Ақтөбе өңірінің тарихи топонимиясы

КІРІСПЕ

І БӨЛІМ: Қазақстан топонимиясының зерттелуі жайындағы мәлімет
1. 1. Қазақстан топонимиясын зерттеудегі алғашқы қадамдар
1. 2. Қазақстандағы топонимиканың дербес ғылым ретінде қалыптасуы

ІІ БӨЛІМ: Ақтөбе өңірінің тарихи микротопонимиясы

2.1. Абат.Байтақ;
2.2. Ойсылқара;
2.3. Мәні әулие;
2.3. Бөкенбай шоқысы;
2.4. Ботагөз бұлағы;
2.5. Жанбике тоғайы;
2.6. Қалмаққырған.


ІІІ БӨЛІМ: Топонимдер тұлғасындағы көмескіленген түбірлер мен қосымшалар

3.1. Көмескі түбірлі топонимдер (гидронимдер)
. Ырғыз;
. Қобда;
. Қарғалы;
. Елек.

3.2. Көмескі қосымшалы топонимдер
. Ноғайты, Ебейті тұлғаларындағы .ты (.ті) форманттары

ҚОРЫТЫНДЫ

ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
Тіл тарихын зерттеуде ономастика ғылымы ерекше маңызды. Бұл тіл білімінде жалқы есімдерді: жер-су, ру, тайпа, ел, халық, ұлт аттары, кісі есімдері, астрономиялық атаулар мен хайуанаттар аттарын өзінің зерттеу объектісі ретінде қарастыратын ғылым. Ономастиканың басты бөлімдері: топонимика, антропонимика, этнонимика, космонимия, зоонимия, т.б. Ономастика лингвистика, география, этнография және тарих ғылымдарымен бірлікте зерттеледі. Ономастиканың бүгінгі күндегі даму деңгейінде осы аталған ғылымдардың өзіндік үлесі бар. Дегенмен, бұл ғылым саласы санамаланған пәндердің (география, этнография, тарих) материалдарына сүйенсе де, лингвистика пәні ретінде қала береді және тілші мамандардың алдында тұрған экстралингвистика, этнолингвистика мен социолингвистикаға қатысты проблемалардың шешімін табуға себебін тигізбек.
Мәдениеті мен ғылымы кемелденген өркениетті елдер көне тарихының сыр-сипатын ашуға, оны танып-білуге септігін тигізер құнды мұралардың ешбірін назардан тыс қалдырмай, мейлінше құнттап, зерделей зерттеп, ғылым елегінен өткізіп отырады. Мұндай тарихи фактілер ретінде топонимдердің алатын орны ерекше. Сол себептен, жер-су атауларының тарихилығы мен көнелігіне мән беріп, жинақтап зерттеудің бүгінгі мемлекетіміздің саяси стратегиясы үшін де маңызы зор.
1. «Ақтөбе», 16 қыркүйек, 1999ж., № 109 (17. 704)
2. «Ақтөбе». Энциклопедия
3. Ескерткіш – ел тарихы. Ақтөбе, 1992 ж.
4. Жұбанов Е. Қ. Эпос тілінің өрнектері. Алматы, 1978.
5. Кәметияұлы О. «Қоғалы көлдер, қом сулар». //«Ақтөбе», 16 қазан, 1998ж., № 122 (17. 534), 4-б.
6. Кейкин Ж. Төрт түлік // мақала: «Егеменді Қазақстан», 16 қараша, 1996ж.
7. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Летопись трех тысячелетий. Алма-Ата, «Рауан», 1992, 202-б.
8. Конкашбаев Г.К., Цветовые слова в тюркских топонимах. – сб: «Географические науки». А., 1969.
9. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері – Алматы, 1998
10. Қойшыбаев Е., Қазақстанның жер-су аттары сөздігі: А., 1985, 245-б.
11. Лойфман Н. Я., Попов С. А. Топонимические названия Оренбургской области. М., 1984.
12. Монгольско-русский словарь. М., 1957, 693-б.
13. Мурзаев Э.М., Словарь народных географических терминов: Изд. «Мысль» М., 1984, 280-б.
14. Пангереев А. Жер-су атауларының поэтикасы, Ақтөбе, 1996.
15. Ілиясова Р. Арулар-аналар, даналар. Алматы, «Зерде», 2003, 36-б.
16. Ілиясова Р., Қазына. Алматы, «Зерде» 2001, 265-б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті
Филология факультеті
Қазақ тілі теориясы кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: Ақтөбе өңірінің тарихи топонимиясы
Орындаған: ҚТӘ ... ... ... ... ... профессор
ЖҰБАНОВ Е.Қ.
Рецензент: АСҚАР И.А.
«Қорғауға жіберілді»
« » 2004 ... ... ... Е.Қ.ЖҰБАНОВ
Ақтөбе
2004
ЖОСПАР
КІРІСПЕ
І БӨЛІМ: Қазақстан топонимиясының зерттелуі жайындағы мәлімет
1. 1. ... ... ... ... ... 2. Қазақстандағы топонимиканың дербес ғылым ретінде қалыптасуы
ІІ БӨЛІМ: Ақтөбе өңірінің тарихи микротопонимиясы
2.1. Абат-Байтақ;
2.2. Ойсылқара;
2.3. Мәні әулие;
2.3. ... ... ... ... Жанбике тоғайы;
2.6. Қалмаққырған.
ІІІ БӨЛІМ: Топонимдер тұлғасындағы көмескіленген түбірлер мен
қосымшалар
1. ... ... ... ... ... Қобда;
- Қарғалы;
- Елек.
2. Көмескі қосымшалы топонимдер
- Ноғайты, Ебейті тұлғаларындағы -ты (-ті) ... ... ... ... ... ... ерекше маңызды. Бұл ... ... ... ... ру, тайпа, ел, халық, ұлт аттары, кісі
есімдері, астрономиялық атаулар мен хайуанаттар ... ... ... ... қарастыратын ғылым. Ономастиканың басты ... ... ... космонимия, зоонимия, т.б.
Ономастика лингвистика, география, ... және ... ... ... ... ... ... даму деңгейінде осы
аталған ғылымдардың өзіндік үлесі бар. Дегенмен, бұл ... ... ... ... ... ... материалдарына
сүйенсе де, лингвистика пәні ретінде қала береді және тілші ... ... ... ... мен ... проблемалардың шешімін табуға себебін тигізбек.
Мәдениеті мен ғылымы кемелденген өркениетті елдер көне тарихының сыр-
сипатын ашуға, оны ... ... ... ... ... ешбірін
назардан тыс қалдырмай, мейлінше құнттап, зерделей зерттеп, ғылым елегінен
өткізіп отырады. ... ... ... ... ... ... ... Сол себептен, жер-су атауларының ... мен ... ... ... ... бүгінгі мемлекетіміздің саяси стратегиясы үшін
де маңызы зор.
Шындығында, кең-байтақ, ұлан-ғайыр жеріміздегі миллиондаған жер-су
атауларының ... ... ... ізгі жолы, дүниетанымдық көзқарасы,
тіршілік қарекеті мен әдет-ғұрпының көрінісі ... ... ... ... ... жүргізу – бүгінгі және болашақ
ұрпақтың міндеті.
Бұл жұмыстың алғашқы бөлімінде жалпы топонимика ғылымы жөнінде ... ... ... ... ... жайында айтылады.
Хронологиялық мәліметтер ІХ-ХІХ ғасырлар ... ... ... ... ... ... ... мен тарихи оқиғаларға
қатысты сақталған микротопонимдерге арналды. Онда Абат-Байтақ, Мәні әулие,
Бөкенбай шоқысы секілді ... ... ... ... ... байланыстырылды. Соңғы үшінші тарауда ... ... ... ... ... сияқты гидронимдер қарастырылып,
олардың шығу төркіні жайында ... ... ... ... ... ... ... Э. Мурзаев, А. Әбдірахманов, Ғ. ... ... ... ... мен бір ... ... еңбектері
негізінде жазылды. Жұмысқа әсіресе арқау болған – ... ... ... Р. ... ... ... даналар” атты
тарихи-өлкетанушылық еңбектері.
Сондай-ақ, дипломдық жұмысқа қосымша ретінде Ақтөбе энциклопедиясы мен
географиялық картасы негізінде Ақтөбе ... ... ... мен микротопонимдер жинақталып, топонимиялық анықтағыш ретінде
түптелді. Оның ... 1853 ... 954 ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН ТОПОНИМИЯСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАЙЫ
1.1. Қазақтан топонимиясын зерттеудегі алғашқы қадамдар
Жалпы түркологияда, оның ішінде қазақ тіл ... ... ... ... ... кезеңі көбінесе кеңес ... ... сол ... қол ... ... ... түркі тілдерінің негізінде әрі қарай дамып-жетілуді қажет етеді. Дәл
осы мақсатта 1980 жылы Ташкентте ... ІІІ ... ... ... ... ... мен ономастикасын және олардың
этимологиясын зерттеудегі әдістерді» жетілдіру қажеттілігі жөнінде баса
айтылды, ... ... ... кең ... аспекттерде
қарастыруға бағыт берілді[1].
Қазақ тілінде этнос пен тіл тарихын анықтау мақсатында ономастиканы
зерттеу проблемалары, оның ... ... ... ... ... ... тілі үшін жаңа ... болып табылады.
Қазақ тілінің ономастикасы ертеден қарастырыла бастаса да, ХХ ... ... ... ... ... пән ретінде қалыптаса қойған жоқ. Қазақстан
территориясына қатысты жер-су аттары ... ... ... Плений
еңбектерiнде, ежелгi саяхатшы, жиһанкездер мен елшiлер – Марко Поло, Земарх
Киликийдiң ... ... Көне ... аттары ... араб ... ... ... ... ... ... саяхатшыларының, елшiлерiнiң (Плано Карпини, Андре Лонжюмо,
Вильгельм де Рубрук) жазбаларында ұшырасады.
Орта Азия мен Қазақстан жерiнде өмiр ... ... ... ... ... бiздiң заманымызға дейiнгi грек, парсы, араб және басқа ... ... ... Олардың әр түрлi бұрмаланып, ... ... ... ... ... ... ... географиялық объектiлерi
туралы деректер бар. Орта Азия мен Қазақстан ұлы ... ... ... Дон ... Танаид, Танаис), бiрде Яксарт деген. ... ... ... ... ... Рим ... Страбон және
Птолемей жазды. Мәселен, Птолемей Окс көлi ... Арал ... ... Көне грек және рим ... географтарына Қазақстан жерiнiң
Каспий теңiзiнiң төңiрегi, Арал теңiзiнiң маңы және Сырдария бойы ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... болған. Алтай түркiлерi қағанаты сегiзiншi ғасырға дейiн өмiр сүрдi.
Сол кездерде Византия императоры Юстиниан II түркi қағаны Дизабұлға ... ... ... ... ... солтүстiк шығыс жағалаулары мен Волга (Едiл),
Жайық (Даик), Жем (Их) ... ... ... ол ... ... ... 12 күн бойы үлкен көлдiң құмды жағалауларымен жүрiп отырған.
Академик В.Бартольд өз еңбегінде ол көлдi қазiргi Арал ... деп ... жерi ... құнды деректердi басқа да араб саяхатшылары да
қалдырған. Солардың ... ... ... ... ... ... Әл-Масуди, Әл-Идриситiң еңбектерiн атап өткен жөн.
Ибн-Хордадбек «Китаб ал-масамек ва-л-мамлик» жазбасында Фараб (Отырар),
Талас өңiрi жөнiнде әңгiмелейдi. ... ... ... ... ... ... Испиджабтан Таразға дейiнгi жолды тәптiштеп жазады. Сол
арада бiрнеше қала мен ... ... ... ... ... ... ... жазады.
Оныншы ғасырдағы араб саяхатшысы ... ... ... ... жер ерекшелiктерiн жазды. Оғыздардың бас қаласы Янгикент ... ... ... ... - деп ... ... ... Яныкент деген қаланы арабтар әл-Карьят, әл-Хадиси, парсылар Дехи-
нау деп атаған. Дехи-нау тәжiкше Жаңа қала ... сөз де ... ... ... сөз.
Белгiсiз автор «Худуд-ал-алам» деген кiтапта сол дәуiрде қала аттарының
көбісі түрiкше және соғдыша аталғанын келтiрiледi: ...... ... жөнiнде баяндалады. Соның iшiнде – ... ... ... ... ... ... Сикуль, Тонг, Пенгуль т.б. қалалар бар.
Құлан, Меркi, Талғар деген атаулар осы күнде де бар. ... ... ... қаланың қалдықтарын қазiр Қарғаты өзенiнiң бойындағы Луговая
станциясының қасында екенiн жазған.
Манғол ... ... ... ... ... ... ... еңбектер жоқтың қасы дерлiк. Дегенмен Мухаммед Джувайни,
Фазалаллах Рашид-ад-Дин ... ... ... ... ... ... болады.
Он үшiншi ғасырдан бастап Европа елшiлерi мен ... ... ... өтiп бара ... ... жазбаларында сол жерлер туралы
кейiнгi ұрпаққа көптеген құнды, ... ... ... 1246 ... папасы Инокентий IV елшiлiк ұйымдастырады. Елшiлiктi басқарған Иоанн де
Плано Карпини Қазақстан жерi арқылы өтiп, ... ... ... ол ... өзенi, Жонғар Алатауының солтүстiк жағы,
Тарбағатай таулары хақында баяндайды.
Монғолияға 1253 жылы ... ... ... ... ... де
Рубрук Едiлден өтiп, 12 күн жол жүрiп, Ягак (Жайық) өзенiне жеткенiн, бұл
үлкен өзен Паскажир ... ... ... Каспий теңiзiне барып
құятынын өзiнiң «Шығыс елдерiне саяхат» деген кiтабында жазады.
Рубрук сапар шеге отырып, Жетiсу елiне ... ... ... өтiп,
өзеннiң арғы жағындағы егiнi жайқалған ... тап ... Сол ... балшықтан соғылған көне қалалардың қалдықтарын көредi.
Рубрук сол ... ... ... Қайлақ (Қайлық) деген астанасында
бiрнеше күн болады. Қарлұқтардың елiнде бұрын көп қала ... ... ... ... етiп ... ... ... сол
жерлердi жайылымға айналдырып жiбергенiн баяндайды.
Он төртiншi ғасырда жазылған ... ... ... ... халықтары жөнiнде құнды мәлiметтер бар екендігін тарихтан
білеміз. Рашид-ад-Дин Сайрам, ... ... ... ... өзенi
жөнiнде деректер келтiрген.
Қазақстан жерiндегi ... ... он ... ғасырда жазылған
Мухаммед Хайдар Дулатидiң «Тарих-и-Рашиди» деген еңбегiнде кездестiремiз.
Мұхаммед Хайдар қазiргi ... ... ... деп ... Тараз
қаласы Яны деген атпен белгілі болғанын, ал сол қаланың тұрғындарын ... ... ... ұрпаққа қалдырып кеткен.
Қазақстан топонимдерi – құрамында басқа ... ... ... жаңа тобы – орыс ... ... Қазақстанның көптеген жерлерiнде, жаңа
қоныстанушылардың келуiмен байланысты iрi бекiнiстер ... ... ... саны ... ... ... ат қойылды: Мысалы; Қарқаралы – 1824,
Ақмола – 1832, Верный – 1854, Атбасар – 1848, Аягөз – 1831, ... ... ... – 1850, Ақтөбе – 1869 салынғанын тарихи деректер көрсетедi.
Бұл ... ... ... ... ... мен этнографиясы орыс
оқымыстыларының еңбектерiнен орын алды. ... ... ... оның сан ... ... ... орыс мемлекетiнiң географиялық
картасынан (1817-18 ж.ж.) тиiстi дәрежеде ... ... ... ... басшылығымен, өткен ғасырларда Қазақстан
жерiнде жиi-жиi экспедиция жiберiлiп отырды. Осы тұста ... ... ... Н.А. ... И.В. ... В.В. ... Л.Мейер,
М.Красовский, А.И. Добромыслов, А.Левшин, И.Аристов сынды ... ... ... ... ... ... шыққан «Россия» атты еңбекте
Қазақстан ... оның ... мен ... көл, ... ... сары
даласы, олардың атаулары жөнiнде қыруар материалдар жазылған.
1.2. Қазақстандағы топонимиканың дербес ... ... ... ... аттарын арнаулы зерттеу жұмыстары қазақтың тұңғыш
ағартушы ғалымы Ш. Уәлихановтың еңбектерiнен ... Оның ... ... ... ... Орта және Орталық Азияны ... бiрi ... ендi. ... ... байланысты
ескертпелер оның тек географиялық шығармалары ғана ... ... ... ... және ... ... жұмыстарында да бар.
Шоқан өзiнiң жазбаларында географиялық атаулардың шығу тегiне көңiл ... ... ... ол ... ... ... арасында тараған аңыз-
әңгiмелердi келтiредi, мүмкiн болған жағдайда географиялық атау ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындықты
анықтауға тырысқан. Географиялық атаулардың дұрыс ... ... ... олардың әр түрлi транскрипцияларын жасайды.
Аталған ғалымдардың еңбектері ... ... ... ... да, ... ... ... ғылымы үшін баға
жетпес бұл еңбектерсіз ... тіл ... ... ... ... ... дамуын елестету қиын.
Қазақстандағы ономастикалық зерттеулердің Қазан төңкерісінен кейінгі
кезеңдегі мазмұны мен әдісі лингвистердің, географтар мен ... ана ... ... ... зерттеуге деген
қызығушылықтарын таныта бастауымен сипатталады. Оның зерттеу әдістері ... ... ... қойыла бастады. 30-40 жылдары Қ.Қ.Жұбанов,
С.А.Аманжолов, С.Әлиев, Н.Баяндиннің қазақ ... ... мен ... атауларына қатысты мақалалары жариялана бастады. Қ.Қ.Жұбанов
өзінің ... ... сөз ... ... жайынан» (1936 ж.) атты
еңбегінде Айсұлу, Күнсұлу, Айжарық, Қыз-Жібек, т.б. секілді ... ... сөз ... ... кездегі сөз тәртібімен салыстырғандағы
өзгешелігін, ескіден сақталған ... ... ... ... дәлелдеген[2].
Жалқы есімдердің консервативтік қасиетін осы тұста тағы да аңғарамыз. Тіл
тарихын зерттеуде ... ... ... қасиеті айрықша құнды
саналады.
Қазақ топонимиясы мен ... ... ... ... бастауы
соңғы ондаған жылдармен ғана байланысты. Қазақстан топонимиясын алғаш
зерттеуші Ғ.Қ.Қоңқашпаев өз ... ... ... атаулары
терминологиясының пайда болып, қалыптасу жолдарын, өзге ... ... мен төл ... ... ... ... ... Г.К. «Казахские народные географические термины». Дисс. к.г.н.
Ташкент, 1948.).
Қазақстан ... мен ... ... ... ... ... бастамасын Ә.Әбдірахманов, Т.Жанұзақов, Е.Қ.Қойшыбаев,
О.А.Сұлтанияев, В.Н.Попова ... ... ... Ә.Әбдірахманов
өзінің 800-ден астам топонимикалық атаулар мен объектілерге талдау жасалған
монографиясын жариялады. Мұнда сондай-ақ ... мен ... ... ... жер-су аттары айтылады. Қазақстан топонимдерінің
дұрыс жазылуы мен транскрипциясы жайы да осы еңбекте біраз қамтылған.
Антропонимиялық ... ... ... 1965 жылы ... ... ... ... есімдер» атты еңбегін айтқан жөн. Кейін осы
зерттеудің ... ... ... оқу ... ... оқу ... әзірленді. Бұл еңбекте ономастика мен ғылымның басқа да
салалары ... ... ... ... ... ... ... типтері мен жүйелері жөнінде, сондай-ақ
қазақ жалқы есімдерінің тарихы, семантикасы мен этимологиясы турасында жан-
жақты мәліметтер келтірілген. Сонымен қатар, 1971 жылы осы ... ... ... ... ... тұрғыдан талдауға
арналған «Қазақ есімдерінің тарихы» деген монографиясы көпшілікке ұсынылды.
Т.Жанұзақовтың аталған еңбектерінен өзге орыс ... ... ... ... ... ... (1976 ж.) және осы ... жалғасы ретінде танылатын «Очерки казахской ономастики» (1982 ... ... ... ... ... орны ерекше.
Бұлардан басқа да қазақ жалқы есімдерін лингвистикалық, ... ... ... ... тілдерімен салыстыру, өзге тілдермен
салғастыру ... ... ... ... ... бірқатар
монографиялар бар. Бұлардың ішінен қазақ ономасеологиясы саласында ... бойы ... ... ... ... топонимист Ә.Әбдірахмановтың екі
бөлімнен тұратын «Топонимика және этимология» (1975 ж.) деген монографиясын
атауға болады. ... ... ... ... ... этимологиялық зерттеудің әдістері ... ... ... екі жүзден астам топонимдеріне талдау жасалған
қысқаша этимологиялық сөздік ұсынылады. Осы ... ... ... (1959 ж.), «Қазақстанның этнотопонимикасы» (1979 ж.) ... де ... ... ... ... зерттеулердің нәтижесінде Қазақстан территориясында сақталған
ономолексемалардың лексика-семантикалық, фонетикалық және ... ... ... тілдік элементтер мен тілдік ... ... ... ... және этнонимикасының
зерттелу тарихында В.В.Бартольд, ... ... ... Э.Р.Тенишев, Н.А.Баскаков, ... ... ... және ... да ... ... алар ... төбе.
Соңғы кезде жалпытүркілік ономастика бойынша жасалған жұмыстардың
көлемі мен ... ... ... Бұл ... ... ... оның ... секторлары бойынша ғылыми ... ... оң ... тигізеді.
Ономастикалық лексикографияға да көп мән ... ... ... ... жасалуы үш бағытта жүзеге ... ... ... ... б) ... ... в) топо-орфографиялық сөздіктер. 1963 жылы Ғ.Қ.Қоңқашпаевтың лингво-
географиялық түсіндірмелі қысқаша «Қазақстан ... ... (1963 ж.) ... ... ... Е.Қойшыбаевтың бұдан гөрі толық,
әрі мазмұнды «Қазақстан топонимдерінің сөздігі» (1974 ж.) шықты. Он шақты
жылдан соң осы ... ... ... аттарының сөздігі» (1985 ж.)
қазақ тілінде жарияланды. Е.Қойшыбаевтың бұл сөздіктеріне екі ... ... ... ... ... этимологиялық талдау жасалған.
Ономастика суреттемелі-танымдық және лингвистикалық пән ... ... мен ... арасындағы қатынасты анықтайтын ғылым ретінде көрінеді. Қазақ
тілі ономастикасының даму ... ... ... ... ... ... ең алдымен Қазақстанның кең байтақ жеріндегі
топонимияға қатысты ... ... ... ... ... ... космонимия, зоонимия, фитонимиялық
лексикаларды егжей-тегжей жиыстыру ... тұр. ... ... ... байланысты мынадай тұжырым ... ... ... ... ... аспекттерді қамти отырып, топо- ... ... мен ... ... модельдердің тізімін
құрастырып, әр қилы сипаттағы ... қос ... ... ... және орфографиялық) топонимикалық,
антропонимикалық сөздіктер жасап, аймақтық, ... ... ... ... ... міндетіне сондай-ақ синхрониялық, жалпы және
аймақтық, құрылымдық және салыстырмалы-тарихи, типологиялық ... ... ... ... ... ... теориясы мен
әдісін жан-жақты, терең меңгеру қажеттілігі туады»[3].
Қазақстанның макро- және ... ... ... ... ... ... ... Себебі еліміздегі ... ... ... бір уақыт шеңберін қамтиды. ... ... ... ... зерттеу – лингвистикалық,
тарихи, этнографиялық, геология, географиялық ... баға ... ... қол ... ... бен ... өлкеміздің өткені мен
бүгінгісін тани түсуге себебін тигізеді.
ІІ БӨЛІМ. Ақтөбе өңірінің тарихи миккротопонимиясы
Ақтөбе өңірі ... жыл ... ... ... алмасуы мен көшпелі
халықтардың ұзақ қоныс тепкен жері ... ... ... байлығы мен
географиялық жағдайы көптеген тайпаларды осы маңға тоғыстырған.
Ғалымдардың айтуынша, Орал тауының оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... ұлы көші-қон жолы болғанын
ескерсек, Ақтөбе даласы сол сан тарау жолдың қайнаған ... ... ... ... асты мен ... ... тарихи-мәдени ескерткіштер
алуан түрлі[4]. Осы ескерткіштер негізінде ... ... ... де ... ... ... із ... бен өлкемізді лингвистикалық аспект тұрғысынан тани ... ... ... біріншіден, ңініп, кейін келе ... сол ... ... ... ... әр аймақтағы тарихи
ескерткіштер – қорымдар мен кесенелерге байланысты болады. ... ... ... адам жерленген жер «бәленнің бейіті», «түген
жатқан жер» делініп, кейін келе осы микротерритория сол ... ... ... ... бір ... белгілі бір тарихи жағдайларға,
оқиғаларға байланысты сақталады.
Ш. ... ... өн ... ... көне ... ... үйінділер және тағы басқа жәдігерліктер бытырап жатыр. Қазақ тұрмысының
бұл тілсіз ... ... ... гөрі ... ... маңызды. Себебі жерленген адамдар есімдері ел аузында мәңгілік
сақталып қалады да, қазақ ... жол ... осы ... аты бойынша
айқындайды», – деген.
Ақтөбе жерінде осы аталған жайттарға сай, ... мен ... ... ... ... өте көп. ... ... бір бөлігі ретінде қарауға болады. Мәселен, ХIV ғ. соңы ... ғ. бас ... ... ... ...... ... Бұл
Ақтөбе облысы, Қодба ауданындағы Талдысай аулынан оңтүстікке қарай 12 км.
қашықтықта, ... ... ... ... ... ... бойынша, кесене атақты ойшыл Асан Қайғы жыраудың /XV ғ./ осы
Бесқопа ... ... ... ... баласы Абат батырға арналып, осы
жердегі барша халықтың қатысуымен тез арада тұрғызылған[5].
Абат-Байтақ ескерткіші туралы XVIII ... ... ... Ал ... ... ... «Қырғыз даласындаөлгендерге қойылған құлпытас»
деген еңбегінде осы ... ... ... ХІХ ... ... ... Я.Полферовтың естіген аңызы бойынша «Байтақ там» ... ... ... ... да ... осы ... ... көңіл бөліп,
оған «орта ғасырдың бұзылмай жеткен асыл мұраларының бірі» деп баға ... бұл ... ... жағы. Ал, бізге маңыздысы – бұл тарихи мұраның
атымен қоса сақталуы. Бұл кесененің ... ... ... ... ... ... бір шама нұсқалы аңыздар бар (топонимдердің шығу
төркінін анықтау барысында ... ... ... ескеру қажет).
Батырлар туралы жырлар, аңыздар мен қиссаларда Абат – Асан ... би, ... ... ... ... ... қоса, ол – Қырымның ... ... бас ... Оны мына жыр ... ... ... қорғаны –
Асан ата деген соң,
Ер Абат бстап келген соң,
Қырымнан келеген қырық батыр
Бұл Абатақа ерген соң...
Ал аңыз бойынша, Абат ... ... ... елін ... бермей, жоқшылық
көрсетпей, Еділ бойынан біздің жерге дейінгі аралықты қоныс етіп ... ... ... ... ... ... ... мырзасы, кең
пейілдісі кім?» - деп сұраса, бәрі де «Абат» деп ... ... ... Абат батыр өзінің кеңдігіне, дархандығы мен ... ... ... ... атқа ие болған деген пікірлер бар. Қобда-
Елек бойын жайлау етіп көшкен ... Абат ... ... ... Бұл ... әр ... жетеді. Сол жылы халық осы ... ... ... ... үлкен кесене салуды ұйғарады. Ақсақалдар «бұл мекенде
қанша ... ... ... ... ... деп көш ... ... жонып,
«ал кесегі осындай болсын» деген сәлем айтады. Байтақ ел ... ... ... біткеннен соң, ұшар басынан қаланбай ... ... Шарт ... ... ... бір кірпіштен қалайды, ал ... ... ... етіп ... үшін ... мың кірпіш жұмсалуы
– сол Абатқа ерген халық санын нұсқап тұрғаны, ал басына сәл ... ... ... ... әсер ... ... сыр
жатыр. Бұған аңызда мынадай түсініктеме беріледі: Абаттай батыр қанша кең
пейілді адам болса да, ... ... оны да ... ... ... ұғымды аз ғана кірпіштің жетпеуі меңзеп тұр делінеді.
Саяхатшылар мен ғалымдардың ... бұл жер Абат ... там деп ... ... ... ... ... негіз боларлық
деректердің ішінде В.Л.Егоровтың «Историческая география Золотой Орды XIII-
XIV в.в.» деген еңбегіндегі мәліметтерге үңілсек, сол XIII-XIV ғ.ғ. ... ... ... ... ... жұмыстардың қорытындысы
негізінде ортағасырлық картадан 30 қала мәлім болды деп көрсетілген[7]. Бұл
зерттеудегі Алтын Орда ... ... XIV ... ... деректерде
өлкемізден тіркелген екі қаланың бірі ретінде осы Байтақ айтылады. Қаланың
салынуы мен ... ... еш ... жоқ, ескі аты да ... ... осы жерде болған үйлердің қабырғалары мен суландыру жүйелерінің
жолдары тіркелген. Ұлы Қобда ... ... ... қала ... Байтак»
дегенге қарағанда, осы жердің аты сол замандардан-ақ Байтақ ... ... ... көп ... тағдыры сияқты, 1391 жылы ... Әмір ... ... ... ... ... жолдары Отырар,
Түркістан, Сығанақ, қалалары үстімен Көк Орда ұлысын көктей өтіп, Байтақ,
Тұзтөбе (Орынбордың ... ... ескі қала ... ... ... қолмен
өткен. Тарихшылар Темір әскерлерінің Алтын Орданың екі астанасынан өзге де
көптеген ... ... ... баяндайды[8]. Байтақ жеріндегі
қаланың қирауы Сарай қаласы уақытымен тұстас келеді деген ... ... ... ретінде мына деректі келтіруге болады: 1780 ж. мамыр
айында ... ... ... ... ... ... ... өзеніне
дейін, одан соң осы жолмен ... ... Ұлы ... ... ... ... ... ескі қаланың орны, одан қалған құрылыстардың
жобасын картаға түсіріп, И.Неплюевке тапсырған ... ... в ... его ... до 1758 ... И.И.Добромыслов та
«Исторический очерк Тургайской области» ... ... осы ... ... ... ... ... орнында ескі қаланың орны
болуға тиіс. Бұл аталғандарды ... ... ... міндеті.
Бүгінде қорым құрамында екі күмбез, 200-ден ... ... ... қойылған
құлпытастар бар. Құлпытастардағы жазулар араб графикасымен жазылған[9].
Осындай микротопонимдік ескерткіштер қатарына Ойсылқара атауын да
жатқызуға ... Бұл жер ... ... ... атындағы шаруашылығы
орналасқан елді мекен. Осы аттас өзен де бар. «Ақтөбе» және Қазақ ... ... ... ... Ойсылқара /Көпауыл/ –
Хромтау ауданының оңтүстігі, Ойсылқара өзенінің оң жағасындағы село. Осы
өңірде Ойсылқара атты ... орны ... ...... ... Ор алабындағы өзен, ұзындығы –
113 км. ... ... ... ... ... Қопа ... Ор өзеніне құяды. Шағын 15 саласы бар[10].
Өлкетанушы Р. ... ... атты ... ... ... ... ... Солардың ішінде
Ойсылқара туралы да біршама мәліметтер келтірілген. ... ... ... ... де, өзеннің де Ойсылқара атты әулиенің атымен ... өмір ... ... – VII-VIII ... деп ... ... ... аңыз бойынша, Ойсылқара әулие ... ... ... ... ретінде сахарадағы жеті жұртты аралаған тахуа
кісі екен. Пайғамбардың тірісінде жүздесу үшін екі рет ... ... ... дүниеден өтерде сахабаларының біріне «сахарадағы
Ойсылқараға тапсыр!» деп жидесін аманатқа қалдырып кеткен дейді. Ойсылқара
осы өзен ... ... ... жеті жұрт ... өз ... ... ... білген әулие жеті маяға жеті сандық артып, төбе басына
түнепті. Сонда “кім бұрын тұрса, соның жеріне ... десе ... ... ... ... ... ... ашып, әулиенің жатқанын көріп,
маяларын жетелеп кете беріпті»[11]. Ойсылқара ІХ-ХІ ғасырларда өмір сүрген
діндар адам деген де ... бар. Ж. ... ... ... атты
мақаласында: «1) Ойсылқара – ең алғаш түйе бағып, түйе атасы ... ... ... 2) айыр ... ең ... ... ... ұсынған.
Қазақ фольклорында да Ойсылқараның түйемен байланыстылығы айтылады. Ел
аузында мынадай шумақ жолдар бар:
Қазығұрттың басында кеме қалған,
Ол әулие болмаса, неге ... ... ... тиеп алып,
Ойсылқара жануар содан қалған.
Төрт түлік малдың пірлері саналатын Шопан ата әулие – ... ал ... ... ... баба ... ... бар. ... түйе
атасы – Ойсылқара біздің өңірде жерленген болса керек. Бірақ, жер аты ... ... қай ... ... қойылған? Ғылымда мұны айқындайтын нақты
дәлел жоқ.
Ырғыз ауданының батысындағы бір төбе – Мәні ... деп ... – 211 м./. Осы ... ... ... ... қаланған
қорымды ел Мәні әулие қорымы деп атайды.
Аңыз бойынша ертеде қазақ елін ... ... ... ... ... ... әйелін олжалап, бір батырына қосады. Сол әйелден дүниеге
бір қыз бала келіп, жасы 15-ке ... ... ... ... ... бір ... арман еткен анасы көз жұмарда өз әкесінің қазақ
екенін айтып, барар жолын сілтеп, қызына ... да өз ... ... өтінеді.
«Қаклмақтар бізбен бірге жеті жасар бір ер ... ала ... ... қозы ... ... Со бала ер ... түр-тұлғасы батырға
ұқсайды. Сен балаға мән-жайды түсіндіріп, екеуің елге қашыңдар. Ең ... ... ... – осы» - деп көз жұмады.
Қыз ана аманатын орындауға бел буып, мы деп атайды.
жатқанын көріп,жігітке қолқа салады. Жігіт ... де одан ... ... бірақ қолым қысқа» - деп мұңаяды. Күндердің-күнінде екеуі ретін тауып,
қару-жарақ асынып, сәйгүлік мініп “ел қайдасың” деп қашады.
Қыз бен жігіт мінген қос ... ... жете ... әкесінің ғана
жететінін сезген қыз жігітке: ... өзім ... сен ... ... бер» - дейді. Жігіт шыдай алмай, артына қараса, қыз өгей ... ... тұр ... Бұл қате іс ... деп ... жігіт қыздың жанына
келіп: “Әкеңді атпа” – дейді.
Қыздың айтқанын тыңдамай, кейін қайтып келген жігітке қатты налыған ол
“бекер ... ... өзім ... ... енді не ... ... -
дейді.
Жақындап келген әкесі: “Көзің көргенді қолың ұстамасын!” – деген ... ... ... кетеді.
Қуғыншыдан құтылып, біраз демалу үшін осы ... ... ... тал мен ... толы ... суға ... үшін екеуі екі жерге
кетеді. Бір уақытта қыздың шыңғырған дауысы ... ... ... ... ... оралған қыз талықсып жатыр екен. “Қалмақтың қарғысы жаман
деген рас екен, әкемнің жаңағы ... ... осы ... енді мені ... ... ... ... болма!” – деп қыз көз жұмады.
Жігіт қыздың өтінішін орындап, сол ... ... ... ... ... ... деп ... берген екен. Содан қыз ... төбе ... ... екен ... ... ... ... тағы бір тарихи мәлімет
ретінде сақталған микротопоним – Бөкенбай шоқысы. Бұл Ырғыз-Шалқар трассасы
бойында, Құрылыс селосы ... шоқы /241 м./. Осы ... ... ... Бөкенбайдың ерлігін баяндайтын әңгімелер сақталған.
Мұғалжардан бергі бетте соғысып жүрген Бөкенбай батыр қолы алғашқыда
жеңіліске ұшырайды. ... бір ... ... ... ... жағынан батыр
сарбаздары кезек-кезек шабуылға шығады. Ақырында, батырдың қолы ... ... ... ... ... ... қуған жау әскердің ізін
таба алмайды. Аңыз бойынша, батыр шағын қолымен терең ... ... ... аузына бір өрмекші лезде өз өрмегін құрып тастаған екен. ... ... ... ... тұрған торын көріп, адасып кете
барған екен дейді. Аңыздың аты ... ... өз ... ... ... ... ел қорғаған ерлерге деген қамқорлық ретінде халықтың
қиялынан тууы да мүмкін. Бірақ аталмыш шоқының ... ... бар ... ... ... әрі ... жалғастырсақ, жаудан қаш батыр енді айлаға
көшеді. Ол таң ата шекпенін бүркеніп, шың басына арғымағымен лып ете ... ... ... жатқан жерін бақылап, тұтқиылдан шабуыл жасап,
жауды қиратады. Содан бастап, бұл шың – ... ... ... атқа ... Ендігі бір аңыз әңгімеде Бөкенбай батыр осы жерде жаудың бір ... ... ... ... осы ... басынан лақтырып, жеңіске
жеткен екен дағы, батыр үшін жеңіс шоқысы болған бұл жер – Бөкенбай ... ... ... де ... бар. Сонымен қатар, халық жадында Бөкенбай
батырдың әскери қарауылы Сары оба деген жазық төбені ... беру ... ... ... ... Сары оба – Темірастау мен ... мен оң ... ... ... Бұл жерден жоғарыда аталып өтілген
Мәні әулие қорымы да алыс емес. Ал сол ... ... – Есет ... ... қарауыл орны болған екен делінеді.
Мұндай тарихи сипаттағы микротопонимдерден байқалатын ... мәні зор. ... ... мен ... ... ... ... басқаруда өзіндік ерекшелігімен байқалып отырған. Олар
жер жағдайын дұрыс пайдаланып, әскер шебін, тиянақты хабар ... ... ... ... Дала ... табиғат сыйлаған кез-
келген жерді: тауды, төбені, шыңды, сулы-нулы жерлерді ел қорғау мүддесіне
дұрыс жарата білу – ... ... ... батырдың ерлігімен байланысты халық аузында ұмытылмай келе
жатқан, аңыз-әңгімелерге арқау болған – ... ... ... ... ... тарихи мәлімет беретін тарихи микротопонимдер үлгісі.
Ақтөбе жерінде әйел ... ... ... ... ... ... ... ғылыми фактілер мен ел аузынан алынған
аңыз-әңгімелер негізінде жазылған “Арулар-аналар, ... ... ... – Алматы, «Зерде», 2003) атты ... ... ... ... ру, ... елді ... ... шығу төркіні
егжей-тегжей айтылған. Автор Ботагөз бұлағы, Қатынадыр, Балғасын, ... ... т.б. ... жөнінде біраз мәліметтер келтіреді.
Өлкемізде Жұбан ана, Балғасын, Алып ана, ... ана, ... ... Қыз ... ... тамы, Талмола, Қыз моласы деген жер атаулары
әлі күнге дейін кездеседі. Бұл атаулардың ... өте ерте ... ... ... да аз ... ... ... Қатынқазған, Күмістөбе,
Қатынадыр, Қоскемпір, Толғанай, Салене, Балжанай, Қарашқазған, Қызай ... ... ... жер ... ... сипаты айқын
көрінеді.
Жоғарыда аталған Мәні әулие ... ... ... ... ... ... қорымының Қарғалы ауданындағы Айтолқын атты батыр қыздың
кешені мен Қызылтамның, ... ... ... ... мен Ырғыз
ауданындағы Қыз әулие кесенелерінің тарихы өз ... бір ... ... ... ... ... ... жерін қорғауда аты шыққан
Кенесарының сүйікті қарындасы Бопай есімімен аталған ауыл ... Тама ... ... ... ... бидің келіні – Ботагөз өз ... ... әрі ... ... ... ... оның ... дүние салғандығы
белгілі. Келіншекке ел-жұрты жиылып, ақ бор ... төрт ... ... ... етек ... ағатын, бұрын Қоңырсай аталып келген бұлақты
жұрт Ботагөз ... деп атап ... ... ауданындағы Нұра өлкесінде Мамыр
сұлудың кесенесі және оның атымен аталатын көл, елді мекен бар. О ... ... ... ... ... қызы ... болып, осында жерленген.
Жем бойындағы Жанбике тоғайы туралы да бір аңыз қалған. Ерте заманда
Жемнің жоғарғы сағасына қалың ... ... ... ... Хан ... ... елді, малды жүргізбейді екен. Бір жаугершілік дүрбелең кезде
үдере көшкен үлкен ауыл тоғайды амалсыз басып өтпекші болады, ... ... қалу ... бар ... Алайда, ханның қаһарынан қорыққан ел қатты
сасады. Содан Жанбике атты ел сыйлаған ана: “Көшті тоғай ішінен алып ... мен осы ... ... ханға жауабын өзім беремін” – дейді. Кейін
ақылмен сөз ... әйел хан ... ... де, ... де ... ... заманнан бастап, бұл тоғай Жанбике атымен аталған.
Хромтау қаласының шығысынан 25 ... ... ... ... төбе ... деп ... Ең биік нүктесі – 357 м. Тау сілемдерінің бір шеті
қазіргі Ресей жеріне ... енді бір шеті ... елді ... қарай
созылып бітеді. Адырдың беткейі мен жыралы ... су көп ... ... өседі. Осы адырдан ... ... ... өзен де осы ... деп аталады. Ол Бөгетсай ауылы тұсында Ор ... ... ... ... ... ... көптеген аңыздар айтылады. Олардың
бірінде жұт жылы үйірлі жылқыны осы жерге ... ... аман ... ... қыз туралы сөз болса, екінші бір аңызда жас ... ... ... ... ... ... оқиға баяндалады. Серт бойынша
қойылған межеде жігіт оқыста ... ... әйел ... ... ... ... сол әйел аулының меншігіне көшіп, “Қатынадыр” атаныпты делінеді.
Көптеген ... ... ... ... ... ... сол тарихи жағдаймен түсіндіріледі. Мысалға, Ырғыз өңіріндегі
Аманкөл атты көл мен елді мекеннің осылайша аталуына ... ... ... ... XVII ғасырда пайда болған. Сол ... бір ... ... Қазалы, Арал аймағының бір ауыл тұрғындары осы араға келіп
қоныстанып, көлді пана етіп, балық ... ... аман ... ... ... ... көлге, сол ел мекендеген жерге берілген”[15] –
делінеді.
Қалмаққырған атауы да ... ... ... ... ... ... ... күмән жоқ.. “Ту ұстап, тарлан мінген батыр” ... ... ... Идош ... ... Кешегі күн туралы
ойлар” деген мақаласы жарияланған. Сол ... “XVI ... ... ... ... ... ғұмыры, ұрпағы жалғасқан қалың ... ... ... ... ... әлі ... ... жыр етіп
айтады... Біздің ойымызша, Жем өзеніне жақын ... ... ... ... сол қырғын соғыстың (1725 ж.) ізі секілді. Осы шайқас, рас
болса, қалмақ хандығының кіші жүздегі ондаған ... ... ... ... ұқсайды”, – делінген.
“Қорен қопасы” деген жерде де қырғын соғыс болған. ... бұл ... ... аты деп ... ... жүр. ... – қалмақ ханының емес,
қазақ батырың аты және бұл жер сол батырдың атамекені екеніне мына ... бола ... хан ... ... ер болыпты Қорен деген;
немесе,
Қасайда Қорен деген кісі болған,
Дұшпанда ол ... тісі ... ... жалғыз ауыл отырғанда,
Қалмақпен үлкен соғыс ісі болған.
Тұрымбет жыраудың (Сылқымбайұлы) жырында қалмақтар Қорен ауылын шауып,
батырдың әйелі мен екі ... ... ... кейін, атақты Киікбай
батырдың жауды талқандап, кек қайтарғаны жырланған. ... ... ... ... түбіндегі тізбек-тізбек қарауыл төбелер белгісіз соғыстар мен
ерліктердің үнсіз ескерткішіне айналған. Ел есінде тек осындай жер атаулары
мен көмескі әңгімелер ғана ... ... ... ... ... ... ... дейін
сақталған тарихи топонимдер – сол заманның куәсі іспетті.
ІІІ БӨЛІМ. ТОПОНИМДЕР ТҰЛҒАСЫНДАҒЫ КӨМЕС-КІЛЕНГЕН ТҮБІРЛЕР МЕН
ҚОСЫМШАЛАР
3.1. Көмескі түбірлі ... ... ... ... ... ... этимологиясы көмескі
топонимдер де, шығу төркіні айқын ... ... ... ... ... болып табылатын атаулар да молынан кездеседі.
Мәселен, көмескі топоним ... өзен аты ... ... ... – Әйтеке
би, Ырғыз аудандары жеріндегі өзен. Ұзындығы 593 шақырым. Мұғалжар тауының
шығыс беткейіндегі ... ... ... ... ... қосыла
Шалқартеңіз көліне құяды. Әрқайсысының ұзындығы 10 шақырым шамасындағы 136
салалары бар[17].
Ырғыз гидронимі жөнінде топонимистер ... (Э. ... ... Е. ... ... ... ... пікір қалыптасқан.
Себебі бұл сөздің шығу төркініне этимологиялық талдау жасау ... ... ... ... ... ... ... Ертіспен байланысына
ерекше назар аударады (Ир-гиз~Ир-тыш). Өзінің «Очерки топонимики» ... ... ... байланысты мынадай пікірлерді ұсынады(: «Иртыш – по-
монгольски Ирцис, в китайском оформлении – ... – один из ... с ... ... несмотря на многочисленные попытки
ее выяснения. Основа ир (тюрк.) присутствует во многих ... ... СССР и ... Иргиз, Ирсу, Иркут, Иро, Иркуль. По-казахски ир (
иір С.Ж.) – «извилины, излучены». Но можно ли связать все эти ... ... ... ир? ... что в Турции ирмак – «река», в ...... ... ... что ... ир ... с субстратом,
свойственным обширному району Азии...» [18].
Е. ... ... ... сөздігінде: «Ырғыз – өзен аты (Ақтөбе
обл.). Әуелде Ақтөбе облысының оңтүстігіндегі қыраттың аты. Ызбан (Ұзбан)
атауымен туысады. ... ... ... ... деп ... ... жергілікті қоғамдық-саяси газет – «Ақтөбенің» 16 қыркүйек, 1999 ... ... ... ... ... ... берілген мақалада: «...бұл
– Ақтөбе өңіріндегі Қарабұтақ және Ырғыз ... ... Осы ... бар. ... тілдеріне тән деректерді зерттегенде, бізге мыналар
белгілі: Якуттарда Эрге, ... Иргу ... ... бар. Хакас
автономиялы облысындағы бір өзен Иргу уыс деп аталады. Иргу - ... Уыс ... ... ... білдіреді екен. Уыс әуелгі ... су ... ... ... ... ... да жиі кездеседі. Осыдан келіп Иргу
мен Уыс кейін келе ... ... ... ... ме ... болжам бар.
Сонда ол ескі өзен деген болып шығады»[20].
Осы секілді, облысымызда Ырғызқұм атты ... ... те бар. ... ... ... ... мен ... өзенінің сол жағалауын алып жатқан
төбешікті құм. Ауданы 90 км²»[21]. ... ... ... тағы бір
гидроноим – Шетырғыз. «Шетырғыз – Шалқар, Ырғыз аудандары жеріндегі ... 195 ... ... ... ... ... басталып,
Аққисық төбесі тұсында Ырғыз өзеніне құяды»[22].
Этимологиясы талас тудыратын гидронимдер қатарына Қобда өзенінің атауы
мен қопа ... ... ... да ...... ... ... жеріндегі өзен, ұзындығы 225 км.
Қарағантау, Қарамола төбелеріндегі бұлақтардан ... ... ... ... ... 20 шақырым жерде Елекке құяды[23]. Өзеннің бойында осы
аттас ... ... ... ... ... ... қобы, қоба
сөздерімен байланыстыруға болады. Қобы сөзі этимологиясы көмескі болса да,
Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... Е. ... ... «Қобы – географиялық термин
негізінде қалыптасқан атау. ... ... ... ... ... да, түбір ұқсастығы да бар сияқты: қаз. қобы, азерб. ғобу, ... ... ... хобу сөзі ... ... ... ... осы сөздің
монғол тіліндегі хоббэ және гобо ... ... құм» ... Э. М. ... ... де қобы сөзі ... талданады:
«Коба, кобы, ков, хоба – «пещера», «горная долина», «лог», ... ... В ... ... пещеры коба, хоба в карстовых ... в ... кобы – ... ... ... ... в Туркмении ков –
«глубокая, большая яма», «суффозинная воронка», «карстовый ... ... коо – ... ... ... «желоб»
[Юдахин, 1965]; хакас. кооп – «канава»; на Алтаее кобы – ... ... Н. А. ... добавляет: «лощина», «овраг» – и ... ... ... заимствованием из монгольского хово – «сточная канава»,
«лоток». Также, ... го – ... ...... ... маньч.
къоби – «углубление», «впадина»; япон. kubo – в том же ... ... qobi, qovi, govuq – ... ... ... ... kabak
– «голый», «обнаженный». Случайно или закономерно соответсвие с эстонским
копа, кобас – «пещера», «грот», учитывая, что ... ... ... и ... ... ... все больше и
больше?»[25]. Не де ... бұл ... ... ... енгенге көбірек
ұқсайды. Монғол Халық Республикасының территориясына кіретін Алтайдың ... ... де осы ...... ... атқа ие. ... бұл өңірі Кобдо
аймағы («Кобдоский аймак») деп аталады. Біздің ... ... мен ... Кобдо – екеуінің де гидроним болуы тегін емес секілді. Қазақ
тілінде Қобда топониміне ... ... ... ... ... монғол
тілінен енген кебеже, сандық, әбдіре мағынасындағы қобди(-ша) сөзі ... ... ... ... формасында екі мағынаға ие: 1) ховді ... ... 2) ... – қобди, кебеже...»[26]. Осыған орай, Қобда
топонимдері (Монғолиядағы ... мен ... ... екінші мағынасына
жуықтайтын сияқты. Себебі қоб (қобы, қоба, хово, ... ... ... ойыс, үңгір, жыра, қуыс мағыналарына көп жағдайларда сәйкеседі.
Бірақ Э. Мурзаев мұндай пікірге күмән келтіреді[27].
Қобда өзенінің өзіне ... Ұлы ... Кіші ... Сары Қобда, Қара
Қобда секілді гидронимиялар бар:
Қарақобда – ... ... ... ... ... 138 ... ... бұлақтардан басталып, Бұлақ селосының ... Ұлы ... ... ... 18 ... ... – Алға ... жеріндегі өзен, Қобданың саласы. Ұзындығы 75
км. Қарақобдаға құяды.
Кіші Қобда – Қобда ... мен ... ... ... ... 116 ... Қобда сол Қобда өзенін өз салаларынан оңай ажырату үшін қойылған
аты, яғни Қобданың өзі. ... сын ... ... ...... ... өте жиі кездеседі. Э. Мурзаев осы
құбылысқа ... ... ... ... роль в ... ... принадлежит прилагательным, определяющим
количество, цвет, положение географического объекта. Слова ак, кара, кызыл,
ала, ... ... ... орта, ески, и т.д. часты, очень ... в ... ... ли они ... ... одно ... ... белый,
черный, красный, пестрый, желтый, малый, большой, ... ... ... или в ... географического названия некоторые из этих прилагательных
несут другую, специфически топонимическую ... В ... ... ... или ... прилагательные определяют типологическую
категорию географического объекта. Отметим то, что в ... ... ... ... для ... качества прозрачной, чистой
воды...»[28]. А. Н. ... ... ... ... ... ... туралы пікірін білдірген өзінің «О семантике слов кара и ак ... ... ... (1954 ж.) ... ... ақ ... етістігімен байланыстырған, яғни ақсу – «ағынды су». Қазақ ... ... та ... түстік анықтауыш ретінде тіркесіп келетін ақ,
қара, көк, т.б. сөздердің шын ... ... емес ... (нецветовое
содержание) дәлелдеген болатын. Бірақ Ғ. Қоңқашбаев бұл сын есімдердің
түске тікелей қатысы барын алға ... ... ... ... ... аймағында сондай-ақ, жақсы-жаман, бас, орта, аяқ деген сын
есімдермен тіркесіп келетін гидронимдер көп ... Бұл ... ... да қатысты. Қарғалы – Ақтөбе облысының Қарғалы, ... ... ... ... ... 114 км. Жылантау етегіндегі бұлақтан
басталып, Ақтөбе қаласы тұсында Елекке құяды. Шығу төркіні жағынан, ... бір ... ... ... ... ... яғни қарғасы көп.
Бірақ мұндай топшылаудың қаншалықты ақиқат екіндігіне тарих куә. Негізі
Қарғалы аталатын ... ... да ... да, ... ... ... Қарапайым ұғымда біз бұны қарғасы көп болғаннан соң ... ... ... Махмұт Қашқари сөздігіндегі қарғалының – қойтас деген
мағынасына ... ол ... да ... ... ... ... ... ой келуі мүмкін. Ал өзге халықтардың тіліне назар аударсақ, мысалы
монғолдар Қарғалыны ... ... Ол ... ... ... ... бұл ... деп айтылады. Оның да мағынасы – «тайыз».
Шынында, Қарғалы деген өзендердің табиғатына, сипатына зер салсақ,
оларды қойтаспен ... ... жоқ ... ... ... аяқ
жағы Қарғалы деп аталатынын білеміз. Ол ... ... ... осы атау ... ... «қарғасы көп»; ал екінші мәнінде
«тайыз» ... ... ... ... екі пікірге ғана ден қоюға болады.
Қарғалы өзені Жақсы Қарғалы, Жаман Қарғалы болып екіге бөлінеді. Жақсы
Қарғалының ағыны күшті, суы ... ... ал ... ... ... ... ... жазда суы жылы. Жақсы немесе жаман сөздерінің семасеологиялық
мәнінен өзге номинациялық та мәндері бар. Осы ... ... ... ... тән ... бір ... ... болумен бірге, өзге бір
жағдайда, мәселен онома тудыруда сол бір сөздің өзі қосымша жаңа мағынаны,
өзге бір ... да ... ... Бұл ... номинациялық немесе
ономалық құбылыс деп аталады[30]. Жақсы-жаман қосарлы топоатрибутивтері
Ақтөбедегі ... өзге де ... ... ... ...... ... өзен.
Жақсықоянқұлақ – Шалқар ауданы, Бозой селосына қатысты төбе /178 ...... ... ... ... ... төбе /166 ... Қобыланды – Байғанин ауданы, Ебейті селосына қатысты елді ... ...... ауданының солтүстік-шығысындағы өзен.
Жаман Телқара – Ырғыз ауданының солтүстік-шығысындағы өзен.
Жаманшилі – Шалқар ауданының солтүстік-батысындағы өзен.
Жақсы сөзі топообъектінің анықтауыш сыңары ... екі ... ... 1) ... объектілердің (мысалға жоғарыда аталған Қоянқұлақ төбесі
атауының екі варианты) ... ... ... ... ... – 178 м., Жаманқоянқұлақ – 166 м.); 2) ... ... ... ... ... ... ... Қарғалы
суының ағысы Жаман Қарғалыдан гөрі қаттылығын жоғарыда ... Ал ... ... сәйкесінше – жақсы деген анықтауышпен тіркескен топообъектіден
белгілі бір табиғи ... ... ... ... ... ... ... дәлелдер көбейе ... ... ... ... ... мен кіші сын ... бірін-бірі балама
ретінде ауыстыра алады. Мәселен, монғолша-орысша сөздікте: фитонимдер –
ямаан арц – ... ... ... ... – «чилига карликовая»[31]
деп ... ... ... да ... қиын ... қатарына жатқыза
аламыз. Елек – Қазақстан Республикасының Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстары
және ... ... ... ... ... ... Мұғалжардың
батысындағы Бестөбе тауынан басталып, Жарсуат аулының тұсында Жайық өзеніне
құяды. Бұл атау жөнінде Н. Я. ... С. А. ... Е. ... ... пікір қозғаған. Е. Қойшыбаев Елек түбірін ... ... «Жел ... ... ... ... ... формаларында
қолданылған тұстары болған. Бұл түбірдің ж-шыл түрі соңғыларға қарағанда
әлдеқайда ... ... ... жаңа түр ... ... ... -ек жұрнағын қосу арқылы жасалған желек сөзі қазіргі қазақ тілінде
біраз көнерген түбір. Бұл сөз «желекті ... ... ... «желегі
желкілдеп» деген тіркестер құрамынан ... ... ... ... ... жүйедегі тіл топтарының қалыптасуы
жалпы түркі ... ... ... құбылыс және түркі ... ... ... ... белгілі. Түркі топонимдерінде ондай
құбылыстар Елек (йелек) және Илек (йілек) формаларында келеді. Ақтөбе және
Орынбор ... ... ... ... ... елеу ... қатысы жоқ. Бұл атаудың дублеті Челябы облысында Илек ... Осы ... ... ... ... ... ... жасаған ғалымдар Н. Я. Лойфман мен С. А. ... ... ... йел, йил ... ... сонымен қатар, Қазақстандағы Іле
өзенінің атауы да негізгі түбірі жағынан ел, ил сөздерімен байланыстылығына
сенімді[33]. ... ... ... ... ... ... ... да ғажап емес, себебі тарихта болған ... ... топ ... ... топоним түрінде өзінен із қалдырып ... ... А.Х. ... мына ... ... тиек ... болады: “Многие
древние языки не оставили письменных памятников, но есть ... ... ... ...... ... ... атауы күңгірт тартқан және зерделі де жүйелі
зерттелуін ... ... ... ізі ... ... ... жатыр.
Тілтану тұрғысынан алғанда бұл мәліметтер – тарихи грамматика, фонетика,
лексикологияның бұлтартпас объектілері.
Ақтөбе өңіріндегі тарихи ... ... ... ... ... ... ... жер-су аттарын келтіруге болады. Ноғайты -
Сағыз өзенінің ... Осы ... ... ауданының оңтүстік-батысында село
да бар. Ебейті де ... ... ... ... ... елді мекен
де Ебейті деп аталады. Сондай-ақ, Қарғалы ауданында Ебейті-Қарасай дейтін
өзен бар. Егер осы екі ... ... ... Ебей ... ... отырғаны -ты, -ті көмескі жұрнақтары. Қазақстан территориясында
осындай қосымшалы топонимдер аз емес, мәселен, ... ... ... ... ... ... т.т. Бұл атаулардағы түбір мен қосымша
үндестігі (егер -ты, -ті ... ... ... ... тіліміздің
қазіргі нормасына сай келмейді. Отандық топонимист Е. Қойшыбаевтың осы -ты
(-ті) формасына байланысты өзіндік пікірі бар: "…-ты (-ті) ... ... өз ... ... ... керек болады. Аталған
сөзжасам формалары (Өлеңті, Бұғыты, т.б.) тек қазақ тілінің нормасына ғана
емес, ... ... ... ... жат ... Түбір мен қосымша
үндестігінің жалпы түркі тілдеріне ортақ заңдылығы бар: ... және ... ... түбірлерге тек ұяң дауысты қосымшалар жалғанады.
Бұл -ты формасы өз алдына жеке компонент, көне түрк. "тау" ... ... ... ... ... тілі базасында -тұ немесе -ты формасын
қабылдаған. Орта ... тән ... ... Алмалы және Алмалық
атаулары жиі кездеседі, бірақ олар географиялық орналасуы жағынан осы күнгі
Алматы маңынан едәуір аулақта... Келтірілген ... ... ... ... формалары тау сөзінің көмескіленген нұсқасы ретінде қабылдау керек" -
дейді ғалым (Е. Қойшыбаев. Қазақстанның жер-су атаулары 44-б). Бірақ ... ... ... ... ... ... ешқандай тау жоқ, сол
себепті Е. Қойшыбаевтың жоғарыда ... ... ... қиын. Э.
Мурзаевтың "Очерки топонимики" атты еңбегінде ... ... ... ... исторически заменила исконно тюркскую форму
Алмалык (ср. Алмалык - город в Ташкентской ... т.е. ... от ... алма - яблоко. Тюркский формант -лык заменился
монгольским формантом -ты, ... то же ... Ц.Д. ... ... ... названию Алма-Ата (1958), ... ... ... ... -ту, -тай, -тэй, -той, -та. И ... в Казахстане на -ты (Оленты, Яманты, Аршаты, и т.п.), ... ... по ... ... ... ... 228-б.).
Ақтөбе өңіріндегі тарихи грамматикалық тұлғадағы топоним ретінде
Ноғайты, Ебейті, Қарғаты секілді жер-су ... ... ... ... ... ... ... Осы аттас Байғанин ауданының оңтүстік-батысында село
да бар. Ебейті де Сағыз өзенінің ... ... ... елді ... Ебейті деп аталады. Сондай-ақ, Қарғалы ауданында Ебейті-Қарасай дейтін
өзен бар. Егер осы екі ... ... ... Ебей ... ... ... -ты, -ті көмескі жұрнақтары. Қазақстан территориясында
осындай қосымшалы топонимдер аз емес, мәселен, Алматы, Шідерті, Қалдығайты,
Жымпиты, Мойынты, ... ... т.т. Бұл ... ... мен қосымша
үндестігі (егер -ты, -ті формалары жұрнақ болған жағдайда) тіліміздің
қазіргі нормасына сай ... ... ... Е. ... осы -ты
(-ті) формасына байланысты өзіндік пікірі бар: "-ты (-ті) ... ... өз ... ... ... ... болады. Аталған
сөзжасам формалары (Өлеңті, Бұғыты, т.б.) тек қазақ тілінің нормасына ғана
емес, ... ... ... ... жат құбылыс. Түбір мен қосымша
үндестігінің жалпы түркі тілдеріне ортақ заңдылығы бар: ... және ... ... түбірлерге тек ұяң дауысты қосымшалар ... -ты ... өз ... жеке ... көне ... "тау" ... ... тұлғасының келе-келе қазақ тілі базасында -тұ ... -ты ... Орта ... тән ... ... ... және ... жиі кездеседі, бірақ олар географиялық орналасуы жағынан осы күнгі
Алматы маңынан едәуір аулақта... Келтірілген деректерге ... ... ... ... тау ... ... нұсқасы ретінде қабылдау керек" -
дейді ғалым (Е. Қойшыбаев. Қазақстанның жер-су атаулары 44-б). ... ... ... ... Ноғайты, Ебейті жерлерінде ешқандай тау жоқ, сол
себепті Е. Қойшыбаевтың ... ... ... ... қиын. Э.
Мурзаевтың "Очерки топонимики" атты ... ... ... "...форма Алматы исторически заменила исконно тюркскую форму
Алмалык (ср. Алмалык - город в Ташкентской ... т.е. ... от ... алма - ... ... ... -лык ... формантом -ты, имеющим то же значение. Ц.Д. ... ... ... названию Алма-Ата (1958), пишет о
монгольских местоименных формантах -ту, -тай, -тэй, -той, -та. И ... в ... на -ты ... ... ... т.п.), ... считать
монгольскими по происхождению".
Ақтөбе өңіріндегі тарихи грамматикалық тұлғадағы топоним ... ... ... ... ... ... ... болады. Ноғайты -
Сағыз өзенінің саласы. Осы аттас ... ... ... ... бар. ... де ... ... саласы. Байғаниннің батысындағы елді мекен
де Ебейті деп ... ... ... ... Ебейті-Қарасай дейтін
өзен бар. Егер осы екі ... ... ... Ебей ... ... ... -ты, -ті көмескі жұрнақтары. Қазақстан территориясында
осындай қосымшалы топонимдер аз емес, ... ... ... ... Мойынты, Бұғыты, Өлеңті, т.т. Бұл атаулардағы түбір мен қосымша
үндестігі (егер -ты, -ті ... ... ... ... ... ... сай ... Отандық топонимист Е. Қойшыбаевтың осы ... ... ... ... пікірі бар: "-ты (-ті) қосымшасын қазақ
ономастикасында өз ... ... ... ... ... Аталған
сөзжасам формалары (Өлеңті, Бұғыты, т.б.) тек қазақ тілінің нормасына ғана
емес, жалпы түркі ... ... жат ... ... мен ... ... ... тілдеріне ортақ заңдылығы бар: дауысты және ... ... ... тек ұяң дауысты қосымшалар жалғанады.
Бұл -ты формасы өз ... жеке ... көне ... "тау" ... беретін
ту тұлғасының келе-келе қазақ тілі ... -тұ ... -ты ... Орта ғасырларға тән жазба деректерде Алмалы және Алмалық
атаулары жиі кездеседі, бірақ олар ... ... ... осы күнгі
Алматы маңынан едәуір аулақта... Келтірілген деректерге сүйене отырып, ... ... тау ... ... ... ретінде қабылдау
керек[34]", - дейді ғалым. Бірақ біздің объектіміз ... ... ... ... ... тау жоқ, сол ... Е. Қойшыбаевтың жоғарыда
аталған пікірімен келісу қиын. Э. Мурзаевтың ... ... ... ... ... келтірілген: "...форма Алматы исторически
заменила исконно тюркскую форму Алмалык (ср. Алмалык - город в ... т.е. ... ... от ... алма - яблоко. Тюркский
формант -лык заменился монгольским формантом -ты, имеющим то же значение.
Ц.Д. ... ... ... ... ... Алма-Ата (1958),
пишет о монгольских местоименных формантах -ту, -тай, -тэй, -той, -та. ... ... в ... на -ты ... ... ... т.п.), нужно
считать монгольскими по происхождению"[35].
Қорытынды
Дипломдық жұмыс мазмұнын қорыта келе, Орта Азия мен ... ... ... ... ... де ... ... атауларға өте бай.
Оның ішінде тарихи тұлғаларға байланысты болсын, тарихи ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда нақты да жүйелі
зерттелуін күтуде. Тілдің ... ... ... тұлғалық жағынан
эволюциялық өзгеріске түскен географиялық атаулар де аз емес ... ... ... ... ... көнелігімен жалпы түркі халықтары үшін
құнды материалдар.
Жалқы есімдер - тіл тарихының айнасы дейтін ажыратылымның мәні тереңде.
Түркі ... ... ... зерттеу жұмыстарында негізінен тарихи-
салыстырмалы әдіс кең қолданылып жүр. Осы әдісті дәйектілікпен жүргізудің,
атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... жинау, оларды қалыптастырып келе ... ... және ... лексика-семантикалық, фонетика,
грамматикалық даму жолдарын, бағыттары мен ... ... ... ... ел ... мен рухы тұрғысынан алғанда маңызы зор.
Қазақстан топонимдерін біз туысқан түркі тілдерінің қазақ ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық айырмашылықтарын айқын көре аламыз. Мысалға,
тілтанудың жан-жақты да ... ... ... ... ... тілдері
мен хакас тілдері бір-біріне өте жақын, ұқсас тілдер екендігі анықталуда.
Тілдің тарихи аспектісі ... ... ... ортақтастыратын
осындай құбылыстар Қазақстан жер-су аттарынан, антропонимдер мен өсімдік
атауларынан, жануарлар мен ... ... әр ... сайын көрініс
береді.
Көшпелі өмір салтын ... ... ... ... ... болған ата-бабамыз – жер қадірін түсіне ... өзін ... ... ... ретінде танып, оның ... ... ... ... ... ... т.б. жер бедерлерін жіті бақылап, сыни
тұрғыда ат қоя ... ... ... 16 қыркүйек, 1999ж., № 109 (17. 704)
2. «Ақтөбе». Энциклопедия
3. ... – ел ... ... 1992 ... ... Е. Қ. Эпос ... өрнектері. Алматы, 1978.
5. Кәметияұлы О. «Қоғалы көлдер, қом сулар». ... 16 ... № 122 (17. 534), ... ... Ж. Төрт ... // ... ... Қазақстан», 16 қараша,
1996ж.
7. Кляшторный С.Г., ... Т.И. ... трех ... ... 1992, ... Конкашбаев Г.К., Цветовые слова в тюркских топонимах. – ... ... А., ... Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері – Алматы, 1998
10. Қойшыбаев Е., Қазақстанның жер-су ... ... А., 1985, ... ... Н. Я., ... С. А. Топонимические названия Оренбургской
области. М., ... ... ... М., 1957, ... ... Э.М., ... народных географических терминов: Изд.
«Мысль» М., 1984, 280-б.
14. Пангереев А. Жер-су атауларының поэтикасы, Ақтөбе, 1996.
15. ... Р. ... ... Алматы, «Зерде», 2003, 36-б.
16. Ілиясова Р., Қазына. Алматы, «Зерде» 2001, ... ... Ә. ... ... ... ... – Алматы, 1998, 129-б.
[2] Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері – Алматы, 1998, ... ... Ә. ... ... ... ... – Алматы, 1998, 133-б.
[4] Ескерткіш – ел тарихы. Ақтөбе, 1992 ж.
[5] «Ақтөбе». Энциклопедия. 2002, 161-б.
[6] Ілиясова Р., ... ... ... 2001, 265-б.
[7] Ілиясова Р., Қазына. Алматы, «Зерде» 2001, 268-б.
[8] Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. ... трех ... ... 1992, ... ... – ел тарихы. Ақтөбе 1993.
[10] «Ақтөбе» Энциклопедия. 483-б.
[11] Ілиясова Р. Қазына. ... ... 2001, ... Кейкин Ж. Төрт түлік // мақала: «Егеменді Қазақстан», 16 ... ... Р. ... даналар. Алматы, «Зерде», 2003, 36-б.
[14] «Ақтөбе». Энциалопедия, 266-б.
[15] «Ақтөбе». Энц., 246
[16] Р. Ілиясова. Қазына. Алматы, «Зерде», 2001, ... ... ... ... ... ... ... берілді.
[18] Мурзаев Э.М., Очерки топонимики: Изд. «Мысль» М., 1974, 228-б.
[19] Қойшыбаев Е., Қазақстанның жер-су ... ... А., 1985, ... ... 16 ... 1999ж., № 109 (17. ... ... Энциклопедия.. 196-б.
[22] «Ақтөбе». Энциклопедия. 2002, 195-б.
[23] сонда.
[24] ... ... Э.М., ... ... ... терминов: Изд. «Мысль»
М., 1984, 280-б.
[26] Кәметияұлы О. «Қоғалы көлдер, қом ... ... 16 ... № 122 (17. 534), ... Мурзаев Э.М., Очерки топонимики: Изд. «Мысль» М., 1974, 252-б.
[28] Мурзаев Э.М., Очерки топонимики: Изд. ... М., 1974, ... ... Г.К., Цветовые слова в тюркских топонимах. – сб:
«Географические науки». А., 1969.
[30] Қойшыбаев Е., Қазақстанның жер-су ... ... А., 1985, ... ... ... М., 1957, ... ... Е., Қазақстанның жер-су аттары сөздігі: А., 1985, 15-б.
[33] ... Н. Я., ... С. А. ... ... ... М., ... Е., ... жер-су аттары сөздігі: А., 1985, 245-б.
[35] Мурзаев Э.М., Очерки топонимики: Изд. «Мысль» М., 1974, 228-б.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий өңірінің экологиялық мәселелері13 бет
Маңғыстау өлкесінің экологиялық проблемалары15 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Пайдалы өсімдіктердің зерттелуі50 бет
Қазығұрт өңірі топонимиясының этнолингвистикалық сипаты24 бет
"Кинопарк 7 Ақтөбе" деректер қорына навигациялық тәсілдерді қолдану20 бет
«Актөбе Хром Қосындылар Зауыты»10 бет
«Ақтөбе мұнай өңдеу» зауытындағы сораптардың автоматтандырылуын жобалау26 бет
«СНПС-Ақтөбемұнайгаз» ААҚ18 бет
«Таза Мұнай Ақтөбе» ЖШС-нің мысалында кәсіпорынның экономикалық тиімділік көрсеткіштерін талдау және бағалау27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь