«Айналайын» ұғымының ассоциативтік өрісі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1. ОТАНДЫҚ ЛИНГВИСТИКАДАҒЫ ПСИХОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

1.1 Тілдік сана мен өріс терминінің сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.2 Психолингвистикадағы ассоциативтік тәжірибе когнитивтік ұғым ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28

2. «АЙНАЛАЙЫН» СӨЗІНІҢ АССОЦИАЦИЯЛЫҚ ӨРІСІН АНЫҚТАУДАҒЫ ПСИХОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЭКСПЕРИМЕНТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

2.1 Экспериментті ұйымдастыру әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
2.2 Зерттелген материалдардың сандық қорытындысы ... ... ... ... ... ... .. 47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 52
Әлеуметтану ғылымы өзіне халықтың әлеуметтік қырын ашуды мақсат тұтады. Осымен негіздес және аттас әлеуметтік лингвистика да әлеуметтік ғылымның тілдік тармағы ретінде кеңінен танымал. Әлеуметтік лингвистика бұл жұмыста бізге халықтың пікірін, ойын білуге байланысты болғандықтан да тиесілі болып отыр. Біз жасаған анкетаның ең алдымен ассоциациялық анкета екенін ескерсек, бұл тұрғыда когнитивтік ғылымы біздің теориялық базамызға айналуы заңды. Ал бұл болса өз кезегінде антропоцентристік парадигмамен тығыз байланысты. Антропоцентристік бағыттың зерттелу ұстанымында объективтік дүниедегі барлық нәрсе адамның өзінен бастау алады. Адамның ақыл–ой, санасы, дүниетанымы, көріп–білген өмір тәжірибесі арқылы жүзеге асырылады. Осы антропоцентристік зерттеу бағытының мүмкіндіктерін жүзеге асыруда когнитивтік теорияның мүмкіндіктері зор.
Когнитив теориясының дамып қалыптасуына логика, философия, психология, мәдениеттану, жасанды интеллект, информатика, әдебиет тарихы, тіл, биология, медицина сияқты ғылымдарды байланыстырып тұрған қолшатыр іспеттес қарастырылып келеді.
Когнитив ғылымының негізін қалаған психолог Джордж Миллер мен тілші Ноем Хоменийдің есімдері де осы саламен байланысты. Жалпы когнитив ғылымы адамзат атаулының әлем бейнесі мен қоршаған дүниедегі заттар мен құбылыстардың, процестер мен сан–сапалардың, уақыт пен кеңістік факторларының қарым–қатынасын адам санасы мен ақыл–ойында, бір сөзбен айтқанда, дүниетанымында қалай көрініс беретіндігін айқындаумен айналысатын ғылым. Осы ғылымның біздің зерттеуге алған жастармен байланыстылығы таным объектісі санатында аса маңызды.
Жұмыстың мақсаты: Жастардың тілдік санасындағы «Айналайын» сөзінің ассоциативтік өрісін анықтау, оларға тілдік тұрғыда талдау жасау. Алынған реакцияларды анкеталық сұрақтардың жауаптарымен байланыстыру.
Негізгі міндеттері:
• «Айналайын» сөзінің ассоциативтік қатарын анықтау;
• Алынған ассоциациялардың ерекшеліктерін анықтау;
• Алынған реакцияларды қосымша анкеталық сауалдармен байланыстырып, өрістерге түсінік беру.
1. Сүлейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1998.
2. Фрумкина Р.М. Цвет, смысл, сходство. Аспекты психолингвистического анализа. – Москва: Наука, 1982.
3. Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы, 1979.
4. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, 1978.
5. Леонтьев А.А. Основы психолингвистики. – Москва: Смысл, 1987.
6. Залевская А.А. Введение в психологический эксперимент. – М: Аст., 2005.
7. Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі. – Алматы: Ғылым, 1983.
8. Алдамұратов Ә.Т. Психолингвистиканы зерттеудің мақсат–міндеттері// Қазақстан мектебі, 1997.
9. Философский словарь. – Москва: Политическая литература, 1989.
10. Залевская А.А. Слово в лексиконе человека. Психолингвистическое исследование. – Воронеж: Изд.ВУ, 1990.
11. Шахнарович А.М. Психолингвистический сборник статей. – Москва: Прогресс, 1984.
12. Психолингвистические исследования проблемы семантики. – Москва: 1983.
13. Психолингвистические исследования значения слова и понимания текста. – Калинин: КГУ, 1998.
14. Апресян Ю.Д. Экспериментальные исследования семантики русского глагола. – Москва: Наука, 1967.
15. Психолингвистические исследования в области лексики и фонетики: Сборник научных статей. – Калинин: КГУ, 2003.
16. Сәтиева Ж.Б. Сөйлеудің психолингвистикалық негіздері//Бастауыш мектеп, 2003.
17. Психолингвистикадағы ассоциативті эксперимент//Хабаршы, 2004.
18. Караулов Ю.Н. Русский ассоциативті словарь. – Москва, 1994.
19. Словарь лингвистических терминов. – Москва, 1989.
20. Сулейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж. Словарь социолингвистических терминов. – Алматы. Қазақ университеті, 2002.
21. Караулов Ю.Н. Ассоциативный тезаурус современного русского языка. – Москва: Наука, 1982.
22. Леонтьев А.А., Клименко А.П., Суприн А.Е. Словарь ассоциативных норм русского языка. – М. 1997.
23. Леонтьев А.А. Потребности, мотивы и эмоции. – Москва, 1971.
24. Исимбаева Г.И. Языковое самосознание и мотивация и изучение языков. дисс. Алматы, 2005.
25. Духовный мир человека. Энциклопедия. Москва. Аванта. 2004.
26. Туреханова А.М. Концепт, понятие, значение, слово, сема. Хабаршы. Вестник КазНУ.фил.сер.№2, 2005.
27. Языковая картина мира. Материалы Всероссиской научной конференций. – Кемерово. 1995.
28. Язык и личность. Сборник.Ответственный редактор Шмельев Д.Н. – М.Наука 1989.
29. Рысалды К.Т. Дүние болмыстың тілдік бейнесі. Хабаршы. Вестник КазНУ.фил.сер.№8, 2005.
30. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы: ҚУ, 2003.
31. Сандыбаева Н.А. Образ мира в языковом сознаний представителей разных культур. Хабаршы. Вестник КазНУ.фил.сер.№3, 2005.
32. Алдамұратов Ә.Т. Грамматикалық ұғымдарды меңгеру психологиясы. Алматы. 1992.
33. Лингвистический энциклопедический словарь. – Москва, 1992.
34. Психолингвистика және әлеуметтік тіл білімі: қазіргі күйі және болашағы. Конференция материалдары. – Алматы: ҚУ, 2003.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Жалпы тіл білімі кафедрасы
Диплом (бітіру) жұмысы
«АЙНАЛАЙЫН» ҰҒЫМЫНЫҢ ... ... 4 курс ... _______________________Сисенбаева А.
( қолы, күні)
Ғылыми жетекшісі ... ... ... ... ... _______________________ доцент А. Таусоғарова
( қолы, күні)
Кафедра ... ... ... ... ... ... күні)
Алматы, 2009
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: «Айналайын» сөзінің ассоциативтік өрісі.
Жұмыстың құрылымы: Бітіру жұмысы ... екі ... ... пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың көлемі: 50 бет
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 34
Тірек сөздер: тілдік сана, ... ... ... ... нысаны: «Айналайын» сөзіне берілген ассоциациялар.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті: «Айналайын» сөзінің ассоциативтік өрісін
анықтау.
Тілдегі ... ... ... ... ... сүйене отырып, «Айналайын» сөзі тудырған ассоциациялардың
табиғатын зерттеу, ... ... ... ... ... ... жұмыстың өзектілігі, нысаны, жұмыстың
мақсаты мен міндеттері, әдістері жайлы мәлімет беріледі. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... жайлы мәлімет беріледі. Қорытынды бөлімінде жалпы жұмыс барысы
жүйеленіп, түйін жасалады.
Жұмыста ... ... ... ... ... түсіндірме,
лингвистикалық, философиялық сөздіктер.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
............................ 4
1. ОТАНДЫҚ ЛИНГВИСТИКАДАҒЫ ПСИХОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР
.....................................6
1.1 ... сана мен өріс ... ... ... ... ... ... ұғым ретінде
............................................................................
...................28
2. «АЙНАЛАЙЫН» СӨЗІНІҢ АССОЦИАЦИЯЛЫҚ ӨРІСІН АНЫҚТАУДАҒЫ ... ... ... әдісі
.......................................................43
2.2 Зерттелген материалдардың ... ... ... ... өзіне халықтың әлеуметтік қырын ашуды мақсат тұтады.
Осымен негіздес және аттас әлеуметтік лингвистика да ... ... ... ... ... танымал. Әлеуметтік лингвистика бұл жұмыста
бізге халықтың пікірін, ойын білуге байланысты болғандықтан да ... ... Біз ... анкетаның ең алдымен ассоциациялық анкета ... бұл ... ... ғылымы біздің теориялық базамызға айналуы
заңды. Ал бұл ... өз ... ... парадигмамен тығыз
байланысты. Антропоцентристік бағыттың зерттелу ... ... ... нәрсе адамның өзінен бастау алады. Адамның ақыл–ой,
санасы, дүниетанымы, көріп–білген өмір тәжірибесі арқылы ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін жүзеге асыруда
когнитивтік теорияның мүмкіндіктері зор.
Когнитив теориясының дамып қалыптасуына логика, ... ... ... ... ... ... ... тіл,
биология, медицина сияқты ғылымдарды байланыстырып тұрған қолшатыр ... ... ... ... ... ... Джордж Миллер мен тілші
Ноем Хоменийдің ... де осы ... ... ... ... ... ... әлем бейнесі мен қоршаған дүниедегі заттар мен
құбылыстардың, ... мен ... ... пен ... ... адам ... мен ақыл–ойында, бір сөзбен
айтқанда, дүниетанымында ... ... ... айқындаумен айналысатын
ғылым. Осы ғылымның біздің зерттеуге алған жастармен байланыстылығы таным
объектісі санатында аса маңызды.
Жұмыстың мақсаты: ... ... ... ... ... өрісін анықтау, оларға тілдік тұрғыда талдау жасау. Алынған
реакцияларды анкеталық сұрақтардың жауаптарымен байланыстыру.
Негізгі міндеттері:
... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтау;
• Алынған реакцияларды қосымша анкеталық сауалдармен байланыстырып,
өрістерге түсінік беру.
Жұмыстың әдіс–тәсілдері:
... ... ... ... ... ... анкеталау;
• Ассоциативтік анкета немесе еркін ассоциация тәсілін қолдану;
• Сұрыптау, жүйелеу, талдау тәсілдері.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Жұмыста қазақ ... ... ... ... ассоциацияларын зерттеу көзделген. Бұл өз кезегінде әлі ... ... тың ... Біз бұл ... жастардың «Айналайын» сөзіне
қатысты пікірін білуге мүмкіндік аламыз. Өйткені ассоциация ең ... ... ... ... ... көрінісі.
Жұмыстың өзектілігі: Бізге дейін «Айналайын» сөзіне қатысты мұндай
еңбектер болмаған. Біз өз ... сол ... ... ... ... дерек көздері: Зерттеу жұмысының дерек көздері ретінде
теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... Жалпы жұмыстың өзі сауалнамалық болғандықтан бұл жерде
сауалнаманың жастардан алынған нәтижелері қарастырылады.
1. ОТАНДЫҚ ... ... ... білімінде психолингвистика мәселесі ХІХ ... аяғы мен ... ... ... ... Ал оның ... ғылым ретінде
қалыптасуы өткен ғасырдың екінші жартысынан бастау алады.
Психолингвистика – психология мен тіл білімінің түйіскен ... ... пән ... ... ... таңдағы тіл білімінің ең жас
салаларының бірі болып отыр. Екі ... ... ... ... ... бұл ... ... әлемнің көрнекті лингвистері Г.Штейнталь,
В.Гумбольдт, А.Потебня, ... ... ... де Куртенэ,
Л.Щерба, Л.Блумфильд, Б.Скинер, Л.Выготский және т.б. ғалымдардың ... ... ... psyche – жан және lingua – тіл) – ... ... ... оның санада тууы) психикалық процестермен
байланысты зерттейтін, олардың тіл жүйесіне қатысын қарастыратын комплексті
ғылым [1, ... ... ... ... ... ... құбылыстар (түйсік, қабылдау, сезім т.б.) сөйлеу
процесіне тікелей қатысады. Адам ... және ... тіл ... ... белгілі бір ұғымды білдірумен бірге сол ... ... ... да қоса ... ... тіл ойды ғана емес, адамның сезімін,
жан дүниесін де білдіреді. Психолингвистикаға ... ... ... оның ... ... ... ... әлемге аттары әйгілі
психолингвистердің анықтамаларына тоқталайық.
«Психолингвистика – это прежде всего определенный ракурс в котором
изучается ... ... ... ... Это ... о том, ... процессы имеют место, когда мы порождаем речь и воспринимаем
речь, т.е. говорим, ... и ... а так же о том, как мы ... ... ... ... и на иностранном» [2, 123].
«Психолингвистика – это наука о ... ... и ... как ... ...... включенной в социум и шире – в
культуре, в межличностные и межкультурные взаимодействие» ... – это ... ... ... ... и ... ... или механизмы кодирования и декодирования при помощи
языка» [2, 129].
Көріп отырғанымыздай, психолингвистикаға баға берген анықтамаларды ... әр ... ... ... ... ... ... мен ауқымы өте кең.
Психолингвистика мәселелерін қарқынды зерттеу бұрынғы Кеңес Одағы мен
алыс шетелдерде өткен ғасырдың ... ... ... ... тіл білімі мен психологияның тоғысында ... ... ... ... жүз ... аса ... ... Осы жылдар аралығында алыс-
жақын шетелдік ғалымдар тіл білімінің бұл саласына қатысты пікірлерін жан-
жақты баяндап, ... ... ... қалауға барынша ат
салысты.
Қазақстанда психолингвистиканың мәселелері 50 жылдардың соңы мен ... қызу ... ... ... ... ... және ... маңызы
жоғары мәселелердің бірі болып отыр. ... ... ... үш ... бағытта жүргізілгенін байқаймыз. Бірінші, қазақ
балаларының орыс тілі мен өзге тілдерді меңгерудің ... ... ... ... ... ... Н.Айғабылов, Е.Суфиев, М.Қайырбаева, К.Оразбекова
т.б. жүргізілген зерттеулер ұлт балаларының орыс тілі мен шет ... ... мен ... ... Өзге тілдерді ана тілі
деңгейінде меңгерудің психологиялық тетіктері іздестірілді. Сондай-ақ ... ... ... ... мен ... ... дамытуға
тигізетін ықпалын ашып көрсетуді мақсат етіп қойды.
Екінші бағыт – алпысыншы жылдардың орта кезінде қолға алынып, ... ... ...... ана тілі ... ... ... меңгеру арқылы өзге ғылыми пәндер мен ойлау әрекеттерін,
дүниетанымдық көзқарастарын ... ... ... және ... ... тұрғысынан іздестірілді. Бұл бағытқа республикамыздың
тіл мамандары мен психологтарының жүргізген зерттеулері жатады. Сөйтіп,
олар Қазақстанда ... ... бір ... ... өз үлестерін қосты.
Үшінші – психология ғылымының негізгі ұстанымдары мен қағидаларына
сүйене отырып, ... ... ... ... заң,
инженерлік психология салаларын дамытуға тілдік факторлардың атқаратын
қызметіне баса назар ... ... өріс ала ... Бұл ... ... ... ... қызметтеріне орай қазақ тілінің сөздік қоры ... ... жіті ... ... ... ғылымның алуан саласын заман талабына сай дамыту жолдарын
іздестіруге көңіл бөліп отыр. Ойымызды бір ... ... ... ... ... ауыз әдебиті мен сөз өнері адамның жан дүниесінің құпия
сырларын ашып көрсетіп, оларды ... ... ... өнер және ... ... ... Мұндай жәйттер психолингвистиканың өзекті
мәселесі – тілдің даму тарихы мен ... ... ... ... ... ... құрал екенін көрсетеді. Міне, аталған үш ... ... ... мен ... ... тіл ... тиесілі, ал енді
психолингвистика деген ұғымды дүниеге ... оның ... ... ... болған шетелдік және кеңестік тіл мамандарының ғылыми
тұжырымдамаларына ... ... оның шығу тегі мен даму ... ... ... ерте ... басталғаны белгілі. Ежелгі Үнді, Қытай, Грек
философтары мен орта ... өмір ... ... ғалымдары қай кезде
болмасын тілдің табиғатын ... оның ... ... ашуға барынша
талпынған. Осындай талпыныстар бірте-бірте ... ... ... мен ... ... ... бағыттар, әсіресе, ХІХ ғасырдың
20-40 жылдары белең алып, ... ... мен ... ... болуына әсер
етті. Мәселен, тілдің пайда болуын тікелей ... ... ... ... ... ... өз ... кездесіп отырды.
Бұл бағыттың Август Шлейхер бастаған өкілдері өз ... ... ... ... ретінде қалыптастырған. Бұл –таза натуралистік бағыт [7, 98].
Сол дәуірде ... де ... ... бір топ ... ... ... аса ден ... тілді қоғамдық құбылыс деп тұжырым жасады. Осылайша
ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында тілді жан-жақты зерттеу ... әлі ... ... ... келе ... Рас, тіл – ... құбылыс және
адамдардың қарым–қатынас құралы. Оның қоғамдық, әлеуметтік мәнін атамай
өтуге болмайды.
Тілді ... оның бай ... ... ... ...... сол ... иесі. Жер бетінде қанша халық болса, сонша тіл бар. ... пен ... – әр ... ... ... ... ... қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болуына ... ... ... ... ... ... жауап беруіне қарай арта
түсуде. Сондықтан тіл үйреніп ... ... оның ... ... және
әлеуметтік қызметі мен мәніне ерекше ... ... ... ... тіл
меңгеріп отырған тұлға мемлекеттік қызметкер болған ... және ... ... ... кезінде үйреніп жүрген болса, тілдік
бірліктердің ситуативті жағдайға байланысты ... ... ... ол кісі коммуникативтік актіні орнату, жалғастыру немесе доғару
кезінде сөйлеу әрекетінің ерекшелігіне қарай белгілі бір ... ... ... ... Ол ... ... сұраулар, мен сұхбат
сұрақтарына жауап беру, ... және ... ... ... ... ... факторлардың әсер етуін ескерумен
байланысты.
Осы мәселелерге байланысты тіл ... ... ... жайттарды ескеруі
қажет. Мысалы, әлеуметтік өлшемдерге байланысты сөйлеу ... ... ... тілдің қоғам өмірінің түрлі салаларында функционалдық
мағынасын анықтау, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін белгілеу, тіл – ұлттық мәдениеттің
құрамдас бөлігі екенін ескеру, ... ... ... ... және ... ... ... тілдің қоғам
өміріндегі әлеуметтік мәні жоғары. Ал қазіргі ... ... ... ... – тілді қоғамдық құбылыс ретінде ғана қарастырып қоймай, сонымен
қатар адамның ішкі жан дүниесін, сезімін ... ... ... де ... ... ... психологиялық бағыт ХІХ ғасырдың 50 жылдары ... ... ... пайда болды. Кейіннен тіл ... ... ... ... бұл ... негізін қалауға
Г.Штейнтальдің, Ресейде А.Потебняның еңбегі зор болды. ХІХ ... ... ... тіл ... ... осы бағытты жақтады. Тіл
психологиясының нысаны – адамдардың ... ... ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан сөз ету – ... ... ... болды және бұл бағыт тілдік философия
ретінде әртүрлі көзқарастағы ғалымдардың, мектептердің басын біріктірді [7,
109].
Лингвистикалық психологизмнің басты ... – тіл ... ... ... ... алу. Тіл ... ... оның мақсаты – тіл ... ... ... ... ... мен ... категориялар арасында қайшылықтар көп,
сондықтан тіл мәселелерін зерттеуде логика заңына сүйенуге ... ... ... өз ... ... психологизм,
әлеуметтік психологизм деп аталатын екі ... ... ... ең көрнекті өкілі Герман Пауль. Бұл бағыт
тіл біліміндегі натуралистік және логикалық бағыттарға қарсы күресе отырып,
тілдік құбылыстардың ... жеке ... ... және ... олардың ой-санасындағы өзгеріс-құбылыстарына тәуелді
етеді. Жалпы халық тілі, біртұтас ұлт тілі ...... сөз. Тіл – ... ... сана мен өріс ... ... санаға түсінік бермес бұрын, алдымен «сана» деген ұғымның өзіне
тоқталып өткен жөн. өйткені, сана ... ... ең ... ... ... ... ... жарыққа шыққан «Краткий словарь
когнитивных терминов» ... бұл ... ... ... ...... саналы жан иесі ретінде танытатын, сонымен
қатар «ми» деп аталатын жоғары ... ... ... ... Сана
әлденені сезініп, одан тұжырым жасап қана қоймай, айналадағы ... ... ... ... алатын қабілеті. Бар қуаты ішкі
және сыртқы дүниеге бағытталған бұл ерекше жүйеге белгілі бір ... ... ... алу, ... сол ... сүйеніп ойлау мен вербалдық
әрекеттерге көше алу мүмкіндіктері тән».
Сонымен қатар, «Философский энциклопедический ... ... ... жүгінсек те, дәл осындай сана ұғымына қатысты
ортақ ойларды байқаймыз. Яғни, сана ... және ... ... ... баласына ғана тән анықтауыш ретінде шындық өмірдің мидағы психикалық
бейнесі [9, ... А. ... ... ... сөздігіне» көз
жүгіртетін болсақ, сананың интуицияға теліне сипатталғанына куә боламыз. ... тек ... ... ғана ... атқаратынын баса айтып,
саналылықтың бес деңгейін атап көрсеткен.
Мұндай сана мен «тілдік сананы» ажыратпаушылықтар осы ... ... ... ... отырады. Тағы бір айта ... ... ... ... ... ... ... басым.
И.А. Стернин сананың барлық түрлерін бес бөлікке ... ... ... ... бойынша – саяси, ғылыми, діни,
экологиялық, тұрмыстық, кластық, эстетикалық, экономикалық және т.б.
2. Субъектінің ... ...... ... әлеуметтік
(кәсіби, гуманитарлық, техникалық), даралық, қоғамдық, топтық және
т.б.
3. Қалыптасу деңгейі бойынша – ... және ... ... ... ... ... ... бойынша – жаһандық, демократиялық,
консерваторлық, прогрессивтік, реакциялық және т.б. саналар түрі.
5. Тәжірибесі, сананың қамтамасыз ... ... ... ...... ... эвристикалық, көркем
т.б. сананың түрлері [10, 56].
Аталмыш ... ... сол ... айтуынша, сананың
алуан–түрлілігін құрайды да, жаһандық, ... ... орай да ... ... ... еске ала ... когнитивтік
құбылыс деп атаған дұрыс» [10, 76].
Сананың тілге қатысының зерттелу ... ... ... ... аса
бай. Осы жерде бір айта кететін нәрсе, ойлау мен ақылдың ғылыми–биологиялық
сананың ... бола ... ... да ... ... тұрғысынан
зерттелуі және де олардың пайда болуына әсер ... ... ...... ... ... ... көзқарастың бастауында Н. Хомский секілді
ірі ғалым тұр. Ол өзінің еңбегінің лингвистика мен философия, ... ... ... Одан кейінгі зерттеушілердің бәрінің бір ауыздан
айтқаны мынау болды: «Когницияны лингвистика тұрғысынан зерттеу керек».
Яғни, сананы тіл ... ... ... Өз кезегінде тілді де сананың
негізінде зерттеген ләзім.
Соңғы жылдары лингвистикада, психологияда, мәдениеттану мен ... ... ... ... ... келеді. Бұл түсінік аты айтып тұрғандай
екі канондық терминдер: «сана» мен «тілдің» қосылуынан пайда болды. Атақты
ғалымдар В. Гумбольдт, Л. ... В. ... ... С. ... бағыттың бастаушылары болып саналады.
Тілдік сана терминіне сыни ... ... бірі ... ... «Тілдік сана сөз тіркесіндегі «тілдік» сөзі –
эпитет» – деді ол [5, 59]. Бұл ... И.А. ... ... де ... ... Оның түсіндіруінше «Тілдік сана», ... ... ... ... атау ретінде жемісті де ... де ... ... бұл термин кеңінен ғылыми айналысқа еніп кетті.
Қазіргі тіл біліміне қатысты әдебиеттерде бұл ... ... ... ... ... бір ... қолданылады. Тіптен кешегі
нормашылдығымен, бәтуалылығымен атағы ... ... тіл ... ... ... біржақтылық болмаған сыңайлы. КСРО ғылым академиясының
мұрындық болуымен баспа ... ... ... и ... атты ... жинақта
да бұл мәселеге айтарлықтай орын бөлінген. Қарап отырсақ, О.С. Ахманованың
«Лингвистикалық терминдер сөздігінде» берілген анықтамадан ... ...... пен ... адамзат қоғамының ... ... ... ... һәм психикалық қайталанбастығы». Сондағы О.И.
Блинованың ... ... и ... ... мотивации» мақаласында
тілдік сана терминінің кей жағдайда сөздіктегіден өзгеше де ұғынылатыны ... ... ... бір тіл ... білімдер шоғыры, елестетулер,
тұжырымдар топтамасы ретінде оның (сол ... ... ... ... ... ... талғауларының көрінісі. Бұл
түсінік тұрғысынан тілдік сана Ф. Энгельстің (халықтық сана), И.А. Бодуен
де ... ... ... ... ... халық арқылы
көрінуі), Л.В. Щербаның ... ... ... ... Э.М. ... ... ... ұғымдарына жақындай
түседі».
Кеңестік тіл ғылымының тағы бір ... А.А. ... ... ... – философиялық толғаныс тұрғысынан ... ... ... ... ... айрықша формасы ретінде көрінеді», – деп, «Языковое
сознание: ... и ... ... ... Осы ... ... ... қарамастан, осы күнгі зерттеушілер
көзқарастары мен батыстық танымға келінкіремейтінін атамай өтуге ... ... мен Н.Ж. ... ... ... ... тілдік сана дегеніміз – «ұлттық–қоғамдық сананың
маңызды ... ... бір ... кеңістіктік, себепті эмоцианалдық т.б.
өзіндік мәдениеті мен тіліне тән ... ... ... [20, ... ... thinking деп ... бұл ұғым батыста әлі талас
туғызатын ұғым екенін айтқан жөн.
Тілдік сананы сөз еткенде «тілдік ... ... ... ... ... болмайды. Тілдік сана–сезімге көшпес бұрын ... ... ұясы ... ... ... ... (языковая личность)
ұғымына азды–көпті тоқталып өтейік.
Психологиядан белгілі болғандай, жеке тұлғаның басты белгілері ... мен ... ... Ал ... тұлғаның басты қасиеті тап сол
жеке тұлғаның тілдік формасы ретінде тілдік сана мен ... ... өмір ... ... ... ... сана ... күш салуларына қарамастан, бір ауыздан қабылданған ережелерге
айнала алмаған. Тілдік сана ... осы ... ... ... тіл ғылымында оның әлемнің тілдік бейнесі, сөйленістің
стратегиясы мен тактикасы секілді ұғымдармен сіңісуіне әкеліп соқты. ... де, ... ... ... ... жүзеге асатыны ақиқат нәрсе.
Сондықтан да тұлғаның тілдік санасы ... ... ... ... ерекшелігін есте ұстаған дұрыс. Яғни, коммуникативтік ситуацияға
қарай анықталатын ... ... және ... ... ... ... жасы, психикалық типі, дүниетанымы, биографиясының ерекшелігі т.б.
тұлғаның өзгермелі параметрлерімен ... ... ... ... ... тілдік сананы түсінудің бір әдісі ретінде тезаурусты
атаған жөн. ... ... ... мен әлемді қабылдау барысында
бейсаналық механизмдері мен ... ... ... жүретіні талас
тудырмайтын жайт. Өзін–өзі сезіну мен ... ... ... тұрғыда негізсіз. Тұлға қалыптасқан табиғи заңдылыққа сай
өзінің ... ... аз ғана ... ... тұста С.Е. Никитиннің ұсынған түйсіну және сана–сезім терминдерін
синоним ретінде пайдаланамыз. Өзінің тілдік әрекетін түйсіну ... ... ... ... ... нақ өзі. ... бірге, өзіңді
ғана түсінбей, мәселен, өзгенің де ... ... ... сезінуге
болады. Солай дегенмен, аталмыш екі жағдайда да біз ... ... ... мен ... ... байқаймыз.
Біз құдірет көретін лингвистиканың өзі осы тілдік тұлғадағы ... ... ... ... ... ... мақсат етіп алған. Соңғы жылдары тілді
зерттеудің тұлғалық аспектісіне деген қызығушылық тілге қатысы бар барлық
пәндерде ... ... жүр. Тек қана ... ғана ... сонымен
қатар, психологияда, философия мен лингводидактикада бұл үрдіс кәдімгідей
бой көрсетіп келеді.
Ізденіс барысында көз жекізгеніміздей, ... ... ... ... ... сәуле түсіретін және де оның ... мен ... ... өз ... ... ... тануға апаратын негізгі
критерийлерді топтастырған өзек ұғым болып шықты.
Ю.Н. Караулов тілдік тұлғаны құраушы үш ... ... ... ... меңгерген тұлғаларды білдіретін вербалды – семантикалық
деңгей;
2. Бірліктері түсініктер, идеялар мен концепттер болып табылатын әрбір
тілдік индивидтте өзінше ... ... ... түскен және де
әлемдік бейнесі ... ... ... құндылықтар иерархиясын
білдіретін когнитивтік деңгей;
3. Прагматикалық деңгей болса, мақсаттар мен міндеттерді, мотивтерді,
мүдделерді, ұстанымдар мен ... ... [18, ... ... ... мына ... анық бола түседі:
тілдік тұлға құқықтық–экономикалық және ... ... ... ... ... ... үнемі құбылып отыратын, сыртқы ықпалдардың
нысанына айналған және де соның ішінде, ... ... ... ... ... ... осы тұста, өзін–өзі сезінудің сана–сезіммен байланыстылығын көзге
ілмей кетуге болмайды. Жай ғана сана–сезім емес, ... ... ... ... ... ... ... тілдік сананың жоғарғы автономдық
қабаты, айтулы бір бөлігі деп батыл айта ... ... Егер ... ... ... ... ... ал тілдік сана–сезімнің нысанына бүтін тіл
мен оның жекелеген ... ... ... ... ... ... ... көрініп, жүзеге асады. Онымен салыстырғанда, тілдік
сана–сезімнің жүзеге асуы аздап ... ... және ... ... ... әдіске айналады.
Тілдік сана–сезім бұл жағынан ... ... ... ... ... Мәдени сана–сезімнің өзі этникалық сана–сезіммен,
идентификация (сәйкестендіру) ұғымымен, ана тілі ... ... ... ... ... бір ... ... маңызы өте зор.
«Әлеуметтік лингвистика ... ... ...... ... ... ... өздері сөйлейтін тілі жөніндегі түсінігі мен
өздерін қай халықпен сәйкестендіретінінің көрсеткіші ... ... ... ... ... сана–сезім ана тілінен өзге қандайда ... ... ... ... Өз ана ... сезіну, түйсіну –
тілдің сана–сезімнің бірінші баспалдағы.
Г.И. Исимбаева бұл жөнінде ... ... ... ... былай
деген: «Именно наличие бессознательного и сознательного в ... ... на то, что ... ... ... и неосознанием индивидуального
и ситуативного обусловлена, позволяет некоторым исследователям сделать
следующий ... шаг в ... ... ... и
самосознание поскольку осознание своего языкого поведения и ... [24, ... ... ... ... А.Ю. Мусорин де тоқталып,
әділ бағасын берген: «Дербес тілдің ең ... ...... тілдік сана–сезімі болып табылады». Мусорин де ... ... ала ... Н.Б. Мечковскийдің: «Егер сөйлеушілердің
ұжымы ана тілдерін өзге көрші ... ... ... тіл деп ... ... сол ұжым ... тіл – жеке дербес тіл» – ... ... ... Дәл осы ... ... ... ... ұлттың
рухы мен дүниетанымына әсер ететінін ескерсек, этникалық түсінік өзінен–өзі
алдымызға шыға келеді.
Лингвистика ... ... бұл ... ... байқап, бекіткен,
бүгінгі таңдағы этнолингвистиканың негізін салған атақты тіл ... ... фон ... ... ... ... өзге ештеңе де
адамның құпиясы мен халықтардың мінезін ... ... ... ... Ол халықтың, сонымен қатар, адамзаттың рухани байлығы ретінде
тіл феноменін түсінген. Гумбольдт: «Тіл – ... пен ... ... айрықша «аралық әлем» жаратады», – деп тұңғыш тілдің когнитивтік
қырынан ... ... ... бұл ... (Лео Вайсберг, Иост Тир)
неогумбольдтиандық жаңа бағытқа жол ашады [33, 109].
Осылайша тіл көмегі арқылы адамның ... ... ... ... бейнесінің пайда болатыны дәлелдене бастады. Яғни, Ю.А. Левицкий
айтқандай: ... ... или ... промежуточный мир
между действительностью и человеком». әр ... ... ... ... ... ... ... соқтырып жатқан әлемнің
тілдік бейнелерінің ... ... яғни ... ... сол өзі сөйлейтін тілдің спецификалық мүмкіндіктеріне тәуелді.
Әрқилы тілдерде сөйлейтін адамдар өз кезегінде ... ... әлем ... ... ... ... ұқсамайтын мәдениет қалыптастырып,
қоғамдық мінез–құлықтың өзіндік нормалары мен ... ... ... ... ... ... тілдің ұлттық спецификасы аталған
факторлармен ғана ... ... сөз ... мен ... ... сөз қолданысы мен әлемнің тілдік бейнесінен ... ... ... деген спецификалық көзқараста үлкен маңызға ие. ... ... ... – бұл тек қана ... ... деген сөз
емес, бұл Гумбольдттың сөзімен айтқанда: «Тілдің ойды білдірудегі жүретін
соқпақтарын түсіну мүмкіндігі десе де болғандай. ... ... ... ... әлем бейнесі көрініс табады» [15, 45].
Әйтсе де, бұл ... адам ... ... ... ... ... ... категориялары мен түсініктеріне лайықтала, бір тілден бір
тілге секіріп отырады, көбейеді. Әр ... бір әлем деп ... ... да өз ішкі ... ... бар. Осы ... ... дүниенің
бірлігіне көптеген тілдік әлемдер мен дүниелер ... ... ... осы
қасиетіне орай адам баласының творчестволық шынайы әлемге ғана ... ... ... ... ... ... тұрады. Мұның өзі көптеген
тілдердің шығуы мен функционалды ... ... ... ... ... ... Бір жағынан алғанда, белгілі бір тілде
сөйлейтін адам ... ... ... ... ... ... ... әлемнің бейнесінен адастыра түседі.
Әлем бейнесі, әлемнің тілдік бейнесі сияқты т.б. ... ... ... ... сөз ... ... ... Іс–әрекет барысында
объективтік дүниені шағылдыра отырып, адам сөз ... ... ... ... ... ... «Определение понятий «картина мира», «языковая картина
мира» и «языковая модель ... ... осы ... ... тілдік
қабатта таңбалануын лингвокультурологиялық зерттеулерде былай көрсетеді ... әлем ... және одан ... ... тең дәрежеде қолданылатын
терминдермен түсініктер шоғырын тарқатуға кіріседі. Жалпы бұл ... де ... ... жарыса былай келетіні ақиқат ... ... ... ... ... (Г.Д. Гачев),
«Концептосфера» (Д.С. Лихачев), «Әлем моделі» (Р. ... ... ... Тіл мен ... ... нақты мағына
мен терминологиялық негізделген сөздерді ... ... ... шатасуларға алып келеді [26, 12].
А.А. Леонтьевтің «Әлемнің тілдік бейнесі» мен ... ... ... ... ... ... ... бейнесінің әлемді тіл
айнасында бейнелейтінін есепке алсақ, ... ... әлем ... ретінде
адам психикасындағы қоршаған ортаның мағыналық шағылуын көрсететіндіктен
ойшыл ғалым бастамасына қосылғандай боласың. Енді ... ... ... тоқталсақ. Өйткені бұлардың бәрі де тілдік ... ... ... ... ... ... өте ... екендігін
көрсететін болады [22, 71].
Әлемдік тілдік бейнесі ұғымы лингвистика айналасына ертеректе В.фон
Гумбольдттың еңбектерінен енген. Оның ... ... ... ... бұл тұрғыда ғалымдардың пікірінің әр алуандылығына көз жеткіземіз.
В.А. Маслова «Әлемнің тілдік бейнесі ұлттық ... ... ... ... ... әрқилы деңгейлерінде анықталады» дейді.
Тағы бір талас тудыратын ұғым «әлемнің тілдік ... ... бұл ... көп ... ... ... бейнесіне балама
санатында қолданылады. Әйтсе де екеуі кереғарлықтар мен қайшылықтардан ада
емес. Модель немесе үлгі ... өзі кез ... ... ... я
кішірейтілген түрде суреттеу болып табылады. Әлемнің тілдік моделі осы
қасиетіне ... ... ... ... ... арқылы тануға аса
икемді. «Әлемнің моделі» түсінігі де ... ... біз ... ... ... концептуализацияға бейімділігі ең алдымен Д.С. ... ... ... ... байланысты. Лихачев ойлап тапқан
концептосфера ... мәні ... ... ... ... ... ... қатар Л. Вайсгербердің «аралық әлем»
ұғымдарына жақын екенін ... ... ... Н.М. Жанпейісова
«Лингвистическое описание концептосферы: проблема ... и ... ... «Коль скоро концептосфера являет ... ... ... ... с ... ... то именно она и ... ... ... лингвистической семантики», – деп бағалайды [13,
19].
Қалай дегенмен, қайсы терминді алып ... та ... ... ... байқаймыз.
Әлем образы – бұл айналадағы қоршаған заттық дүниенің адам психикасы ... ... Б.А. ... ... ... өзі психологиялық
құбылыстардың сезімдік формасын танытады. Образ әрқашан да формасы болсын,
мағынасынан ... ең ... ... ... ... Әлем ... ... мен психолингвистикада «адам психикасындағы заттық
әлемнің шағылған бейнесі» ретінде түсініледі.
Әлем образы ұғымы А. ... ... ... ... Бұл
түсініктің өзегінде әлемнің адам танымына бесінші квази өлшемде ашылып,
мағыналық өріс пен мәндер ... ... ... Бұл ... ... аттап өтіп, сенсорлық модальдықтан амодальдық ... ... ... ... ... ... және жүйелілікте танылатын екі
қасиетін ... ... ... ... ... әлем ... фрагменттік,
ситуативтік немесе жаһандық болуы мүмкін. ... ... ... осы
әлемнің жаһандық образы, айналада ... ... ... ... ... ... ғылыми, жай тұрмыстық, мифологиялық болуы әбден
қалыпты жағдай. Сөйтсе де, әлемнің бейнесі әлем ... ... ... бола алмайды. Бірақ оны, сонымен бірге, өзге ұғымдардың негізгі
анықтауышы ретінде салмағы бар ұғым [34, ... ... ... ...... ... ... ғылымдардың кешенді ұғымдарының бірі.
Әлем – адам мен оның өмір сүру ... ... ... ал әлем ... адам мен сол ... орта ... ақпараттың
өңделуінің нәтижесі. Белгілі бір мәдени когнитивтік немесе аксиологиялық
құрамға ие этностық өкілдің әлемдік ... ол ... ... ... ... мен ... ... тікелей тәуелді.
Халықтың я ұлттың, топтың ... ... ... ... ... Бұл тұрғыдан салыстыру бірлігі ретінде ... ... ... ... ... жиынтығын мәдени концепт сахнаға шығады [8, 35].
Тілдік сананың теориялық сипаттамасы осымен тәмамдалатын ... ... ... ... бәрі де тілдік тұлғадан бастап, ... ... ... ... бейнесі мен оған негіздес ұғымдар болсын, бір осы
тілдік сананың жан–жақты түсінілуін ... ету үшін ... ... ... ... т.б.мәдени және қоғамдық ортадан өрбитін
санадағы ұстанымдар ... ... ... Біз бұл бөлімде өзімізге
тек қана ... ... ... ... беруді мақсат етіп алғандықтан өз
міндетімізді бітірдік деп ... Сөз ... ... санаға
төмендегідей түсінік бере аламыз:
• Тілдік сана және жай сананың өзі ... ... – адам ... ... ... Тілдік сана – тілдік құралдар арқылы қалыптасқан адам санасының образдар
шоғыры;
• Тілдік сана – бұл тіл мен ... ... ... ... ... тілдік формаларға бекіген тіл мен әлем туралы түсініктер
букеті;
• Тілдік сана – ... ... ... бөлігі;
• Тілдік сана – ең алдымен әлеуметтік құбылыс т.б.
Тіл білімінде лексика-семантикалық ... ... ... ... басталған болатын, алайда ғалымдар бұл мәселеге алғаш рет ХІХ ... ... Сол ... М.М. Покровский, П. Роже, Ф. ... В. фон ... ... ... ... ... ... аударған
болатын.
ХХ ғ. 20-жылдарынан бастап батыс еуропа тіл білімінде семантикалық өріс
термині қолданыла бастады, алғашқы теориялық ... Й. ... ... ... олар өрісті “семантикалық өріс” деп атайды.
“Семантикалық өріс” теориясы Й. Трир атымен тығыз байланысты ... ... атап ... ... «семантикалық өріс» туралы пікірі В.
Гумбольдттің «ішкі форма» және Ф. де Соссюр ... ... ... теориясы бойынша өріс “ұғым” және “сөз” деген бірліктерден тұрады.
Осыған байланысты, ол ... және ... өріс ... ... ... Өріс мәселесі отандық, әсіресе, шетел ғылыми
әдебиеттерінде көп зерттелген. Атап айтқанда, Р. Мейер, А.А. ... ... Г.С. Щур т.б. ... ... өріс теориясын зерттеуде өз
үлестерін қосты. Лексика-семантикалық өріс ... ... ... ... да, бұл жайт ... ... әрқилы зерттеулерді
жүргізуге кедергі болған емес.
Сонымен, өріс ... ... ... ... ... ... ... (поле) – заттардың, ұғымдардың қызметтік және мағыналық ұқсастығы
бар ... ... ... ... өрістен басқа:
морфосемантикалық ө., (мұнда ортақ негіз не ... ... ... (психолингвистика мен психологияда зерттеледі); грамматикалық ... ... ... ө., (сөз ... және ... бірліктер) болады” [1, 161].
Семантика төңірегінде бірталай зерттеу жүргізген М.А. ... өріс ... ... ... анықтама береді:
“Семантическим полем называется множество слов, объединенных общностью
содержания, или, говоря более ... ... ... ... ... ... По этой общей части семантическое поле и получает название”
[2, 130].
“Это означает, что семантическим полем следует называть не ... ... ... но и их ... ... сделанное по особой схеме”
[2, 131]. Зерттеуші өріске тек сөздердің жиынтығын ғана ... ... ... ... ... арқылы жасалған семантикалық сипаттамасын ... ... деп ... ... ... көрген лингвистикалық энциклопедиялық сөздікте
өрістің өзіндік ... ... атап ... ... ... поле ... связью слов или их
отд. значений, ... ... этих ... ... ... ... единиц, относит. автономностью поля,
непрерывностью смыслового ... ... и ... для среднего носителя языка» [9: 381].
Жоғарыдағы анықтамалардан лексика-семантикалық өріске белгілі бір ұғымға
байланысты мағыналық, қызметтік байланысы бар тілдік бірліктердің ... ... біз ... ... ... мағлұмат беріп өттік,
ал сонымен қатар тіл білімінде өріс ұғымын төмендегідей түрлерге жіктейді:
... ... ... өріс
• Грамматика-лексикалық өріс
• Функционалды-семантикалық өріс
• Ассоциациялық өріс
• Морфосемантикалық өріс [19, 186].
Осы аталған өріс түрлерін қысқаша ... ... ... өріс – ... немесе ғылыми түрде адамзат тәжірибесімен
жасалған ... ... ... ... ... ... көбіне
этимологиялық жағынан байланысты емес, оның үстіне өзара ... ... ... тастары сияқты қатар орналасқан кездейсоқ, еркін, жеке
психологиялық әсерлермен ... ... ... (И.Трир).
Синтаксистік өріс терминін алғаш рет ғылымға В.Порциг енгізген.
В. Порциг компоненттер арасында ... ... бар сөз ... ... ... ... өріс деп атаған;
Мысалы, жүру – аяқ, көру – көз, жалау – тіл, ... - ... өсу – ... – ит, күлу – ... ... өріс ... ... анықтама
берілген:
Өзара қарым-қатынастағы құралдар жиынтығы грамматика-лексикалық өріс
жүйесін ... (Е.В. ... Е.И. ... ... өрісі, уақыт өрісі,
модальдылық өрісі, т.б.
Функционалды-семантикалық өріс.
Функционально-семантическое поле – это ... ... ... ... ... ... словообразовательных,
лексичесикх, а также комбинированных – лексико-семантичесиких и ... на ... ... и ... их ... ... ... өріс атты терминді Ш.Балли енгізген.
Еуропалықтар үшін қара түс қайғының (траурдың) түсі, ал ... ... түс осы ... ... ... ... сөзі ... мәдениетте
тәрбиеленген адам үшін Жаңа жыл ... ... ал ... ... ұғым ... ... зерттеу түрі қазіргі таңда
көптеген ғылыми жұмыстар мен ... ... ... ... ... тіл ... тек тілдік бірліктерді зерттейтін ғылым саласы емес,
сонымен ... ... ... тарих, философия, этнография,
психология, тіпті математика, ... ... ... ... ... ... дамып жатқанын байқауға болады.
Морфосемантикалық өріс
Семантикалық ортақтықпен қоса морфологиялық құрамның ортақтығы тән өріс
морфосемантикалық өріс деп ... ... ... ... ... ... морфосемантикалық өрістің зерттеу нысанына жатады.
Жоғарыда келтірілген анықтамалар мен түсініктерге сүйене отырып, кез
келген ғылыми білімнің дамуы ең ... ... ... ... байланысты екенін байқаймыз. Сондықтан да бірінші
кезекте зерттеліп жатқан ... ... ... ... анықтап
алған дұрыс. Нақты ғылымдардың категориялық аппаратын бір ғана, зерттеліп
отырған саланың бүкіл ... ... оны өзге ... ... ... ... шығады. Когнитивтік лингвистиканың ондай кешендік ұғымы
концепт ұғымы ... ... Өзге ... болса бастапқы, ... ... ... ... ... ... концептуализация,
концептуалдық жүйе, әлемнің тілдік көрінісі, ... ... ... ... ... ... вербализация,
консонанттар, мәдениеттер, әлем бейнесі және де ... ... ... ... лингвистиканың бүкіл
мәселелері осы категориялардың айналасында айналып жүреді.
Өткен ғасырдың 80-90 ... ... ... ретінде концепт
«терминологиялық клубок» ұғымымен сиыспайтын. Бұл ... ... ... айтқандай «қанша зерттеуші болса, сонша көзқарас бар». Когнитивтік
лингвистика арнасында бұл мәселемен осы кезге ... Ю.Д. ... ... Л.Г. ... Н.Н. Болдырев, А. Вежбицкая, В.В. Иванов, В.И.
Красик, Д.С. Лихачев, В.А. ... З.Д. ... Ю.С. ... ... ... және де әлі де ... ... когнитивтік лингвистикаға концепт түсінігі айтарлықтай ... ... ... ... Бұл С.Х. Ляпин дәлелдегендей көп
өлшемді мазмұн шоғыры да, болмыстың мағыналық кванты да, ... ... ... ... ... Бұл Д.С. Лихачев пікіріндегі
«мағынаның әлдеқандай ... ... ... ... ... ... ... сөйлесек «ойлау
операциясының эмбрионы» болып табылады.
Осы ретте айта кететін бір түйткіл концепттің әлі ... ... ... ма, әлде ... яки ... пе ... бұл олардан сапалық ... ... па, ... ... Сөйтсек те, С.Г. Воркачева
пікірінше, шынайы текстерде концепт көп жағдайда ... пен ... ... ... ... ... ... арылтып
жүреді.
А.М. Туреханова «Концепт, понятие, значение, слово, сема» мақаласында
дәл осы тақырыпта концепт ұғымының түсінік, мағына және сема ... ... оның ... ашып ... [26, 45]. ... біз теориялық шолу барысында концепттің аталған ұғымдарға
қатыстылығына көз ... ... Егер ... адамның ментальдық
әлеміндегі орнын қарастыратын болсақ, онда Ю.С. Степанов ... ... ... ... нақты түсініктер мен көріністердің
ұлпалары, сөзге серік ... ... ... ... ... ... тек ... түсірмей сезініледі де. Осылай дей отырып, Степанов
«концепт – бұл түсініктер логика мен философияның заңдары арқылы ғана ... ... ... да ... сөздің мағынасы» деп атап
өтеді де, «бұл сезінілетін ... деп ... [17, ... ... В.А. ... ... ... бағалаушылық ореалдармен қолшалған... Концепт – эмоция,
симпатия мен антипатияның нысаны бола ... ... ... ... деп ... ... да дөп келеді. «Осылайша, концепт адамның
рухани өмірін интенсификациялап, ой ... ... оның ... ... ... ... ... айқын шекарасы мен
мағынасының жайылғыштығымен ерекшеленеді.
«Концепт ... ... сөз ... ... Д.А. ... бұл сөз тіркесі, оның өз позициясы тұрғысынан, «концепт – ... ... ... ... пен ... бір ... айту
барысында пайда болған барша мағыналар мен түсініктердің біржелілігі».
Сонымен бірге, ол «әрбір сөзде міндетті түрде жеке концепт болады» ... Ал оның ... ... мәні ... анықталады. «Концепт сөздің
мағынасынан өрбімейді, қайта басқаша, сөздің сөздіктік мағынасының жекелік
және адамның халықтық тәжірибесімен соқтығысуының нәтижесі ... ... ... мәдени концепт немесе прототермин ретінде ... ... ... К.А. ... да «Культурный концепт как
прототермин» атты зерттеу жұмысында концепт терминіно прототермин негізінде
қарастырған. Олай ... ... ... ... – белгілі этнос
мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... яғни концепт лингвомәдениеттану аспектісінде қарастырылады».
«Концептуальная картина мира рассматривалась учеными как логическая
картина мира, являющаяся ...... және де ол [15, 23]. Сол ... ... ... ... «сөздің сөздіктік мағынасымен
адамның жекелік және халықтық ... ... ... ... ... – бұл ... ... аталмыш этностың константтық
мәдениетінің бірлігі болып табылатын ментальдық ... ... ... өз ... ... ... ... қоймай, актуализация
нәтижесінде қалыптасатын, этнос өкілдерінің субъективтік қарым–қатынасын
айқындаушы мәнді де ... ... ... ... Бұл өз ... әлдебір
құбылысқа деген дүниауи көзқарас, өзіндік қабылдаудың көрінісі деген сөз.
Хамиева сонымен бірге концепттің ұлттық спецификасын былайша көрсетеді:
«Ол (концепт) ... ... және ... ... бір ... ... бұл ... көзқарастар жүйесіне бекиді және де осынау ұлттық
спецификалық әлемге деген ... ... ... қатар аталмыш
этностың құндылықтық һәм нормативтік түсініктерін ... [15, ... да, ... ... ... өзгенің мәдениетін өз
призмасы арқылы қабылдайтыны ақиқат. Сол ... де ... ... ... ... ... ... Мұның түсінігін
әралуан тілдердегі жасап жатқан әлемнің концептуалдық бейнесінің тіршілік
етуімен адекватты емес ... ... ... ... ... ... алатын орнын атап өткен жөн. Өз кезегінде
мәдениеттің регулятивтік өзіндік элементтерді қоса ... тіл ... ... ... да адамдардың мінез–құлқында, өзін ... ... ... ... ... ... керісінше ең алдымен тіл мен
мәдениетінен көрініс табады. әлемнің концептуалдық бейнесінде тіл ... ... ... осы себептен.
Қазіргі таңдағы мәдени және лингвомәдени орталардағы концептке апаратын
логикалық жол ... ... ... ... пен ... ... пен
сұмпайылық, әділдік пен әділетсіздік тәрізді рухани ... ... ... та ... мәселесінің мәдени дәстүрлердің құнсыздану
дәуірінде пайда болуы себепті, бұл үрдіс жеткілікті дәрежеде симптомды деп
атауға әбден болады.
Концептіні түсініктер ... ... ... тағы бір жолы ретінде ... А. ... ... ... әдісін атауға ... ... ... ... денотат пен сигнификатқа
жіліктей отырып талдау жасау тән. Концепт атауын ... ... ... ... ... анықтайтын немесе концептінің өзі соло деп айту
үшін керек. Оларда сонымен қатар, концепт ... ... ... ... мазмұны түсіндіріледі.
Н.Д. Арутюнова дәл осы тұрғыда өз ... ... ... – бұл ... ... ... ... бекіген, этностың
рухани мәдениетінің жылжығыштығы (уақыт пен ... мен ... ... ... ... ... ... терминдердің
толық аналогы». Мұндай түсініктегі концепт философиялық ... ... ... ... ... ие, және де дүниетанымдық
ориентацияланған.
Кез келген концепт Хамиеваның айтуы ... «это ... ... ... ... ... как ... о действительном
или возможном положении вещей в мире в качестве ... ... со ... ... ... или ... систем мнений, отражающих
взгляды на мир. Поскольку основная масса информаций ... ... ... ... то ... ... всего, ассоциируется с
наглядностью, а концепт – со зрительным ... ... ... өзге ... ... ... түсініктерінің жалпы
мазмұндамасы сол, адамның ойлау ... ... ... ... ... ... көрсететін мағыналардың көрінісі осы – ... ... ... ... ... жиынтығы мен әлемді танудан
өсіп шыққан әлдеқандай «білім» деп аталатын ... әлем ... және ... ... ... концепттер арқылы сақтап,
жүзеге асырумен болды.
Сонымен, концептінің неліктен пайда ... ... ... ... ... ... Адамның барша танымдық
әрекеті, яғни ... ... ... ... ал ... ... ажыратып–бағалаудан басталатыны белгілі. Концепт
бұл жерде осы операцияларды қамтамасыз етуге таптырмайтын ... ... ... ... ... концепт деген не? Біз аздап болса да концепт терминінің ... ... ... ... ... ... ... энергетикалық болмыс. Бұл түсінікті білім фрагменті ... ... ... ... ... білім фрагменті туралы да ақпарат
ретінде атауға болады. Концепт – бұл ... ... ... ... ... және ... ... мен әлемнің, жекелеген заттар мен
шандақтағы ... адам ... ... ... ... ... деген мәдени маңызы бар қатысын, бағалауын білдіретін мазмұн.
1.2 ... ... ... ... ұғым ... зерттеулердің ажырамас бөлігі – психологиялық әдіс-
тәсілдер. Соның ең негізгісі – ... ... ... біз ... өріс ... жалпы сипаттама беріп
өттік. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... отыр, сондықтан бұл ұғымды жан–жақты сипаттап көрейік.
Қазіргі таңда әлемдік лингвистикада тілді ... ... ... ... ... ... жаңа бағыттарын қалыптастыру үрдісі
қарқынды дамуда. Тіл біліміндегі ондай әдістердің бірі – ... тіл ... ... термині ХХ ғасырдың екінші
жартысынан бастап кеңінен ... ... ... тіл білімінде алғаш
«ассоциация» ұғымын ғалым Т.Қоңыров «Қазақ теңеулері» атты ... ... ... ... деген тарауында қолданады.
Орыс тіл білімінде осы бағытта жүргізілген ... ... ... Ю.Н.Карауловтың «Русский ассоциативный словарь» атты ... жылы ... ал ... ... ... мұндай еңбектер әлі де жарық
көрмеген.
Адамның әр алуан іс-әрекеттерді үйреніп, меңгере алуының ...... ... ... ... заңдылықтарымен дәлелденеді. Осы
заңдылықтарға орай үйрену, қабылдау процестері мидағы ... ... ... ... Мұндай байланыстарды ассоциациялар деп атаймыз.
Ассоциациялардың бірінші түрі – шартты рефлекс. Мұны ... ... ... екі ... өзара байланысқа түсуі деп атайды.
«Ассоциация дегеніміз – адам ... ... жеке ... ... ...... ғалым Ә.Ж.Алдамұратов [8, 13]. ... ... ... ... ... ... ... және логика-семантикалық белгілері бойынша біріктіру» [34, 16].
Ассоциация дегеніміз бұрын ... ... екі ... ... түсуі. Осы заңдылықты белгілі кеңес психологы С.Ф.Жуйков өзінің
«Психология формирования орфографических ... ... ... ... миы ... екі ... ... деп атайды.
Енді біздің зерттеу жұмыстарымыздың негізгі тәсілі – ... ... оның ... ... мен ... ... сөз ... психолингвистикада аталған ассоциативті ... ... ... ... ... ... беретін жауаптарына ешқандай
шектеу қойылмайды.
«Бағытталған» ассоциативті реакция. Зерттеуге қатысушыларға белгілі бір
грамматикалық немесе семантикалық топқа ... ... атау ... ... ... Бір стимул сөзге бірнеше сөздер
тізбегімен жауап беру ұсынылады. ... ... ... ... ... ... немесе сөздер тіркесімен жауап беру әдісі.
Қазіргі кезде аталған тәжірибенің жаңа жолдары қалыптасып ... ... ... ... сөз ... (атау септік, І жақ, зат
есім) стимул сөз ретінде алынса, жаңа әдіс бойынша кез ... сөз ... ... ... ... нәтижесінде енді тек қана лексикон
туралы ғана емес, психолингвистикалық грамматика ... ... ... [17, ... – сөз формасын формальді белгілері бойынша және сөз ... ... ... ... ... ... пайда болады. Идентификация (лат.identificate – отождествлять)
установление на основании определенных ... ... ... [34, ...... совпадение, идентичность.
Идентичный – тождественный, полностью совподающий.
Біздің зерттеу жұмысымыздың басты мақсаты – «айналайын» ... ... ... ... тағы бір ... ... – мәденитпен
байланыс феномені. Мәселен, «мандарин» сөзі Еуропа ... адам үшін ... жыл» ... ... ... ал ... халықтары үшін ондай ұғым жат. Біз үшін қайғымен
ассоциацияланатын «қара» түсі ... үшін ... олай ... себебі олар
үшін қаралы түс – ақ түс. Бұл жерде белгілі бір мәдени ... ... [17, ... ... ... бір ... қалыптасқан тарихи – мәдени
дәстүрінің көрінісі ... ... ... ... сөзіне берілген
вербальді ассоциациялардың қорытындысы ... нан сөзі орыс ... ... ... ... ... ассоциациясын тудырса, француз – вино, өзбек –
шай деген деген ассоциация ... Ал ... ... ... ... ... кезекте, «ет» деген ассоциация беретіні күмәнсіз [17, 79].
Көріп ... ... ... ... ... ұлттық таным, түйсік жайлы көптеген мәлімет бере алады. Мұндай
зерттеулердің ... әр ... ... ... мен ғасырлар
бойы қалыптасқан дәстүрін жан жақты зерттеуге ... ... ... ... бір ... жүйесін қоздырып,
тұтастай семантикалық тордың ... ... ... ... ... ... ... сөздің көпмағыналылығы мен сөз
полисемиясының сөздің ақырғы ... емес ... тіл ... ... ... ... тікелей «референттік» немесе «денотаттық»
мән–мағынасынан бөлек, ... ... ... ... Лурияның лингвистикадағы беделді біршама авторлардың пікіріне
сүйеніп айтқанындай, сөз ... бір ... ... ... ғана
тудырмай, өз құрамына өзге де жуықтас, жақын ... ... ... ... ... ... ... қанша байланыстар
тізбегінің қалқып шығуына себеп болады. Бұл сөздердің жай сөз болып ... ... ... ... образдар мен коннотативті байланыстардың,
сөздердің орталық жүйесі болу деген сөз. ... ... ... ... ... ... аздап мүдіргенде олардың санасында
сөздің коннотативтік мағынасын ... ... ... ... Көп ... ... ... «денотативті мағына» қолданысқа алынады.
Ассоциативтік мағыналардың стимул сөзден қалқып шыға келетін ... ... ... А. ... М. ... Ж. ... ... ғалымдардың зерттеуіне алынып, ассоциациялардың жиілігіне дейін
өлшенген–ді. ... ... ... сөздің тасасында тұратын» жаңа
«семантикалық өріс» ұғымы енген болатын.
Кеңестік тіл ... ... ... ... еңбектеріне негіз болады. «Семантикалық өрістер», сонымен
қатар шетелдерде Рис, ... ... ... ... Л.А. ... ... Н. Эйслер, А. Лурия және т.б. ғалымдардың еңбектерінен
жалғасын тапты.
Зерттеулердің ... ... ... ... тек ... шектеліп қалмайтындығы анықталды. Әрбір сөзден көрінетін
семантикалық өріс түсінігі шындықта бар құбылыс деп ... атау ... ... ... ... процесінің көрінісі болғандықтан,
шым–шытырық «семантикалық өрісінің» жақын–жуық мәндес сөзді таңдау үрдісі
ретінде сипатталады.
Семантикалық өрістің ... ... ... ... ... ... мен тысындай түсініктер екендігі талассыз.
Семантикалық өрістің өзі ассоциативтік өрістің синонимі ... ... ... ... ... ... та, бір ұғымды
нұсқап тұрғанымыз түсінікті болу керек. Ал енді осы терминдерге ұстын болып
тұрған ассоциация ұғымының ... ... Е.С. ... басшылығымен
жарық көрген «Краткий словарь когнитивных терминов» сөздігінде былай деп
келеді: «Ассоциация ...... двух ... ... двух ... и т.п. – ... и ... его реакции»
[15, 24].
Көріп отырғанымыздай, бұл семантикалық өріс ережесінің басқаша ... ... ... біз ассоциацияның ассоциативтік өріс терминдерінің
түп–тамыры, бастауы, идеялық негізі екенін байқаймыз.
Жалпы ассоциацияның өзі ... ... мен ... көп ... Ассоциация бихейвиористік теорияларда адам
мінез–құлқының түркі тірек, позициясы ретінде түсіндіріледі. Оның негізінде
белгілі бір стимулдың жауап ... мен ... оның ... ... ... ... ... психологияда негізгі назар S – R ... ... ... ... ... процестермен байланысы оның
каузальдық, себеп–салдарлық тізбектерімен арақатынасы ... ... ... орны әр қилы модульдердің ортақ
принципіне негізделетіні мәлім ... ... ... ... ... бойынша бірліктер тізбегі болып табылатын ... ... ... ... ... көптеген жүйелік
модульдерінің негізіне қаланады десе де болады.
Ассоциация ұғымындағы айтулы категорияның бірі – білімінде (знание) ... ... ... ... ... аса ... екенін ескертіп
өтеміз. Білім – бұл кездейсоқ жинақталған фактілердің бей–берекет тобыры
емес, қайта, керісінше, ... ... ... ... ... ... осы білімнің когнитивтік ғылымындағы бір нысаны, тармағы.
Ассоциацияның когнитивтік ... ... ролі бір бұл ... ... ... ... метафорада» ассоциация
метафораны типке айырушы, ... ... әр ... ... жаңа, жеке метафоралар тудырушы фактор.
Жады (память) немесе есте ... ... де осы ... ... ... ... жады санадағы белгілер ... ... ... ... олардың арасында көпір болып,
байланыс орнатушы байланыстардың, яғни бірінші кезекте әр қилы типтегі
ассоциациялармен сипатталуы ... ... ... кең ... да ... ... ... үшін «бірінші кезекті».
Семантикалық торлар деп аталатын адам жадындағы ... ... ... ... өзі де ... құр, ... ... болған
болар еді. Өзінің қарапайым формасында–ақ ол ассоциативтік байланыстардың
құрылымын танытып, қиылысу ... ... ... тор мен
жадының ассоциативтік жүйесінің құрылымы, түсініктері ... ... М. ... ... ...... сұраққа жауап бағдарламасы ретінде негізделген еді.
Яғни бұлар кейбір сұрақтарға адамның жауап беру немесе жылдам ... ... ... ... ... файлдарына апаратын жолдар өте
қарапайым, демек кейбір ... ... ... ... сөзі – шөпті, көк сөзі – аспанды бірінші кезекте еске түсіреді.
Куильянның семантикалық торы концепттердің иерархиялық – ... ... ... ... ... еді. Ал ... ... бізге ассоциативтік байланыстар жөнінде семантикалық тордың
бір варианты деп атауға мүмкіндік болады.
Ассоциацияның теориялық, кешендік ... мен ... ... алған соң, бізге енді оның ... ... ... тұр. ... ... өзі ғылымда әдіс ретінде қолданылуы
арқасында да зор маңызға ие.
Жоғарыдағы тарихи шолғанымыздай, сөздің ... ... ... үшін ... айналды. Әлі де сын болып келеді. Бұл міндетті шешу
әрекеті ... ... рет ... ... ең ... түрі ... ... ассоциативтік әдістер арқылы бағалау болатын. Мұның
ішіндегі ең көп таралған әдіс ... ... ... ... асыра
айтқан емес.
А.Р. Лурияның «Язык и сознание» ... ... ... яғни ... эксперименттің мәні сол, сынаққа
алынған жанға белгілі бір сөз ... ... ... ... ... және де ол дәл сол ... дереу ойына келген кез келген сөзді айтуы
тиіс.
Э.Д. Сүлейменова да өз сөздігінде ... ... ... ... анықтау әдісі» деп анықтама берген [1, 9]. ... ... ... бұл тіл тасымалдаушылардың ассоциативтік –
вербальдық торы мен ... ... ... ... ... арқылы) реакцияларын тіркеу әдісі.
Сонымен ассоциациялардың құрамдық және ... ... ... өтейік.
Алынған ассоциациялар формасы жағынан екіге, «сыртқы» және «ішкі» болып
бөлінеді.
«Сыртқы» ассоциациялық байланыстар ретінде, ... сөз атап ... ... ... ... қандай да бір бөлшегін қажет ... ... ... ... ... ұғынылады. Мынадай
ассоциативтік байланыстар: үй – шатыр, ит – құйрық, тышқан – мысық ... ... ... ... ... ... ... болады.
«Ішкі» ассоциативтік байланыстарға анықталған категорияға сөз қосылуын
қажет ететін байланыстар ұғынылады (ит – ... ...... емен ... Бұл ... ... ... «ұқсастықтары бойынша
құрылатын ассоциациялар» немесе «контрастары ... ... деп ... Бұл ... ... тыс ... шыққан сөздік
байланыстар, біз жоғарыда атап өткеніміздей, ойлаудың «сенсорлық»,
көрнекілік–әрекеттік ... ... ... ... ... әртүрлі ассоциативтік байланыстардың уақытша,
сонымен қатар ықтимал (вероятностные) түрлерін атайды.
Әр сөздің сана ... ... шығу ... әр ... ... ... ... түсінік пен ұғыммен ассоциациялық
байланысқа түсу қабілетін анықтау үшін ... ... ... жүргізіледі.
Кент, Розановалар дәл осы тұрғыда көптеген ізденістер жасаған.
Ассоциативтік әдістің тағы бір варианты еркін ассоциациялар әдісі. ... ... ... ерекшелігі, оның еш шектеусіз, шексіз ойыңа не
келсе, соны кідіріссіз баяндауыңа мүмкіндік береді. Бұл ... ... З. ... өзі жиі қолданған. Оның анықтауынша, бұл әдісте адам
санасына келетін ассоциациялар ... ... және де ол ... танымдық, я ситуациялық, я түсініктік, яки аффектілік процестермен
байланысты, ... ... ... пен ... ... ... өрісті өлшеудің тағы бір әдісі деп ... ... ... ... ... ... Аты мәшһүр американдық психолог Ч.
Осгут бұл әдістің авторы болып табылады. Осынау шкалалық әдіс ... ...... ...... ... ... тығыз
байланысты. Әйтсе де мұның өзі де Кэролл, Вейнрейхтердің ... ... ... мен кейінгі тәуелсіз мемлекеттердің тіл ғылымдарында бұл
әдіс ... ЭВМ және тағы ... ... ... ... молынан жасалған. Мәселен, кеңестік
ғылымда Ю.Н. Карауловтың «Активная грамматика и ассоциативно–вербальная
сеть» сөздігін ... ... ... ... ... ... ғалым
А.А. Леонтьевтің «Ассоциативный тезаурус современного русского языка» атты
сөздігіне де ... ... ... ... ... тіл білімінде мұндай
күрделі еңбектер қазақ тілінде ... ... жоқ. ... тіл ... үшін
ассоциация ұғымы кеңінен қолданылып, жан–жақты зерттелген мәселе болса,
қазақ тіл білімінде бұл жағы ... ... ... ... Тек орыс ... зерттеушілерінің еңбектері арқылы ғана бұл ұғымға түсінік беруге
болатындығы шындап ... бұл ... ... ұғым және термин ретінде, әдіс ретінде
сипаттама ... ... ... ... ... ұғынған жалпы түйін
мынау: ұғыммен байланысты ассоциациялау ортасын ... ескі ... жаңа ... ... фиксациялауға мүмкіндік береді. Немесе Е.С.
Годинердің айтқанындай: «будучи по ... ... ... ... порядка, категоризация определяет включение фиксируемого
понятие в систему языка, а ... его ... в ... шын ... когнитивтік ғылымның канондық ұғымдарының бірі
болып табылатыны осыдан–ақ белгілі болып шығады.
2. «АЙНАЛАЙЫН» СӨЗІНІҢ АССОЦИАЦИЯЛЫҚ ӨРІСІН АНЫҚТАУДАҒЫ ПСИХОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ
ЭКСПЕРИМЕНТ
Тіл – әр ... ... ... ... ... өзегі болып
саналатыны белгілі, себебі тіл зерттеушілері оған анықтама бергенде тілдің
коммуникативтік, номинативтік, танымдық, эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... атайды. Ол дегеніміз бір
халықтың ғасырлар бойы жүріп өткен жолының, яғни ... ... мен ... ... ... тіл арқылы ұрпақтан–ұрпаққа
берілуі.
Тіл арқылы халықтың болмысы, сана–сезімі, қарым–қатнастық әдебі ... ... ... табады. Жоғарыда аталғандарды бір ... ... ... халықтың менталитеті, өмір сүруінің негізгі көрінісі болып
табылады.
Сондықтан, ментальдылық ұғымына ... ... ... ...... әлем бейнесінен тұратын ойлау ... Кез ... ... ... ойлау жүйесі, дүниені бейнелеу
тәсілдері бар. Ол ... бойы ... ... ... ... ... Материалдық және рухани мәдениет дамыған
сайын ұлттық ойлау да дами түседі. Ұлттық ойлау ... ... ... шешендік сөз-өнерін, фольклор, мақал-мәтелдер, салт-дәстүр, ислам
діні мен ғылым, халықтық білім мен ... ... ... ... ... ... ұғымының басты ерекшелігі ретінде оның
тұтастығын айтуға болады.
Дүниенің тілдік ... ... ... ... ... ... ... дүниеге қарым-қатынасы танылады. Ол концептілер жүйесін
құрайды. Концепт әлем ... ... ... ... ие ... құбылысы. В.Н. Телия: «Концепт – біздің сол ... ... ... жиынтығы, соның мағынасының барлық
экспрессиясы» деп өз тұрғысынан анықтама ... [15, ... ... анықтамаларда барлық зерттеуші ғалымдардың пікірі
бір: концепт ... ... ... ... ... ... ... бейнесін түсінуге мүмкіндік береді. Адамның жекелеген немесе ... ... ... ... ... тану арқылы ғасырлар
бойы жинақталған болашақта өз ... таба ... ... ... ... ... ... басты назар аударатын негізгі
ұғымдары – «әлем бейнесі», «әлемнің тілдік ... және ... ... когнитивтік модель, «стереотиптер», ... ... ... ... еңбектерде әлем бейнесі (картина мира) әлемнің тілдік
бейнесінің (языковая картина мира) орнына қолданыла береді. ... ... ... ... мен ... ... қаралған, оны
лингвистикаға енгізген Л. Вайсгербер, ол «әлемнің тілдік құрылуы» (языковое
миросозидание) деп атаған, оның мәні – ... тіл ... ... ... ... қарым-қатынасы негізінде қоғам, әлем, әлем туралы ойы
қалыптасады, одан адамның ... ... ... пайда болады. Соңғы
он жылда когнитивтік ... адам ... ... ... тіл ... баға беру мәселесі қарастырылып келеді.
«Әлем бейнесі» термині физика саласында 19-20 ғасыр ... ... ХХ ғ. 60-шы ... ... бұл ... ... шеңберінде, яғни
тіл жүйесінде сөздің мағынасы және ... жүйе миф, ... ... ... бейнелеу өнері мен сәулет өнеріндегі концептілер негізінде
қарала бастады.
Әлем бейнесі ... ... ... ... дүниетанымының негізінде
құрылады. Егер әлем, дүние – адам мен ортаның қарым-қатынасы ... ... ... – адам мен орта ... хабарды өңдеудің нәтижесі (результат
переработки информации о среде и человека). Сыртқы ... зат ... адам ... ішкі ... ... ... яғни ол – ... М. Хайдеггер «бейне» сөзі туралы былай дейді: «картина мира,
сущностно понятая, ... не ... ... мир, а мир, понятый
как картина». Бейне негізінде түсінілген әлемді тіл ойлау жүйесіне ... ... ... ... ... дүниетанымдық білімін көрсететін, ... ... ... оны ... зерттеу нысаны етіп алып отыр.
Адамның дүниетанымында қалыптасып, ескіріп, өмір сүрген ... ... ... ... семантикада көнереді, бірақ ол сөздер сақталып,
басқа мағына, басқа концепт сипаттауы ... ... күн ... ... ол – ... ... ... бейнесі, ал жан ұшу, жаны шығу
тұрақты тіркесі алғашында этимологиялық жақтан адамның ... ...... ... ... аспанға көтерілетін мифтік нанымнан
туған. Қазір басқа мағынада бұл тіркес – шошу, аяу, ұру т.б. ... ... ... ... әр ұлттың, әр адамның мәдениет деңгейі
мен әлем туралы спецификалық ... ... рөл ... Бұл ... ... былай делінген: «...различные языки ... ... ... их ... ... и ... когнитологияда әлемнің тілдік бейнесін зерттеудің бірнеше бағыты
бар. Соның ішінде Е.С. ... ... ішкі ... ... аспектісі
бойынша типологиялық зерттеуді ұсынады.
Әлемнің тілдік бейнесін жасаудағы басты элемент – ... сөзі тек ... ғана ... әлеуметтанушы, психолог,
мәдениеттанушы, этнопсихолингвистердің еңбектерінде де кең ... әр ... әр ... ... ... ... ... Ю.Д. Апресян, В.В. Красных, Ю.А. Сорокин зерттеген.
Стереотип – санада өмір сүретін әлем бейнесінің концептуалды үзінділері.
Әр тілдік бірлікте ... ... бар, ол да әр ... сөйлейтін
халықтың мәдениетіне, қабылдауларына, әсерлеріне байланысты түрлі болады.
Мысалы, орыс тілінде гений – ... ...... осел – ...... т.б. ... бар, қазақ тілінде хан – Абылай, аяншақ
... ...... ... сері – Ақан, т.б. стереотиптер пайда
болады. ... ... бір ... ... сипаттайды, әлеуметтік
ойлау мен жеке адамның да іс-әрекетін қарайды. ... ... ... ... тән ... ... тән қонақжайлық, финдерге
тән өжеттілік, т.б. дей келіп, әр ... ... тән ... ... ... олардың саналылық, ойшылдық, іскерлік,
қонақжайлық, мейірімділік қасиеттеріне сай ... ... ... ... шығуы да жалпы алғанда когнитивтік стереотип
нысанына енеді.
Біз стереотиптер әлемінде өмір сүреміз, яғни бір ... ... ... ... ... ... ... ұқсастық жағынан сипаттауға
байланысты салыстыру. Салыстыру – бұл стереотип. Салыстыру – ойлаудың ісі.
О. Мандельштам ... с ... ... «Мен салыстырамын,
салыстырамын, ендеше мен өмір ... ... ... тілдік бейнесінде
адамдарды салыстыру да болады, бір-біріне ұқсас екі адамды, ол ... ... ... ... т.б. ... ұқсас бола береді:
одного поля ягода, муж и жена – одна сатана, ағама жеңгем сай, біріне бірі
тұрарлық, бір сорт т.б. ... ... ... ... ... ... ... анекдоттар салыстырулар
негізінде құрылады. 1918 жылы ... ... ... ... ... көп көңіл бөлген. Мысалы, «Жалқауды
немен ... ... ... ... ... ... екеуі де қажетсіз
жай жатыр» деген жауап беруге болады деп ... ... ... ... ... ХХ ғ. 60 ж. ... болған.
Ең алғаш болып В.В. Виноградов назар аударған, ол фразеологиялық құрылымның
белгілі бір ... ... ... ... ... ... шыққан
деген тұжырым айтады.
Мысалы: қазақ ұлтына тән фразеологизмдер – ат ... жер, ... ... ... (жас ... ... ... (сыйлы), тойған қозыдай
(сүйкімді) т.б.
Стереотиптік салыстыруларды біз орыс және қазақ тілдері халықтарының
мәдениетіне қарап та ... ... ... орыс ... ... аспанға, гүлге, түнге, ал қазақ халқы
айға, күнге, алтынға, атқан таңға теңейді. Орыс халқы красивая, как кукла,
как на картине деп ... ... ... жаңа туған айдай, атқан таңдай деп
салыстыра теңейді.
Барлық көңіл көтеруді, демалуды орыс ... ... ... ... ... ... теңесе, қазақ халқы боймен (бой сергу),
жанмен (жаны жайлану) т.б. теңейді.
Бұдан шығатын қорытынды, әлемды тануға ... ... ... мол ... ... ... – адамдар арасындағы қатынас
формасының бір түрі» деген анықтаманы Ю.М. ... ... ... ... ... да ... ... бұрыш, пышақ, тұз сөздерін алсақ, Орта Азияда ... ... ... тұз, ... ... өткір, ащы заттарды алып тастап
отырған, себебі ... зат ... ... ... ... дұға ... ... деген сенімді қалыптастырады. Бұл – табиғи символика.
Біз стереотиптер әлемінде өмір ... ... ... ... ... ... ... біріктіріп, заттың
табиғи ортадағы мәнін қорытындылап жеткізіп тұрушы құрал ретінде саналады.
Тілдік стереотип арқылы адам, әлем, қоғам ... ... ... ... ... деп аталады. Мысалы, здоров как бык, аспанмен
таласқан, екі иығына екі адам мінгестіру, голоден как бык, іші ұлу, ... ... ... ... ... ... болады, трудолюбивый, как
пчела, шедрый, как земля, ... ... ... ақ сүтіндей таза, қойдай
жуас, т.б. Мұндай салыстырулар әр тілде өмір сүреді және де ... ... ... ... ... худой, как щепка (орыс халқы); худой, как скелет комара (япон
халқы); худой, как лестница (қырғыз халқы); ... как ... ... ... ... арық ... халқы).
Тілдегі эталондарды зерттегенде бірдей стереотиптердің барлық халыққа
ортақ емес ... ... де ... ... как ... орыс, белорус,
қырғыз, қазақ халқы осындай «ашу» мағынасында қолданады (итше үру, ит
терісін ... ... ... ақ ит ... көк ит ... ал ... ит – ... жануар, вьетнамдарда ит – лас, кір, ... ... ... ... ... аузы ... ... қазандай, рот, как варежка.
Сонымен, тілде мәдениет, білім қалай ... ... ... ... бере ... ... ... жеке адамның сыртқы пішініне, ішкі сезіміне,
мәдениетіне, оның ұлттық-мәдени коннотациясына, ішкі мазмұнына, содан ... ... ... негізінде қалыптасады. Бұлар әлемнің тілдік
бейнесін немесе дүниенің тілдік ... ... саны бір ... ... тура және ... ... бай ... негізінде байқалады.
Әлем бейнесін жасауда тілдің орны ерекше екендігін жоғарыда байқадық. Ол
адам ... ... ... ... ... тіл – шығармашылық құрал
тәрізді.
Осы айтылғанға дәлел ... ... ... ... ... қолданысында кеңінен орын алған сөздің бірі – «Айналайын»
сөзін зерттеу жұмысымыздың негізгі нысаны ретінде алдық. «Айналайын» сөзі,
біздің ойымызша, ... ... ... ... ... ... көп
сөздерінің ішіндегі орны ерекше, атқаратын қызметі мен беретін мағынасы
терең әрі ... ... ... Бұл ... ... ... ... қатар, күнделікті тұрмыста кеңінен ... оңай ... әрі ... қыры да бар. Олай ... бұл ... әр ... мейлі ол кәрі болсын, жас болсын «Айналайын» сөзіне тоқталмай, оны
қолданбай ... ... ... ... ... себептері болатыны заңдылық,
себебі тіл арқылы бейнеленген әрбір ұғым халықтың бай қазынасы, мол ... ... ... ... ... ... ... сөзінің
ассоциативтік өрісін анықтау біздің зерттеу жұмысымыздың өзегі болып
саналады. Ал ассоциативтік ... ... мен ... ... біз жоғарыдағы тарауларда айтып ... ... ... шығу тарихына қысқаша шолу жасап өтсек.
Қазақ этнографиялық әдебиетінде Ш. Уәлиханов бірінші болып ... ... ... шырағым» тіркесінде қағазға түсірген. Осы
сөздерді ана өз ... ... ... ... «айналмақ» деген
құрбандықты білетінін ... ... ... ... ... ... босатып жібереді. Сол құс ... ... ... ... ала ... Өзін аруақтарға ұсынған адам да солай
істейді. Сондықтан да айналайын дейді ... ... ... үшін өзін ... ... ... ... талдау жасасақ, ең басында ол сөз
етістік қалпында ... Ол ... ... ... ... ... ежелгі
түбірінен ажырап, жаңа арнаға түсіп, тіпті мағынасы да біршама өзгергендей
болды. Айнал етістігінің айтары – шыркөбелек айналу ... ... ... ... ... ... түрі осы шақ, ... рай. Арғы шыққан
тегі «мейлі, мен сені өз еркімен шыр айналып жүрейін – сол арқылы ... ... ...... ... білдіреді. Бірақ, соңғы кездегі
айтушылардың санасындағы бұл сөз өзінің бастапқы мағынасын жоғалтты десе де
болады.
Түркі ... жиі ... ... ... ... ... етістігі шығыс септігін (не табыс) мегзейді (Неден айнал? Нені айнал?).
Ал «айналайын» сөзі де осы ерекшелікті сақтаған.
Қазақтар біреуден не бір ... ... ... деп ... ... келе ... ырым ... айналған адам сол ортадағы адамның,
не заттың ауруын, не басқа жамандықты бойына дарытады деп жориды.
Қазақтың ... ... ... ... Осы ... түбірінен ол
«айна» сөзін көреді. Қазақ, қырғыз тілдерінде еркелету сөзі екі ... ... Ал бір ... ...... айлан.
Сөздің құрамын зерделей отырып және айтылғандарды негізге ала ... ... ... ... айлан етістігінің бастапқы мағынасы
«ай болу, айға ... ... ... – содан барып «ай сияқты емдеу, жаңа
айдай жақсы әсер ету не кішірейген айдай жоқ ... ... ... ... түрі ... болу мүмкін.
Жалпы түріктік:
1. Айдай айналу;
2. Айналып өту, айналып жүгіру, айналып билеу, бәрі зиянды, жындардың
зейінін ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде де үшінші мағынасы өзгермей қалады, бірінші мағына
солғынданады. Екінші мағына келесі мағына шығады.
4. Сонша ... ... ... үшін өзін жоюға дейін барады;
5. Ұнату, сүю,оған ... ниет түзу ... ... ... ... «қымбаттым, еркелету, дауыстау,
сүйсіну», «айналайын» сөзінің төрт түрінің мағынасы ... ... ... ... ... сөздіктен және көне түркі тілінің
сөздігінен кездестірмейміз, бірақ бұл ... біз ... ... ... ... тілдерінен де дәл сол «айналу» мағынасында таптық.
Айнал – түрі кейбір пікірталастар болғанына қарамастан, тек қана ... тән. ... ... ... соның ішінде қыпшақ тілінде біз айлан
түрін ... ... ... ... ... тереңде әрі беретін мағынасы
да күрделі. Алайда, біз ... ... ... ... ... ... оның ... аталған мағынасына, оның шығу
тарихына мән ... ... ... ... де ол емес, яғни
«Айналайын» сөзінің шығу тарихын немесе беретін мағынасын ... ... ... ... ... әр сөздің қалыптасу тарихын,
түп–төркінін білу артық емес, керісінше ... іс. ... ... ... ... тарихи, яғни диахрониялық тұрғыда қарастыру
мәселесі әлі де күн тәртібінде тұру ... ... осы ... ... ... бұл ... сөздіктерде берілуі, яғни ... ... ... көрінді. Сондықтан, бұл мәселені тарихи тұрғыдан
қарастыру, тамырын тереңнен қазу да артық болмас еді деп ... ... ... ... деп ... ... зерттеу
жұмысымыздың негізгі мақсаты мен міндеті, кіріспеде айтылғандай, ... тіл ... ... өріс ... ... ... ... сөзінің ассоциативтік өрісін анықтау. Ол үшін ассоциативті
эксперимент ұйымдастыру ... ... ... ... мен ... ... олардың нұсқаулығымен танысу
міндетті іс. Тілдік зерттеулерде оңтайлы әдіс болып ... ... ... ... тән ... ... ... басты міндет зерттеудің негізгі мақсатын айқындау және ұсынылып
отырған ... ... ... ассоциацияларды жан–жақты талдау,
соның негізінде қорытынды шығару болып табылады.
Зерттеу жұмысының негізгі ... ... ... ... шарттары мен міндеттерін таныстырып өтейік. Эксперименталды зерттеу,
яғни сауалнама әдісі
2.1 Экспериментті ұйымдастыру әдісі
Біздің жұмысымыздың сауалнамасыз ... ... ... ... Яғни біз
студент жастардың тілдік санасындағы ассоциативтік өрістерді анықтау үшін
анкеталау әдісін пайдаланамыз. ... ... ... бұл ... ... ... ... – опросный лист, вопросник, основной
инструментарии опроса» деп ... [1, ... ... ... ... ... Ал
респондеттермен коммуникацияға түсу сауалнаманың негізгі бөлігі.
Респондент (ағыл.respondent – жауап ...... ... беруші, сыналушы тұлға. Респондент ұғымын интербьюрер, информант
терминдерімен мағыналас, мәндес десе де болады [1,105].
Жалпы ... ... ... ... ең көп ... зерттеу
құралы. Кең мағынада алатын болсақ, анкета – бұл ... ... ... ... ... жауаптары.
Анкета – маркетинг алыптарының бірі Ф. Котлер жазғандай: «сұрақтары көп,
түрлі әдістермен қоюға мүмкіншілік ... ... ... ... алдында ұқыпты дайындалуды, байқап көруді және ашылған
кемшіліктерді ... ... ... ... ... ... ... кейін, енді анкета
дайындау барысындағы өзіміз жасаған құрылымдық формулировкаларға ... ... ... ... ... ... арасында сауалнама
жүргізуден бастадық.
Зерттеу 2009 жылдың наурыз бен сәуір айлары аралығында ... ... ... ... өткізілді. Зерттелушілер ретінде
ҚазҰУ-дың филология факультетінің 1-4 курсында ... 18-21 ... ... таңдап алынды. Зерттеуге қатысушылардың жалпы саны
30 ... ... ... санын алдында жүргізілген зерттеу
жұмыстардың ... ... ... ... ... ... ... бір сөздің ассоциациялық өрісін дұрыс анықтау үшін сол
сөзге берілген ассоциациялардың саны отыз-қырық шамасында болу ... ... ... ... ... Ондағы берілген тапсырма:
төменде берілген «Айналайын» сөзіне ассоциация жазыңыз, яғни бұл сөзді
оқыған ... ... ... келген сөзді немесе бейнені атаңыз.
(Сауалнаманың үлгісі төменде ... ... озық ... ... ... зерттелушілерді
алдын-ала нұсқаулықпен таныстырып, ... ... ... ... ... ... не жазамын немесе қалай жауап
беремін деп ойланбай, жылдам жауап беру керек ... ... ... ... бес ... ... болмады.
Студент жастар қазақ тілді, өз ана тілін еркін ... сол ... де, ... да ... ... ... ... бұған дейін де ескеріп
өткеніміздей, өзіндік әлемнің тілдік ... ... ... ... этнос мәдениетінің дүниетанымдық призмасы арқылы қарайтынын ескерсек,
зерттеуіміздің қазақ мәдениетіндегі «бар ... ... ... білдіретіні өздігінен айтқызбай ақ түсінікті. ... сөзі ... ғана тән ... жоғарыда атап өттік, ал күнделікті
тұрмыста қуанғанда, айналып-толғанғанда, қайғырып-шаттанғанда ... ... ... ... қазіргі ұрпағының санасындағы
«Айналайын» сөзі ... ... ... ... па, әлде ... болмыс
өз белгісін қалдырады ма деген сұрақтар туындады.
Айтып ... тағы бір ... бұл ... ... ... ... ... қажет, себебі көптілді біздің ... ... ... ұлт ... ... тілі ... ... ие
болуы керек. Сол арқылы қазақ ... ... өзге ... ... әсер етпей қоймайды. Нәтижесінде өзге ұлт өкілдерінің тілдік
санасында аталмыш ұғым ... төл сөзі ... ... ... және
олардың да тілдік қолданысынан орын алады.
Сондықтан болашақта ... ... орыс ... ... ... ... ұлт өкілдерінің арасында жүргізудің ғылыми маңызы зор деп есептейміз.
САУАЛНАМА
Жасы_________________________
Факультет_____________________
Курс_________________________
НҰСҚАУ
Тапсырма: төменде берілген «Айналайын» сөзіне ассоциация ... ... ... ... ... ... ойыңызға келген сөзді немесе бейнені атаңыз.
|Сөз ... |
| | |
| | |
| | |
| | ... | |
| | |
| | |
| | ... ... ... және ... алынған ақпарат тек
ғылыми мақсатта қолданылады.
Ат салысып көмектескеніңіз үшін рахмет!
2.2 Зерттелген материалдардың сандық қорытындысы
Жұмысымыздың келесі сатысы алынған ... ... ... ... ... ... ... эксперименттен алынған қорытынды
бойынша стимул сөз, яғни ... сөзі мен оған ... ... ... ... Қазақ бөлімінде оқитын
студенттер «Айналайын» сөзіне ассоциация жазу барысында ... ... ... ... қолданғанын байқадық. ... ... ... ... ... талдау жасауға болады.
• Дерексіз мәндегі сөз немесе ұғымдар арқылы бейнелеу;
... ... ... ... ... жалқы,жалпы есімдерді атау арқылы
сипаттау;
• Тура ... беру ... ... Метафоралау арқылы немесе фразеологиялық тіркес арқылы беру.
Сонымен, жоғарыда бөліп ... ... ... ... ... ... Дерексіз немесе нақты мәндегі сөз немесе ұғымдар арқылы бейнелеу.
Мысалы «Айналайын» бұл ... ... ... ... жиі беріліп
отырды – жылулық, жақсылық, мейірім, ананың махаббаты және сүйсіну,
еркелету, мейірлену, ... ... т.б. ... ... ... ... ағайын–бауыр, ата–әже, кішкентай бала,
сәби, бөбек деген секілді ассоциациялар берілген.
Олардың грамматикалық тұлғасы әр түрлі ... ... ... Көріп
отырғанымыздай, зат есім, сын есім ... ... ... ... ... ... жеке сөз және сөз ... ретінде
ұшырасатынын байқадық.
2. Нақты мысал арқылы бейнелеу немесе жалқы,жалпы есімдерді ... ... де ... ... Мысалы: ботам, қарағым, қозым және
т.б. осы мәндес сөздерді студенттер жиі атау арқылы осы ... ... ... ... қазақта кішкентай баланы
еркелеткенде «Айналайын» сөзі ... ... және ол ... ... ... ұғым ... саналады.
Сонымен қатар, зерттеуге қатысушылардың бір тобы «Айналайын» сөзін
естігенде Қарақат пен ... ... Сара ... ... ... ... атауларды атаған. Әншілерді атауы, яғни бұл сөз ... ... осы ... аттас өлеңді және оны орындаушы ... ... ... ... жұлдыздарының ассоциациясын бергенін байқадық.
Ал еліміздегі «Бөбек» атты қайырымдылық қорының жетекшісі әрі ... Сара ... ... бәлкім, оның қайырымдылық іс шараларында
«Айналайын» сөзін өзек етіп алғанына мән ... болу ... ... ... ... өзімнің анам, мама, ата–әже секілді ассоциативтік ... ... ... ... ... ... ... сүт өнімдерінің
атауын «Айналайын» сөзімен аттас белгілі сауда маркасын да айналып ... ... ... ... да ... бар шығар, яғни ақ, ... ... о ... ... ... жөн ... ... болу
керек. Бұл да өз кезегінде тауар ... ... ... яғни сатып
алушыларға жасаған қадамы болу керек.
3. Тура анықтама беру ... ... түрі де жиі ... ... ... ... ... сөзіне ассоциация жазыңыз деген
тапсырманы асыра орындап, кейбір ... бұл ... яғни шығу ... ... бар ... ... анықтама беріп өткен: «Айналайын» дегеніміз – ... ... ... ауырып жатқан кезде соның ауруын мен өзіме алып
алайын деп, оны үш рет ... ... Бұл ... ... ... болу ... Міне, осы сынды қысқаша анықтамалар мен түсініктер
беріліп отырды.
Бұл жерде айтып өтетін жайт ... ... ... ... ... мен ... ... қатысты мәселені толық
меңгермегендігін айтуға болады. Себебі, аталмыш зерттеулерді жүргізудің
әлемдік, яғни шетелдік үлгілері ... ... ... ... ... әрі ... болуы тиіс. Ол дегеніміз, зерттелуші бірінші кезекте ойына
түскен кез келген сөзді жазуы ... ... ... ұзын ... ... ... оңтайлы шешім табуына кедергі болмаса ... ... ... алшақтатуы мүмкін.
Студенттер филология факультетінде оқығандықтан және бұл сөздің шығу
тарихын білгендіктен, солай ... болу ... ... ... нәтижелер арқылы студенттерді ... ... ... ... ... ... екені көрінді. Өйткені,
сауалнама нәтижелерінің шынайы әрі ... ... ... ... дұрыс
ұйымдастырылып, түсінікті болуы қажет.
4. Метафоралау арқылы немесе фразеологиялық тіркес арқылы ... ... жазу өзге ... ... ең жиі ұшырасқан болып
табылады. Мұның ... де ... ... ... ... ... ... студенттері, екіншіден, берілген
стимул сөздің көркемдік, бейнелік мәні басым. Сонымен, ... ... жазу ...... ыстық алақаны, аялы алақан,
күннің көзі, әлемнің жарығы сынды бейнелі ... мен сөз ... ... ойға ... болу керек.
Жоғарыда аталған топтың алғашқысында ассоциация тудырудың ... ... ... ... ... ... Мотивация терминінің мәнін
түсіну үшін ең алдымен «мотив» ... ... ... ... ... ... ... баламасы – уәж, негіз, себеп, дәлел [9, 108].
Мотив – философиялық термин ретінде адамның белгілі бір ... үшін ... ... ... ... [9, ... – себептің негізінде пайда болып, оның ... ... ... мотивтің негізгі ұғымдық көрсеткіштері деп мыналарды
атауға болады: қажеттілік, себептік, негізділік [9, 109].
Мотивация тек философиялық ұғым ... тіл ... де ... ... тіл – адам ... ... және ... жүйе болғандықтан,
сөздің жасалу негізділігін айқындайды. Екіншіден, туынды сөз тілдің негізгі
бірлігі, ол құрылымдық және ... ... ... ... аспектіден қарастырылады.
Біз уәжділік ұғымына ғылыми түсінік беріп өттік. Енді осы ... ... ... ... ... ... берілген ассоциацияларға
көшейік.
ҚОРЫТЫНДЫ
Берілген бітіру жұмысы ... ... ... ... өрісін анықтауға арналған. Мұндай зерттеу жүргізуге
итермелеген себеп те бар, ол ... ... ... ... тыс, ... ... ... арқылы берілу жолдарын, «Айналайын» сөзінің
ассоциативті өрісін анықтау және сол ... оның шығу ... ... мен ... ... ... ұқсастықтарды немесе
айырмашылықтарды анықтау болып отыр.
Қазақ ... ... келе ... ... ... тіл арқылы
бейнеленген сипаттарын тіл білімінің зерттеу нысаны ретінде қарастыру қажет
шара. Сондай ежелгі ... ... ... дүниетанымының тілдегі
бейнесі, мол мұраның сарқылмас қазынасы тіл арқылы бейнеленген ұғымдар мен
түсініктер ... ... ... ... ... ... алатын орнын, атқаратын
қызметін, шығу тарихы мен қазіргі ... ... ... ... ... ... халқының бар болмысын өне бойына жинақтаған, сол ... ... ... ... сөз осы «Айналайын» сөзі ... ... ... төл ... тұрмыс–тіршілігімізде ойып тұрып
орын алған аталмыш концептінің ассоциативті ... ... ... өте ... ... ... тақырыпта жазылуының тағы бір себебі, қазақ тілді
(өзге тілді айтпай–ақ ... ... ... ... ... ... «Айналайын» сөзіне, «Айналайын» ұғымына қатысты зерттеулердің,
тіпті, қарапайым анықтамалардың өте аз мөлшерде кездесуі ... ... ... сөзінің ассоциативті өрісін анықтап, сол арқылы бұл
сөздің қазақ тілді ... ... ... ... ... оның ... мен ... қызметін дұрыс анықтау мақсатын қойдық.
Одан алынған нәтижелер төмендегідей: зерттеу жұмысымыздың негізгі міндеті
«Айналайын» сөзінің ассоциативті өрісін ... ... ... ... ... ... ... экспериментті жүргізуде қалыптасқан дәстүр бойынша, бірінші
кезекте, зерттеуге қатысушы топ, яғни ... ... ... Біздің
тәжірибемізге Қазақ ұлттық университетінің филология факультетінде оқитын
студенттер қатысты. ... ... саны отыз ... ... ... құрастырылып, олар зерттелушілерге таратылып
берілді. Ассоциативті эксперименттің дәстүрі бойынша, сауалнама алу, яғни
берілген сөзге ассоциация жазу ұзақ уақытты ... ... ... ... сөзді оқыған кезде бірден ойына оралған сөзді жазуы кажет, яғни ... ... ... Ал ... ... сөз бір ғана ... сөзі
болғандықтан, сауалнама сұрағына жауап беру он–он бес минут уақытты алды.
Нұсқаулық бойынша зерттелушілер ... ... ... бірден ойларына
түскен сөзді, атауды немесе бейнені жазу керек болды.
Алынған ассоциативтік эксперименттің нәтижесі бойынша ... ... ... ... сөзіне ассоциация жазу барысында түрлі тілдік
және бейнелі амалдарды қолданғанын ... ... ... ... ... ... талдау жасауға болады.
• Дерексіз мәндегі сөз немесе ұғымдар арқылы бейнелеу;
• Нақты мысал арқылы бейнелеу немесе жалқы,жалпы есімдерді атау ... Тура ... беру ... ... ... ... немесе фразеологиялық тіркес арқылы беру.
Cонымен, «Айналайын» сөзінің ассоциативтік өрісін анықтау жеке тұлғаның
тілдік ... қоса ... тыс, ... білімді қажет ететінін
байқадық. Себебі кез келген сөз тілдік санада жеке өмір ... ... ... және эмоциялық көңілімен, өмірлік тәжірибесімен тығыз
байланыста болады. Сондықтан алынған жауаптарды қорытындылау барысында ... ... ... тыс, ... ... ... анықтау мүмкіндігіне ие болдық.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Сүлейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1998.
2. Фрумкина Р.М. ... ... ... ... ...... Наука, 1982.
3. Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы, 1979.
4. ... К. Тіл ... ...... ... Леонтьев А.А. Основы психолингвистики. – Москва: Смысл, 1987.
6. Залевская А.А. Введение в психологический эксперимент. – М: Аст., 2005.
7. ... Т. ... тіл ... – Алматы: Ғылым, 1983.
8. Алдамұратов Ә.Т. Психолингвистиканы зерттеудің ... ... ... ... словарь. – Москва: Политическая литература, 1989.
10. Залевская А.А. Слово в лексиконе человека. ...... ... ... ... А.М. ... сборник статей. – ... ... ... исследования проблемы семантики. – Москва: 1983.
13. Психолингвистические исследования значения слова и понимания текста. –
Калинин: КГУ, 1998.
14. Апресян Ю.Д. ... ... ... ... глагола.
– Москва: Наука, 1967.
15. Психолингвистические исследования в ... ... и ... ... ...... КГУ, 2003.
16. Сәтиева Ж.Б. Сөйлеудің психолингвистикалық негіздері//Бастауыш мектеп,
2003.
17. Психолингвистикадағы ассоциативті эксперимент//Хабаршы, 2004.
18. Караулов Ю.Н. Русский ассоциативті словарь. – ... ... ... ... ...... 1989.
20. Сулейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж. ... ...... ... ... 2002.
21. Караулов Ю.Н. Ассоциативный тезаурус современного русского языка. –
Москва: Наука, 1982.
22. Леонтьев А.А., ... А.П., ... А.Е. ... ... ... ... – М. ... Леонтьев А.А. Потребности, мотивы и эмоции. – Москва, 1971.
24. Исимбаева Г.И. Языковое самосознание и мотивация и ... ... ... 2005.
25. Духовный мир человека. Энциклопедия. Москва. Аванта. 2004.
26. Туреханова А.М. ... ... ... слово, сема. Хабаршы.
Вестник КазНУ.фил.сер.№2, 2005.
27. ... ... ... ... ... ... ...
Кемерово. 1995.
28. Язык и личность. Сборник.Ответственный ... ... Д.Н. – ... ... К.Т. Дүние болмыстың тілдік ... ... ... ... ... Ә. ... тілінің өзекті мәселелері. – Алматы: ҚУ, 2003.
31. ... Н.А. ... мира в ... ... ... ... Хабаршы. Вестник КазНУ.фил.сер.№3, 2005.
32. Алдамұратов Ә.Т. Грамматикалық ұғымдарды меңгеру психологиясы. Алматы.
1992.
33. Лингвистический энциклопедический словарь. – Москва, 1992.
34. ... және ... тіл ... ... күйі ... ... ... – Алматы: ҚУ, 2003.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану. Әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.). Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу12 бет
Қазақ және ағылшын тіліндегі паремияның руханилық көрінісі188 бет
Англиядағы ассоциативтік психология5 бет
Уақыт/время/time концептілерінің ассоциативтік ерекшеліктері88 бет
«d-Элементтердің координациялық қосылыстары. Кристалдық өріс теориясы. Лигандтар өрісі теориясы. Кристалдық өрістің тұрақтану энергиясы»4 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы29 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы. Қоғамды ақпараттандыру27 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
Айнымалы магнит өрiсi12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь