қ. ... - өнер ... ... ... 1966., б.26
11. Шнейдер А. Об ораторском ... М., ... ... Б. Язык и ... СМИ и ... М., 1980
13. Фриш А. Как писать для радио и ... – М., ... ... Л. О ... ... М., 1967
15. Толмачев А. О языке радиопередач. М., 1967
16. ... Э. Как ... для ... М., ... ... Д.Н. Язык и ... масссовой информации и пропаганды.
18. Михалкович В. Изобразительный язык средств массовой ... ... ... П. ... ... ... М., 1992
20. Гуляев К. Об искусстве устной ... м., ... ... В. ... ... ... Любосветов Д. По ... ... О ... творчества
радиожурналиста. М., 1979
23. Гаймакова Б. Основы риторики. М., ... ... Н.И. ... ...... словарь. М., 1970
25. Шерчова Г. Эхо слова. М., 1986
26. Рахманова Л. Многозначность слова. М., ... ... Н.В., ... О.П. ... ... ... ... А. Заповедное слово. М., 1975
29. Гаймакова Б.Д. ... М.П. ... С.К ... ... М., ... Сағымбеков Р. Алматыдан сөйлеп тұрмыз. Алма - Ата, 1974
31. Солилова З. ... речи и ... ... М., ... Барманкулов М.К. Жанры печати, радиовещания и телевидения. Алматы.
1974, 31-бет.
33. Леоньтев А. Язык, речь, речевая ... М., ... ... Ю. ... ... Микрофон. М., 1974
35. Лингвистический энциклопедический словарь – Под ред. В.Н. ... 1990 с. ... ... Б.Н. ... ... ... М., 1988, с. ... Ярошенко В. Информационные жанры радиожурналистики. М., ... ... Н. ... ... ... университеті, 1999.183 б
39. Большой толковый словарь иностранных слов. 1 том. Ростов на Дону:
Феникс, 1995. 75 ... ... Н.В., ... О.П. ... ... 1996.44с.
41. Введенская Л.А. Павлова Л.Г. Культура и искусство речи. ... ... ... 1996. 381 ... Лазутина А. Профессиональная этика журналиста .М., 1999 85с.
43. Байтұрсынов. А. ... ... ... , 1989 . ... Леоньтев А. Психология общения. Тарту, 1974
45. Прение Е. Журналистский текст как система ... ... ... Рощин С.К. Психология и журналистика М.,1989, с. 36-52.
47. ... Я. ... о ... ... Минск, 1990
48. Богомолова Н.Н. Массовое коммуникация и общение М., 1988
49. Свитич. Л.Г. ... ... ... ... М., Аспект
Пресс., с 58-59, c 103-105.
50. Омашев Н.Радиожурналистика. ... А., ... 2005 ... ... Л.А. ... в общении: социально – психологический
тренинг. М., 1989
52. Свитич Л.Г., Ширяева А.А Журналистское образование: взгляд ... ... ... М.В. ... особенности информационных жанров
РВ. М., 1987
54. Смыслов В. Восприятие речевого сообщения М., 1991
55. Кривин Л. Радиовещание В США М., ... ... Г. ... вкус эпохи. М., 1994
57. Каменская О. Текст и коммуникация М., ... ... М. ... текста в журналистике. – М., 1986)
59. Розенталь Д.Э. Разбор практики. – Советское телевидение и ... ... ... Н. ... радиожурналистикасы. Алматы., 1992, 157б
61. Тхагушев И.Н. ... и ее ...... – М., 1984, ... ... Т. Адам. Қоғам. Сатира. – Алматы, 1980, 60-бет
63. Летунов Ю.А. О развитии документальной жанров. – М., 1966, 37-бет.
64. ... Э. ... В. ... радиожурналистики. М., 1984
65. Ученова В.В. Беседы о радиожурналистике. – М.: 1978, 51-бет
66. Триккель И.А. Специфика ... ее ... ... ... 11-12 ... ... ... 2003 №301 c.2
68. Михайлов С.А. Журналистика Великобритании. – СПб, 2004, 448с
69. Омашев. Н. ... ... Оқу ... – А, 1983 ... ... Ю.М пропаганда за фасадом новостей. М,1976, с-16
71. The BBC News Styleguide by John Allen. 2006.
72. ... С.А. ... ... М., ... Ярошенко В.Н. Информационные жанры радиожурналистики.
74. Кунанбаева С.С. современное иноязычное образование: методология ... А., ... ... Е.П. Введение в теорию журналистики. Учебное пособие. М.,
Изд – во «РИП ... 2-е ... ... Л. ... и ... Л., 1962
77. Барманкулов М. Сравнительный анализ жанров. Алма - Ата, 1975
78. ... П.С., ... В.Н ... радиовещание: Страницы и
истории// М., Искусство. 1976 - с. ... ... Э.Г. ... ... телевидения // М, Искусство.- 1978 – с ... ... В.В. ... о ... – М.: 1978, 51-бет
81. Каган М. ... ... // Л., 1972. – С – ... ... Э.А. ... ... в ... методов
исследования. Воронеж. Изд – во Воронежского Университета., 1976
83. Дейк Т.А., ... ... ... М., ... Богомолова Н.Н. Социальная психология печати, радио и телевидения.
М., 1991
85. Мастерство ... под. Ред. ... В.М. ... М., 1977
86. Моргунов Б.Г. Законы звучащей речи. М., 1986
87. ... А. ... ... Семь бесед о ремесле. М., 1975
88. Сенкеевич М.П. Культура ...... ... М., «Высшая
школа», 1997
89. Barnow E. Mass communication. – N.Y., Toronto, 1956
90. Bogardus E.S. The making of Public opinion. – N.Y.., ... Cook T. ... with the News. The News Media as ... – Chicago, ... Ferguson D.L., Patten J. Journalism today! An ...... Mayeux P.E. ... News. Writing & Reporting. – Chicago, 1996.
94. Hess S. News and Newsmaking. – Washington, ... Hillard R.L. Writing for ... Radio and New Media. CA, ... Sternberg R.J. Thinking styles. ... ... ... ... интерпретациялау әдістемесі және қорытынды шығару
Эмпирикалық мәліметтерді жинау әдістемесі
Әлеуметтік танымның жалпы әдістемесі
Жалпы журналистік ... ... ... ... ... ... оқу, мәтіннің тілі мен стилімен ... ... ... ... ... ... тіл, ... түрлерін қолданып хабар дайындау
Радиохабар дайындау-
да, оның тілі, стилін қолдану біліктілігін қалыптастыру
Тәжірбие
Жаттығулар
жүйесі
Танысу
Оқыту сатылары

Пән: Автоматтандыру, Техника
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Радиодискурсының тілдік ерекшелігі мен стильдік құралдары49 бет
Кристаллдағы жүйелер. Жобалау және дамыту106 бет
Радиохабар таратудың міндеттері30 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Көркем әдебиет стиліндегі фигуралар36 бет
Мектеп оқушыларының үлгермеуіне мұғалімнің қарым- қатынас стилінің әсері49 бет
Мектепке дейіңгі балалардың құрдастармен қарым-қатынасына ата - аналардың тәрбие стилінің әсерін зерттеу40 бет
Оқушылардың әлеуметтік-психологиялық климатына оқытушылардың педагогикалық қарым-қатынас стилінің әсері38 бет
Ресми немесе іс қағаздар стилінің ерекшелігі9 бет
Фольклер стиліндегі жаңа ағым бағытындағы киімді жобалау30 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь