Экономикалық теория туралы

КІРІСПЕ

I ТАРАУ. ЖАЛПЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ.

1.1. Экономикалық теорияның қоғам дамуындағы орны.
1.2. Нарықтық экономиканың қызметі.

II ТАРАУ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯНЫ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ
2.1. Зерттеу әдістерінің маңызы.
2.2. Экономикалық.математикалық модель жасау кезеңдері

III ТАРАУ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ КЕЗЕҢДЕРІ.
3.1. Экономикалық теорияның қалыптасу категориялары мен заңдары.
3.2. Экономиканың заңдылықтары.

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Экономикалық ілімнің тарихи қалыптасқан аты — саяси экономия. Қазір бұл пәннің атын өзгертіп экономикалық теория деп жүр. Бұлай өзгертудің негізі мәселенің түпкі мәнінде емес, өйткені ғылымның іргетасы, заңдылықтары өзгермейді. Адамзаттың жалпы даму ықпалына байланысты қатынастарды қарастырумен бірге экономикалық теория нақтылы тарихи даму заңдылықтарын да зерттеуі тиіс. Демек, жалпы адамзаттық көзқараспен бірге әр елде орын алған нақтылы өндірістік қатынастар, әлеуметтік-таптық қарым-қатынастарды да жоққа шығаруға болмайды. Әлемдік экономикалық ілімнің жетістіктерін басшылыққа ала отырып, оқулық авторлары ең бастысы рынок экономикасының қалыптасуы мен заңдылықтарына талдау жасайды.
Дамып келе жатқан Латын Америкасы, Африка, Азия елдеріндегі жағдайды айтпағанның өзіңде Батыс Еуропа елдерінде, АҚШ, Жапония және басқа осындай соңғы жылдары алға шыққан елдердің өзінде де "жұмақ" орнады деуге болмайды. Бұлар да макроэкономикалық қайшьтлықтар, инфляция, жұмыссыздық, экономикалық дамудағы тоқырау т. б. мәселелер орын алып келеді.
Ал "социализмнің саяси экономиясы" туралы айтар болсақ, ғылымда, оның ішінде экономикалық теорияда социалистік идеяның негізгі қағидалары: адамгершілік, әділеттілік, еңбекке қарай ақы төлеу т. б. принциптері әкімшілдік жүйеде, шын мәнінде толық жүзеге асырылмады, олардың шындыққа айналуына мүмкіндік те болмады. Кеңес елінде орнады делінген "социализм" сыңаржақты мемлекеттік капитализм мен социалистік идеяның кейбір буындарын пайдаланған, зорлық әдістері арқылы орнаған ерекше қоғамдық құрылыс. Бұл қоғам 70 жылдан астам Ресейде, онымен бірге Қазақстан тәрізді аймақтарда орын алып келді. Сол бір қоғамның болмысын анықтау, ғылыми баға беру болашақтың ісі.
1. Ашимбаев Т.А. Государственное регулирование перехода к рыночным отношением. // Известия HAH РК. Серия «Общественные науки» — Алма-Ата, 1993. №2.
2. Валовой Д. Кремлевский тупик и Назарбаев - М.: Молодая гвардия, 1993.
3. Владимирова Л.П. Прогнозирование и татрование в условиях рынка. - М. Дашков и К, 2000.
4. В. Клаус. Десять заповедей чешасой реформы: // Известия. 1994. 5 апреля.
5. Казахстанская правда, 1997. 25 декабря.
6. Деловая неделя. 1997. №12,
7. Государственное регулирование экономики / Под общ. ред. д.э.н. проф. В.И.Кушлина и д.э.н., проф. Н.А. Волгина. — М.: Экономика, 2000.
8. Государственное регулирование рыночной экономики / Под.ред. Петрова Р.П. СПб, 1999.
9. Джкевич А.К. К осмыслению опыта экономического развития Япоти // Российский экономический журнал. 1992. №10.
10. Елемесов P., Жатканбаев Е. Государство и рынок: Учебное пособие. — Алматы: Каржы-Каражат, 1997.
11. Есиркепов Г.А. Приватизация государственной собственности в Республике Казахтан в условиях перехода к рынку. — Алматы, Уни-верситет «Туран», 1999.
12. АльПари. 1997. №10.
13. Вопросы экономики. 1990. №5.
14. Заявление Кабинета Митстров Республики Казахстан об эконо-мической политике в 1994 г. // Казахстанская правда. 1994. 5 февраля.
15. Ихданов Ж.О., Сансызбаева Г.Н., СахановаАН. Пмново-финансовые механизмы регулирования экономики. ~ Алматы: Экономика, 1998.
16.Казахстан 1991 — 2001 годы: Информационно-аналитичесский сборник. Агентства PK no статистике. — Алматы: Экономика, 1998.
17.Калиев Г. Аграрная реформа в Казахстане: история, современностъ, перспективы. — Алматы: Бастау, 1998.
18. Кейнс Дж. Общая теория занятости, процента и денег. М., 1995.
19. Класс Эклунд. Эффектная экономика — шведская модель: (Пер. со швед.).- М.: Экономика, 1991.
20. Кошанов А.К. и др. Формирование государственного предприни-мателъства в Республике Казахстан в условиях смешанной экономики. — Алматы, 2000.
21. Ливщиц А. Государство в рыночной экономике (краткий спецкурс) // Российский экономический журнал. 1993. №1.
22. Лю Гогуанъ. Регулирование китайской экономики и судьба реформы // Вопросы экономики. 1989. № 10.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
I ТАРАУ. ЖАЛПЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ.
1.1. Экономикалық теорияның қоғам дамуындағы орны.
1.2. Нарықтық экономиканың қызметі.
II ТАРАУ. ... ... ... ... ... ... маңызы.
2.2. Экономикалық-математикалық модель жасау кезеңдері
III ТАРАУ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ КЕЗЕҢДЕРІ.
3.1. ... ... ... ... мен ... ... заңдылықтары.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН Әдебиеттер ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Экономикалық ілімнің тарихи қалыптасқан аты — саяси экономия. ... ... атын ... ... ... деп жүр. Бұлай өзгертудің
негізі мәселенің түпкі мәнінде ... ... ... ... ... ... жалпы даму ықпалына байланысты
қатынастарды қарастырумен бірге экономикалық теория ... ... ... да ... ... Демек, жалпы адамзаттық көзқараспен бірге
әр елде орын алған нақтылы өндірістік қатынастар, әлеуметтік-таптық қарым-
қатынастарды да ... ... ... ... ... ... ... ала отырып, оқулық авторлары ең бастысы рынок
экономикасының қалыптасуы мен заңдылықтарына талдау ... келе ... ... ... ... Азия елдеріндегі жағдайды
айтпағанның өзіңде Батыс Еуропа елдерінде, АҚШ, ... және ... ... ... алға шыққан елдердің өзінде де "жұмақ" орнады деуге ... да ... ... ... ... дамудағы тоқырау т. б. мәселелер орын алып келеді.
Ал ... ... ... ... ... болсақ, ғылымда, оның
ішінде экономикалық теорияда социалистік идеяның ... ... ... еңбекке қарай ақы төлеу т. б. принциптері
әкімшілдік жүйеде, шын ... ... ... ... ... ... мүмкіндік те болмады. Кеңес елінде орнады делінген ... ... ... мен ... ... кейбір буындарын
пайдаланған, зорлық әдістері арқылы орнаған ерекше қоғамдық құрылыс. Бұл
қоғам 70 жылдан ... ... ... ... ... ... ... алып келді. Сол бір қоғамның болмысын анықтау, ғылыми баға ... ісі. ... ... сан ... ... ... қамтиды, шектелген материалдық ресурстарды өмірлік
қажеттіліктерді ... ету ... ... ... топтарының
өңдірісте, бөліс, айырбас, тұтынуда атқаратын ... ... ... ... ... тәуелсіз елдің мемлекеттік даму ... бар. ... ... оның ... ... ... ... елдердегі көріністері әр түрлі. Ол ерекшеліктер сол елдің ... ... ... ... ... ... еңбек
белінісіңдегі орны т. б. жағдайларға байланысты.
Кеңес Одағы тараған соң Қазақстан Республикасы саяси ... ... өз ... жеке ... ... ... Ұлттар Ұйымының мүшелігіне
қабылданды, басқа да ... ... ... ... ... ... арқылы демократиялық ел болуға бет алып, етпелі ... ... ... ... ... ... алға қойған мақсат
әлеуметтік бағыттағы ... ... ... ... ... өз ... табу, экономикалық тәуелсіздікті қамтамасыз ету, жоғары
дәрежелі еңбек өнімділігіне жету, ... ... ... ... пайдалану, халықтың тұрмыс дәрежесін көтеру, аралас
экономиканы ... ... ... иелеріне жол ашу, ... ... ... ... ... қол ... ... ең негізгі мәселе — макроэкономикалық проблемаларды дұрыс ... ... ... ... жою, экономикалық мәселелерге ерекше кеңіл
бөлуде болып отыр.
I ... ... ... ТЕОРИЯ.
1.1. Экономикалық теорияның қоғам дамуындағы орны.
Әлемде сан алуан халықтар еңбек етіп, қоғамдық ... ... ... ... ... ... жағдайда өмір сүріп келеді. Адам
өміріндегі ең қажетті шарт — аш-жалаңаш, ... ... үшін ... ... ... ... ... қатынастарының болуы. Адам жападан-жалғыз күн
көре алмақ емес. Алғашқы қауымда ... ... ... ... ... өзі ... ... байланысты. Тарихтағы ... ... ... адамдардың бірлесіп тағы аңдарды аулауы деуге
болады. Экономикалық қатынас өмір қажеттілігінен туады. Ежелгі ... ... ... мен ... Египет, Қытай, Үндістан,
Греция, (Ксенофонт, Платон, Аристотель т. б.) ... ... ... ... тауар құны деген ұғымға тоқталып, оның
айырбас қатынасынан шығатынын байқаған. Бірақ ерте дүниеде, орта ғасырларда
экономикалық ... ... ... қалыптаспады. Оның себебі ол ... ... ... ... шаруашылық негізінен тұйық натуралды ... ... ... ... тұжырымдалып қалыптасуы сауда,
өнеркәсіп капиталының дами бастауына байланысты болды. Бұл кезең негізінен
Еуропада XVI— XVII ... ... Ал ... ... ... ... ... соң дамыды. Қазақстан елінде XIX ғасырдың соңы, XX
ғасырдың басында сауда капиталы, тауар-ақша ... ... ... ... ... ... ... жаңданған. Еліміздің Солтүстік,
Батыс аймақтары Ресеймен тауар айналысына басым қатынаста болса, Оңтүстік
Шығыс, Орталық аудаңдарға Орта ... ... т. б. ... саудагерлері жиі
келе бастады. Тарихтағы белгілі "Жібек жолы" осының ... рет өз ... ... ... ... бағыты —
меркантелистер мектебі. Ол (мерканте — итальян сезі ... ... ... ... негізі ақша, алтын деп біледі. Меркантелистердің талабы
тауарды шет елдерге мүмкіндігінше көп сату, олардан ... аз ... ... ақша ... молайту жолдарын іздеуі. Демек, меркантелистер сауда
капиталының ... ... ... ... экономикасы теориясы
мен практикасының негізін қалаушылар қатарына жатады. Олар ақша ... ... ... ... да мол ... деген ұғымды басшылықка алды.
Әрине, сауда капиталы тұрғысынан бұл ұғым ... та ... ... ... ... ... ... мал-мүлкі көп байлардың
қатарына қосылып, ... ... ... ... сату ісі ... ... қызметі айырбас, айналыс процесін үздіксіз жүргізу арқылы
экономиканы ілгері ... ... ... ... ... ... ... әл-аукатын көтеретін күш емес. Оның ... ... ... тек қана құн ... ... ... екінші сөзбен
айтқанда, тауар, оның құны бір ... ... ... ... ... жаңа
тауар, жаңа құн ... ... ... ... ... ол ... шаруашылығын толық қамтитын ілім ... ... осы ... ... ... да ... байлық,
саудада емес, өндірісте екенін дәлелдеді. Бірақ физиократтар Ф. Кенэ, ... т. б. ... ... тек ауыл шаруашылыгын жатқызды. Олардың
пікірінше, ... ... ... бір кезі ауыл ... ... есімтал тап қатарына тек қана ... ... ... ... Ф. Кенэ ... рет ұдайы өндіріс теориясына қатысты "Экономикалық
кесте" жасады. Бұл кестеде бір жыл ... ... ауыл ... ... ... процесі зерттелінді.
Ф. Кенэнің "Экономикалық кестесі" қогамдық өндірістін ... ... ... ... өз ... ... болжалған ғылыми
тұжырымдамалар қатарына жатады. Физиократтардың өңдіріске кеңіл ... ... ... ... алға ... ... ... тек қана ауыл шаруашылығымен шектеуі халық ... ... ... деп ... дұрыс болмады. Оны буржауазиялық саяси
экономиканың көрнекті екілдері У. ... А. ... Д. ... С. ... айқын керсетті. Қоғам байлығы жалпы өндіріс салаларында пайда
болатындығы дәлелденді. Ауыл шаруашылығымен қатар ... ... ... ... ... ... байланыс, халыққа
қызмет көрсету салаларывда да жаңа құн ... ... ... ... қағида берік қалыптасты.
Классикалық саяси экономия жаңа дамып келе ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғайтын
экономикалық ой-пікірдің прогрессивті сатысы ... ... ... экономияның басты табысы еңбек құн теориясының негізін
калады.
Осы ой-пікірдің қалыптасуы ... және ... ... ... ... ... ... релін атап керсеткен ғылыми
қағида болғаны белгілі. Еңбек құн теориясын маркстік саяси эко-номия ... ... құн ... ... ... ... Маркстік экономикалық
теория XIX ғасырдың екінші жартысыңда қалыптасып, XX ... ... В. И. ... ... ... ... ... экономия —
еңбекшілердің, жұмысшы табының мүддесін қорғайтын теория. Сондықтан да оған
қарама-қарсы буржуазиялық тұрпайы ... ... ... ... ... ... қогамды дәріптеуші барлық экономикалық теорияларға
сын көзбен қарады. Оның ... ... ... ... екі тап: ... ... ... буржуазия болса, екіншісі,
пролетариат — қаналушы тап өмір сүреді. Олардың арасында антогонистік
бітіспес ... бар. ... ... бойынша, пролетариат барлық еңбекші
қауымды капиталистік қанаудан азат етіп, ... ... ... ... Тарихта 70 жылдан астам кеңес елінде, ... ... ... Еуропа, Азияның бірсыпыра мемлекеттерінде, Кубада
социалистік ... ... ... көбінесе кеңестік
моделі (үлгісі) жүзеге асырылды. Сонымен бірге XX ... ... ... ... ... де ... өзгерістер болды. Бір топ
дамыған елдер (АҚШ, Жапония, ФРГ, Англия, Канада, Италия), соңғы жылдары
Оңтүстік ... ... ... ... елдер қазіргі заманғы ғылыми-
техникалық революцияға бейімделіп, әлемдік озық тәжірибені дұрыс пайдалану
нәтижесінде қоғамдық ... ... ... ... ... елдерде еңбек жағдайын жақсарту, жұмысшылардың тұрмыс дәрежесін көтеру,
олардың кәсіпорындарды ... ... ... ... ... Ресейдегі Қазан төңкерісінің әсерінен деуге ... ... ... ... оның ұсынған үрандары капиталистік ... ... ... жоқ. ... ... езгерістерді ескеріп,
жұмысшыларға қолайлы жағдай туғызу жолдарын іздеді. Әрине, еңбекақының
өсуі, тұрғын үй, әлеуметтік ... ... шешу ... ... ... ... ... жаңа техника, технологияны енгізуге
байланысты екені айқын. Қазіргі ... ... ... ... өнімділігі
дәрежесі, еңбектің интенсивтілігі өте жоғары екені белгілі. Мәселен, ... ... ... еңбек өнімділігі дәрежесі 2 есе жоғары болды.
Сол сияқты Оңтүстік Корея, Жапония, Сингапурда ... 10—12 ... ... ... ... ... Капиталистік дамыған елдердің артта
қалған, ... ... ... ... ... еңбегін арзан
пайдаланудан түсірген пайдасын ... ... ... 1917 ... ... ... ... мешеу қалған елде жүзеге асырылды.
Қазақ халқының кешпелі тұрмыс салты, экономикалық укладтары жетілмеді,
соның салдарынан дүниежүзілік мәдениет пен ғылымнан ... ... ... ... ... ... байланысты озат елдің
пролетариатының көмегімен капитализмге соқпай, социализмге өту ... ... бәрі де адам ... ... ... үшін ... сөз
жазылған социализмнің әкімшілдік жүйесі кеңес халқын дүниежүзілік ғылыми-
техникалық прогрестен шетте қалдырып, үлкен дағдарысқа ... Бұл ... және ... ... ... ... пен дағдарыс туралы
сөзді ... ... ... керісінше, осы дағдарыстан тезірек шығу
жолдарын анықтау, халықаралық еңбек ... ... ... ... ... Әр ... ... ел болғысы ке-летіні табиғи талап ... ... ... басқа республикалар тәрізді Қазақстанның өз алдына
мемлекет болып әлемдік ... ... ... Ұйымынан орын алуы
тарихи маңызы зор ... ... ... болмайынша саяси
тәуелсіздіктің де баянды ... ... ... еңбек белінісінің
артықшылықтарын неғұрлым тиімді пайдалану, өз экономикасының ... ... ... ... ... ... ... Қазақта "сауда сақал сипағанша" деген мақал бар, сондықтан
халықаралық ... ... ... ... ... ... күрестің ұтылмас жолын меңгерудің маңызы арта бермек.
Ежелден саудаға шорқақ қазақтың алдында рынок ... мен ... және ... игеру міңцеті түр. Қазіргі ... оқу ... ... оқып ... ... жастардың экономикалық теория
негіздерін үйрену арқылы ... ... ... ... шешуіне
болады. Республикамызда дарынды, шет ... ... ... аз емес,
олардың бір тобы АҚШ-та, Англияда, Францияда, Германия, Оңтүстік Корея,
Жапония, Түркия сияқты ... ... ... ... банк ... басқа да ... ... ... рыноктық
инфрақұрылымның заңдылықтарын үйренуде. Бүл прогрессивті бағыт одан әрі
дами бермек.
Қазіргі ... ... ... ... ... отыр. Бүл
дағдарыстың себептері кеп, оның негізін экономика, саясат, идеология т. ... емір ... ... ... ... ... ... қауымның еңбек және тұрмыс жағдайын жақсартуға, адамдардың
күнделікті қажеттерін өтеуге ... ... ... молайтуға, әсіресе азық-
түлік мәселесін шешуге келіп тіреледі. Экономикалық ... ... ... ... ... зерттейді. Осы ғылымның объективті зандары
еңбекшілердің, ... ... ... ... ететіні белгілі.
Экономикалық ілім қоғамдық өндірісті, адамдар арасында әлеуметтік-
экономикалық қатынастарды зерттейтіндіктен ол қоғамдағы ... ... ... адамдардың еңбек ету жағдайына байланысты сан алуан
мәселелерге көңіл ... ... Ал ... ... ... ... қатьшастар. Оның құрамына жалпы алғанда тікелей ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз өндіру
немесе ұдайы өңдіріс қатынастарын дамытып, жетілдіру аса ... ... ... ... ... ... мәселе 70 жылдан аса тарихи орын ... ... ... экономикалық талдау жасау, сол арқылы бұрынғы
және қазіргі рыноктық бағыт ұстап отырған елдердегі әлеуметтік-экономикалық
қатынастарды ... ... ... ... инфрақұрылымның негізі қаланды. Оған банктер желісі,
инвестициялық және ... ... ... аудиторлық фирмалар
және басқа да шаруашылық субъектілеріне қызмет ететін, олардың өнім ... ... ... ... арттырып, коммерциялық тәуекелді
азайтуға септігін тигізетін объектілер ... ... және ... ... ... ... заң шығару ісі кеңейіп, ... ... ... ... және ... да ... экономика институттарының дамуы елдегі ВВП
(внутр. валов. продукт. Каз.) өндірісінің құрылымында айтулы ілгерілеулерге
жағдай жасады. Қызмет ... ... да үлес ... ... ... ... ... құрылуы. Экономикалық жүйені
ауыстыру қысқа уақыт ішінде ... пен ... ара ... ... және ... ... ... бір тепе-теңдікке қол
жеткізуге мүмкіндік берді. Халық тұтынатын тауарлардың басым көпшілігіне
деген ұсыныс ... ... ... асып ... ... мұның өзі де
көңілге медеу ұялатар факт. Алайда ішкі өнім ... ... те, ... мен ... ... бөлігінің жинақ қорларының құнсыздануына
байланысты төлемге қабілеттілігі төмендеді, өндірістің тоқтауы, тұтынушылық
құндардың аспандап шарықтау орын ... ... ... ... қамтамасыз етуде бірқатар
табыстарға қол жетті. Инфляция қарқыны мен қаржы рыногының ... ... ... соның бір айғағы болды. Мемлекеттің алтын-
валюталық резервтерін жасау қолға алынды. ... ... ... ... ... ... ... айналымының ақсауы мен қаржыландырылуы
инфляциялық әдістерсіз жүзеге асырыла ... ... ... ... оң ... байқала бастады. Өнеркәсіптің
бірқатар салаларында өндірістің тұрақталу тенденциялары көрінді.
Атап өтілген жетістіктермен қатар, ел ... ... ... ... ... проблемалар да орын алды. Атап айтқанда, экономикалық
қайта құрулардың алғашқы жылдары өндірістің ... ... ... ... ... бірқатар проблемалардың ұшығуына әкеп ... ... таза ... ... осы ... 5 есе төмендеді. Халықтың ... ... ... ... ... етек ... 1995ж. халықты кіріс
көлемі бойынша топтарға бөліп ... ... ... ... ... ... бір ең ... азық-түлік алымына жетпейді, 42%-ң кірісі —
сондай алымның бірден екіге дейінгі бағасындай, 39%-ікі ... ... ... және ... ... ... жоғары бағасындай кірісі
бар болған.
Ең ... және ең ... ... ... кірістерінің арасындағы
алшақтық 11 ден 30 есеге дейін жетті. Бұл әлемдік практикада қабылданған
(10 еселік) ең ... ... асып ... ... ... да ... ... Ресми тіркелген жұмыссыздар саны 1996ж.
экономикалық ынталы (активы) халықтың 4,1%-ін ... ... ... саны ... жұмыспен қамту қызметтеріне түскен жұмысшыларға
деген сұраныстардан 25 есе көп ... ... ұзақ ... ... емес ... уақтысы режимінде жұмыс істеп жатқандардың саны 1996ж.
соңында экономикалық ынталы халықтың шамамен 7%-н ... ... мен ... ... ... ... бөлек республика бірқатар спецификалық ... ... тап ... ... ең ... проблемалардың бірі бір-
біріне әсер етуші факторлардың жиынтығынан пайда болған төлем дағдарысы
болды. Бұл ... ... ... ... ... ... құралдарын
тауысқан және өздеріне ауадай қажет несиелік ... ... ... ... нашар қаржылық ахуал көп ... ... ... саласындағы проблемалар ұшығын тұрды. Инвестицияны
қысқартудың көлемі экономикалық басқа салаларындағы құлдырау деңгейлерінен
асып ... ... ... ғана ... ... көлемі екі еседен
асаға дейін кеміді.
Орын алған олқылықтарға қарамастан, экономиканы реформалаудың екінші
кезеңінде ... ... ... ... жүзеге асырылып, көңіл
көншітерлік макроэкономикалық тенденциялардың қалыптасуы мен ... ... Бұл ... ... ... ұлттық экономикасының
дамуының үшінші кезеңінде ... ... Бұл ... ... ... динамикасының ерекшелігіне сәйкес жеке этап
ретінде қарастыруға болады. 1997—2000ж. аралығында ВВП-ның, өнеркәсіп
өндірісінің, ... ... және ... да ... ... ... ... экономика дамуының динамикасын біртіндеп өзінің
таралу географиясын кеңейте түскен, сол ... ... ... ... ... ... ... 1997ж. Оңтүстік-Шығыс Азия ... ... 1998ж. ... ... және ... экономикасына да
кері әсерін тигізді: осылайша, 1998 жыл елдің ВВП-сын төмендеуі ... ... ... жылы ... Ал 1999ж. ұлттық валюта ... ... ... ... ... рыноктор
конъюктурасының ықпалына түсуі және оның елде өндірілетін өнімдер бағасына
тәуелділігі ... ... ... негізгі сабақтарының бірі
болды. Өңдеу өнеркәсібін дамыту, ... ... мен ... ... ... ... ... комплекстің шикізат көзі
ғана болуын жоюға бағытталған құрылымдың реформаларын тереңдету ... ... ... ... ... ... ... үшінші кезеңіндегі
институционалдық қайта құрулардың айтарлықтай тереңдеуінен көрініс тапты.
Экономикалық процестердің ... ... ... кеңейіп,
толықтырыла түсті, экономиканың ең маңызды салаларын ... ... ... бағдарламалық құжаттар қабылданды, шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... Осы
кезеңде жасалған көптеген қадамдардан ең прогрессивті қадамдар ... ... ... шараларды ерекше атап өтуге болады:
жинақтаушылар қорлар жүйесі бойынша ... ... ... ... ... ... қуатты ұлттық
инвестициялық институттардың ... ... ... реформаларын
жүргізу;
жекешелендіру мен мемлекеттік мүлікті басқару ... ... ... ... ... ... бастауға мүмкіндік
берген отандық тауарөндірушілер мен импорттың орнын басуға қолдау көрсету
бойынша бірқатар шаралар қабылдау;
отандық банк ... ары ... ... және ... ... тартуға бағытталған қаржы саласындағы реформаларды
тереңдету;
елдің ... ... баға ... ... ... ... ... беретін ҚР Ұлттық Қорын құру туралы шешім
қабылданды.
Жалпы алғанда ... ... ... ... экономикалық
реформалардың негізгі бөлігінің аяқталу кезеңі деп қараған жөн. ... ... ... ... ... нәтижесі деп мыналарды
атауға болады.
1. 1.        ... ... ... ... және әлеуметтік-
экономикалық формацияның радикалды трансформациясының күйреуінен туған
қиындықтар жойылды. 90-жылдардың басында еліміз тап ... ... ... ... ... ... қаржылық-экономикалық
ахуалдың жетілген тұрақталуы негізінде болашақтағы дамуға жол ашқан
рыноктың типтегі экономика құрылысы болды.
2. 2.        Өткен ... ... ... ... ... жүргізу стандарттарына сай нормативтік-құқықтың базалардың
құрылуы аяқталды. Құнды қағаздар рыногы, қаржы жүйесі, еңбек, ... ... ... ... акционерлік қатынастар және басқа да
көптеген экономика салаларында ... ... ... және іске ... ... Мемлекеттен бөлу және жекешелендіру процестерінің негізгі
бөлігі аяқталып, аралас типті экономика қалыптасты, жеке ... табы ... ... ... ... ... ... саны
138549 заңды тұлғалардан 111400-і меншіктің жеке ... ... ... ... елдің ВПП-сының шамамен 70%-і өндіріледі. Өткізілген
институционалдық қайта құрулардың ... ... және ... ... ... дамып келеді. Ел ВВП-сындағы
үлесі үнемі өсіп ... ... ... саласының дамуы есебінен ел
экономикасының құрылымында орын алып ... ... ... ... ... мен ... ... орта
қалыптасты.
4.        Мемлекеттің қаржы саласында барлық негізгі ... ... ... қол жетті: мемлекеттік қаржы, ұлттық ... банк ... ... мен ... ... банктің алтын-
валюталық резервтері, инфляция динамикасы, ақша нарықы мен мемлекеттік
құнды қағаздар ... ... ... ... ... ... 2000ж. тұтынушылық баға орта есеппен айына 0,8%-ке,
мемлекеттік бюджет 01.12.2000 жылы ВВП-ға 2,2%-ке орындалды, ... ... ... ... 2001ж. ... ... төмендеді,
мемлекеттік құнды қағаздардың кірісі қосалқы нарықта ... ... ... ... ... айтарлықтай бос бөлігін тартуға
және банктердің экономиканың маңызды секторларына беретін несиелерінің
көлемін едәуір ұлғайтты.
4. 5.        Экономикада инвестициялық-өндірістік ... ... ... ... соңында ВВП көлемдерінің, өнеркәсіп өндірісінің,
инвестициялық жұмыстардың ... және ... ... ... ... ... Өсім іс жүзінде
экономиканың барлық ...... ауыл ... пен ... ... және т.б. орын ... Бұл ... тұтастай (жалпылама) және жүйелік сипаты жайында әңгіме
қозғауға ... ... 1999ж. ... ... ... алғаш рет
сауда тепе-теңдігі көңіл көншітерлік белгілері байқалды.
5. 6.        Реформалардың үшінші кезеңінің ең маңызды ерекшелігі ... ... ... ... ... түрде бағытталуы болды. Нарық
институттары мен шаруа жүргізу механизмдерін қалыптастыру саласында
бірқатар ... ... ... нәтижесінде Қазақстан экономиканы
реформалаудың қарқыны бойынша ТМД елдерінің ... ... ... ... ... ТМД ... арасында бірінші болып зейнетақы
реформасы, банктік салымдарға кепілдік беру ... ... банк ... банкке қарызды мерзімінен бұрын өтеу, Ұлттық қор ... мен ... ... ... ... ... туған бағамдық шығындар үшін мемлекеттік өтемақы
төлеу, ... ... ... ... түрде сатудан бас
тартуы, автокөлік иелерінің жауапкершілігін міндетті түрде ... ... ... ... ТМД ... ... ... тартудың жан басына шаққандағы көлемі жөнінен ... ... ... ... Мемлекет пен шаруашылық субъектілері
қаржыны басқару оптимизациясының әдістерін табысты қолданып келеді:
құнды ... ... ... ... ... қамсыздандыру
механизмдері іске қосылуда. Үшінші кезеңдегі ел Экономикасын ... ... ... орын ... ... ... ... ашты. Онжылдықтың үшінші бөлігінен бастап макроэкономикалық
көрсеткіштердің басым ... ... ... өсімді көрсетіп
келеді. Соңғы жылдары жүргізілген ... ... ... ... да ... игі ... ... халықтың кірісі
өсе бастады, жаңа жұмыс ... ... ... ... ... ... артты.
Елдің шаруашылық комплексін реформалау процестерінде, оның жүйелік
қайта қалыптасуында жетекші рольді ... ... ... ... алған соң Қазақстан экономикалық процестерді
ұйымдастырудың ең қиын ... іс ... ... ... ... ... келді, ол сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... еді. Өтпелі
кезеңнің бұл объективті ... ... ... ... ... ... ... әрқашан жағдай жасай бермейтін. Алайда
жалпы алғанда өткен онжылдықтың қорытындысы ... елде ... ... ... ... ... лайық жүйесі қалыптасты.
Қазіргі ... ... ... ... ... шешуші бөліктерге
бөлуге болады: қаржы-несиелік, салықтық-бюджеттік, сыртқы ... ... ... және ... қарсы ... ... ... ... кезеңдеріндегі экономиканы
тұрақтандырудың шешуші бағыты ... ... ... ... ... ету ... ... Ұлттық
Банкінің 1994 жылдың шілдесінен бері жүргізіп келе қатаң ақша саясатының
жүзеге ... ... Ақша ... ... инфляцияның төмендеуіне
ықпал ететін ақшаны ... ... ... ... ... өсе түсуіне арналған тұрақты айырбастау бағамын қалыптастыруға
бағытталды. Қайта қаржыландыруға иек арту ... іс ... ... ... Ал мемлекеттік құнды қағаздарға деген сенім
аукциондық әдіспен анықталды, бұл ... ... ... ... ашып
берді. Екінші дәрежедегі банктерге қосымша талаптардың ... ... өте ... ... ... ... ... Қазақстанның қаржы-несиелік саясатының
құралдары дамыған елдерде ... ... тағы бір ...... ... ... ... арналған жеке қоржынын жасай бастаған кездегі ашық
рынокта жүргізілген операциялармен толықты. Осы мақсатта шығарылу ... ... ... ... ... ... арнайы құнды
қағаздар — Ұлттық банк ноталарын шығару қолға алына бастады. ... ... ... ... және теңгенің айырбас құнының ... ... ... ... ... сияқты рыноктың экономикаға
тән регулятор іске қосылды.
1996 жылдан бастап екінші дәрежедегі банктердің несие саясаты ... ... ... ... ... ... еді. Ал ... негізгі бағыты банк жүйесінің беріктігін сақтау болып қалды.
Жеңілдік несиелерін беру мен кәсіпорындардың Ұлттық ... ... ... өтініштерін қарау тоқтатылды. Несиелердің бөлінуі аукциондар,
банкіаралық рынок, сондай-ақ ломбардтық ... ... ... ... ... саясаттық жүзеге асырылу әдістемесі
дамыған елдердің осыған ұқсас стандарттарына сәйкес ... ... және ... ... ... салымының өзгеруін, міндетті түрдегі
резервтерге нормалар белгілеуді, ашық нарықтағы ... және ... ... ... қамтыды. Инфляция қарқынының бәсеңдеуі
артынан пропорционалды негізде сыйақы түріндегі ... ... ... ... ... ... ... бойынша сыйақы түріндегі
ставка, “овернайт” ... ... ... ... ставкалар төмендеді.
1998ж. қаржы-несиелік саясат әлемдік ... ... ... және орын ... ... ... ... көрсетті. Бұл оған Қазақстанның қаржы секторын ... ... ... ... ... да 1999ж. ... валютаның еркін жүзіп
жүрген айырбас бағамының режимі қабылданды, және ол біршама ... Осы ... ... ... ең басты міндеті инфляция
қарқынының өсуіне ... ... ... ... бұрынғыдай екінші
дәрежедегі банктердің кредиттік қабілетінің артуы да көкейтесті мәселе
Бүйінде ... ... ... Ұлттық Банк бір жыл ... ... ... ... 18%-ке ... ... Кейін ол көрсеткіш
2000 жылғы қаржылық ахуалдың түркілікті тұрақталуына қарай 14%-ке, ал 2001
жылдың ақпанында 12,5%-ке түсті.
Экономикалық процестерді ... тағы бір ... ... ... ... ... табылды. Қазақстан экономикасын реформалаудың
бірінші кезеңінде осы салада басты назар негізінен рыноктық ... ... ... ... еді. Нормативтік база салық салу
саласында да, нарыққа бағытталған бюджеттік жүйе құру ... да ... ... саладағы ахуал республиканың рубль аймағында тұрған
кезінің өзінде өте қиын еді. ... ... ... ... ... Ресейге тікелей тәуелді болатын. Реформалардың ... ... ... ... өте ... ... Ұлттық валюта енгеннен кейін бюджеттік жүйені жетілдіруге
ұмтылыстар ... ... ... ... ... ... ... жетілдіруге мүмкіндік бермеді. Бюджет
жетіспеушілігін Ұлттық банк ... ... жабу кең ... ... Бұл да ... өсуіне, ақыр аяғында бюджет балансының ... ... ... өзгерістер 90 жылдардың орта шенінде мемлекеттік
бюджеттің ... ... ... емес ... ... аса ... ал осы ... көлемі кірістер мен
шығыстар арасындағы алшақтықтарды ... ... ... ... ... Осы ... салық жүйесі де белгілі бір ... ... ... бюджетті толықтырудың тиімді әдісі ретінде
ғана емес ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырыла басталды. Бір жағынан бұл өзгерістер
осы уақытта ... ірі ... жеке ... ... де ... ... Осы проекттар аясында инвесторлар
едәуір салық жеңілдіктеріне ие болды.
Реформалардың үшінші кезеңі бюджеттік-салықтық ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі
көлемнің кемуі, салық заңдарының отандық тауарөндірушілерге қолдау жасауға
бағытталуы сияқты негізгі ерекшеліктерді қамтыды. ... ... бір ... ... ... келтіруге бағыттала отырып, қолданыла
бастады. Осылайша, 1999ж. машина ... ... және ... өнеркәсіп
өнімдерінің бәсекелестікке қабілетін арттыру мақсатында машина жасау мен
химия өнеркәсібі үшін НДС ... ... 90 ... ... ... ... өзгерістер енгізілді. Ал жеңіл өнеркәсіп үшін ... ... ... ... енгізілді. 2000ж. салық уақының жекелеген ережелеріндегі
өзгерістерді орнықтыруға дайындық бойынша жұмыс жалғасын тапты. Ол ережелер
ең алдымен ... ... ... ішкі рынокқа бағытталған химиялық,
мұнай-химиялық және ағаш өңдеу өнеркәсіптеріне арналған қатаң емес ... ... ... ... ел ретіндегі Қазақстанның экономикалық
дамуында реформалардың бүкіл өн бойында ... ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық байланыстарындағы реформалар сыртқы
сауданы жаңарта түсуге бағытталды. Бұл жаңарту қадағалаудың ... ... ... ... жол аштты.
90 жылдардың ортасы сыртқы сауданы жаңартумен ерекшеленді. Мұндай
жаңарту онжылдықтың ... ... ... ... сай ... жоғары дәрежесімен ерекшеленді. Атап ... ... ... ... ... ... экспортына квоталауды жою,
лицензияланған өнімдер санын ... ... ... ... ... бағыттар бойынша жүрді. Республикада жүргізілген сыртқы экономикалық
саясаттың негізінде республиканың ... ... ... ... шілдеде кедендік бақылау жүйесін қалыптастырған жаңа ... ... Сол ... ... ... Кедендік одақ туралы Ресей
Федерациясымен, Белорусь және Қырғызстанмен келісім-шарт жасалды.
Елдің сыртқы экономикалық ... ... ... экономикадағы
дағдарысты құбылыстардың өрлеуі мен Қазақстанның негізгі саудалық әріптесі
— Ресейдегі ... ... ... ... ... маңызды қадам жасады.
Қазақстан экспортының негізгі тауарларына әлемдік бағаның түсуі мен рубль
девальвациясы экспорттың 15%-ке және ... 7%-ке ... ... сауда айналымының 11%-ке төмендеуіне әкеп соқты. ... ... ... ... ЕО ... ... ... елдерге
экспорттық үлес салмағы азайды. Аталмыш ... ... ... ... ... үлкен прагматизм мен ... ... ... ... ... тиіс ... енгізуге ұласты. Атап
айтқанда заң, шығару базасы кеңейтілді, ҚР энергетика, индустрия және сауда
министрлігі жанында ... ... ... деп ... ... ... ... компартиялардың шетел рыноктарындағы мүдделерін
қорғау ... аясы ... ... ... ... жүргізудің қазіргі
кезеңі Армения мен ... ... ... ... ... ... ... және Қазақстанның ВТО құрамына енуіне күш салудың
артуымен ерекшеленеді.
Өтпелі кезең ... ... ... ... елде
қажетті қаржы ресурстарының болмауы салдарынан күрделі ... ие ... ... ... ... саясаттың негізгі бағыты шетел
инвестицияларын тартуға және соған сәйкес елге жайлы ... ... ... болды. Инвестициялық саясаттық таңдалған бағытын
қолданудың нәтижесінде Қазақстанда елдің ... ... ... ... ... үшін ... және ... алғышарттар жасалды. Атап айтқанда, ... ... ... ... бір ғана ... орган — ҚР инвестициялар
жөніндегі Мемлекеттік Комитеті құрылды кесін бұл ... ҚР ... ... ... ... құрылды. Сондай-ақ ҚР Президенті жанында
Шетел инвесторларының кеңесі құрылды. ... ... ... және ... ... ... ... келісімдер жасалды.
Елдің инвестициялық саясаты инвестициялық жұмыстар приоритетерінің
бағытын, ел экономикасының ... үшін ең ... ... мен ... ... ... қаржыландыруды жөнге келтіру мақсатында 1997ж.
ҚР Президенті Жарлығымен тікелей отандық және ... ... үшін ҚР ... ... ... Тізімі бекітілді.
Елдің инвестициялық саясаты сонымен бірге мемлекеттік бюджет: сыртқы
займдар мен ... ... ... ... берілетін
мемлекеттер емес сыртқы займдар есебінен ... ... ... ... ... бірқатар бағыттарды қаржыландыру ісін жүзеге
асыруды алдын ала қарастыруда. Мемлекеттік инвестицияларды бөлу ... үш ... ... ... ... ... ... көмегімен жүргізілуде.
МИБ-тің алғашқы құжаты 1996—1998жж.-ға арнап жасалды. Үкіметтің ... №772 ... ... ... МИБ ... Оның ... ауыл ... су ресурстары, транспорт пен байланыс
секторына бөлінді.
Республиканың деңгейден бөлек Қазақстанның ... ... ... ... ... есебінен қаржыландырылатын негізде
жергілікті деңгейдегі инвестициялық жобалардың сәйкестігін ұйымдастыруға
жағдай жасауда.
Қазақстанның жағдайындағы мемлекеттің ... ... ... ... тұсы ... және ... саясат. Оның маңызы
монополист-компаниялардың көбеюіне жағдай жасайтын өнеркәсіпке ... ... ... артып отыр. Экономикалық процестердің
мемлекеттік қадағалануының аталмыш бағытын ... ... ең ... ... ... жж. ... ... және холдингтік
компаниялардың қайта ұйымдастырылуы ... Осы ... ... ... ... ... болған кәсіпорындар дербес заңды тұлғаларға
айналды, сөйтіп экономиканың көптеген ... ... ... ... ... басқа, 1995ж. бастап тұрмыстық-коммуналдық
шаруашылық пен қалалық ... ... ... ... ... қадамдар жасалды.
Монополияға қарсы саясаттың ең маңызды элементі табиғи монополистер
қызметіне тарифті қадағалау болды. ... ... ... ... ... көрсететін қызметтерінің бағасының
көтерілу мүмкіндігінің дәйектілігі дәрежесін анықтау мақсатында шығын
құрылымдарын ... жол ... ... ... механизмдері 1999ж.
сәуірдегі теңгенің девальвациялануынан кейін ерекше маңызға ие болды.
Монополистер қызметіне ... ... ... ... ... қолдану,
қызмет көрсету бағасына ықпал ететін ... ... ... бағаның бірден көтерілуіне жол бермеу елде іске ... ... ... ... ... көрсетті.
Егемендік жағдайындағы Қазақстан экономикасын онжылдық реформалауды
қорытындылау ел ... ... ... ... ... табысты жүзеге
асқандығын дәлелдейді. Кең ... ... ... нәтижесінде
толықтай шаруашылық жүйесі реформаланды, либералды ашық нарықтық ... ... ... ... ... ... нарық стандарттарына да, ұлттық экономикалық ... де сай ... ... ... құрылып, даму үстінде.
II ТАРАУ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯНЫ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ
2.1. Зерттеу әдістерінің маңызы.
Ғылым мен оқу пәні арасыңда ... бар. Оқу ... ... қатысы жоқ нақтылы ... ... ... ... ... ғылымға да, оқу пәніне де методология бірдей қажет.
Методология дегеніміз — ғылыми танудың нысаны ... ... ... туралы ілім.
Экономикалық процестерді танып-білу әдістерінің жаратылыстану
ғылымдарындагы зерттеу ... ... бар. ... ... ... да
зерттеу мен білім беруде диалектикалық тәсілді қолданады. Бұл әдістің
негізін ежелгі ... ... ал оны ... ... ... неміс философы
Гегельдің еңбегі зор. Шын мәнісіндегі ғалым адам барлық процестерді ... ... ... яғни диалектикалық тұрғыдан ойлайды деген сөз. Олай
болса ғылыми тану процестер мен құбылыстардың мәніне, олардың ... ... ... себебін және қозғаушы күшін зерттеуге тиіс.
Ғылыми танудың нысаналары мен ... көп. Олар ... ... ... ... ... анализ және синтез,
индукция, жүйе (система) түрінде қарау, ... ... және оны ... ... ... және ... ... жасау.
Экономикалық зерттеулердің маңызды әдісі — ғылыми абстракция. Ол ... ... ... ... ... ... ... дегөніміз зерттеу пәнін жеке, кездейсоқ, қысқа мерзімді, дара
құбылыстардан біздің түсінігімізді ... оның ... ... ... ... ашу. ... ... жағдайда ғана объектіні
мүмкіндігінше жан-жақты ... оның ... ... ... ... ... болады. Мысалы, бага ... ... ... ол ... шегі жоқ, шымшытырық процесс тәрізді, бірақта баға
динамикасын нақтылы факторлар: сұраныс пен ұсыныс, сондай-ақ өндіріс және
тасымал шығындары т. б. ... ... де шегі бар. Оны ... ... ... ... категориялар, ұғымдар тұжырымдалады,
олар құбылыстар мен процестердің жеке-дара жинақталған ... ... ... ... ... ... ... жалпьодан
жекеге, абстракциядан нақтылыққа қарай жүреді.
Индукция мен дедукция. Ғылымда, оның ішінде экономикалық ілімде жеке
процестерді білу ғана ... Ол ... ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстар жоқ. Бәрі де өзара байланысты, ғылымның
іздегені шындық. Ғылыми жүйенің қалыптасуы индукция және ... ... ... ... ... жеке оқиға, құбылыстардан логика арқылы жалпы ... ... ... ... ... ... негізінде
экономикалық объектілердін, процестердің кейбір жеке алынган ерекшеліктері
сипатталады. Тарихи және логикалық танудың ... ... ... ... ... ... жүйенің логикалық байланысы бар. Біріншіден,
олар бір-бірімен динамикалық өзара әсер ететін қатьшаста болады. ... ... ... зат, ... ... ... ... мүмкін.
Екіншіден, жүйенің әрбір элементі тарихи даму процесінде болады. Сондықтан
тарихи және логикалық бірлікті сақтау проблемасының маңызы зор. ... ... және оның ... пайда болуын білу үшін ғана емес, әсіресе
оның үрдісін (тенденциясын), сатыларын анықтауға ... ... ... ... ... ... белгілі бір үлгіге түсіру өте күрделі де ... ... ... ... элементтерін жан-жақты талдап,
экономикалық ... ... ... түрлі ат қоюға болады. Бірақ қазіргі
таңда бүл ... ... ... ... ... ... ... модельдер қажет, оларды пайдалану арқылы
ғана экономиканың жағдайын түсінесің, оған "диагноз" койып емдеу әдістерін
анықтай ... ... ... кейін эконо-микада не болатынын,
қабылдаған шешімдерінің әлеуметтік-экономикалық нәтижесі қандай ... ... ... туады. Экономиканы математикалық модельдеу өте
қиын іс. Онымен бірге экономика дегөніміз ... ... оның ... ... ... кездейсоқ байланыстармен үштасады.
Ғылымда экономикалық процестер мен жүйелерді ... ... ... ... ... ... ... бағыттың негізін
қалаушылар — М. Вальрас, В. Парето, У. ... Оның ... ... В. ... Л. ... С. Шаталин, В. Макаров, А. Аганбегян,
К. Вальтух, А. Анчишкин. ... ... ... атап ... есім ... ... және кибернетик Дж. Нейман. Ол Пристон университетінің
экономисі Маргенштермен бірлесіп көпшілікке белгілі "Жаттығу теориясы" және
"Экономикалық ... ... ... ... Бұл еңбекте экономикалық
дамудың көптеген проблемалары "Жаттығу теориясы" тұрғысынан ... ... ... Бүл ... түңғыш рет ғылымға ... ... ... ... ... экономияның ерекше назар
аударғаны материалдық игіліктерді өндіру. Оның себебі: өнеркәсіп төңкеріс
дәуірі басталды, рыноктың кең ... жол ... ... ... ... ... ... тұрғысынан карағанда саяси экономия
ғылымы классиктерінің көптеген ой-пікірлері ескірген ... ... ... ... Адам Смит ... Давид Рикардо (1772—1823), Франсуа
Кенэ (1694—1774) және А. ... ... ... өз ... ... ... ... Олардың кейбір ғылыми кағидалары әлемдік
экономикалык теорияға қосылған орасан зор ... ... ... ... XVIII ... ... XIX ғасырдың басында Адам Смиттің есімі және
идеяларымен келгені мәлім. Қазақтын әйгілі ... Абай ... ... Уәлиханов (1835—1865). Шоқан Орыс географиялық қоғамының
толық мүшесі болып сайланғаны белгілі. Демек, Абай мен ... ... және т. б. ... ... ... ... Қазақстан
экономикасының мәселелеріне өз көзқарастарын жазды.
Экономикалық ой-пікірдің көне ... ... ... ... ... терең үңілуге мүмкіндік болмагандықтан аса көрнекті есімдер ғана
аталып, олардың қағидаларына қысқаша шолу берілді. ... ... ... ... ... де ... ... ғылымы XVII ғасырдың бірінші
ширегінен — I Петр деуірінен ... ... ... тарихын зерттеуге
адтарлықтай үлес қосқан түңғыш орыс экономисі И. Т. ... ... ... ... қазақ елііще ондай адамдар — Шоқан мен Абай.
Бұрын Ресейге қараған барлық аймақтарда, оның ішінде ... аты ... ... ... ... де аз ... Қазақ халқының
қазір есімдері жаңғыртылып жазба мүра қазыналарында жарық көрген, ... ... ... ... ... ... экономикалық
ой-пікірлерін зерттеу болашақтың ісі.
Маркстік емес деген саяси экономияда XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың
басында ... ... ... ... ... бір ... соңғы
уақытта елеулі дамып, кеңінен таныла бастады. Соларда XIX ... ... ... ... пен шекті өнімділік немесе ... ... ... ... ... теориясы —
шаруашылық қатынастарға тартылған жеке субъектіні (адамды) психология
тұрғысынан экономикалық ... Осы ... ...... Э. ... ... В. ... (1851—1926). Ал
"неоклассика-лық" деп аталган экономикалық теорияның жаңа ... ... ... А. ... ... ... ... басты еңбегі "Эко-номика ғылымының принциптері" 1890 жылы жарық ... ... ... ... пен ... шектелген пайда немесе шекті
пайда және шекті өнімділік теориясын біріктіруге талап жасады. АҚПІ-та Дж.
Кларк ... ... ... және ... ... кему заңын
тұжырымдады. Ол заң бойынша өндіріс факторлары неғүрлым өскен ... ... де кеми ... ... XIX—XX ғасырларда экономика ғылымында
математика мектебі ... ... ... ... бүл ... ... ... сұраныс пен ұсыныстын, негізінде ... ... ... жүйе ретінде ... Дж. ... жылы ... керген "Жұмыспен қамту, процент және ақшаның
жалпы теориясы" еңбегінде ... ... ... ... ... ... инвестициядан алынған табыстың динамикасы идеясын ілгері дамытты.
Экономикалық өсу моделін жасау үшін ол А. ... мен Дж. ... ... принципін қолданды. Экономикалық өсудің кейнстық үлгісі
Р. Харрорд, А. Хансен, Д. Хикс және П. ... ... ... ... орай ... ... Василий Леонтьев (1906)
еңбектерінде жоғары бағаланцы. Экономикалық өсу ... У. ... есу ... Р. ... ... ... ... Д. Беллпосттың —"Индустриалдық қогам" атты еңбектерінде қарастырылды.
Батыстағы қазіргі экономикалық ой-пікірдің белгілі өкілі — ... (1908 ж.). Оның орыс ... ... "Жаңа индустриалды қоғам"
(М., 1969), "Эконо-микалық теориялар және қоғамның мақсаты" (М., 1976) және
"Капитализм, социализм, ... емір ... атты ... (М., 1988), ... С. ... ... жазылды. Дж. Гэлбрейт экономиканы реттеу
мәселелерін елеулі дамытумен бірге, Маркстен бөлек жаңа ... ... ... ... ... ... қарауға талаптанған.
XX гасырдың 20-жылдарында бұрынғы Кеңес Одағының Мемлекеттік жоспарлау
комитетінің жауапты қызметкерлері ғалым — ... Г. ... ... А. ... В. ... С. ... КСРО экономикасын рынокқа
көшіру мәселелерінің баламалы бағдарламасын жасады. Олардың экономикалық
теорияға қоскан үлестері өз алдына ... ... ... Жалпы бұрынғы
ойшыл экономистердің теорияларын, ғылыми пікірлерді және тұжырымдарды
қоғамдық дамудын ... мен ... ... ... ... өмір ... дер едік.
III ТАРАУ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ КЕЗЕҢДЕРІ.
3.1. Экономикалық теорияның қалыптасу категориялары мен заңдары.
Адамзат ... оның ... ... ... ... саласы
-экономиялық теория. Бұл теорияның даму ... ... ... да ... ... ... Өйткені қазіргі дәуірде
экономика мәселелерінен мағлүмат алмаған адам өзін ... ... ... тұрсын, күнделікті өмірге қажет сауалдарға да жауап бере алмайды.
Экономика мен саясат ... ... 1985 ... ... ... кеңес
елінде түбірлі әлеуметтік-экономикалық сапалы өзгерістердің болуы халықтың,
жеке үлттардың коғамдық сана-сезімін жандандырып ... ... ... жаңаша қалыптасуына жол ашты.
Ғылым догма емес дегенді басшылыққа алсақ, саяси экономия пәнінің
орнына экономиялық ... ... ... деп оқу ... ... ... ... дамудың ұзақ мерзімге арналған бағытын ескеруге,
онымен бірге әлемдік экономикалық ой-пікірдің тиімді, елеулі деген үлгісін
пайдалануға байланысты. ... ... ... ... ... сай ... экономиялық теориясы болу керек. ... ие ... ел, ... ... қауымынан, бұрын Кеңес Одағы
құрамындағы елдерден оқшау болмақ емес, керісінше, экономикалық интеграция,
халықаралық еңбек бөлінісі артықшылықтарын пайдалануы ... ... ... Еуропадағы социалистік елдерде қайта құру ... кең ... ... ... да, онын ... ... өмірдің салаларын
қамтыды. Осы мерзімнен бастап ... ... ... ... 1985 жылы ... ... құру ... алғашқы 4—5 жылында
әкімшілдік социализм моделі орнына социализмді онан әрі ... ... ұран ... ... саясат жүргізілді. Бұл саясат арқылы
экономикалық даму процесін іске асыру ... ... соң, ... шығарудың басқа жолы ізделді. 1991 жылдың ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде
Қазақстан да ілгері дамудың, дағдарыстан ... ... ... іздей
бастады. Осы қиын-қыстау кезеңде Республика Президентінің стратегиясы
жариялан-ды. Бүл ... ... ... Республикасы алдағы 15—20 жыл
мөлшерівде экономикасы дамыған елдер қатарына косылуды, демократиялық
қүқықты ... ... ... ... Осы ізгі ... жүзеге асырудың
шешуші кепілі экономиканы еркендету, өндірістің тиімділігін арттыру, ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп
бұйымдарын кебейту. Экономикалық өркендеудің бірден-бір даму жолы тауар-
ақша қатынастарын кеңінен ... ... ... ... ... қалыптастыру. Оңдаған жылдар адамдар санасына сіңіп қалған
социализм саяси экономиясы оқулықтарында тауар-ақша ... ... ... ... ... дәріптеліп келгені белгілі. Экономикасы
тиімді дамыған елдер осы ... ... ... ... ... ... жалпы табиғи-тарихи заңдылыққа сәйкес ХХІ
ғасырдың қарсаңында рынрктық қатынасқа бағыт алынды. Осыған орай кептеген
күрделі мәселелерді тұңғыш рет ... ... ... Экономикада
әкімшілдік-шаруашылық жүйесінен арыла келе рынок шаруашылығына қажет ... ... ... ... ... ... экономикасына көшу бір дүркін
қозғалыс емес, ол тарихи ... ... ... ... көп ... және ... ... айқындайтьш табиғи процесс. Рыноктық
қатынастар алғашқы қауымның ыдырау кезінде пайда болды да, оның ... ... ... ... де ... ... адамның "рыноктық"
тәрбиесі бала кезден басталып, бүкіл емір бойы кәсіпкерлікке, ... ... ... елімізге бүкіл әлемдік рынок экономикасының тарихын, даму
сатыларын басынан өткізу міндет емес. Біз баска мемлекеттердің тәжірибесін
ескеруге тиістімін. ... ... ... мемлекеттер тәрізді
рыноктық қатынас бағытында дамуы ... ... орай алға ... қавдай қоғам орнату, ол қоғамның әлеуметтік бейнесі қандай
болмақ? ... ... жиі ... жүр. ... ... ... социализм-
нен кері қарай капитализмге кешудеміз деушілер де бар. Капитализм дегөніміз
тарихи-табиғи ... ... ... ... ... ... ... Еркін бәсеке заңдылықтарын зерттеген аса көрнекті
экономистер Адам ... ... ... Джон ... ... Карл ... болса,
бүл қоғамның XX ғасырдағы ерекшеліктерін талдауда В. И. Лениннің, ... ... тағы ... ... ... ... рел атқарды.
Қаза.қстан экономикасынан капиталистік қоғам ... ... ... ... Себебі, республика халық шаруашылығы, оның өндіргіш
күштері, ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... ... Жол ашпайды. Демек, біздің экономикамыз
әлеуметтік бағыт алған аралас ... ... ... ... ... не ... не социалистік қоғам деп атауға болмайды.
Аралас экономика XIX ғасырдың соңғы ширегінде өнеркәсіпті шоғырландыру
процесі ... ... ... ... ... ... ... XX ғасырдың 30-жылдарында аралас экономика теориясына,Д. М.
Кейнс, үлесін қосты. Кейін мемлекеттік ... ... ... ... деп санады. Сонымен бірге жекеменшік капиталы да керек деген пікір
айтты.
Аралас экономиканың бірнеше белгілері бар. ... ... ... ... ... белгілі үлес салмағының сақталуы. Екінші
белгісі — бүл экономика құн және жоспарлық қатынастар арқылы реттеледі. ... ... ... ... ... ... ... Аралас
экономиканың елеулі сипаты макро және микроэкономикалық ... ... ... ... ... ... ... рынокты жарнама (реклама), маркетинг, жоспарлау
тағы ... ... ... ... күрделі, орташа және үсақ
кәсіпкерлік тиімділігін, жолдарын реттеуге ... ... ... ... өнім ... ... ... арқылы белгілемейді, қайда қанша,
және қандай тауар өндіріп, қызмет керсету қажеттілігін рынок езі ... ... ... экономиканың негізгі белгілері қоғамның
қазіргі ... даму ... тән ... жүйенің ерекше
заңдылықтарына бағынышты. Бұл ... ... жеке ... ... ... мен ... ... тауар-ақша
қатьшастарының көрінісі. Тауар өндірісінің негізгі заңы — құн заңы. Бұл
заңның басты талабы ... ... ... ... оньі өндіруге
жүмсалған еңбек шығьшы еске алынады. Баға дегөніміз ... ... ... ... ... ететін капиталистік қоғамда жеке таущг
өндірушілер өз ... баға ... оған ... ... ... қажет заттар алуды көздейді. Осыған орай тауарлы ақша қатынастарына
рыноктық экономика қажет болатынына тоқтау керек. Бұл ... ... ... — адамдардың қоғамдық өндірістік
қатынастарының теориялық керінісі. ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Мысалы, тауар,
құн, қосымша құн, ақша, капитал, пайда, баға, өндірістік ... ... ... ... категорияларды жіктеп, талдау экономикалық заңдардың
объективті сипатын, ... ... ... ... ... ... ... кемектеседі. ... ... ... ... олар ... ... даму ... сипаттайды.
Экономикалық заңдар — адам қоғамы дамуының түрлі сатыларында өндіру,
бөлу, айырбас және ... ... ... ... ... Олар қоғамның экономикалық өмірінің аса ... ... мен ... ... ... ... ... сипатта болады, яғни адамдардың еркі мен санасынан тәуелсіз
туып, әрекет етеді. Бұл заңдар ... бір ... ... ... дамып отырады.
Экономикалық процестер күрделі және сан алуан, бүлардағы ... ... ... тұрғыдан бір-бірімен үштасып жатады. Осыған сәйкес
бұл процестердің ішкі байланыстары мен тәуелсіздіктерін бейнелейтін ... ... әр ... және әр ... ... ... ... адамзат қоғамының дамуы белгілі бір
объективті заңдарға негізделеді. Құбылыстар мен процестердің мәніне ... ... даму ... ... ... бір ... ... жәйт,
заңдар кез келген байланыс пен қатынастарды емес, тек маңызды қатынастарды
ғана сипаттайды, жоғарыда ... ... ... ... ол объективті шындықтан туыңдайтын құбылыстар мен процестердің
өзіне тән. Нақты құбылыстарға үңіле ... ... да ... ашуга болады.
Экономикалық заңдар экономикалық процестердің, оның ішкі себеп-салдарының
өзара тәуелділігін ... Олар ... ... ... ... бола ... ... заңдар табиғат заңдарынан өзгеше.
Өйткені, ... ... оның ... тән құбылыстарынан туындап, көрініс
алса, экономикалық заңдар адамдардың өндірістік эконо-микалық ... ... ... ... тартылыс заңы адамдар мен адамзат
қоғамы дамуынан бұрын да орын алып әрекет еткені белгілі.
3.2. ... ... ... ... ... ерекшелігі ұзақ мерзімді
емес. Олардың ... ... бір ... кезеңде әрекет етеді де, кейін
жаңа экономикалық заңдарға орын береді. Экономикалық заңдар мәңгі ... ... ... ... бір ... туып және ... немесе жойылып
кетіп отырады. Әрдайым еске-ретін бір жәйт — ескі ... ... ... ... ... тек жаңа экономикалық жағдайлардың
туындауымен өз күшін жояды. Яғни ... өз ... ... ... ... ... шығарып, оның орнына жаңа заңдарды жасай ... ... ... ... адамдар сан-асынан тәуелсіз
қоғамдағы объективті экономикалык ... ... ... ... ... ... адамдардың шаруашылық қызметінен тыс
және оған байланыссыз жүзеге ... ... олар тек ... іс-
әрекеттері аркасында ғана қалыптастып, көрініс алады. Демек, экономикалық
заңдар адамдардың ... ... ... ... ... ... Адамдар экономикалық заңдарды ... ... ... сай ... ... ... болса ғана заң
жүзеге аса алады. Бұл талап-тілектерге қайшы келетін кез келген ... ... ... ... шығындарға соқтырмай қоймайды.
Рыноктық қатынасқа ену жолында осыны қатаң ескеру қажет.
Қандайда болсын қоғамның ... ... ... түсіну үшін ең
алдымен бастапқы теориялық ұғымдарды анықтап алу ... ... ... ... ... ең ... анықтаушы эле-менті — өндірістік
қатынастар немесе өндіріс, бөлу, ... және ... ... ... ... негізін өндіріс құрал-жабдықтарына меншік қатынасы
құрайды. Осы арқылы бүкіл экономика іргелі, түбірлі өзгерістерге ... ... ... ... ... ... ... ал
экономикалық мағынада меншік деп нені айтамыз? Адам өмір сүру үшін өндіруі
керек, өңдіру үшін өндіріс құрал-жабдықтар.ы ... ... ... ... ... қатынасқа енеді, ол ... ... ... ... ... ... жауап беріледі: өндіріс
құрал-жабдықтарына, онымен өндірілген ... ... кім ... етеді?
Сонымен, меншік жай ғана зат емес (заттар арқылы материалданғанмен), ол
материалдық ... ... ... ... ... Меншік
қатынасы мыналар: а) иемдену, иелік ету; ә) ... ... ... ... б) экономикалық тұрғыдан өткізу (өткізілсе,
меншік иесіне табыс әкеледі деген сөз). Меншік кеп қырлы, ... ... тек ... ... ... ... ... емес. Ол жұмыс күшінің
өндіріс құрал-жабдықтарымен қосылу әдісі мен ... ... алч ... ... ... ... жүйесінің маңызды сипаты. Меншік қатынасы
бүкіл ... ... ягни ... ұдайы өндіріс қатынасын (өндіріс,
бөлу, айырбас, тұтыну) қамтиды. ... ... ... ... ... ... сипаты да сондай болғаны. Меншік — тарихи ұгым. Жалпылама меншік
деген түсінік жоқ, ол белгілі бір ... ... ... орын ... Тарихта
әр түрлі меншік нысавдары болғаны белгілі, оны жеке және қоғамдық ... екі ... ... ... меншік — өндіріс құрал-жабдықтарына, оның нәтижесіне жеке бір
адамдардың — меншік иесінің ... ... Ол екі ... ... ... және өз еңбегіне негізделмеген. Еңбекке негізделген меншіктің
субъектілері бір ... әрі ... (өзі ... ... әрі ... ... ... ол еңбек өніміне тек езі иелік ... ... ... ... ... ... ... жеке меншік, басқа біреудің
еңбегіне, жалдамалы еңбекке сүйенеді. ... ... ... ... қосылуы, меншік табигатын ажырата білу, рыноктық қатынасқа
еніп келе жатқан біздің республика үшін өте ... тағы бір түрі — ... ... ... жеке және ... әр қилы үштасуы орын алады. Мысалы, кооперативтік, акционерлік,
мемлекеттік меншік.
ҚОРЫТЫНДЫ
Нарықты ... мен оның ... ... ... ... ... теориялық-методологиялық және ұйымдастырушылық
мәселелерін зерттеу нәтижелері төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде, баспасез
беттерінде қоғамдык меншікті даттап, жеке ... ... жиі ... бір түрін, екіншісіне қарама-қарсы қойып, біреуіне ... ... неге ... өмір өзі көрсетті. Осымен байланысты
айтарымыз, біріншіден, меншіктің қай түрінің қалыптасуы, ... ... ... ... кетуі (кеңес одағьшың ыдырауы) адамдардың таңдауы
бойынша емес, өндірістің ... бір ... даму ... ... ... байланысты объективті туындайды. Екіншіден, шындығына келгенде
қоғамның дамуында, оның бір экономикалық ... ... ... ... көп ... ... болуы әбден заңды. Оның үстіне
ешбір елде меншіктің бір түрі таза ... ... ... емес. Барлық
елдердің экономикасында да біз жоғарыда атап өткен меншіктің ... әр қилы ... орын ... ... ... Ашимбаев Т.А. Государственное регулирование перехода к рыночным
отношением. // ... HAH РК. ... ... ...... ... ... Д. Кремлевский тупик и Назарбаев - М.: ... ... ... Л.П. ... и ... в условиях рынка. -
М. Дашков и К, 2000.
4. В. Клаус. Десять заповедей чешасой реформы: // ... 1994. ... ... ... 1997. 25 ... ... ... 1997. №12,
7. Государственное регулирование экономики / Под общ. ред. ... ... и ... ... Н.А. ... — М.: ... 2000.
8. Государственное регулирование рыночной экономики / Под.ред. Петрова
Р.П. СПб, 1999.
9. Джкевич А.К. К осмыслению опыта экономического развития ... ... ... ... 1992. ... ... P., ... Е. Государство и рынок: Учебное пособие. —
Алматы: Каржы-Каражат, 1997.
11. Есиркепов Г.А. ... ... ... ... Казахтан в условиях перехода к рынку. — ... ... ... ... 1997. ... ... экономики. 1990. №5.
14. Заявление Кабинета Митстров Республики Казахстан об эконо-мической
политике в 1994 г. // Казахстанская правда. 1994. 5 ... ... Ж.О., ... Г.Н., ... ... ... ... ~ Алматы: Экономика, 1998.
16.Казахстан 1991 — 2001 годы: Информационно-аналитичесский сборник.
Агентства PK no ...... ... ... Г. ... ... в ... история, современностъ,
перспективы. — Алматы: Бастау, 1998.
18. Кейнс Дж. Общая теория занятости, процента и денег. М., 1995.
19. Класс ... ... ...... ... (Пер. ... М.: ... 1991.
20. Кошанов А.К. и др. Формирование государственного ... в ... ... в ... ... ... — Алматы,
2000.
21. Ливщиц А. Государство в рыночной экономике (краткий спецкурс) //
Российский экономический журнал. 1993. №1.
22. Лю ... ... ... экономики и судьба реформы //
Вопросы экономики. 1989. № 10.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл шаруашылығын несиелеудің экономикалық мәні және оның теориялары77 бет
Ақша массасының экономикалық мәні мен теориялық негіздері21 бет
Джон Мейнард Кейнстің экономикалық теориядағы жалпы орны26 бет
Инвестициялық жобалаудың теориялық және ғылыми-практикалық проблемаларын және оның Қазақстан экономикасының экономикалық өсуі жағдайындағы ролін зерттеп, соның негізінде инвестициялық жобалаудың басқару тиімділігін жетілдіруге байланысты ұсыныстар жасау76 бет
Салықтың экономикалық мазмұны және теориялық мәні28 бет
Экономикалық теория пәні және оның зерттеу әдістері5 бет
Экономикалық дамудың циклдық теориялары7 бет
Экономикалық жүйелердегі кластерлерді құрудың теориялық негіздері68 бет
Экономикалық теория167 бет
Экономикалық теория негіздері (лекциялар)67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь