Қазiргi кезеңде материалдық мәдениет және тұрмыс ескерткiштерiн сақтау және насихаттау

Кiрiспе
I ТАРАУ. Х.Арғынбаевтың қазақ халқының материалдық мәдениет және тұрмысын жазып, зерттеуге қосқан үлесi.
I.I. Ғалым.этнограф Х.Арғынбаевтың өмiрбаян мәлiметтерi
I.II. Х.Арғынбаевтың қазақтардың дәстүрлi.тұрмыс мәдениетi саласындағы ғылыми.шығармашылық мұрасы.
II ТАРАУ. Қазiргi кезеңде материалдық мәдениет және тұрмыс ескерткiштерiн сақтау және насихаттаудағы мұражайлардың ролi.
II.I. Қазақ халқының материаладық және рухани мәдениетiнiң тарихын зерттеу.
II.II. Өлкетану мұражайларында материалдық мәдениет коллекцияларымен жабдықтау.
II.III. Оңтүстiк Қазақстан облыстық тарихи.өлкетану мұражайында материалдық мәдениет және халықтық тұрмыс ескерткiштерiн насихаттау.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Тақырып көкейкестiлiгi. Қазiргi кезде ғылымның дамуына өлшеусiз үлес қосқан көрнектi ғалым – этнографтардың тарихи-мәдени мұрасын ұғыну көкейкестi мәселенiң бiрiне айналып отыр. Соғыстан кейiнгi кезеңде Қазақстан этнографтары шоқ жұлдыхдары iшiне кiретiн В.В.Востров, Э.А.Масанов, И.В.Захарова, М.С.Муханов және басқалардың iшiнде Халел Арғынбаев қазақ этнографтарының қош бастаушысы ретiнде ерекше орын алады. Бұл тамаша ғалымның аты кәсiби тарихшылар арасында және қоғам алдында қазақ этнография ғылымының қалыптасуы және жетiстiктерiмен тiкелей байланыстырылады.
Ұлттық мәдениеттi сақтауда (рухани және материалдық мәдениет) мұражайлардың ролi аса жоғары. Мұражайдың өзiндiк ерекшелiгiнiң алғы шарты ол мұражай қызметiнiң негiзi материалдық және рухани мәдениеттiң түп нұсқа ескерткiшi – мұражай заты болып табылады. Х.Арғынбаевтың мұхият зерттеуi бойынша, сол мұражай затының бойында ғажайып әлеуметтiк маңызды ақпараты болып, қоғамдық өмiр және табиғаттағы белгiлi құбылыс пен процестердi растайтын құжат болып табылады.
Халел Арғынбаев қазақ халқының материалдық мәдениет және тұрмысының мәселелерiн зерттеп, суреттеуге қосқан үлесiн бағаламалау мүмкiн емес. Мұражайды анықтап, жинап, зерттеп насихаттайтын материалдық мәдениет ескерткiштерiнiң қоғамдық қолдануда көптеген қырлары бар.
Оларды қажеттi зерттеу мен мұражайлық интерпретациялауда тек адамның дүние танымына емес, оның өмiрлiк көз қарасына да терен әсер етуi мүмкiн.
Облыстық тарихи - өлке тану мұражайында ол өзi жұмыс iстей бастағалы берi қазақ халқының материалдық және рухани мәдениетi заттарының бай коллекциясы жиналған.
Х.Арғынбаевтың ғылыми зерттеуiнiң объектiсi болып табылатын қолданбалы өнер заттары да ұлттық игiлiк болып табылады.1
Жоғарыда айтылғандар дипломдық жұмыстын таңдалған тақырыбының ғылыми және тәжiрибелiк маңызын оның көкейкестiлiгiн көрсетедi.
Мәселенiң өңделуi. Дипломдық жұмыстың тақырыбы бойынша деректемелердi шолу, олар негiзiнен ғалым-этнограф Х.Арғынбаевтың өмiрбаянымен ғылыми-шығармашылық қызметiн2 мерзiмдiк басылымдардағы мақалалармен және Х.Арғынбаевтың тiкелей өзi қатысқан ғылыми конференциялар туралы жекелеген хабарлар түрiнде берiлген3.
Мiне осылайша, Х.Арғынбаевтың ғылыми-шығармашылық мұрасы оның еңбектерiмен ғылыми мақалалары, кiтаптары арқылы берiлген4.
1. Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану туралы: Қазақстан республикасының заңы: 2 шiлде 1992ж.
2. Қазақстан республикасындағы этникалық-мәдени бiлiм тұжырымдамасы. / Егемен Қазақстан – 1996 –7тамыз. 3бет.
3. Положение о национальном музейном фонде Республики Казахстан от 10матра 1995г.
4. Актуальные проблемы фондовой работы музеев.
5. Арғынбаев Х. Еске түсiру. /Жұлдыз-1991ж. ғ 7.
6. Арғынбаев Х. Қазақтың ер-тұман жабдықтары / Казахстан в ХҮ-ХҮIII веках: Вопросы социально-политической истории. Алма-Ата. 1969-С. 171-202.
7. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы. 1987-126 б.
8. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқындағы семья және неке: Тарихқа географиялық шолу. Алматы, 1979ж.
9. Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. Алматы: Қайнар, 1996-288 б.
10. Арғынбаев Х. Құрсақ тойы ... жарыс қазан. Алматы, 1986ж. 231-237 б.
11. Аргынбаев Х.А. Этнографические очерки по скотоводству. Алма-Ата, 1969г.
12. Қазақстан: Ұлттық энциклопедия. Алматы, 1998ж I том. 429-430 б.
13. Қазақтар: Тарихи-этнографиялық шолу. Алматы, 1995ж. 285 б.
14. Доброта Л. Раритеты и приоритеты /Каз.правда.-1998. 16мая.
15. Разгон А.М. К вопросу об изучении музейных коллекций /Изучение и научное описание памятников материальной культуры. М., 1972г.
16. Пiрманов Э. Этнографиялық мұраның қайнар көзi: таным /Егемен Қазақстан 2000ж. 17 ақпан.
17. Годовой отчет Южно-Казахстанского областного историко-краеведческого музея. Шымкент, 1999г. 12 с.
18. Оңтүстiк Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайының материалдары. Шымкент, 1995ж. 3-6 бет.
        
        М А З М Ұ Н Ы
Кiрiспе
I ТАРАУ. Х.Арғынбаевтың қазақ халқының материалдық мәдениет және тұрмысын
жазып, зерттеуге қосқан үлесi.
I.I. Ғалым-этнограф Х.Арғынбаевтың ... ... ... ... ... мәдениетi саласындағы
ғылыми-шығармашылық мұрасы.
II ТАРАУ. Қазiргi кезеңде материалдық мәдениет және тұрмыс ескерткiштерiн
сақтау және ... ... ... ... халқының материаладық және рухани мәдениетiнiң тарихын зерттеу.
II.II. Өлкетану мұражайларында материалдық мәдениет коллекцияларымен
жабдықтау.
II.III. Оңтүстiк Қазақстан ... ... ... мәдениет және халықтық тұрмыс ескерткiштерiн насихаттау.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
М А З М Ұ Н ... ... ... қазақ халқының материалдық мәдениет және тұрмысын
жазып, зерттеуге қосқан
үлесi......................................................
I.I. Ғалым-этнограф Х.Арғынбаевтың өмiрбаян
мәлiметтерi.........................
I.II. Х.Арғынбаевтың қазақтардың дәстүрлi-тұрмыс мәдениетi саласындағы
ғылыми-шығармашылық
мұрасы...................................................
II ТАРАУ. Қазiргi ... ... ... және ... ... және насихаттаудағы мұражайлардың ролi.............
II.I. Қазақ халқының материаладық және рухани мәдениетiнiң тарихын
зерттеу.....................................................................
.........................................
II.II. Өлкетану мұражайларында материалдық мәдениет коллекцияларымен
жабдықтау...................................................................
......
II.III. Оңтүстiк Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану ... ... және ... ... ... I Р I С П ... көкейкестiлiгi. Қазiргi кезде ғылымның дамуына өлшеусiз үлес
қосқан көрнектi ғалым – ... ... ... ... ... ... айналып отыр. Соғыстан кейiнгi кезеңде
Қазақстан ... шоқ ... iшiне ... ... ... ... және ... iшiнде Халел
Арғынбаев қазақ этнографтарының қош бастаушысы ретiнде ерекше орын алады.
Бұл ... ... аты ... тарихшылар арасында және қоғам алдында қазақ
этнография ... ... және ... ... ... ... ... және материалдық мәдениет)
мұражайлардың ролi аса жоғары. Мұражайдың өзiндiк ерекшелiгiнiң алғы шарты
ол ... ... ... ... және ... ... түп нұсқа
ескерткiшi – мұражай заты болып табылады. ... ... ... сол мұражай затының бойында ғажайып әлеуметтiк маңызды ақпараты
болып, қоғамдық өмiр және ... ... ... пен процестердi
растайтын құжат болып табылады.
Халел Арғынбаев қазақ халқының материалдық мәдениет және ... ... ... ... ... бағаламалау мүмкiн емес.
Мұражайды анықтап, жинап, зерттеп насихаттайтын ... ... ... қолдануда көптеген қырлары бар.
Оларды қажеттi зерттеу мен мұражайлық интерпретациялауда тек адамның
дүние ... ... оның ... көз ... да ... әсер етуi мүмкiн.
Облыстық тарихи - өлке тану мұражайында ол өзi жұмыс iстей бастағалы
берi ... ... ... және ... ... ... ... жиналған.
Х.Арғынбаевтың ғылыми зерттеуiнiң объектiсi болып табылатын қолданбалы
өнер заттары да ұлттық игiлiк болып табылады.1
Жоғарыда ... ... ... таңдалған тақырыбының ғылыми
және тәжiрибелiк маңызын оның көкейкестiлiгiн көрсетедi.
Мәселенiң өңделуi. Дипломдық жұмыстың тақырыбы бойынша деректемелердi
шолу, олар негiзiнен ... ... ... ғылыми-
шығармашылық қызметiн2 мерзiмдiк басылымдардағы мақалалармен және
Х.Арғынбаевтың ... өзi ... ... конференциялар туралы жекелеген
хабарлар түрiнде берiлген3.
Мiне осылайша, Х.Арғынбаевтың ғылыми-шығармашылық мұрасы ... ... ... ... ... ... ... бiр жайт, Х.Арғынбаевтың материалдық мәдениет ... ... және ... ... ... ... үлесiн көрсететiн
бiр де бiр талдаған диплом жұмысы жазылған ... ... iске ... ұмтылу, сонымен қатар мұражайлар жұмысының
тиiмдiлiгiн арттыруға ұмтылу дипломдық жұмыс ретiнде осы ... ... ... Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнерi: Ғылыми-зерттеу ... ... ... 1987-128 ... ... С. Этнограф Халел Арғынбаев: Ученый-фронтовик/Наука
Казахстана. ... 23-24. 1-15 ... 1994г. ... Ергазиева К. Международная конференция ... ... ... 16-31 июля 1995г. ... А. ... ... истине//там же-6-30 сент. 1998
4. Арғынбаев Х. Казақтың ер-тұрман жабдықтары.
Дипломдық жұмыстың мақсаты. Ғалым-этнограф, қазақ этнографиясының қош
басшысы Х.Арғынбаевтың ... ... және ... ... ... ... ... жабдықтау сипатына
әсерiн талдауды құрайды.
Зерттеу мiндеттерi:
- қазақ халқының материалдық мәдениет және ... ... ... ... ... мұрасын талдау;
- өлкетану мұражайларының материалдық мәдениет ... ... ... ... анықтау;
облыстық мұражай қорын материалдықмәдениет және халық ... ... ... қызметiн қорыту.
Зерттеу объектiсi - қазақтардың ... ... ... бойынша
Х.арғынбаевтың ғылыми-шығармашылық мұрасы.
Зерттеудiң методологиялық базасы: әлеуметтiк мәселелер бойынша үкiмет
құжаттары, отандық ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерi құрайды. Зерттеу барысында
Ш.Уалиханов ... ... және ... институтының Қазақстан
Республикасы Ұлттық Ғылыми Академияның ғылыми еңбектерi зерттелдi. Қаралған
саланың мерзiмдiк ... ... ... ... ... ... ... сәйкес ғылыми таным
әдiстерiнiң өзара байланысты жиынтығы қолданылады. Оларға ... ... және ... да әдiстер кiрдi.
Тәжiрибелiк құндылығы. Дипломдық жұмысының негiзгi нәтижелерi мен
ережелерi, ... ... ... ... ... халқының материалдық мәдениет
және тұрмыс заттарымен жабдықтау жұмысының ... ... ... ықпал етедi;
- Студенттер және оқытушылардың оқу процесiнде қолдану табады;
Жұмыстың байқалуы. Дипломдық ... ... ... 3-шi ... конференциясында баяндалады. (ОКМУ, ... ... ... жұмыстың құрылымы. Жұмыс кiрiспеден, екi тараудан,
қорытындыдан, қолданылған құжаттар тiзiмi және ... ... ... ... негiзделiнiп, зерттеудiң мақсаты мен
мiндеттерi анықталған, оның тәжiрбиелiк маңыздылығы көрсетiлген.
I тарауда – “Х.Арғынбаевтың қазақ халқының материалдық мәдениет және
тұрмысын ... ... ... ... ... ... тұрмыс
мәдениетi саласындағы Х.Арғынбаевтың ғылыми-шығармашылық мұрасы ... ... ... ... Сiбiр және Қиыр Шығыс
бойынша Арғынбаевтар жанұясынан ауыр амалсыз ... өмiрi ... жеке ... ... халық өмiрiне, қазақтардың мәдени-
тұрмыс дәстүрiне қызығушылығына өз ... ... ... ... оның ... ... ... И.В.захаровалардың ықпалы аз болған жоқ.
Х.Арғынбаевтың ғылыми қызметiнiң уақыты, бұл 1950-шi ... ... дала ... романтикалық кезеңi едi.
Х.Арғынбаев жас талантты зерттеушiлер тобымен В.Востров, Е.Масанов,
М.Мұханов, ... ... кең ... Республиканың
территориясынан этнографиялық тұрғыдан зерттелмеген әртүрлi аудандарынан
дала материалдарын жинауға белсендi ... Осы ... ... жас ... ... маңызды жарияланымдары пайда
болды. Жас ғалымның ... ... ... ... қазақтардың
дәстүрлi мал шаруашылығы, соның iшiнде халықтық мал ... мен ... ... ... және ... ... ... шежiресi,
әсемдiк-қолданбалы өнер мен қазақтардың көрiпкелдiк бiлiмi болды.
Х.Арғынбаевтың ғылыми қызыметiнiң ең жемiстi жылдары 60-шы ... ... ... 30 этнографиялық экспедицияға қатысып және жетекшiлiк
еткен ... ... ... ... ... ... мол дала материалдарын жинайды. Ғылыми және зерттеу қорытындылары
бойынша ғалымның 25-ке жуық ... ... ... ... ... ... ... мәдениет және тұрмыс
ескерткiштерiн сақтау және насихаттаудағы мұражайлардың ролi” ... ... ... ... ... және ... заттарын жинау, сақтау және насихаттаудағы орны мен ролi қаралады.
Негiзгi көңiл бөлiнгенi қазақтардың материалдық мәдениет және ... ... ... және зерттеу тарихы. Оны этнограф-ғалым Х.Арғынбаев
мұқият жабдықтау мәселелерi қаралады.
Мұражай өткiзетiн ғылыми-ағарту ... ... ... ... ... ... өнер көрмелерi т.б.)
материалдық мәдениет тұрмыс ... ... ролi ... ... ... ... негiзгi тұжырымдамалар
жасалған, мұражай мекемелерiнде ... ... ... ... тәжiрибелiк ұсыныстар белгiленген.
Қолданылған құжаттар тiзiмiнде дипломдық жұмыста қолданылған
басылымдар жүйелiк ... ... ... ... ... ... ХАЛҚЫНЫҢ МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ
ТҰРМЫСЫН ЖАЗЫП, ЗЕРТТЕУГЕ ҚОСҚАН ҮЛЕСI
I.I. ҒАЛЫМ-ЭТНОГРАФ Х.АРҒЫНБАЕВТЫҢ ӨМIРБАЯН МӘЛIМЕТТЕРI
Х.Арғынбаев 1924 жылы қыркүйек айында Павлодар ... ... ... ... ... шаруасының отбасында дүниеге келдi. Ауыр ... ... ... ... 1931 жылы ... келедi. Онда әкесi
шахтада забай қазушы болып iстейдi. 1932 жылы Арғынбаевтар отбасы одан ... ... ... ... ... Петропавловск қаласында әкесi
Камчатка акционерлiк қоғамында әр түрлi жұмысшы болып iстейдi. 1934 ... ... ... ... ... ... колхозға кiредi, ал
1935 жылы ... ... ... ... ... ... ... аудандарында Арғынбаевтардың үлкендерi колхозға кiрiп жұмыс iстейдi.
Халел Арғынбаев 1936 жылы жетi ... ... ал 1942 ... ... ... ... уақытын әлi де дәстүрлi мәдениетi
сақталған Қазақстанның сұлу, көркем түкпiрлерiнiң бiрi ... ... ... ... ... ... ... Камчатка бойынша ұмытылмас
саяхаттар) болашақ ... ... ... ... ... дәстүрiне
қызығушылық тудырып, өз басын қалыптастыруға ықпал еткенi даусыз.
Халел Арғынбаев жастайынан-фашизмге қарсы күрес ... ... ... ... ғалымдарының бiрi. 1942 жылы тамыз ... ол ... ... ... Ташкенттегi радиотелеграфистер курсын бiтiрген
ол 1943 жылдың қаңтарынан 1945 ... ... ... ... курс ... Ясско Кишинев операциясы және Балатон көлi маңындағы
ұрыстарға қатысты. Ең ... ... ... ... Днепрден өтуде екi
барлаушы (Звонарев, Прокоров) және екi байланысшы (Замятин және өзi) ... ... ... ескi ... ... арғы жағаға өтiп,
алыстан өтiп, алыстан атылатын артиллерияның атысын реттеуi.
Соғыс Х.Арғынбаев үшiн Австралия территориясындағы Граце ... Жас ... ерен ... үшiн екi дәрежелi Ұлы Отан ... ... да ... ... ... ... бiткен соң Х.Арғынбаев тек 1947 жылы наурыз айында ғана босады.
Сол жылы 23 жасар өмiрлiк ... мол ... Абай ... ... ... оқуға түседi. Оқуды бiтiрген Халел Арғынбаев бiрнеше
жылдар бойы Панфилов педагогикалық ... оқу ... ... ... ... болып iсiтейдi.
1954 жылы Х.Арғынбаев Каз ССР ғылым академиясы тарих, археология және
этнография ... ... ... ... мамандығы
бойынша.
Сол уақыттан бастап аға әрiптестерi Н.Сәбитова, Ә.Х.Мар-ұлан және
тiкелей ... ... ... этнограф И.Захарованың ықпалымен талантты
ғалымның қалыптасуы басталды. Сол кезеңде қазақ этнографиясына талантты,
қажырлы жас ... тобы ... ... ... М.Мұқанов,
Р.Ходжаева, Г.Уалиханов т.б. Солармен бiрлесiп Х.Арғынбаев ...... ... тұрғысынан аз зерттелген әр түрлi аудандарынан
дала ... ... ... Бұл өз ... ... ... романтикалық кезеңi болды. Бұл ... ... жас ... ... ... ... пайда болды.
50-шi жылдардың соңында күрделi тақырып “Орыс және қазақ халықтарының
тарихи-мәдени байланыстары және олардың қазақтардың ... ... атты ... ... ... ... ... шығыс облыстарынан жиналып, оригиналды дала ... ... ... 1960 жылы Москвадағы этнография институтында
табысты қорғады.
Бұл көп қырлы, сан мағаны мәселеге жайдан-жай ... жоқ. Ол ... ... қоғамында болып өткен жаңалықтың ... ... ... ... Бұл жұмыстың негiзгi мәнi қазақтардың дәстүрлi шаруашылығы
мен материалды мәдениетiн жан-жақты ... және ... рет ... ... сол ... ... орыс ... материалды мәдениетiн бағалауды
қамтыды. “Тарих институты еңбектерiнiң” 6-шы және 16 томында ... ... ... ... ... iске асырды.
Халел Арғынбаевтың бұрынғы жұмыстарында оның зерттеу бейiмдiлiгiнiң
негiзгi қырлары ... ... ... ... тән ... құбылыстарды терең талдау, негiзгi факторға объективтi өз
тәжiрибесiмен дала ... ... ... процесiнде ғалымның ғылыми-зерттеу қызметiнiң
негiзгi бағыты бiртiндеп анықталды, атап айтқанда: жоғарыда ... ... ... ... ... қазақтардың дәстүрлi мал шаруашылығы
(соның iшiнде халықтың малды емдеуi және ғибадат-салт аспектiлерi) ... ... неке ... ... ... ... ... өнер және
қазақтардың халық даналығы. Бұл ... жас ... кең ... ... көрнектi қазақ шығыстанушысы Әлкей Хаканұлы
Марғұлан айырықша ықпал еттi.
Халел Арғынбаевтың ең негiзгi ... ... ... 60-шы және ... ... ... ... Бұл кезеңде ғалым 30-этнографиялық
экспедицияға мүше болып және ... ...... Қазақстанның
барлық территориясын зерттеп шықты.
Ол қазақтардың дәстүрлi-тұрмыс мәдениетiнiң әр түрлi салдарынан
ғажайып, мол ... ... ... ... ... өмiрi ... ... бiрнеше iрi монографиялық зерттеулер жазды.
1969 жылы “Қазақтың мал шаруашылығы ... ... ... 1969 10 ... атты автордың қызықты, мазмұны этнографиялық
еңбегi ... ... ... рет ... көшпелi қоғамы мал шаруашылығының өмiр
тiршiлiгi толық суреттелдi. Кiтаптағы жоғары кәсiби ... ... ... ... ... ... ... жайлау жүйесi және
жылдық мал атау циклдары, ... ... ... ... және салт дәстүрi
көшпелiлер экономикасын ... ... мол ... ... Бұл ... ... ... әр түрлi саланың мамандарына әсiресе ауыл шаруашылығы үшiн ... ... ... ... ... ... орай бұл зерттеудiң құнды материалдарын көшпелi мәдениет
тарихшылары, әсiресе археологтар әлi толық пайдалана ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... iшiнде орыс тiлiне аудару мәселесi бүгiнгi
күнi ғана туындап отырған ... ... ... ... орын алатын үлкен мәселе
қазақтардың туыстық жүйесi мен отбасы-некелiк қатынастары, бұл ... ... ... ... ... ... елеулi ғылыми
нәтижелерге алып келедi. Оның негiзгiсi “Қазақ халқындағы ... мен ... 1973, 20 ... ... ... ... ... шыққанын
айтуға болады.
Бұл еңбектiң бастапқы ғылыми-практикалық маңызы ретiнде барлық негiзгi
мәселенiң тарихи-мәдени және ... ... ... ... ... және неке ... ... жүйесi, iшкi отбасы қарым-
қатынастары, өмiрдiк циклдiң дәстүрлi мен әдет-ғұрыптары, неке ... ... ... ... ... және ... шын мәнiнде қазақ этнографиясында осы тақырыпты толық көрсеткен,
әлi деңгейiне ешкiм жетпеген монографиялық зерттеу.
Ғалым зерттеулерiнiң заңдылық ... ... оның 1976 ... диссертациясын қорғауы болды. Халел Арғынбаев шын мәнiнде қазақ
этнографтарының қош ... ... ... ... ... институтының
бөлiмiне жетекшiлiк еттi. Оның аты кеңес этнографтары арасында кең мәлiм
болып, көбiсiмен тығыз ... және ... ... ... ... ... С.М.Абрамзон, Т.А. Жданко, Р.Г.Кузеев, Б.Х.Кармышева,
В.П.Курылев, К.Шаниязов, А.Оразов, ... ... және ... да ... ... ... Х.Арғынбаевты қазақтардың дәстүрлi тұрмыс және
мәдениеттiн әмбебап бiлгiрi деп ... ... ... ... ... маңызы бар ғылыми жинақтар мен
журналдарда шетел басылымдарында талдау мақалалары шықты, антропологиялық
және ... ... ... этнографиялық сессияларға
қатысты.
Бұл кезеңдерде Х.Арғынбаев ғылыми-ұйымдастыру мәселелерiне айырықша
көңiл бөлдi. Олардың iшiнде ... ... ... ... ... ... жазуға күш жұмылдыру. Соның iшiнде “Қазақтар
шаруашылығы”. Қазақ тарихы ... үшiн көп ... ... ... үшiн көп жұмыстар атқарылды. Кiтаптың негiзгi бөлiгiн этнографтар
жазып, онда көп жылғы зерттеулер көрсетiлiп, аймақтық ... ... ... iрi ... ... ... қолөнерi”
–Алматы, 1987, 15 баспа табақ. Бұл бай безендiрiлген басылымдарда ... ... ... ... ... тас ... ... терiнi
көркем өңдеу)және оның практикалық маңызына кәсiби этнограф ... ... ... Бұл ... тек ... ... өнертанушылар,
суретшi-қолөнершiлерге берiлген, қажеттi оқу құралы болып табылады.
Мiне осылайша Халел Арғынбаевтың ғылыми ... ... ... деп ... ... Ол ... алты ... шығарды.
Сонымен қатар мол түп нұсқа материалдар, ... ... ... ... және ... ... ... жалпы шығарған мақалалары 250-ге жуық. Көптеген маңызды еңбектерi
жарыққа шығуын ... тұр. ... ... ұзақ ... ұжымдық Халел
Арғынбайұлы құрастыруға көп тер төккен “Қазақтар” еңбегi.
Халел Арғынбаевтың ... ... ... ... ... және ... практикалық ... ... ... көптеген түрiн тiл мамандары 10-томдық “Қазақ ... ... ... ... ... және оның ... және ... арқасында халық өмiрiнiң жартылай ұмытылған қоғамдық
айналымға өндiрiлiп, кейбiр шопан еңбегiнiң, қолданбалы өнердiң, өмiрдiк
циклдың әдет-ғұрып ... ... ... ... айта кететiн жайт, қазiргi кезде қызығушылық тудыратын ... ... ... ... ... ... ... байланысты “Халел Арғынбаевтың таңдамалы еңбектерiн” қазақ және орыс
тiлiдерiнде толық шығарудың өткiр мәселесi тұр.
Этнографтық педагогикалық ... ... ... ... Халел
Арғынбаев ұзақ жылдар бойы ҚазМУ-дiң студент –тарихшыларына дәрiс оқыды.
1982 жылы ... ... ... үшiн ... атағы берiлдi. Оның кейбiр шәкiрттерi ғылыммен бiржола араласты.
Ғалымның жетекшiлiк ... 7 ... ... қорғады.
Х.Арғынбаев еңбектерiнiң этнографиялық маңызы ... оның ... ... және ... ... ... ... көруге болады.
Ғалымның тағы бiр үлкен этнографиялық монографиясы “Қазақ халқындағы
қолөнерi” деп ... Бұл ... ... ... дәстүрлi қолөнер
үлгiлерi этнографиялық тұрығыдан жан-жақты сөз болады. Сонымен қатар қол
өнерiнiң қызықты да, ... ... ... ... тас ... мен ... ... ұқсату шеберлiгiнiң туып-қалыптасу төңiрегiнде де кеңiнен
баяндалған.
Кiтап автордың ондаған жылдар бойы ... ... ... ... мен ... және ... ... негiзiнде
жазылған. Иллюстрациялық материалдар Ленинград, Алматы, Ақтөбе, Қарағанды,
Қостанай, Өскемен, Семей, Шымкент ... ... ... ... ... түп нұсқасынан тiкелей түсiрiлдi. Ғалымның ұлттық
өнердiң өзектi мәселелерiн көтерген бұл ғылыми-зерттеуi ... ... ... ... ... өнер ... қауымға, суретшiлер мен
мәдениет танушыларға арналған.
Бұл кiтапта Ұлы Қазан ... ... ер ... ... ... ... ... қарастырылады. Осы еңбек көп жылдар бойы ... ... ... ... жазылады.
Шоқан Уалиханов атындағы тарих және ... ... ... ... да бұл ... адам ... ... пен абыройға ие болды.
Х.Арғынбаев өмiрiмен 1995 жылы қоштасады. Оның артында ... ... ... ... ... ... ... қалды.
I.II. ХАЛЕЛ АРҒЫНБАЕВТЫҢ ҚАЗАҚТАРДЫҢ
ДӘСТҮРЛI-ТҰРМЫС МӘДЕНИЕТI САЛАСЫНДАҒЫ
ҒЫЛЫМИ-ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ МҰРАСЫ
Халел Арғынбаевтың алғашқы кезде жазған еңбектерiнiң оның ... ... ... ... ... Оның ... ... оқиғаға анализ жасау, негiзiн салушы фактор ... ... ... бiлу, ... ... екенiң байқатады. Ғалымның
ғылыми-зерттеу шығармашылығы экспедициялық iзденiстер арқасында атап
айтқанда қазақ-орыс ... ... ... ... мал-шаруашылығы, туыстық жүйе, қазақтардың семья және неке туралы
қазақ шежiресi, қол өнер туралы мәселелер ... және ... ... туралы еңбектерiнiң негiзiнде ... ... ... ... ғылыми ойының шарықтай түсуiне масштабтық фигура ғажайып
шығыстанушы ... ... ... әсерi мол.
Халел Арғынбаевтың еңбегiнiң жемiстей түсетiн маңызды ... бұл ... басы мен 80-шi ... соңы ... ... ғалым ғылыми жетекшi және 30-ға жуық этнографиялық мүшесi
ретiнде жалпы Қазақстанның барлық территориясын қолдан сұраптағандай ... ... ... ... және ... ... туралы
маңызы жоғары және сапалы еңбек жазды. Бұл ... ... ... мен халық өмiрiнiң көрiнiсi аша түсетiн материалдар қолданылды.
1969 жылы автор мазмұны жағынан өте қызықты монографиясы жарық көредi.
Бұл шығарма ... ... ... мал ... ... және ... мал ... жайында этнографиялық очерк” деп аталады. Бұл
еңбектiң бастамасын қысқаша түрде В.Радлов жазған ... Ал ... ... қарай жалғастырып, қазақтардың көшпелi қоғамындағы мал ... аша ... ... ... қазақ халқының көшпелi экономикасының
зерттелуi туралы атап ... ... ... ... ... ... мал ... байланысты мезгiлдiк көшу
жүйесi, халықтық ветеринариясы мен әдептерi сипатталады. Бұл ... ... ... ... ... ... сақтап келуде, әр түрлi ... ауыл ... ... ... ... ... орай,
бұл зерттеудiң құнды материалдары көшпендi мәдениет тұрғысынан ... ... үшiн ... ... ... алмаған. Кейiн келе олар бұл
тамаша еңбектiң қайта басылуын, сонымен қатар орыс ... ... ... ... жылы Х.Арғынбаев өз зерттеулерiнiң қорытындысы ретiнде докторлық
диссертациясын қорғайды. Қазақстан этнографтарының лидерi ... ... ... ... ... бiр ... ... Оның есiмi Совет
этнографтарының арасында танымал бола бастайды, ... ... ... және ... ... болады. Мысалыға
атақты оқымыстылар Н.А.Кисляков, ... ... ... ... ... А.Оразов, және т.б. олардың барлығы
Арғынбаевтың қазақ мәдениетi мен ... мiнiң ... ... ... 1970-80-шi жылдарда этнограф ғылыми жинақтармен, журналдар,
шетелдiк ... ... ... ... шыға ... және ... ғылыми халықаралық Конгресстер мен жалпы
этнографиялық сессияларға өз жұмыстарымен қатысады. Бұл кезеңде Арғынбаев
ғылыми-ұйымдастырушылық жұмыстармен айналыса ... ... ... ... зерттеулер жүргiзудiң жоспарлық iсi, ұжыммен бiрге жазған
еңбектердiң 1980-шi жылға дейiнгi мiнездемесi бар, Сол ... бұл ... ... ... ... ... - ... ғылыми тарихы, 1980 жылы
осы бағыт бойынша “Қазақтардың шаруашылығы” атты ... ... ... ... ... ... жартысын этнографтар жазған.
Х.Арғынбаев еңбектерiнiң этнографиялық маңызы ... оның ... ... және ... ... ... үлесiнен көруге болады.
Ғалымның бiр үлкен этнографиялық монографиясы ... ... ... ... Бұл кiтапта қазақ халқының дәстүрлi қолөнер үлгiлерi
этнографиялық тұрғыдан ... сөз ... ... қатар қолөнерiнiң
қызықты да, маңызды салалары: ағаш, металл, тас ... мен терi, ... ... ... ... ... төңiрегiнде де кеңiнен
баяндалған. Қазақ қолөнерiнiң өсу жолы, өзiне тән даму тарихы бар. Ол тарих
сонау көне ... ... Оған ... ... ... ... ... зерттеулердiң нәтижесiнде анықталған ежелгi
мәдениеттiң үлгiлерi дәлел бола алады. Мұның өзi қазақ ... ... ... сақ, ... ... ғұн, ... және тағы ... көне
түркi тайпаларының мәдениетiмен төркiндестiгiнiң айғағы.
Кiтап ... ... ... бойы ... ... ... ... мен архивтiк және жазба деректер ... ... ... ... ... Ақтөбе, Қарағанды,
Қостанай, Өскемен, Семей, Шымкент ... ... ... ... ... түп ... ... түсiрiлдi. Ғалымның ұлттық
өнердiң өзектi мәселелерiн көтерген бұл ... ... ... ... ... Кiтап-альбом өнер сүйер қауымға, суретшiлер мен
мәдениет ... ... ... ... революциясына дейiн ер адамдар айналысқан қол өнер
түрлерiнiң болмысы қарастырылады. Осы еңбек ел ... көп ... ... ... жаңа материалдар, сондай-ақ ... ... және ... ... ... ... нағыз өнер
туындыларын, бұрын-соңды баспа жүзiн көрген жазба ... ... ... ... халқы кең-байтақ республика жерiндегi ертеден қалыптасқан және
мәдениеттiң тiкелей мұрагерi және сол дәстүрдi ... ... Бұл ... әр ... ... жерiне жан-жақтан келген
көшпелi тайпалар мен халықтардың, сондай-ақ Оңтүстiк Сiбiр, Орта Азия ... ... да ... әсер еттi. ... келгенде, жергiлiктi көне
мәдениет сырттан келген мәдениет элементтерiнiң сан ... ... ... ... ... үстiнде болды. Осындай ... ... ХIХ ... ... ... мен ХХ ... басында қазақ
халқының дәстүрлi қолөнерi өз дамуында айтарлықтай ... ... ... ... ұсынып отырған бұл еңбекте ... ... ... әр ... ... мен шынылардың өңдеп, олардан сан алуан үй
бұйымдары мен ... ... ... ... ... ... ... нақтылы деректер негiзiнде сипатталады. Солардың ... өнер ... ... сөз ... ... сәндiк күмiс бұйымдарды жасауда көптеген зергерлерлiк
тәсiлдердi қолдана бiлдi. Соның iшiнде, ең кең ... ... ... ... балқытылған металды қалыпқа құю, кептеу, қаралау, елтiр
бетiне күмiс шабу, сымкептеу, ... жұқа ... ... ... ... мен батыра ұрып бедерлеу, бiзбен бедеу, күмiстеу,
алтындау, ... ... асыл ... ... ... және тағы
басқалар.
Әр түрлi бұйымдарды көз салып әсемдеу үшiн қолданатын асыл тастардың
түрi көп. Оның ... ... ... iнжу, ... сияқты аса бағалы
тастармен қоса, ел iшiнде кеңiнен тараған маржан, меруерт, сыңғыр, перезе
және түрлi-түстi шынылар, ... жиi ... Бұл ... ... алып ... ал ... қазақ даласынан да табылып жатты.
Қол өнер саласының қазақ арасында кеңiнен тараған, келесi бiр ... ағаш ... ... ... өмiрiнде ежелден берi ағаштан жасалатын үй
бұйымдарын алатын орны ерекше. ... мал ... ... ... ... ... айналысқан қазақ қауымының күнделiктi
тұрмысына қажеттi ағаштан жасалатын бұйымдардың түрi сан ... қол ... ... пен ... ... iсi өз алдына жеке кәсiп
ретiнде бөлiнбеген. Ертеректе сүйектен кейбiр еңбек құралдары мен ... ... ... ... ... үй ... мен ... үшiн мал сүйегiн кеңiнен пайдаланған.
Үй бұйымдарын әсемдеуге жылқы мен түйе сүйектерi ғана жараған. Оның
өзiнде, ең ... ... ... ... мен ... ... ... үшiн жiлiктiң қақ сүйегi iске асқан. Әдетте, ... ... iрi ... мен түйе ... ... ... ... Шеберлердiң айтуынша, шикi сүйектерден гөрi ... ... ... ... ... Семiз соғымның сүйектерi тым майлы болған
жағдайда, оларды артық майдан ... ... ... алдындағы тағы да
бiрнеше сағат суға қайнатып алады. Сүйектi iске қосу ... ... тағы бiр ... кеуiп тұрған сүйектен гөрi қайнатылған сүйектi
өңдеу оңайға ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеудiң ғылыми-тәжiрибелiк мәнi өте зор.
Мұндай зерттеулер қазақ халқының этникалық тарихын ... ... ... және ... ... жете ... ... даусыз.
Әрине, бұл кiтапта қазақ қол өнерiнiң ер адамдар айналысқан түрлерiнiң
өзiн ... ... ... жан-жақты терең талдап, жазып шықтық
деуден мүлдем аулақпыз. Өйткенi Қазақстан жерi өте кең ғой. Онда ... ... ... басында өмiр сүрiп, қолөнердiң ... ... ... өнер иелерi-шеберлер де, олар жасаған ғажайып өнер
туындылары да мол. Сондықтан сол мол ... ... ... ... ... ... қаншама? Олай болса, қазақтың ұлттық
қолөнер салалары бойынша, бұл жұмыста ескерiлмеген мәселелердiң ... ... Оның бiрi жүре ... ... толыға түсер деген үмiтiмiз деп
жазады Х.Арғынбаев. Демек, келешек үмiтiн, кейiнгi iзбасарларға ... ... ... ... ғылыми шығармашылығының ерекшелiгi
монографиялық зерттеулер мен ... ... ... ... жалпы саны 6
монография жазды. Сонымен қатар ұжымдық ... ... ... ... ... рецензиялар жазды. Ғалымның жарық
көрген еңбектерiнiң жалпы саны 25-ге ... ... ... ... ... күтiп жатыр. Соның iшiнде көптен күткен ұжымдық жұмыс
“Қазахи”. Бұл еңбектiң шығуына Халел Арғынбаевтың қосқан үлесi мол.
Х.Арғынбаевтың және одан ... ... ... ... ... ... және этнография ғылымы үшiн, аянбай еңбек ... ... ... ... тек жартылай бөлiмi ғана кiрген үлкен ... ... Оның ...... бұл тамаша еңбектiң жинасуы
мен формальды түрде жүйелендiрiлуi, этнографиялық ... ... ... ... ... үлкен әсер етедi.
II.ТАРАУ. ҚАЗIРГI КЕЗЕҢДЕ МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ ТҰРМЫС
ЕСКЕРКIШТЕРIН САҚТАУ ЖӘНЕ НАСИХАТТАУДАҒЫ МҰРАЖАЙЛАРДЫҢ РОЛI
II.I. ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... материалдық мәдениетiн зерттеу тарихы ұзақ
кезеңдi қамтиды. Революциядан ... ... олар ... ... бас штаб ... ... әкiмшiлiгi
қызметкерiнiң қол жазба, мәлiмдемелерiнде, мерзiмдiк басылымдар т.б. ғана
белгiлi болып тұрды.
Алғашқы өз ... жеке ... ... ... М.С.Мұханов, И.В.Захаров, Д.Ходжаевтың ғылыми еңбектерi
Кеңес ... ... ... ... уақыттар бойы материалдық мәдениет, рухани мәдениетпен бөлек
қаралды. Соңғысына ауыз әдебиетi, халық ауыз ... дiн және ... ... соңғы жылдардың зерттеулерi көрсеткендей iс жүзiнде, әр
құбылыс, әр түрлi зат ... ... ... ... ... таза ... ... ғұрыптық, белгiлi функцияларын атқарды.
Қазақтардың материалдық ... және ... ... ... әр ... ... жинаған, мол тәжiрибесiн, жастардың тарихи
сезiмiн қалыптастыруға маңызды орын алатын ... ... ... ... ... орыс ... тарихнамалық шолулар берiлмедi. Олардың ... ... қате ... дұрыс бағалауламалары сынға ұшырамады.
Тек жекелеген авторлар ғана, алдынғылардың ... ... мен ... ... ... ... ... В.Г.Белинский, А.И. Герцев, ... ... орыс ... ... мен ... ... ... ықпал еттi. Демократтардың қазақ халқының этнографиялық
саласын зерттеуi ең алдымен көрнектi ... ... ... ... ... ... берiп ықпал еттi. Ш.Уалиханов ХIХ-
ғасырдың ... ... ... ... орыс ... сынға алды.
Ол бұл әдебиеттердiң жақсы және жағымсыз жақтарын әдiл бағалады.
ХIХ-ғасырдың екiншi жартысында, орыс ... ... ... реакционерлермен тартысының күшеюiне орай, ғылыми сынның
күшейiп, өрлеуi басталды. Қазақтарды он ... ... мен ... сынның
дамуына елеулi түрде Г.Н.Потанин, А.Е.Алекторов және басқа да ... жер ... ... ... ... маңызды ықпал еттi.
Өзiнiң шағын ... ... ... ... рет ... бай ... ... орыс тiлiнде көрсетiп, оның негiзгi
кемшiлiктерiн түсiндiруге әрекет жасады.
Қазақтар туралы әдебиеттерге тарихнамалық талдау жасау әрекетi, ... ... ... ... ... халқын тарихи ... ... ... Орта ... ... мен ... даласының Ресейге
қосылуымен бөлмей қарады. Оның үстiне мәселенiң екiншi жағы ... ... өзi де ... ... орыс ғылымының
жетiстiктерiн толық көрсетуге тырысса да ол ... аса ... жылы ... ... ... және ... ... зерттеу
тарихы” лекциясында, қазақтар ... ... ... ... ... ... ... қазақ даласына әскери тарих,
патшалықтың, саяси экономикалық енуiне көп көңiл ... ... ... ... ... ... революциядан
бұрынғы қазақтар туралы әдебиеттердi орынды бағалауға тырысты. ... ... 1920 ... ... ... ... “Басқа түрiк
халықтарымен тағдыры жалпы тарихи байланысты қазақ ... ... ... ... жылы Ш.Әлжанов: Революциядан бұрынғы Қазақстанға көп ғалымдар
қызығып, бұл бай ... ... ... зерттеу дәлiрек айтсақ белгiлi
ғалымдардан бастап, бұрынғы зерттеушiлер, ... ... өз ... ... ... ... бұл ... қол астына қаратудың жолы
мен тәсiлдерiн ... ... ... ... ... ... Олар өз ... өткенi мен қазiргi ... ... ... қатарлы орыс мәдениетiмен ғылымына сүйендi.
Ш.Уалиханов археология және архитектуралық ескерткiштердi қазақ
халқының көне ... ... ең ... ... деп есептедi.
Оның ойынша қираған қалалар мен елдi мекендер орнында көшпен дiлер айтулы
материалды мәдениет, iздерiн ... жоқ. ... ... ... дедi ол
жерлеу орындары, қорғандар, мовзелейлер, жекелеген молалар, мәдени
ескерткiштер мен ... ... ... ... ... оларды
қазған кезде табылған заттар бұрынғы халықтың әдетi, ... ... ... ... ... көрсетедi.
Тарихшылар алдында тұрған, күрделi мәселелердiң бiрi ғылым тарихы мен
ғылыми зерттеулерi дұрыс кезендеу, Масанов Е.А. 1959 жылы ... ... ... ... үш кезенге бөлдi: бiрiншi, Ресейдегi
феодализм дәуiрiнде сәйкес келiп, орыс ... ... ... ... пайда болғаннан бастап, ХIХ-ғасырдың ортасына ... жүз ... ... екiншi, Ресейдегi капитализм мен
империализмге доп келiп ХIХ-ғасырдың ... ... ... ... ... үшiншi кезең 1917 жылғы революциядан кейiнгi қазiргi күнiне
дейiн.
Алғашқы екi кезеңiнен өздерi ... ... ... кезеңiнен
бөлiктерiнiң аралығы 1730-шы жылдар. Бiрiншi бөлiкке 1730 жылдардағы қазақ
халқы туралы қысқаша мәлiметтер мен кездейсоқ этнографиялық материалдар ... ал ... ... ... үш ... ... ... қосылған
тұсы тап келедi.
Отырықшылық пен егiн салу, шөп шабу, және ... ... ... құл ... түрлерiн пайдалану, рулық тайпа құрылымы, туыстық
орналасу, қазақтардың ... ... ... мәлiметтерi, ХҮIII-
ғасырда қазақ ... ... ... ... архив құжаттарында
жазылған. Әрi жиi кездесетiн қазақтардың материалды мәдениетiнiң жекелеген
элементтерi ... киiм, ... ... ... ... жорығы кезiндегi
қазақтардың жарақтары жиi жазылады.
Орыс географиялық қоғамы Орынбор бөлiмiнiң алғашқы ... ... ... ... кейiн екiншi болып бөлiмге өзiнiң “Торғай
өзенi аңғарында ... ... ... алып, өркендету” атты жоғары дәрежелi
қызықты этнографиялық ... ... ... бұрынғы әдебиеттерде,
қазақ егiн шаруашылығының пайда болуы, жердi өңдеу тәсiлi, ... мен ... ... ... ... ... егiндi жинау, ұн тарту,
бидайдан ас әзiрлеу туралы ешқандай мәлiметтер ... ... бұл ... ... көзге түстi. А.Е.Алекторов ол туралы
“тиянақты жазылған, көңiл ... ... ... деп жазады.
Түркiстан ғалымдары 1870-1880 жылдары қазақ халқының мәдениетi мен
тұрмысын ... ... ... атқарды. Олар көкейкестi этнографиялық
зерттеуде қажеттi әрi қызғылықты материалдарды жинады. Түркiстан ... ... ... ... ... үлес қосқан
ондаған жеке монографиялар, газет, журналдарға еңбек жариялады.
Осы еңбектердiң арқасында орыс және әлем ... ... рет ... ... Сырдария қазақтары туралы мағлұмат алды.
Түркiстан авторларының жұмыстары ... ... ... ... сипаты ғылымға бағалы үлес қосты.
Көптеген орыс авторлары қазақ ауылдарына барып, онда ... ... мен ... ... оның нәтижесiн бүкпей, асырмай дәл ... ... ... пиғылдағы зиялылары орта Азияның орыс емес
басқа халықтарына оң көзбен қарап исламның реакциялық ықпалына қарсы тұрып,
орыс ... ... ... ... егiн ... ... нығайтуға қазақтар мен басқа да жергiлiктi халықтардың хал-
ахуалын жақсартуға талап қоя ... Бұл ... ... оның
тұрғындарының ұлттық құрамын зерттеп, мәдениетi мен тұрмыс ерекшелiктерiн,
этнографиялық құбылыстарды бағалауға он көзбен қарап, ... ... ... ... ... ... қызметкерi, қазақ халқының
мәдениетiмен тұрмысының бiлгiрi, 1867 жылы Ыстық көл, кейiн тқмақ уезiнде,
ал 1870 жылы ... ... ... ... ... болды. Ол орта
Азия ... ... ... ... ... атропология,
этнография әуесқойлар қоғамы Түркiстан бөлiмiнiң мүшесi болды. Ол ... ... ... этнографиясы жайлы бiрнеше маңызды еңбектер жазды.
Бұл жұмыстардың ... ... ... онша ... ... ... мәселелердi терең ашуы болды.
“Перовск уезiнiң очерктерi” атты ... ... ... ... ... ... бiлетiнiн, егiн салуға
оның ағыстарын ұтымды пайдаланатының жазған. Оның келесi “Шу және Сырдария
саласын көшпендi тұрғындары” мақаласының ... ... ... ... ... ... техникасын, әрi материалды мәдениет пен салт-
ғұрыптарын мұқият ... ... 1867 ... ... ... ... ... бастық болған Г.А.Арандаренконың қызықты материалдары жарияланып
тұрды. Тәжiк, өзбек, қазақтардың салттары мен ... ... ... ол бұл халықтардың мәдениетi мен тұрмысын салыстырып, олардың өзара
байланысын анықтауға тырысты.
“Түркестан ... ... ... ... ... ... ... жер жағдайын сипаттайды.
Этнография үшiн қызығушылық тудыратын суретшiлердiң этнографиялық
тақырыпқа арналған картиналары. Қазақтардың тұрмысын ... ... ... әуесқой археологтар үйiрмесiнiң мүшесi Н.Г.Холодов
(1850-1935) салды. 1877ж. Верныйға келген соң, сол ... ... ... ... ... ... ... басқармасының жер бөлiмiнiң,
өлшеушiсi болып өмiр бойы тұрып қалды. Ол қазақтар ауылына жиi ... ... ... Оның этнографиялық бағалы картиналарында әсiресе қазақтар
тiршiлiгi жақсы ... ... ... қазақ әйелi”, “Көктемдегi жер
жырту”, “Отын теру”, “Бидай талқанын ... ... ... ... сауу”,
“Қой сауу” т.б. қызғылықты жекелеген картиналары ... ... ... - ... ... қазақ музыкант”, “Қаралы көш”,
“Тоғыз құмалақ - ұлттық ойын”, “Таудағы ... олар ... ... Бұлар А.Қастеев атындағы Мемлекеттiк өнер мұражайында сақтаулы.
Холодовтың барлық картиналары реалистiк тұрғыдан ... ... ... ... мәдениетi және рухани өмiрiнен сан қырлары,
соғыс алдында тiптi ... жоқ. ... ... ... аз тобы, бұл мәселенi талқылауға дайын ... ... ... ... қатысы мен қазақтардың рухани
мәдениетi туралы арнайы ... ... ... қазiргi мәдениетi мен тұрмысын зерттеу тек 1949
жылы СССР ғылым академиясының этнография институтының ... ССР ... ... ... ҚР. ... ... ... облысының Кеген
ауданында, Жамбыл облысының Шу ауданында С.А.Корбе басқарған бiрiккен
экпедиция құрылды. ... ... ... және ... қазақ
аудандарының қазiргi әсемдiк өнерiне ерекше назар аударды. Экспедиция
қазақтар шаруашылығы, ... ... және ... кезгi рухани
мәдениетiтуралы қызықты мәлiметтер жинады. Экспедиция жетекшiсi С.А.Корбе
“Қазақ ауылдарының ... ... ... ... ... ... ... МӘДЕНИЕТ КОЛЛЕКЦИЯЛАРЫН
ЖАБДЫҚТАУ
Қазақстан тарихына қатысы бар, материалды ... ... ... жабдықтау күрделi мәселелердiң бiрiне жатады. ... ... ... және ... ... әлi ... дейiн
этнографиялық зат әлi толық анықталмаған.
Материалды мәдениет заттарын жинау мұражайлардың қор және экспозиция
жұмыстарында, жетекшi орын ... ... ... ... ... анық айқындау, мұражай қызметкерлерiне бұл материалды тек
жабдықтап қана ... оның ... ... ... отырып, оларды тиiмдi
экспонаттауға да мүмкiндiк бередi. Бұл ... шешу ... ... елеулi ықпал етiп, мұражай практиктерiне ... ... ... ... кең ... ... ... мұражайларында этнографиялық материалдарды жабдықтау мен
көрсетуде бiраз ойландырар мәселе байқатады.
Бұрынғы этнографиялар көбiнесе көне ... ... ... кез ... зерттеуге аз көңiл бөлдi.1
Қазiргi заман этнографиялық материалдарымен мұражайларды жеткiлiксiз
жабдықтаудың себептерiнiң бiрi, ... ... ... ... ... мол зат материалдарынан ғылыми негiз деп таңдап ... Егер ... заты ... ... ... ал этнографиялық зат” сол
халыққа лайық келкiде болып келедi.
Соңғы жылдары мұражайлардың экспозициялық материалдарды жинауы мен оны
экспозицияға қолдануға көп ... боле ... ... О.В. ... ... в ... отделов истории
советского общества краеведческих музеев //сов. Этнография. – 1963. с.30
Этнографиялық заттарды ... ... ... мен дұрыс
қолдау, экспозицияның заттық негiзiн кең ашып, ... ... ... ... ... мұражайларының этногрфиялық материалдарды ... ... ... ... ... ... мәселеге арналған, алғашқы жұмыстардың бiрi белгiлi этнограф
М.Г.Левиннiң мақаласы.
60-жылдары осы ... ... ... ... жазылды.
Өлкетану мұражайларының өтпелi жұмыстары айта отырып В.К.Гарданов мұражай
практиктерiн “Өз өлке ... ... ... ... мен ғылыми архивтердi материалды заттар және рухани мәдениетпен,
жазбалармен, безендiрулермен, ... ... ... ... нақтылау.”
Дәстүрлi ғылымда, басты этнография объектiсi этнос-халықтар болатынын
ескертемiз.
Этнографиялық қоғам және ... ... ... түрлерi
этнографияның көз алдында.
Этнографиялық ойдың қазiргi өркендеген ... ... ... ... ... бiркелкi түрлерiн зерттемейдi,
себебi, олардың этникалық ерекшелiгi жоқ. ... ... ... ... ... шығады.
Материалды мәдениеттiң дәстүрлi түрлерiн ... ... ... ... ... тарих техника, архитектура
тарихы т.б. түйiседi.
Бұл пәндердiң көпшiлiгiне материалды мәдениет ауылы алыстау ... үшiн ... ... маңызды зерттеу объектiсi болып
саналады. Этнография мен ... ... ... ... ... жазбаша және заттай ескерткiштер қызмет етедi.
Бiрақ археологтар арнайы қазба ... ... ... ... ... ал этнографтар “бұрынғының көзi
ретiнде мұражайда немесе басқа жинақтарда сақтаулы немесе ... ... ... жүрген материалды мәдениет заттарын ... ... ... көп ... ... бұл ... ... бар. Этнограф мәдениет тарихшысы ... ... ... ... ... ... ... жалпы беталысын
ашады.
Бұл жағдай этнографтар ғана емес, мұражай қызметкерлерiнiң ... ... ... мәдениет туралы мәселе қозғалғанда, онымен тек
этнографтар айналысатынына ешкiм күмән туғызбайды. Бұл өз кезегiнде бiздiң
ойымызша қате ... ... ... ... ... киiм, ... ... бiрдей этнографиялық материалдар емес.
Қазақстан Президентiнiң “Қазақстан 2030” стратегиясында ... ... ... ... ... ... қатысы барлары
аз емес. Оған бiрiншi кезекте жататын Қазақстан тарихын терең ... ... Сол ... оған ... ... әр түрлi заттай,
бейнелеу, жазбаша түрде кiрiстiрiледi.
Киiм туралы айтар болсақ, мұқият зерттеп ... ... ... үлгiлерiн этнографиялық заттарға жатқызуға болады.
Кәсiби және әуесқой көркем коллективтердi ұлттық киiмдермен ... ... ... ... тыс ... ... ... мен фестиваль лауриаттарының ... де ... ... ... ... ... ... бұндай экспонаттар әсiресе қазақтар мәдениетiне
арналған киiмдер көрермендер ... ... ... қызметкерлерi
үшiн қиыншылық тудыратын елдi тұрақтар сипаты мен ... ... ... ... ... ... iшiнде этнографияға қойған
мiндетiнiң мұражай қызметкерлерiне де тiкелей қатысы бар.
Қазiргi кезде Қазақстан тарихына оның ... ... ... ... ... ... экономикалық өзгерiстердi ... мен ... ... ... өте ... бұл комплекстердiң экспозициялық шешiмi мұражайға келушiлердi әр
уақытта қанағаттандыра бермейдi. Бiр ... бұл ... әр қилы ... жоқтығы, заттай материалдар аздығы экспозицияны жұтандатып
тұрады.
Этнографиялық материалдар әр қилы ... бар. Бұл ... ... ... ... көркемдiк қолдан жасаған
шаруашылықтары. Сонымен ... ... ... ауыз ... ... ақпараттар бар. Мұражай қорларында ... ... ... ... ... бар. Өзiндiк этнографиялық
белгiлерi бар, бейнелеу картиналар, ... ... ... да ... бiлiм ... болып саналады.
Мұражай қызметкерлерi баспана ... ... ... архитекторлармен, суретшiлермен тығыз жұмыс жасауы қажет.
Бұл ... ... ... ... ... пен интерьерлердiң
бiрiңғай үлгiдегiсiн алу қажет.
Этнографтардың ертеден ... ... ... ... бiрi ... творчествосы, ол өзiнiң бүкiл тарихы бойында этникалық ерекшелiктi
сақтап келедi.
Этнографтардың зерттеу назарында тағы да бiр бар ... ... ... ... емес ... өзiндiгi бар. Ондай ... ағаш ... ... жону, ұсталық өнер: зергерлiк өнер, терi илеу,
тас қашау, тоқыма, киiз басу, кiлем, кесте тоқу ж.т.б
Бұл кәсiп өнiмдерiнiң ... ... ... ... ... ... ... берiлдi. Халық көркем кәсiптерiнiң өнiмдерiнiң
этникалық ақпараты мол, оларда ерекшелiгi ... ... сол ... көркем мәдениетiнiң даму белгiлерi бар.
Этнографтар көңiлiн аударатын тағы бiр ... ... ... “затсыз” түрi: музыка, театр, халық ауыз әдебиетi. Сәйкес
материалдарды жабдықтау үшiн қазiргi техника құралдарын қолданады.
Дыбыс жазу ... ... ... да күннен күнге кеңеюде.
Магнитафонға жазылған халық әндерi және слайдтар.
Бiразырақ қорытынды жасар ... әлi ... ... ... заты
түсiнiгiн анықтаған жоқ, соның салдарынан мұражай ... ... оның ролi мен орны анық ... ... ... ... ... заттар болып
табылатынына заттар болып табалатыны материалды және ... ... олар ... ... ... ... этникалық құралдары
бар.
Этнографиялық зат өзiндегi ерекшелiгi арқылы тарих куәсi ретiнде,
нақты фактiнi құжаттайды. Бiр ... ... даму ... ... ... қалыптасқан өз тұрмысын этнографиялық ақпарат ретiнде бередi.
II.III. ОҢТҮСТIК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСТЫҚ ТАРИХИ-ӨЛКЕТАНУ ... ... ЖӘНЕ ... ... ЕСКЕРТКIШТЕРIН НАСИХАТТАУ
Материалды мәдениет және халық тұрмысы ескерткiштерiн ... ... ... тарихи өлкетану мұражайының барлық ғылыми ... ... ... ... ... экскурсиялық бөлiмдерi үлкен
роль атқарады.
Мұражай қор сақтау ... ... ... ... ... ... ... жай бар. Әр блокта белгiлi температуралық, жарық, ылғалдық тәртiп
сақталады.
Экспонаттар төмендегiдей ... ... ... ... өнерi, өнiм үлгiлерi, фото-құжаттар, қару, ағаш, археология,
қазiргi этнография ... ... ... ... ... сақталуда:
полеолит дәуiрiнiң ескерткiштерi, ХIII-ғасыр ... ... ... ... ... ... сән-салтанатты “Қазақстан”
альбомына ендiрiледi. Бiзде бүкiл әлемге ұялмай көрсететiн ... ... ... ... ... жұмыстары
төмендегiдей.
“Кiлем-киiз бұйымдары”, ... салу ... ... орыс ... (ХIХ ғас. Соңы – ХХ ғас. ... ... ... ... ... ғылыми
зерттеу жұмыстары жүргiзiледi.
Қазақ, орыс этнографиялық тұрмыс заттары жиналды. ... ... ... ер ... күбi, тымақ, сүлгi және қол сүлгiлер, “Зингер
тiгiн машинасы, Копаков және Кузнецов заводының ... ... ... ... ... бұйымдар мен тұрмыс заттары анықталды, олар
салпыншақ сырға, ай ... ... ... үкi аяқ, ... ... ... сатып алды.
Облыстық мұражайдың археология секторы үлкен жұмыстар атқаруда, ол ҚР
ғылым академиясының аймақтық бөлiмiнен ... ... ... iске асыруға қатысты. Оның бiр блогына аймақ территориясына
жататын археология ескерткiштерiн зерттеу кiргiзiлген.
1998 жылғы ... ... ... ... ... тас-топырақ қорғандарды археологиялық
зерттеу.
б) Ордабасы территориясындағы ертедегi елдi мекен шұқырбұлақ ... ... ... ... мола ... қазу (бiздiң дәуiрiмiзге
дейiнгi III-ҮI ғасырлар).
г) Алтын-төбе елдi мекенiн қазу (бiздiң дәуiрiмiздегi I-ҮI ... ... ... ... ... бiздiң дәуiрiмiзге
дейiнгi ҮII-ҮIII ғасырларға ... ... ... ... ... ... жоғарғы көлденең бөлiк құрылысы мен көптеген
археологиялық ... ... ... ... ... ... ... еңбек құралдары, сүйектен жасалған бұйымдар. Бұндағы ең
маңыздысы саз-балшықтан жасалған комплекс. Онда ... ... ... су ... ыдыстар, тас диiрмен, үккiштер.
Алтын-төбе елдi мекенiн қазу барысында бай археологиялық ... онда ... ... ... ... ... ... жасалған қарулар.
Тұтастай алғанда Алтын-төбе елдi мекен қорғаны бiздiң дәуiрiмiздегi
Оңтүстiк Қазақстан мен Орта ... ... ... ... сипатына өте жасқын.
Шымкент қаласының Оңтүстiк батысында I км. жерде орналасқан Алтын-төбе
қорғанның қазу жұмыстары жүргiзiлуде. Онда жерлеу ... ... ... ... ... ... тұтқа, отызға жуық әр түрлi көлемдi моншақтар,
сынған құмыра, тастан жасалған бiрнеше еңбек ... жыл ... ... ... ҚР ғылым
академиясының археология институтымен бiрлесiп археология экспедициясына
қатысты. ... ... ... ... ... селосында, Жуан-төбе
қалашығында, Бөржар қорғанында жүргiзiлдi.
Экспедицияның жалпы мақсаты мұражай экспонаттарын толтырып, ХҮIII-ХIХ
ғасырлар және қазiргi дәуiрдегi қазақтардың мәдениетi және ... ... ... ... ... жұмысындағы ең бастысы, тарихи
дамудағы қазақ ... ... ... ... ... үшiн облыс
территориясын экспедициялық зерттеудi толық ұйымдастыру жолы арқылы, бүкiл
жинақталған ... ... ... ... ... ... ата-бабаларының материалды мәдениетiн, олардың тарихын, отырықшы
халықтармен өзара байланысы, олардың қазақ халқымен байланысын ... үшiн ... кең ... археологиялық зерттеулер қанат жайды.
1993 жылы маусымда облыстық мұражайда қазiргi өнер галереясы (“фонкор”
көркем агенттiгi) салтанатты ашылуы болды.
“Думай, дерзай, ... ... ... ... ... ... обл. ... бiрге).
Төменгi сынып және мектеп жасына дейiнгi балалар үшiн үйiрмелер мен
лекториналар жалғасуда, этнография және ... ... ... 2 цикл ... ... ... ... бойынша:
1. Қазақ киiз үйi, киiз үй құрылысы.
2. Өрнектерi (оның мазмұны)
3. Киiз үйдiң iшкi мүлiктерi.
4. Қазақ ұлттық киiмдерi.
5. ... ... ... құрастырмалы - өнер.
7. Аппиликация
Мұражайдың жалпы экспозициялар бойынша тақырыптары.
1. “Армысың мұражай”
2. Бiздiң өлкенiң табиғаты
3. Өткенге саяхат.
4. “Ақсу-Жабағлы” қорығы
5. Қазақтардың ... мен ... ... ... ... сазды аспаптары.
Қазақ құрастырмалы өнерi бұйымдарының көрмесi өткiзiлдi. Онда Төле би,
Келес, Түлкiбас, Мақтарал, Ордабасы, Отырар, Алғабас аудандарының шеберлерi
өз жұмыстарын ... ... ... ... ... нөмiр 3 “Родничок” балалар
бақшасымен “Армысын, ... ... ... ... ... ... халқының этнографиясы мен, өсiмдiктер ... ... ... ... ... ... ... слайдтар,
экспонаттар, мультфильмдер көрсетiлдi.
Халық аралық мұражай күнiне арналған мәдени-көңiл көтеру бағдарламасы
үлкен қызығушылық ... Онда ... ... дейiнгi балалар шақырылды.
Мереке бағдарламасында викториналар, көңiл көтеру ойындары өткiзiлдi.
Оңтүстiк Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану ... жас ... ... ... ... жұмыстардың оқу-тәрбие ұйымдастыру
орталығы болып табылады.
Ғылыми-зерттеу жұмысы және ғылыми-жинау ... ... ... ... ... ... ... қазiргi ғылыми және қоғамдық ойды ескере отырып жаңарту ... ... ... ... ... ... ... жекелеген
тақырыптық экспозициялық комплекстер жаңалануда, экспозицияға киiз үй қайта
жабдықталуда, қазақ ұлттық қарулары сөресi де жаңарды.
76 көрме өткiзiлдi, ... ... ... - 39, ... ... ... ... iшiндегi қызықтары “Алыс және жақын шет
елдерден келген қазақтардың дәстүрлi қолөнерi”, Санк-Петербургтың жылжымалы
балауыз – ... ... ... арасында үлкен қызығушылық тудырды.
Қазақ халқының этнография бойынша экспозициясында жаңа материалдардың
түсiне ... ... ... ... ... ... өзгеруiне
байланысты келесi өзгертулер мен қосымшалар ендiрiлдi. “ХIХ-ғасырдағы
қазақтардың ... ... ... және жебе” макеттерi қойылды.
1724-1728 жылғы жоңғар шапқыншылығы тақырыбы кең ашылды. Бөлiмде ... ... ... саз ... ... сөресi жаңадан
алынған саз аспаптарымен толықтырылды. ... ... ... ... ... ... ... қуыршағы орналастырылды.
Археология бөлiмiнде Бөген су қоймасы маңынан ... екi ... ... Ертедегi темiр дәуiрi бөлiмiнде экспозицияға сақтар
дәуiрiнiң қазан және бiлезiгi орналастырылды.
Қола дәуiрi бөлiмi Бөген су ... ... ... ... ... ... байланысты түркi ... ... ... ... ... ... елдi мекенi. Бөржар
қорғандарына археологиялық қазба жұмыстары нәтижесiнде экспозицияның ғылыми
тұжырымдамасы дайындалуда.
Облыс ... ... ... К. ... өтуде.
Әуесқой суретшiлер Смайл Азимов және Уколовтың экспозициялары дайындалды.
1994 жылы облыстық мұражайда “Оңтүстiк Қазақстанның ... ... ... ... ... сәулет өнерi”.
Осы жылдар материалдар жинау үшiн Төле би, ... ... ... ... ұйымдастырылды. Крестпен тоқылған сүлгi, жүн
түтетiн ағаш тарақ (ХIХғғ. ХХғ. басы) табалар, қыс-қыш, патефон әкелiндi.
Облыстық мұражай ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының бiлезiктерiнiң ... ... ... ... облысы мекендейтiн халықтардың дәстүрлерiн салтын,
ұлттық тарихын зерттеу мақсатында мәдени орталықтармен бiрлесiп, құжатты
материалдарын, ... ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде ұлттық мәдени орталықтар берген тарих,
мәдениет ... мен ... ... ... жазылды.
Биеналле, шет тiлдер сөздiгiнiң түсiнiктемесi бойынша, ұдайы екi жылда бiр
рет өткiзiлетiн ... Дәл ... ... осы ... 15 ... күндерi
мұражайда болып өттi.
Биенналла тақырыбы ретiнде тарих, дәстүрлер және ... ... ... мұражайлары экспонаттар әкелiп және шағын ... ... ... асыл ... ... ... ... заттары. Ескi Икан ауылынан өзбек ақыны Мiртемiрдiң ... ... бұл ... ... ... ... да қатысты.
Нәтижесiнде жеңiмпаздар номинациясы бойынша бiрiншi орынды қор бөлiмi
алды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тарих бiр ... ... оның даму ... жаңа және одан да ... ... ... ... Әр ұрпақ өз үлесiн қосады. Қазақ халқын
материалдық мәдениет және рухани байытатын өздерiнiң көрнектi ... Осы ... ... шыға ... ... тұжырымдар мен
ұсыныстар жасауға болады.
Х.Арғынбаев және аға буын этнографтар тобының Қазақстандағы тарих-
мұражайтану ... ... ... ... ... кету ... ... мәлiметтер базасын тәртiпке келтiру Қазақстандағы этнология
ғылымын дамытудың тiкелей алғы ... ... ... ... зерттеу
орталығын құру мәселесiнiң ғылыми және әлеуметтiк қажеттiлiгi ... ... ... ... ... кеңiнен танымал және
тiкелей тәжiрибелiк қолдану табуда. ... және оның ... мен ... ... ел ... көптеген жартылай ұмытылған
элементтерi өмiр айналымына қайта кiрдi, шопан еңбегiнiң, ... өмiр ... ... ... ... ... ... ж.т.б.
Тағы бiр айта кететiн нәрсе, ғылымның қазiргi кезде үлкен қызығушылық
тудыратын көптеген ... ... ... ... ... ... байланысты Х.Арғынбаевтың “Таңдамалы еңбектерiн” қазақ және
орыс тiлдерiнде толық басып шығарудың өте қажеттiлiгi туындап тұр.
Шымкент қаласындағы сиректеу ... ... ... ... ... тұрмыс және мәдениет заттарын жинау тарихы
баяндалған.
Бұл аймақтағы ... ... ... ... ... талдау революциядан бұрынғы кезеңдi бастапқы деп ... ... Олар өз ... ... бөлiнедi. Бастапқыда коллекциялар
мұражайға жүйелi түсiп тұрған жоқ. Бұл кезеңнiң коллекциялар жинағы белгiлi
саяхаташылар мен зерттеушiлерден түстi.
Қарапайым әуесқой ... да ... сый ... тұр. Көптеген
жағдайда олар кездейсоқ жолмен алынып, аннотация заттар баршылық болды.
Кейiнiрек, ХIХ-ғасырдың соңы мен ... ... ... ... ... ... ... экспонаттарды жинау ролi В.В.Радловқа оның ... ... ... ... кезеңiнде Қазақстан қорларының ... ... ... беру ... ... жеке көздер мен сирек ... ... күнi ... ... ... ... ... туралы
материалдар мәлiметтерi өте аз. Бұл мәселе бiздiң ойымызша өз ... ... ... ... ... ... ... мұражайлар көпшiлiк
бiле бермейтiн дұнған, үйғыр халықтарының экспонаттарымен байытылды.
Бiздiң ... ... ... ... ... ... ... жағдай. Жергiлiктi халықтың тiлiн бiлу, бұл ... ... ... ... ... ... ... жеткiзетiн,
тiлмаштарсыз жұмыс iстеуге мүмкiндiк бердi.
Олар тек материалдар ... қана ... ... жерлерiнде методикалық
және ұйымдастыру көмектерiн көрсеттi. ... ... ... ... ... мұражай жұмысшылары кадрларын оқытып,
дайындады. ... ... ... ... және ... ... көптеген жылдар бойында мұражайда жиналған материалдар
қазақ тарихы беттерi ақтандақтарын жоюдың керемет базасы болып ... ... ... ... ... ... дәстүрлердiң жоғалытқан
элементтерi бар.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Тарихи-мәдени ... ... және ... ... ... ... 2 шiлде 1992ж.
2. Қазақстан республикасындағы этникалық-мәдени бiлiм тұжырымдамасы.
/ Егемен Қазақстан – 1996 –7тамыз. ... ... о ... музейном фонде Республики Казахстан от
10матра 1995г.
4. Актуальные проблемы фондовой работы музеев.
5. Арғынбаев Х. Еске ... ... ғ ... ... Х. ... ер-тұман жабдықтары / Казахстан в ХҮ-ХҮIII
веках: Вопросы социально-политической истории. Алма-Ата. 1969-С.
171-202.
7. Арғынбаев Х. ... ... ... ... 1987-126 ... ... Х.А. Қазақ халқындағы семья және неке: Тарихқа
географиялық шолу. Алматы, 1979ж.
9. ... Х. ... ... ... ... 1996-288 ... Арғынбаев Х. Құрсақ тойы ... жарыс қазан. Алматы, 1986ж.
231-237 ... ... Х.А. ... ... по ... ... ... Қазақстан: Ұлттық энциклопедия. Алматы, 1998ж I том. 429-430 б.
13. Қазақтар: Тарихи-этнографиялық ... ... 1995ж. 285 ... ... Л. ... и ... ... 16мая.
15. Разгон А.М. К вопросу об изучении музейных ... ... ... описание памятников материальной культуры. М., 1972г.
16. Пiрманов Э. Этнографиялық мұраның қайнар көзi: ... ... 2000ж. 17 ... ... ... ... областного историко-
краеведческого музея. Шымкент, 1999г. 12 с.
18. Оңтүстiк Қазақстан ... ... ... ... 1995ж. 3-6 бет.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдениет пен өркениет жайлы7 бет
Қазақстан коммерциялық банктері арасында бәсекелестіктің пайда болуы4 бет
«1С Кәсіпорын» жүйесінде материалдық емес активтер есебін жүргізу32 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Ақау, ысырап және тауарлы-материалдық қор қалдықтарының есептері4 бет
Ақуыз - органикалық дүниенің материалдық негізі15 бет
Біз тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы не білеміз?5 бет
Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік- саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы28 бет
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь