Ы. Алтынсариннің өмір жолы

Жоспар:

Кіріспе.

Негізгі бөлім.
1. Ы. Алтынсариннің өмір жолы.
2. Ы. Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен
ағартушылық қызметі.
3. Ы. Алтынсаринның «Қазақ хрестоматиясы».

Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер.
Кіріспе.
Кезінде қазақ халкының болашақ тағдырын орыс мәдениетімен бірлікте алып караған Шоқан, Абай және Ыбырай секілді ұлы ағартушы-демократтар тарихымызда өшпестей із қалдырды. Осы орайда Ыбырай Алтынсариннің қоскан үлесі мен еңбегі орасан зор. Ол мәдениет пен білімнен артта қалған ел-жұртын көрші елдің өнер-білімін, техңикасын игеруге шақырып қана қоймай, сол игі істі тікелей жүзеге асыруға да өлшеусіз үлес қосты. Қазақ даласында тұңғыш рет орыс үлгісіндегі пәндік білім беретін мектептер ашып, оған орыс алфавиті негізінде оқулықтар жазды, өзі сабақ беріп, жаңа талапка сай келетін мұғалімдер дайындауға күш салды. Ыбырай жасаған окулық ең алдымен, орыстың қала берді Европа оқымыстыларының педагогикалық көзқарастары мен оқыту, тәрбиелеу әдіс-тәсілдеріне негізделіп жасалды, бірақ ұстаз оларды талғам-талдаусыз, сол күйінше ала салған жок, керісшше, оған енетін материалдарды қазақ балаларының түсінік-танымына сәйкес етіп алды, өзі де осы талапқа орай әңгіме, өлеңдер жазып қарастырған хрестоматиясына косты. Сөйтіп, ұлы ағартушы-ұстаз халқымызды білім бұлағынан сусындатып, өзге мәдениетті елдердіц қатарына қосуға бойыңдағы бар күш-қуатын, білімін сарқа жұмсады. Бұл бағьпта тыңнан жол салып, соған бүкіл саналы өмірін арнады. Ыбырай ауылшаруашылық, қолөнер мектептерін ұйымдастырады. Ол қазақ жерінде алғаш қыздар мектебін ашқан. Бұл қыздар мектебі Ырғыздағы қыздар мектеп-интернаты деп аталды. Ыбырай бұл істері нәтижесінде патша үкіметі тарапынан қуғынға ұшырайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1.Ә. Сыдықов «Ы. Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен ағартушылық қызметі» Алматы, 1969ж.
2.Ә. Дербісәлиев « қазақ даласының жұлдыздары»
Алматы, 1995ж.
3. Мұхамедрахым Жармұхамедов «Ыбрай Алтынсарин
тағлымы» Алматы, 1991ж.
4. Қ. Жарықбаев., С.Қалиев «Қазақ тәлім – тәрбиесі»
Алматы, 1995ж.
5. Ә. Ламешов. Ы.Алтынсарин Алматы, 1991 ж.
6. Ә. Ламешов. Ы.Алтынсарин және оның орыс достары мен
ізбасарлары. Алматы, 1988 ж.
7. Ахметов., Р.Бердібаев., С.Қирабаев., Ш.Сәтбаева., Ж.Тлепов.,
М.Жармұхаметов. Ы.Алтынсарин таңдамалы шығармалар
жинағы. Алматы, 1994 ж.
8. Ә.Ж.Дербісәлин Ы.Алтынсарин жазушылық қызметі туралы.
Алматы, 1988 ж.

9. М.Ақынжанов Қазақстан ағартушыларының қоғамдық саяси
көзқарастарының қалыптасуы Алматы ,1955 ж.

10. Ы. Алтынсарин «Таңдамалы шығармалар», Алматы 1988.
        
        Жоспар:
Кіріспе.
Негізгі бөлім.
1. Ы. Алтынсариннің өмір жолы.
2. Ы. Алтынсариннің ... ... ... ... Ы. ... ... хрестоматиясы».
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
Кіріспе.
Кезінде қазақ халкының болашақ тағдырын орыс ... ... ... ... Абай және ... ... ұлы ... өшпестей із қалдырды. Осы орайда Ыбырай Алтынсариннің қоскан
үлесі мен еңбегі орасан зор. Ол ... пен ... ... ... ... ... елдің өнер-білімін, техңикасын игеруге шақырып қана қоймай,
сол игі істі тікелей жүзеге ... да ... үлес ... ... ... рет орыс ... пәндік білім беретін мектептер ашып,
оған орыс алфавиті негізінде оқулықтар жазды, өзі сабақ беріп, жаңа талапка
сай келетін ... ... күш ... ... ... ... ең
алдымен, орыстың қала берді Европа оқымыстыларының ... мен ... ... әдіс-тәсілдеріне негізделіп жасалды,
бірақ ... ... ... сол ... ала ... ... оған енетін материалдарды қазақ балаларының түсінік-танымына
сәйкес етіп ... өзі де осы ... орай ... ... ... ... ... Сөйтіп, ұлы ағартушы-ұстаз халқымызды білім
бұлағынан ... өзге ... ... ... ... бар ... білімін сарқа жұмсады. Бұл бағьпта тыңнан жол
салып, соған бүкіл саналы өмірін арнады. ... ... ... ... Ол ... ... алғаш қыздар мектебін ашқан.
Бұл қыздар ... ... ... ... деп аталды. Ыбырай бұл
істері нәтижесінде патша үкіметі тарапынан қуғынға ұшырайды.
Ы. Алтынсариннің өмір жолы.
Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы ... 20-шы ... ... 1-
ші жұлдызы) Орта жүздің қыпшақ руында дүниеге келген (Қостанай облысыныц
Затобол ауданы). Әкесі 1844 жылы ... ... ... қаза ... жас Ыбырайды атасы, белгілі би Балғожа Жаңбыршыұлы тәрбиелейді.
1844 жылы патша өкіметі ... ... ... жанынан қазақ
балаларын оқытып песірлер мен ... ... ... ... ашу
туралы шешім қабылдайды.
1846 жылы наурыздың 5-ші жұлдызында ... ... ... ... Ыбырайды кандидат етіп қабылдау ... ... ... ... генерал-майор М. В. Ладыженскийге өтініш
жасайды. Орынбор шекаралық комиссиясының сол ... ... ... журналдағы қарары бойынша Ыбырай Алтынсарыұлы жаңадан ашылмақ
мектепке кандидат болып ... ... ... ... 19 ... ... В. ... сұлтан-правительдерге бұйрық хаттарын жібереді, онда
қазақ балаларына арналған мектептің ашылар уақыты таянғанын, сондықтан ... ... ... ... оның ... шәкірттеріне қажетті киім мен аяқ
киім тігіліп дайын болуы үшін ... ... ала ... қажет делінген.
Сұлтан-правительдер мектепке түсетін кандидаттар комиссияға ... ... ... ... ... деп хабарлайды. Кейін бұл мерзім тамыздың 1-ші
жұлдызына дейін шегеріледі.
Мектепке 8—12 жас ... ... ... ... 9 ... ... Балғожа Шығыс бөліктің сұлтан-правителі аркылы ... жол ... ... ... ... 1850 жылы ... ... аралығында көп халықты жыйнап той жасап, сүйікті немересі әрі
мұрагері ... ... ... ... сенімді көмекшісі Жетібай
Өтемісұлымен (Кенесары шапқыны кезінде ол бесікте ... ... ... ... ... Орынборға аттандырады. Бұлармен бірге аттанған 10
баланың ішінде Жанбайүлы Жұмағұл, Байл мын, ... ... ... ұлы ... ... Нұрым, Сегізбай, Қаржасұлы Кұлжан,
Көпбергенұлі Көшербайүлы Шамұрат бар еді.
Оқуға түсушілер Орынборға ... ... ... ала дайындалған
жеке меншік пәтерге жайғасады. Мектеп ісінің қамқоршысы, колледж ассесоры
Плотниковтың қатысуымен 1850 жылы ... 1-ші ... ... өткізген шекаралық комиссияның дәрігері Майдел оларды оқуға
жарамды деп табады.
Мектептің ашылу салтанатына үш ... ... ... ... ру ... да ... ... салтанатының программасына сай тамыздың 20
жұлдызы күні күндізгі сағат 12-де генератор ... ... ... ... ... ... үйін ... сол жерде Спас-
Преображен шіркеуінің дін қызметкерлерімен бірге дұға ... ... олар ... ішін ... ... ... (изолятор) аралайды.
Ал тамыздың 22-ші жұлдызында салтанатқа келген генералдар, штаб офицерлері,
азаматтық шенеуніктер көпестер және «азиялықтар» мектепті тағы да ... ... ... ... бастаған «азиялықтар» намаз оқып,
артына, бақылаушысы кеңесші ... орыс және ... ... ... ... ... мен туыс-туғандарын ... ... ... соң ... мен ... ... ... сапқа тұрған оқушылар мектеп асханасына барып
мерекелік дастарқаннан түстік ішеді, ал ... ... ... ... шақырылады. Сөз сөйленіп, ... ... ... қала ... татар слобо, алыстан келген ... ... ... түрлі ұлттық ойындар мен рәсімдерге жалғасқан
үлкен қонакасы беріледі.
Орынбор өлкесінің отаршыл әкімшілігІ мек ... ... мен ... ... үшін ... ... ... Осыған
байланыс оқушыларды көшпенді тұрмыстан «аулақтатуға қайта дала өмірінің
қатан жағдайында оларды шынықтыруға бейімделді. ... ... оқу ... ... ... көшпенді тұрмысына мейлінше жақындатылады.
Осы мақсатпен Орынбор шекаралық комиссиясы мектеп ашылар жылдың (1850
ж.) жазында оқушыларға арнап ішінде керек-жарақтың бәрі бар, ... ... ... аяқ ... ... ... ... кұралдары, мал дәрігерлік құралдары бар 4 ак киізден жасалған 1
коңыр үй {ас үй) және де ... ... бір үйір ... ... мен ... бар ... аттарын сатып алды, бұл оларды салт атқа ... әрі ... ... ету үшіп керек болды.
Екі ай бойы олар Орынбор маңындағы далалы жерлерде ... ... ... ал ... ... кездерінде оларға қазақтың ұлттық
тағамдарын беруге барынша назар аударылатын.
Ыбырай ... ... соң оның ... еріп еріп ... Жетібай Өтемісұлының аулына қайтуына рұқсат етіледі. Алайда
Ыбырай Шекаралық ... ... оның қала ... аса ... ... ... қанағаттандырылады. (Орынбор шекаралық комиссиясының мәжіліс
журнәлы 1850 жыл, тамыздың 9-шы ... ... ... ... ... ... кезекті
әрекеттеріне қарамастан Алтынсарин үсті-үстіне асқан табандылықпен оны
кайтармауын өтінумен болды, нәтижесінде әкімшілік ... ... ... ... оқу ... ... ... мәжіліс журналында
жазылғандай, тұрмыс ақысын төлеп қалдыруға мәжбүр ... ... ... пәндермен қатар) орыс, араб, ... ... ... ... Бұл ... ... қазақ баласы тәртіп
бойынша аталмыш тілдермен катар мұсылман дінінің ... да ... ... ... жылдық есебіндегі оқушылар ... ... ... ережелерді қатаң сақтай отырып ауызша айтылғандарды
жатқа жазумен айналысатын ... Олар ... ... ... ... ... ... жазу үлгісі бойынша жазатын. ... ... ... ... ... ... ... үйрететін де, ал араб,
парсы, татар тілдерін белгілі шығыстанушы Мірсалық ... ... ... ... ... пен ... ... барлық кағидалар мен
заңдарын өтетін. «Кұранды бүкіл оқылу ережелерін сақтай отырып ... ... ... ... ... ... — Б. С.) қасиетті
кітап Мұқтасарға ... ... және ... ... ... көрсетілген тағы бір есепте.
Бүкіл оқу кезеңінде Алтынсарин тек кана «үздік» деген бағалармен
оқиды, сол үшін оған ... ... та ... 1853 жылы ... ... ... «Сынақ актісінде»—үздік үлгерімі мен көргенділігі үшін
барлык окушылар Алтынсаринге алғыс жарияланады. Сол ... ... ... «Бітірушінің сынақ актісінде былай делінген: «Сынакка
қатысушылардың қорытындысы ... ... ... мен ... үшін
мақтау қағазымен III кластан Құлыбеков, ... ... ... ... II клас Саматов наградталады». Мектепті алғаш бітіруші
оқушы ... оның 8-і ... ... ... ... соң Ы. ... ... мен олардан алған бағалары
қойылған, Орынбор шекаралық комиссиясының председателі мен ... әрі ... ... ... ... Орынбор шекаралық
комиссиясы мен мектеп қоршысының мөрлерімен ... ... ... бірге 1857 жылы та.мыздың 31 зында куәлікті алғаны жөнінде
Мүхамеджан Жантөринге ... өз ... ... ... ... ... ... шығарып салудың ресми салтанатында ... ... ... ... ... жөніндеғі бұйрық
тапсырылп, салтанаттың аяғы тойға ұласады. Туған ауылдарында олар арнайы
үлгімен тігілген киімдермен оралалады.
Ы. Алтынсариннің педагогикалық ... ... ... ... мектепті тәмамдағаннан соң үш жылға таяу (957 - ... ... ... шекаралық комиссиясы тағайындаған қыпшақтардың ұзын
әскери старшыны атасы Балғожа Жаңбыршыұлына тілмаштық ... ... 1859 ... ... І-ші ... бастап Орынбор облыстық
басқармасындд кіші тілмаш қьзметінде болады. І960 ... ... ... ... бекінісінде ( Торғай қаласында) қазақ балаларын оқытатын
бастауыш мектеп ашуды жүктейді әрі өзі сол ... орыс тілі ... ... ... ... ... ... ашу ісі оқайға түспейді: қаражат,
мектеп үйі, ... ... ... жоқ еді;- Бұл ... іске ... да, ... орындар да салғырт қарайды. Алайда бұл ... ... бола ... ... ... ... құлшына
кіріскен ол ауыл-ауылды аралап халыққа білім берудін, маңызын түсіндіреді.
Әрі қолдау да табады. ... ... ... ... ... соң мектеп үйін
салуға шұғыл кірісіп, көп ұзамай салынып бітеді. Бұл ... күні ... ... ... ісі ... жатқан кезде бекініс комендан-тына
тілмаштық қызмет атқара жүріп, Ыбырай ауылдан 4 бала ... өз ... ... 1864 жылы ... 8-ші жұлдызында көп халық жиналып
салтанатты түрде мектеп ашылады. Ақындар айтысып, той жасалған бұл ... бала ... ... ... ... ... соң тағы да екі бала ... жиналған қаржы есебінен мектеп жанынан балаларға интернат ашылады.
[3]
1864 жылы наурыздыц 16-шы жұлдызында Ильминскийге
жазған хатында былай дейді: ... ... ... мен ... мені ... ... ... — бұл балалар не бары үш айдың
ішінде ... ... ... ... ... да үйреніп алды».
Ыбырай Алтынсариннің ағартушылык кызметі осылайша басталған едІ..:
Ы. Алтынсарин дүниетанымының калыптасуы помешиктердің езгісіне қарсы
өрістей ... ... ... ... ... өкіметінің
крепостниктік тәртіпті жоюға мәжбүр болып отырған ... ... ... ... ... жойылуы капиталистік өндірістіқ
жылдам дамуына, революциялық демократиялық қозғалыстың күшеюіне ... Н. Г. ... И. А. ... А. И. ... және ... да
Россияның түрлі демократиялық интеллигенциясы орыс халқын самодержавиеге
карсы ... ... ... ... мәдеииет пен өнердің даму
жолдарын нұсқады. Белинскийдің, «Гогольге хаттары», Чернышевскийдің «Не
істеу ... ... ... ... ... ... алдынғы қатарлы
интеллигенция арасында кеңінен танылып зор беделге ие болды.
Санкт-Петербург университетінің окытушы, татар ... ... Н. И. ... жазған екі хаты ... ... ... 4-де ... хатында ол, сол жылы ... ... ... ... ... ... тілмашы Ыбырай
Алтынсарин мен танысқанын айта келіп, ... ... ... ... ... Н. И. ... жазған хатында келесі ... ... Қ. ... ... ... досы ... ... жайында
аса жылы лебіз білдіреді.
Ы. Алтынсарин мен Фаизхановтың танысуы Уалихановтың Петербургте
болған кезеңімен ... ... ... Ол осы Ильминскийге жазған екінші
Петербургте
Ш. Уәлихановпен болған кездесуі жайында жазады. ... ... ... ... ... ... гимназиясындағы оқитын оның кіші інісіне
қамкор болуын өтінеді. Бұл ... Ш. ... Ы. ... ... ... білді деген қорытынды жасауға болады.
Сондай-ақ Ы. Алтынсарин мен А. ... ... да ... ... творчестволық толысу кезеңдері хронологиялық жағынан
тұспа - тұс келеді. Бұл қазақ ... ... де ... жерінің
түкпір-түкпірінде танымал болатын. Ы. ... ... ... ... ... ... аса ... кызметте болды, оның «Қазақ
хрестоматиясы» мен «Қазақтарға орыс тілін үйретудің ... ... ... ... казақ жеріндегі орыс-қазақ мектептеріндегі оқу
құралына айналған. Бұл екі жайттың Абай назарына ... ... ... Қарқаралыға көршілес Торғай уезінде өмір сүріп, кызмет ... да Абай ... ... ақын әрі ... ... мүмкін емес. Оның
үстіне олардың поэзиялық шығармалары ... әрі ... ... ... ұксас болып келеді.
1879 жылы Ы. Алтынсарин Торғай ... ... ... ... Ол ... облыс Елек, Ырғыз, Торғай және ... ... 4 ... ... ... ... казіргі Қостанай және
Торғай облыстарының едәуір бөлігін, Ақтөбе ... және ... ... ... ... ... Алтынсарин ол кезде Орынбор
губерниясынын, құрамына енген Троицк қаласындағы ... ... ісін ... өзі ... ... ... ... өз инициативасымен қазақ жерінде жұртшылыкқа
арналған бүтін бір мектептер жүйесін құруы — оның ... жоқ ... ... ... Бұл ... ол қазак тілі пәнін окытуды енгізе
отырып, ... ... ... ... ... ... қарсы бірдей күресті.
Біздiң үлесімізге ең ауыр, ең жауапты кезең тап келіп отыр — ... ол,— ... ... кұру керек, барлық жаңалыктарды енгізу ... ... ... кауымды ағартуымыз керек. Міне, бүкіл даланы
шарлап жұртшылықтан облыстық, уездік ... ... ... ... ... ... ... Алтынсарин бірден жана мектептерді ашу ісіне кіріседі. Ең
алдымен облыстағы ... ... ... ... ... ... ... Осы мақсатпен ол ауыл-ауылды ... ... ... ... ... Николаев, Торғай және Ырғыз уездерінде екі кластык орыс-казақ
училищелерін ... ... ... және ... қамтамасыз етеді.
Жазған хаттары мен қызмет құжаттарынан "учили-щелерді жабдықтау
ісіне ... ... ... ... ... ... тәрбие беруге
кедергі келтірерлік былғаныш, сыз, орынның тарлығы, иіс тию, ... ... ... сауатсыз мұғалімдер сынды ... ... тән ... ... етіп ... оңды әрі ... жабдықтау керек.
Әр мектептің өзінін кітапханасының болуын қоғамдық маңызды іс деп
қарап, оған ... ... ... отырады. «Торғай облысындағы
училищелерде оқушылар және оқытушылар кітапханаларын ... ... ... 700 сом қойдым»— деп жазады. Бұл кітапханалардан тек
оқушылар мен оқытушылар ғана емес, ... ... ... жалпы
сауатты адамдар білімдерін өздігінен одан әрі дамыту үшін ... ала ... жер ... да ... ... ... ... (сонда, 375-
бет).
''Қазақстанның экономикалық жағынан дамуы үшін аса қажет болып
табылатын тұрғылыкты халық өкілдерінен мамандар ... ... ... ... отырып
Ы. Алтынсарин каржыны кәсіптік және ауыл ... ... ... Тек қана ... ... каржы ұстап тұрған кәсіптік
училищені Торғай қаласында ашудың сәті түседі.
Қайтыс ... ... ол ... ... ашылмақ ауыл
шаруашылығы училищесіне өзіне тиесілі ... ... ... әйелдеріне білім беру ісі де Алтынсарин ... ... Аса ... бұл ол ... ... тарапынан кедергілерге
ұшырайды. В. В. Катаринскийге жазған бір ... ... деп ... ... ... ... ... табысты боларына губернатордың
күдігі бар... ал мұндай маңызды істі бастамаса, ... ... ... ғой. Ал бұл істің Ырғызда оңғ;а басатынына мен қазірдің өзінде
кәміл сенемін...»
(Сонда 430 ... ... бұл ... ... ... Ырғыз қаласында қазақ қыздарына
интернаты бар арнаулы ... ... ... бұл қазақ халкының
өмірінде ... аса ... ... еді. Аса ... бұл бастамасының сәтті
болғанына Алтынсарин аса қуанады. Ол патша әкімшілігінен Торғай ... ... ... ... ... ... ... бергеннен соң
барып қана итернаты бар ... ... 1891 жылы ... 1893 ... 1895 жылы ... ... және 1896 жылы ... ашуға
рұксат етілді. Алтынсариннің талап етуі ... ... бұл ... 1896 ... ... ... 211 "қыздың 70-сі казақ 149-і
қоныс аударушы орыс қыз-дары еді.
Алайда Алтынсарин ... ... ... ... ... деп ... халық ағарту жүйесін барынша кеңейтуге ниет етеді, осы мақсатпен
әрбір болыста бастауыш мектеп ашу жөнінде арнайы хат ... ... бұл ... ... ... бейімделген яғни көшпелі болу
керек деп ... ... ... ауылдарымен бірге жайлауға шықса,
қыстыгүні қыстауда болады.
Қазақтарды жаппай сауаттандыру ісіне бастауыш болыстық мектептерді
ашу ... ғана ... ... ... ... ... ... Алтынсарин.
1886 жьглғы арнайы жазылған «Болыстық қазақ мектептері ... ... ... ... бастауыш мектептердің аса қажет екенін
және оларды барлық жерде салудың мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... ... ... мұғалімдерін
даярлауға да Ы. Алтынсарин көп еңбек сіңірді. Оның бастамасымен Троицк
каласында ... ... ... ... Орынбор қаласына
көшіріледі.
Ауылдық және ... ... ашу оған аз ... ... ... ... ... әкімшілігі көп уақытка дейін тежеп келді.
Ы. Алтынсарин уезд ... ... ... ... ... ... деп ... Троицкі уездінің бастығы «әділетсіздіктің
шегінен шығып» жалға алынған мектеп үйін тартып ... ... ... ... ... ... 347-бет).
Мұндай кедергілерге қарамастан Ы. Алтынсариннің жалынды ағартушылық
жұмысын тоқтатпауы Торғай соғыс губернаторының ... ... жеке ... ... ... ... мектептерін ашып,
артық қаржы жұмсалғаны үшін облыс генералы Проценко оны ... сот ... ... ... Осыған байланысты Катаринскийге жазған бір хатында
ол былай дейді: «Қазіргі кезеңде жан-дүнием кұлазып өте ... ... ... мен ... күткен үкімет- орындарын қайта заңды да заңсыз
жолдармен үздіксіз ... ... ... ... соң ... ... болады? Осының бәрі ашық сот аркылы анықталса екен деген тілек
көкейімнен ... ... ... ... байланысты Алтынсарин соттық
қудалауынан аман қалады.
1886 жылы болыстық ... ашу ... ... ... ... тағы да ... етіп қояды. Рұқсат алысымен ол ... ... ... ... ... жылу ... ... «Сізге шын жүректен
хатыңыз үшін де, мендегі мектеп жүмысының алға ... ... үшін де ... ... ... ол Қатаринскийге Қостанайдан.
Айналасы бір жылдан ... ... ... ... ол ... 5 ... мектеп
ашады: . Торғайда (Қараторғай), Ырғызда (Қарабұтақ), Николаевта ... ... ... ... Сондай-ақ ол орыс балалары үшін Қостанай
және Ақтөбе қалаларында мектептер ашады.
Осылайша оған өзінін көзі тірісінде төрт ... екі ... ... ... бір ... бір қыздар училищесін, бес болыстық мектеп
және орыс коныстанушылары үшін екі ... ... сәті ... ... ... ... және гимназиялар мен университеттерде
оқып жаткан балалар үшін халықтан жылу жинайды.
Алтынсарин халык ағарту мектептерін ашып қана ... ... мен ... ... ... жасайды, методикалық және
оқыту кұралдарын құрастырады, жыл сайын мектептерді аралап инспекторлық
бақылауды жүйелі түрде ... ... ... ... ... орыс
педагогикасының прогресшіл өкілдері тәрізді Россияньщ өткен ғасырдағы
алдыңғы қатарлы қоғамдық ... ... ... әрі ... аса ... ... педагогы Бунаковтық патшалық айдауда жүрген
кезінде жазған ... ... ... кезінде Белинский мен
Чернышевскийдін револкшиялық демократиялық идеяларының әсеріне ... ... ... жоқ деп атап көрсетеді.
Оқыту ісінде ... ... орыс және ... ... мән ... Ал орыс ... айрықша мән беріп,
қазақ тілімен тең дәрежеде жүргізу жөнінде мұғалімдерге ұдайы ... ... ... ... мектептердегі баска пәндердің
окытылуы орыс тілі мен ... ... ... ... ... ... Алтынсариннің өткен ғасырдағы көрнекті орыс педагогтары
(Ушинский, ... және т. б.) ... ... беру теориясын меңгере
отырып, оны ... ... ... ... ... балаларды оқытудың айрықша үлгісін ... ... ол ... ... өмірден енді-енді отырықшылыққа
бейімделе бастаған жергілікті халықтық ... орай ... ... Балалар балташы, шебер, темір ұстасы, тағы ... ... ал ... ... қыздарын іш киім, көйлек пішіп, тігуге, бөкебай,
түбіт ... ... ... ... ... ... ... токуға, қысқасы —
қазақтарда әрқашан жеткілікті болатын шикізат негізінде жұмыс ... ... ... ... ... орыс ... мен ... еңбектерін ұсынатын:
Ушинскийдің «Балалар әлемі», Бунаковтын, «Әліппе және мектеп пен үйдегі оқу
кітабы», Крыловтың «Мысалдары», Кирпнчниковтың «Грамматикасы», ... ... ... ... жазу емлесі», Л. Толстойдың ... оқу ... ... «Оқу ... Лубенцтің «Арифметикасы»,
Евтушевскийдің «Арифметикасы», Пуцыксовичтің «Географнясы», Острогорскийдің
«Орыстардың қысқаша ... ... ... ... ... ... ... «Орыс тарихы», Сент-Илердің
«Зоологиясы», Гердттің «Минералогиялық ... ... ... ... ... физикасы», т. б. [5]
Мектептен тыс оқылатын окулық ... мына ... ... ... ... ... мен ... Зубов «Табиғат
жайлы әнгіме», Константинович «Химиялык әңгімелер. »
3. Ы. Алтынсаринның «Қазақ хрестоматиясы».
Алтынсарин орыс-қазақ мектептерінің шәкірттеріне ... екі ... ... аса кажет деп біледі. Оқулықтарды құрастыру ісіне ол ... ... ... ... ... бұрын кіріседі. Бұл
окулыктарды құрастыруды ол 1879 жылы ... да сол жылы ... ... атқара жүріп «Қазақ хрестоматиясы» қазақтарға орыс
тілін үйретудің бастапқы құралы, кітаптарды жарыққа ... екі ... ... ... ... ... етеді. Өйткені ол кезде
Орынборда қалыптасқан графиялық база жоқ еді, оның ... ... орыс ... ... жаңа қазақ алфавитімен қазақ кітабын
басып шығару оңай болмайтын.
Орыс ... ... ... ... ... ... және ... далалық ағарту мектептерінің мұғалімдері мен жоғары класс
оқушыларын тарта отырып, Алтынсарин бұл іске уақытын ... ... ... Алтынсарин басылымын өзі қадағалап, кітап
жарыкқа корректурасына дейін өзі ... тура ... ... мен ... ... ... қүралы» екі
мың дана жарық көрді де, Қазақстанның түкпір-түкпіріне тарап кеткенді.
«Қазақ хрестоматиясы» К. Д. Ушинскийдің « Балалар ... және ... ... ... педагогтарының үлгісінде жасалды. Ол мынадай бөлімдерден
тұрады.
1. Такпақтар, балаларға арналған әңгімелер, оқушылардың туыскандарына хат
жазу үлгілері;
2. Үлкендерге ... ... Ауыз ... ... Мақал-мәтелдер.
«Қазақ хрестоматиясының» кіріспе мақаласында Алтынсарин: «Бұл
түрғыда жазылып ... ... ... ... ... ... жақтары бар шығар, алайда бұл кітап ізсіз қалмас, алғашқы ... ... ... міндетін орындайды деген үміттемін» деп жазады.
Автордың бұл ... ... ... ... ... аңғарылады. [6]
Халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, ... ... ... ... аз ... ... жоқ. 60-шы ... Торғай қаласында
мұғалімдік қызметті атқарып жүргенде ол ауыл-ауылды жиі ... ... ... ... ... еді, ... әңгімелесіп олардың
аузынан халық аңыздарын, мақал-мәтелдерді, өлеңдерді жиі жазып алатын. Сәл
кейінірек, 1879 жылы ол өзі ... ... бір ... «Қазақ
хрестоматиясына» енгізеді.
Бұл жинақта біз халық аңыз ертегілері негіз болған ... ... ... ... ... ... «Жәнібек
батыр», «Жиренше шешен» және т. б. Айта кету ... ... Ы. ... ... соң, ... бір ... ... облысы мектептерінің
жаңа инспекторы А. В. ... ... ... ол ... (1906) 2-ші басылымына қолжазбадағы дайын тұрған («Қара
қылыш», «Тазша бала», «Алтын тұлым») халық ауыз әдебиеті ... ... ... енгізеді.
Ы. Алтынсарин қазақ халқының тарихына қатысты материалдарды да жинайды.
Ол «Қазақ ... ... ... және ... ... ... ... даярлайды. Бірақ автордың дүние салуына байланысты
жарыққа шықпайды да, оның бұл ізденістері аяқсыз қалады.
Қазақ даласында ғылым мен білімді таратуды және оны ... ғана ... ... ... жоқ ... ... Алтынсарин ақын ретінде де ғылым мен
ойдың мән-маңызын өзінің өлеңдерінде үгіт-насихат етіп таратады. Ол ... ... ... ... шақыра отырып, оған тек мектептен оку аркылы
ғана қол жететінін көрсетеді.
«Оқысаңыз, балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан,
Іздемей-ақ табылар.
Бір құдайға сыйынып,
Кел, ... ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... маңызын түсіндіреді. Бұл,
әсіресе, «Талаптың пайдасы», «Қалай баюдың ... және т. ... анық ... ... ... ... оның табиғат лирикасында бар күшімен
көрініс тапкан. Мәселен, «Жаз», «Өзен» өлеңдері өзінің ... ... бұл ... табиғат көрінісін жалаң қызықтаумен шектелмейді, адам
өмірімен, ... ... ... ... ... Реалист-ақын
шеберлік шыңы да осы түста көрінеді.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... әңгімелер де бар. Бұл істе үлгі болған белгілі орыс ... ... еді. Бұл ... ... калған үздік И. А.
Крыловтың «Қарға мен түлкі» мысалы еді. «Мүңсыз ... ... ... ... ... ... аңыздық сюжетін Толстойдың оқу кітабынан
алады. Мұнымен қоса Толстойдын ... ... атты ... ... аударады. [8]
«Үндіс», «Сауысқан мен қарға» әңгімелері тік негізін аса кернекті орыс
педагогы Қ. Д. дің ... ... ... орыс ... «Учитель» журналының редакторы әрі
шығарушысы И. И. ... ... ... ... ... ... ... Бұл жинаққа Алтынсариннің аударма әңгімелері енбей қалып
отыр. Олардың ... ... мен ... (К. Д. Ушинскийдің аударылған),
«Қайрымды ұл мен ... ... шөп» «Ұлы Петр казы ... (И. ... ... ... ... атауға болады.
Алтынсариннің аударуымен ... ... ... [9]
Ы. Алтынсарин қазак жазба әдеби және әдеби тілінің ... ... ... табылады. Оның шығармалары қазақ әдебиетін мазмұн жағынан
байытты. «Қазақ хрестоматиясы» қазақ ... ... ... және әдеби
тілінде жазылған айрықша ескерткіш — мұра. Алтынсариннің өлеңдері мен
әнгімелері жалпы халыққа ... ... ... жазылған.
Қорытынды.
Ы. Алтынсарин қазақ халқын ілгері дамыту ... ... ... Ол ... ... ... мен кәсіптік училищелерін ашу ... және ... ... беру ... ... қалады.
Сондай-ақ ол Қазақстандағы педагогикалық білім беру ісінің де
негізін қалаушы. ... ... ... және ... ... ... ... деп карайтын. «Қолдан келгенше Отанға ету — әр
қайсымыздың басты борышымыз» деп дәлелдейтін еді ол, ... ... ... ... ... ... айналғанды. «Бүкіл Шығыс бөліктің жастары
менімен бірге, жабырқауға жол жоқ, олар мені сүйеді» деп жазды.
Ы. Алтынсарин өз ... ... ірі ... ... ... ... мен ... казақ халқының мәдени-экономикалық дамуын,
казактың ұлт болып бірігуін, жаппай сауатты, мәдениетті, окыған ел болуын
көксегенін біртуар асыл ... ... ... бұл ... ... қазақ топырағында толық іске асып, салтанат кұрып отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.Ә. Сыдықов «Ы. ... ... ... ... ... ... ... Дербісәлиев « қазақ даласының жұлдыздары»
Алматы, 1995ж.
3. Мұхамедрахым Жармұхамедов «Ыбрай Алтынсарин
тағлымы» ... ... Қ. ... ... «Қазақ тәлім – тәрбиесі»
Алматы, 1995ж.
5. Ә. Ламешов. ... ... 1991 ... Ә. ... ... және оның орыс ... ... Алматы, 1988 ж.
7. Ахметов., Р.Бердібаев., С.Қирабаев., Ш.Сәтбаева., Ж.Тлепов.,
М.Жармұхаметов. Ы.Алтынсарин таңдамалы шығармалар
жинағы. Алматы, 1994 ж.
8. ... ... ... ... ... 1988 ... М.Ақынжанов Қазақстан ағартушыларының қоғамдық саяси
көзқарастарының қалыптасуы Алматы ,1955 ... Ы. ... ... шығармалар», Алматы 1988.
Сілтемелер:
[1] Ы. Алтынсарин «Тандамалы шығармалар», 337-бет.
[2] Ы. ... ... ... 340-бет.
[3] Ы. Алтынсарин «Тандамалы шығармалар», 343-бет
[4] Ы. Алтынсарин «Тандамалы шығармалар», 346-бет
[5] 1.Ә. ... «Ы. ... ... ... ... қызметі» 55 - бет
[6] 1.Ә. Сыдықов «Ы. Алтынсариннің педагогикалық идеялары
мен ағартушылық ... 63 - ... 3. ... ... ... ... ... 1991ж.
[8] 3. Мұхамедрахым Жармұхамедов «Ыбрай Алтынсарин
тағлымы» Алматы, 1991ж. 45 - бет
[9] 3. Мұхамедрахым Жармұхамедов «Ыбрай ... ... 1991ж. 48 – бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы мен ағартушылық қызметі7 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы42 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
Тіршілік5 бет
Қазақ АКСР-ң 1926, 1937, 1978 жылдардағы Конституциясы10 бет
Қазақстан Республикасындағы демографиялық жағдайды жөндеу мен негативті үрдістерді жоюының мүмкіндік жолдары26 бет
Б.С. Сүлейменовтің өмірі мен ғылыми мұрасы45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь