Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны

КІРІСПЕ
1. Қазіргі лингвистикадағы «концепт» мәселесі.
1.1 Тіл білімінде концептінің зерттелуі.
1.2 Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны.
2. «Аңшылыққа» қатысты атаулардың семантикалық топтары.
2.1 Аңшылыққа қатысты тұрақты тіркестер.
2.2 Аңшылыққа байланысты наным.сенімдер.
2.3 Аңшылыққа қатысты мақал . мәтелдер.
2.4 Аңшылықта қолданылатын құрал.жабдық атаулары.
2.5 Аңшылық кәсібіндегі эвфемистік қолданыстар.
2.6 Аңшылыққа қатысты сөздердің этнолингвистикалық сипаты.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Адамзат қоғамы дамып, өндіріс, мәдениет, ғылым өрбіген сайын, адамның танымдық, ұғымдық ой-өрісі арта түсетіні заңды құбылыс. Санада қалыптасқан ұғымды танытудағы шеңбері де кеңейе түсетіні де белгілі. Сондықтан қазіргі тіл біліміндегі когнитивтік бағыттың басты мәселесі санада тілге дейінгі бейнеленген дүниелердің ішкі мәнін түсіндірудің әдіс-тәсілдерін табу. Бұл процесс жан –жақты зерттеуді қажет етеді. Бұл қызметті жүзеге асыратын когнитивтік бірлік- концепт.
Концепт бір сөздің беретін ұғымы, түсінігі емес, күрделі семантикалық бірлік. Ол тілдік бірліктердің қандайын болса да (сөз, сөз тіркесі, сөйлем, дискурс) белгілей алатын, семантикалық өріс ретінде де көрініс беретін мағына. Онсыз ол концепт деңгейіне көтеріле алмайды. Концептінің құрылымын жалпылама түрде қарастырғанда бірқатар зерттеушілер оны шеңбер тәрізді елестетуге болатындығын, оның ортасында концептінің ядросы - негізгі ұғым орналасса, перифериясында мәдениет, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлер мен халықтық және жеке тәжірибе әсерінен қалыптасқан дүниеліктердің барлығы орналасатындығын айтады. Адамзат алғаш әлемде пайда болған кезде-ақ өзін қоршаған ортаға үйлесе өмір сүруге талпынған. Күн көріс қарекетімен әуелден әртүрлі табиғаттағы жабайы жеміс-жидекті теріп жей келе, аң-құс аулауға машықтана бастады. Мұны дала мәдениетіндегі сақталып қалған көне жәдігерлер дәлелдеуде. Әсіресе, тасқа «қашалған» аң-құс аулаудағы бейнелер соның айғағы іспетті.
Аңшылық- адамзаттың ең көне және ең алғашқы күнкөріс қарекетінің бірі болғанымен, уақыт өте келе кәсіпке ұласып, орта ғасырдың соңына дейін шаруашылықтың бір түріне айналды. Тарихи даму барысында табиғат ананың қорының, дәлірек айтсақ, аң-құс фаунасының қатарының сиреуі, адамзат баласының санының күрт өсіп, экологиялық апаттың қылаң беруі мен технократтың өркениеттің кең қанат жаюы аңшылықты тежеуге мәжбүрледі. Әрі діни фактордың күшеюі, адамдардың ақыл-парасатының арта түсуі, өркениетті қоғам элеметтірінің дамуы табиғатқа деген қамқорлықты аттырды. Сондықтан аң-құстарды жөн-жосықсыз, шектен тыс аулауға, құртуға шек қойыла басталды. Әсіресе, адамдардың санасындағы мифтік түсініктері мен байырғы дүниетанымындағы табиғат ананы қастерлеу оның аң-құсын, әсіресе қазақтар «Құдайдың малы», «қоңыр аң» деп қастерлеген бұғы, қарақұйрық, тауешкі, құлжа қатарлы аңдарды және киелі құстарды шектен тыс аулауға, жөн-жозықсыз қыруға жол берілмеді.
1 Маслова В.А. Введение в когнитивную лингвистику. – М.: Наука, 2006.
2 Абдрахманова М.Б. «Көз» концептісі: лингвомәдени және танымдық парадигмасы: Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2008.
3 Аскольдов – Алексеев С.А. Концепт и слово // Русская речь. Новая серия /под ред. И.Р. Гальперина – 1986.
4 Концептосфера – ғаламның ұлттық тілдік бейнесінің негізі.- Алматы, 2010.
5 Кубрякова Е.С. Человеческий фактор в языке. Язык и порождение речи. М., 1991.
6 Нұргелді У. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері. Филол. ғыл. докт. дисс. 2007.
7 Смайлов А. «Әйел» концептісін қалыптастыратын тұрақты тіркестердің лингвомәдени сипаты: Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2008.
8 Маслова Л.А. Когнитивная лингвистика. – М.: Академия, 2003.
9 Асколдов-Алексеев С.А. Концепт и слово // Русская речь. Новая серия.
Вып. ІІ. Л., 1928.
10 Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка их личностная и национальная специфика. Дисс...док.филол. наук.
Воронеж, 1998.
11 Краткий словарь когнитивных терминов. Москва., 1997.
12 Асылова. Р.О. Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны: Филол. Ғыл. канд. дис. – Алматы, 2009.
13 Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. Бас ред. Б.Аяған. Т.VІ. (Қ-Н). – Алматы: Қазақ энциклопедиясының бас редакциясы.
14 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы: Ана тілі. 1998.-150б.
15 Хинаят Б., Исабеков К.М. Саятшылық – қазақтың дәстүрлі аңшылығы. – Алматы, Алматыкітап, 2007.
16 Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. – Т.І. – Алматы: Жазушы, 1986.
17 Смағұлова Г.Н. Фразеологизмдердің вариантылығы. – Алматы: Ана тілі, 1998.- 123б.
18 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: Санат. 1993. -496б.
19 Хазимова Ә. Қазақ фразеологизмдердің ұлттық-мәдени деректері. Ф.ғ.к.диссер. – Алматы. 2002. – 120б.
20 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы:Ғылым, 1977.-712б.
21 А. Кайдар. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алматы: Арыс, 2005. – 304с.
22 Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы: Ана тілі, 1998.-196б.
23 Қалшабаева Б.К. Қазақтағы аңшылыққа байланысты наным-сенімдер. // Рухани-ғылыми мұра: Республикалық ғыл. теориялық конференция материалдары. –Алматы, 2008.- 413б.
24 Особенности охоты у туземцев Туркестанского края //Простор и охота. 1981.-с. 68.
25 Қыдырбаев Х., Бекенов А. Қазақстанның аң байлығы.- Алматы: Қайнар, 1973. -16б.
26 Егизбаева М. Тарбағатай өңірі қазақтарындағы аңшылық.// Қаза тарихы. 2007. №1. 43-51бб.
27 Тоқтабай. А. Аңшылыққа байланысты жора-жосындар // Қазақ халқының әдет-ғұрыптары.-Алматы, 2003. 123-124бб.
28 Ата салтың халықтық қалпың. – Алматы, 1995. 157бб.
29 «Қазақтың мақал-мәтелдері»: « Өлке» баспасы.- Алматы. 2000.
30 Кейкін Ж.Қазақтың 7777 мақалы мен мәтелі: Өлке. – Алматы. 2002. -412б.
31 Қазақтың мақал –мәтелдері: құрастырған Ө. Тұрманжанов. – Алматы: Ана тілі. 1993. 160-166бб.
32 Шаңырақ. Үй-тұрмыс энциклопедиясы. – Алматы: Өнер, 1989.- 568б.
33 Нұрмағамбетов Ә. Бес жүз бес сөз. – Алматы: Рауан, 1994.-304б.
34 Күркебаев. К. Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық сипаты. Ф.ғ.к.д. алу үшін жазылған диссертация.-Алматы.2006.-126б.
35 Жаубасова Т. Қазақ ұлттық музыкалық атаулардың этнолингвистикалық сипаты. Ф.ғ.к.д. алу үшін жазылған диссертация.-2006.-132б.
36 Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық сөздік. – Алматы: Сөздік – Словарь, 1998. – 304б.
37 Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер (салыстырмалы этнолингвистикалық зерделеу). –Алматы: Ғылым. 1995.-176б.
38 Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика.- Алматы: Қазақ университеті, 2002. -151б.
39 Ғибатханұлы Қ. Қазақ мифологиясының тілдегі көрінісі. – Алматы: Арыс, 2006.- 203б.
40 Севоротян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков (ЭСТЯ) – М., 1974. – 556с.
41 Нұрмағамбетов Ә. Сөз сырына саяхат. – Алматы: Жалын, 1991.-126б.
42 М.Қашқари. Түрік сөздігі. 1-3 том, -Алматы, «Хант», 1998.
43 С.Бектемірова. Қазақ тіліндегі киноморфизмдер. Филол.ғ.к. авторефераты. Алматы, 2005.
44 Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі. -Алматы, «Сөздік-Словарь», 2002.
        
        КІРІСПЕ
Адамзат қоғамы дамып, өндіріс, мәдениет, ғылым өрбіген сайын,
адамның танымдық, ... ... арта ... ... ... Санада
қалыптасқан ұғымды танытудағы шеңбері де кеңейе түсетіні де ... ... тіл ... ... ... ... ... тілге дейінгі бейнеленген дүниелердің ішкі мәнін түсіндірудің әдіс-
тәсілдерін табу. Бұл процесс жан –жақты зерттеуді қажет етеді. Бұл ... ... ... ... ... бір сөздің беретін ... ... ... ... ... Ол ... ... қандайын болса да (сөз, сөз
тіркесі, сөйлем, дискурс) белгілей алатын, ... өріс ... ... ... ... ... ол концепт деңгейіне көтеріле алмайды.
Концептінің құрылымын жалпылама түрде қарастырғанда бірқатар зерттеушілер
оны шеңбер ... ... ... оның ... ... - ... ұғым орналасса, перифериясында мәдениет, әдет-ғұрып, салт-
дәстүрлер мен халықтық және жеке ... ... ... ... орналасатындығын айтады. Адамзат алғаш әлемде пайда
болған кезде-ақ өзін қоршаған ортаға үйлесе өмір ... ... ... ... әуелден әртүрлі табиғаттағы жабайы жеміс-жидекті теріп
жей келе, ... ... ... ... Мұны дала мәдениетіндегі
сақталып қалған көне жәдігерлер дәлелдеуде. Әсіресе, тасқа «қашалған» ... ... ... ... ... ... ... ең көне және ең алғашқы күнкөріс қарекетінің
бірі ... ... өте келе ... ... орта ғасырдың соңына дейін
шаруашылықтың бір түріне айналды. Тарихи даму барысында ... ... ... ... ... ... қатарының сиреуі, адамзат
баласының ... күрт ... ... ... ... ... ... өркениеттің кең қанат жаюы аңшылықты тежеуге мәжбүрледі. Әрі
діни фактордың күшеюі, адамдардың ақыл-парасатының арта түсуі, ... ... ... ... ... қамқорлықты аттырды. Сондықтан аң-
құстарды жөн-жосықсыз, шектен тыс аулауға, құртуға шек қойыла басталды.
Әсіресе, ... ... ... ... мен байырғы
дүниетанымындағы табиғат ананы қастерлеу оның ... ... ... малы», «қоңыр аң» деп қастерлеген бұғы, қарақұйрық, тауешкі,
құлжа ... ... және ... ... ... тыс аулауға, жөн-жозықсыз
қыруға жол берілмеді.
Осы кезден аң аулаудың көптеген тәсілдерінің бірі алға шықты, ... ... ... ... ... тәсілдерінің аңды қыран құспен
алу, құмай тазымен аулау, ату қаруларымен (садақ, мылтықпен), түрлі жабдық-
саймандармен (тұзақ, абақ, шаншу, ... ... әр ... ... (құм
қақпан, орға жығу, қысаңға қамап, сойылмен үру) аулау деген негізгі түрлері
бар.
Аңшылық ... ... ... ... үлесі орасан зор және
ұлттық өнер ретінде қазақ этносының мәдениетіне алып келген мұрасы да ... ... ... ... ... атап айтатын болсақ, еліміздің ұлан
байтақ жеріндегі тау-тастарға қашалып салынған аңшылық дәстүрін бейнелейтін
суреттер, қазақтың тұрмысындағы аңшылықтың сан ... ... ... ... және ... ... аузына тараған мынадай мақал-мәтелдер бар: аң таппаған –
атынан көреді, ата алмаса – ... ... ... ...... жүрекпен сезген, аң мен малдың қоңданатын кезі «қоңыр күз» ... не ... ... не ... атады; шын аңшының алдына – аңның
өзі келеді; ажалды киік ... ... ... құсын жатқан байланар,
тарсонардан кең шиыр, алпыс құлан ат болмады, атасына нағлет аңшылық және
т.б.
1. ... ... ... ... Тіл білімінде концептінің зерттелуі.
Ғылыми зерттеу қажеттіліктен басталады. ... тіл ... ... ... тіл ... обьективті себептер,
когнитивтік ізденістердің ықпалымен қатар, Қазақстан өміріндегі өзгерістер
де себепкер болды. Ең алдымен қазақ тіл ... осы ... ... туындады. Бүгінгі таңдағы Қазақстанның ұлтаралық, халықаралық,
мәдениетаралық қарым-қатынастарының ... ... ... ... ... ... ... міндеттер жүктелуінің нәтижесінде
ұлтаралық ... ... ... орны ... ... мамандары
үшін де, Қазақстанмен жұмыс істейтін шет ел мамандары үшін де ... ... ... ... сәйкесінше әрбір концепт халықаралық
қарым-қатынастың категориясы болғандықтан тілдік концептерді зерттеу үлкен
маңызға ие ... ... ... ... әр ... ұлттың
маңызды концептілерін тану қажеттілігін туғызады. Екінші ... ... ... ... ... ... мен ұстанымдарының
өзгеруі.
Концептілік зерттеулер, таным мәселесін тіл тұрғысынан қарастыру
жалпы тіл біліміне бүкіл әлемнің ... ... 50-60 ... ... ... ... ... келді.
Когнитивті ғылымдарды когнитивизм деп те ... ... ... ... ... бар: 1) ... психология аясында
қарастырылған таным, танымдық ... ... ... ... 2) ... ғылымдарға синоним ретінде қолданылады; 3) когнитивті
ғылымдардың дамуының ... ... даму ... лингвистиканы В.А. Маслова жеке ғылым деп қарастырады.
Когнитивті лингвистика ... ... ... белсенді дамығанымен Еуропада
зерттеудің өз бағыты қалыптасты. Когнитивті лингвистиканың басты ... ... ... ... ішкі ... құрылым ретінде білу,
сөйлеушіні-тыңдаушыны ақпаратты өңдейтін өз алдына жеке ... жүйе ... ... түсіндіру. [1.17.].
Концептердің зерттелуінде «Тілдің логикалық анализі» тобының ролі
зор. Олар концептік ... ... ... ... жол сала ... ... логикалық анализі» тобының еңбектерінде ... ... ... ... «парыз», «тағдыр», «ақиқат», ... ... ... және т.б. ... Бұл ... ... білімінде арнайы концептік зерттеулердің нысаны болғанымен, қазақ
мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... концептісін алатын болсақ, бұл ұғым атауы қазақ халқы
үшін ертеден-ақ антропоним болып қалыптасқан.
Дерексіз лексиканың кез-келген сөзі ... да бір ... ... ... бір ... ... ... оның
ажырамас бөлігіне айналса, концепт ... сөз) ... ... ... ... логикалық анализі» тобының басым ... тек ... ... ұғымдарды белгілейтін сөздер ғана
емес, әдет-ғұрып, салт-дәстүрді білдіретін сөздер де ... ... ... ... ... ... ... халықтары үшін жылдың
үшінші айы болса, түркі халықтары үшін наурыз – жыл басы, ... той, ... ... ... ... Халықтың өмір сүру
дағдысын (көшпенділік, күзеу, қыстау, жайлау), ... ... ... би, ... ... ... ... жеке қасиеттерін (адалдық, нәзіктік,
батылдық, ерлік), тіпті нақты процестердің атын білдіретін (жүн түту, ... ... ... ... де ... мәнге» ие бола алады.
Мәдени концептілердің аясы нақты, жинақтаушы және заттық ... ... ... ... ... халқы үшін «шаңырақ», «ертоқым»,
«жер», «жусан» «селеу», «қамшы», ... ... ... сөз ... өзге халықтар үшін «саре», «қар», «тайга», «самаурын», ... ... ... ... ие болуы мүмкін. Өсімдік, жан-жануар, ... ... да бір ... ... ... түрлері, белгілі бір
мәдениеттің ажырамас бөлігі болғандықтан, өзге тілдердегі баламаларынан
мәдени компонентімен ажыратылады. Сөздердің ... ... ... ... ... ... болған прагматикалық және семантикалық жағына қайта
ұғынылуымен ... бұл сөз ... да бір ... тән ... ... ... қатар, сөз материалдық мәдениет затын
немесе құбылысын атаса, ол зат немесе құбылыс енді рухани ... ... ... ... сөз – концептерді мысалға ала отырып бір
мәдениеттің екі жағы – материалдық және рухани ... ... ... ... ... Ресей лингвистикалық әдебиеттерінде ең алғаш
қоршаған орта құбылыстарының тілдік-мәдени игерілу ... ... ... 20-30 жылдарда пайда болды. Бұл зерттеулер өз
бастауын орыс ... С.А. ... 1928 жылы ... ... жарық көрген «Концепт және сөз» мақаласынан бастау ... ... ... – сөз бен оның мәні ... арасындағы
байланыстырушы. Аяқ астынан сөйлегенде біздің санамыз сөз ... ... ... жаңа ... ... ... ұғымдар емес,
алғаш қалыптасқан ой-ментальді сигналдар іске қосылады. Осылардың ... Егер ... ... жүгінсек, тұжырылған ұғым емес, ұғымның
«ұрығы», өйткені, ол оған ұғымнан бұрын ... және ... ... ... ... оның бойында о бастан болады. ... ... пен ... тыс ... ... ... пен ... ұғымдық-
тектік байланысын табуға көмектеседі. [3.28.].
Концептті зерттеуге когнитивтік лингвистикада басты ... ... ... ... ... кез ... ұмтылыс онымен
сабақтасып, астарласып жататын ұғымдардың, терминдердің бар ... Олар ең ... ... ұғым, мағына.
Ұғым және концепт
«Ұғым» және «концепт» терминдері бір жағынан сөздің мазмұндық ... ... ... ... ... ... ... қызметін көрсетеді.
Ұғымнан концепт ұлттық менталитетті көрсете алатын алғашқы түсінік ретінде
де, әмбебап мәдени ... ... де ... анықтама бойынша, «концепт»-жалпы ұғым, мағына. Ал
"ұғым, мағына"- ойлау категориялары ретінде логикалық термин. Сондықтан да
"концепт", ... ... ... ... тұтас, бірде бөлек
қарастырылады. ... ... ... ... шығармайды. Дүниені,
шындықты адам санасының қабылдауы тек ұғымның айналасында қалып қоймайды.
Концептінің жасалуына ұғым емес, заттық ... ... ... ... Мысалы, ана сөзі ұғым бойынша-шеше(Ананын ақ ... ... ... бәрі ... ең ... ... ... Бірақ бұл ұғыммен
қатар ана туралы басқа да ... ... ... ... ... коннотативтік бірліктер, мақал-мәтелдер, ... ... ... мен афоризмдер қалыптасқан. Демек, ана ... ... ... жан-жақты сипаттайтын басқа қосымша мәнді,
қажетті мәдени мағлұматтар арқылы менталдық деректер ... ... ... ... саты толыға береді де, концепт ... кез ... ... сөз концепт бола бермейді. Концепт ... ... бір ... ... ... мәдени көрсеткіші болатын тілдік
дерек-лексика-семантикалық тақырыптық топ, сондай-ақ ... ... ... және ... ... ... ... бар ұжымдық
білім көрсеткішіне негізделген күрделі құрылымды бірлік болу керек. [4.
147.]
Концепт ... бір ұлт ... тән ... сол ұлт
бейнесін көрсететін салт-дәстүрлер көрінісі, ұлтқа тән ... мен ... ... ... ... ... ... айтылған ой-пікірлерді сараптап, тұжырымдай келе,
концептінің ең басты ... айта кету ... ... бейнелілігі-бұл заттар мен құбылыстар, оқиға сипаттарын
көру, ... ... иіс, дәм ... ... біліміміздің дара
қасиеттерімен біздің ... ... ... ... ... сипаты, құрылымдық
белгілері, дефинициялары, ... ... өмір ... ... ... ... және ең басты ... ... ... ... ... ... ... жағы-концепт ретінде тануға, қарастыруға,
талдауға ... әрі ... әрі ... ... ... ... тіл – ... сөз астарын және сөз байлығын мейлінше жан-
жақты талдауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... концептілер.[5, 36.].
Концепт-адамдардың білімі мен тәжірибесін ... ... ... ... ... ... бірліктерін білдіретін термин.
"Концепт" термині ғылымдар тоғысында жиі талдауға ... ... әр ... ... әртүрлі толықтырулармен жан-жақты
анықтай түскен. Сонымен концепт:
- тілден тыс ойлау арқылы ... ... ... ... ... (Е. С. ... тіл мен ... аралығындағы "түсініктер бірліктері"(Ю.Н.Караулов);
- ұжымдық және жеке таным бірліктері (А. А. Залевская)
- тұрақты тілдік құрылымдармен ... және ... ... көпқабатылығы;
-идиалды дүние нысанының субъектідегі түсінігі (А. Вежбицсая);
-таңба арқылы танылған ұғым (М. В. Никитин);
-қабылдау, ұғым, білім, ассоциация, әсерлердің ... (Ю. ... ... ... дәм, ... және басқа сипаттарын біріктерін"
категория (В. А. Пищальникова);
-адам танымындағы мәдениет бірлігі, мәдени ... ... пен ... ... В. В. ... ... ... мынадай тұжырымдар жасайды:
1) концептіге-тілдік білімдер де ... ... ... ал ... ... ... түрі;
2) концепт арқылы- абсрактылы деңгейдегі архетиптерді анықтауға болады,
стеоретип- оған қарағанда анық, нақты;
3) ... - ... ... ... орайлас келетін
парадигматиалық құбылыстар тән ... ... ... да ... ... ... ... пен проппозиция түрінде сақталса, стеоретип-
санада құрымдық фрейм күйінде сақталады. ... ... ...... дүниенің санада жан-
жақты жинақталып, ... ... мен ... ... бейнесі. Әрбір концепт – тіл ... ... ... концептіні
танытуда тілдік семалар қызмет атқарады. Дүниені ... ... ... ... сценарий, ойсурет, схема секілді фонға салынған ситуациялар
мен бейнелер болып табылады.
Концептілік жүйе ...... ... ... ... ... теориялық негіздері Н.Д. Арутюнова, Е.С.
Кубрякова, Ю.С. ... Д. ... Р.М. ... Е.В. Рахилина, А.
Вежбицкая, А.П. Бабушкина, В. Маслова т.б. көптеген ... ... ... ... тіл ... ... таңбалардың семантикалық құрылымы,
концептілік өріс, концептінің құрылымдық түрлері М.Күштаева, С. Жапақовтың,
К.Күркебаевтың, Г.Зайсанбаеваның, ... т.б. ... ... Осы зерттеушілер еңбектерінде концептінің
түрлі анықтамалары, оның маңызы көрсетілген.
Тәжірибе ... ... ... бейнеленген «ғалам бейнесі» өзара
логикалық концептуалды жүйе құрайды, нақты бір концептілерге ... Ол ... ... ... ... толығады және адам оны үнемі
нақтылап отырады. Өйткені концептілер ... ене ... оның ... ... өзге де ... ... ... және өзгеріске
ұшырап отырады. [7.24]..
Концепт сөзі мағына мен ... ... ... сипаттайтын
терминдердің орнына да қолданыла бастады. Бірақ олардың бір-бірінен ара
жігін ажыратып алған дұрыс. Сол ... ... ... ... ... сөздерінің ара жігін ажырату жөнінде орынды пікір білдіреді.
Мәселен, Ю. Степанов: мағына тек тіл ... ... тіл ... ал ұғым тіл білімі мен логика саласындағы ... ... ... деп ... С. Аскольдов-Алексеев концеп лексикалық
мағынаға қарағанда ауқымы кең дүние, - деп ... ... пен ... ішкі ... қарай ұқсас. Себебі латынның conceptus – ұғым
деген сөзінің тікелей калькаланған ... ... ... екі ... ... ... бар екендігі байқалады. Ұғым танылатын обьектінің
мәнді, мазмұнды қасиеттерінің жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... деп түсіну қажет. Концептіні
таныту үшін кез келген тілдік бірлік, лексика-фразеологиялық мағынасы ... ... ... ... ретінде барлық ұғым алынбайды, тек
белгілі бір мәдениетті тануда қолданылатын ... ... ... ... ... ... ғана ... пен ұғымның басқа да өзгешеліктері бар: ұғым өз бойына
мәнді, маңызды ... ... ал ...... ... мәнді емес
қасиеттерін де қамтиды.
Сонымен, концепт пен ұғым – ғылымда екі түрлі ... Ұғым – ... ... термині, ал концепт – математикалық ... ... тіл ... ... ... пен ... біржақты ұғымдар емес.
Концепт дүние туралы тұрақты мәліметтер жинайды, ал сөз өз ... бір ... ғана ... ... ... ... сөз
мағынасының қалыптасуына үңілуден туындайды. [7.26.].
Ұғым өз бойына дүние ... ... ең ... ... маңызды
белгілерін жинақтайды, ал концепт бұлардың барлығын ... ... ... ... бір ... ... емес ... қасиеттерін де
қамтып отырады. Ұғым құрылымының мүмкіндігіне қарағанда концепт ... ... кең. ... пен ... оның құрылымдары арқылы ажыратуға
болады. В.А. ... өз ... ... ... тек ... ... оған концептілік құрылымдағы барлық компонент ене
бермейді. Концептінің ... ... ... бағалауыш
сәулелері көрінеді», - дей отырып, концепт пен мағына ... ... ... ... ... туралы тұрақты мәліметтер жинаса, сөз өз
мағынасымен концептінің бір элементін танытатынын, концептіні анықтауда оны
танытып ... ... мен ... ... ... керектігін
айтады. [8.76.].
Когнитивтік ғылым базасында, терең ... ... ... ... ... арқылы қалыптасып, психикалық ментальді
қабілеттер негізінде танылатыны айқындалды. Кең ұғымда концепт – ... ... мен ... ... ... ... ... мен білімін танытатын ақпараттық құрылым. [9.90.]. Концепт
ұғымына ... ... мен ... ... нәтижесі оның
қалыптасуы мен танылуының мынадай басты қағидаларын анықтауға негіз болды.
Концепт- санада ... ... ... (С.А. ... ... Е.С. ... ... бұл сөзбен оның ұғымы
арасындағы делдал. Ішкі сөйлеу барысында санада қалыптасқан ұғым ... ... ... Сондықтан оның орнына мағына элементі ретінде
ойдағы алғашқы түсінік – ментальді сигналдар көмекке ... Бұл ... ... [3.28.]. «Концепт – зат не құбылыстардың өзара қарым-
қатынасы қалай, олар қалай ... ... ... ... ... ментальді репрезентация». « Концепт- бұл ... ... ... ие, әрі ұсақ ... ... ойлау бірлігі, яғни
ішкі қабаттың үстірт ... ... Е.С. ... ... ... және ... аспектілері ретінде сипатталады», -деп танылады.
Концепт- адамның өмірлік ... мен ... ... (таңбалар) жиынтығы. (Чубарян, Р.И. ... А.П. ... ... ... мен ... ұқсастық дәрежесі, олардың
бойындағы белгілері мен қасиеттеріне байланысты екі объектінің де ... ... ... ... болды». «Концепт -белгілеуге болатын
таңбасы бар ... ... ... ... ... ... ... бір сөзді айқындайтын түсінік, білім, ассоциация шоғыры».
Концепт – ақиқат дүниенің ... ... ... ... бір ... ... ... танымы сол дәуірдің мәдениетін айқындайды. А.Н.
Арутюнова, М.М. Копыленко, А.Н. ... ... ... ... бір ... ... білдіре алса, әрбір тірек сөз ... ... ... ... ... тіл ... концепт терминін
анықтайтын үш бағыт қалыптасты:
Бірінші бағыт. (Ю.С. Степанов, Н.Телия) Концептіні ... ... ... ... ... ... ... деп таниды. «Концептіні танытуда тіл басты қызмет атқармайды, ол тек
мәдени концептілердің ең құнды бөлігін таңбалау үшін ... деп ... ... (Н.Д. ... Т. Булыгина, Н.Д. Шмелев) Концептіні
тану үшін оның мазмұнын ашатын негізгі құрал- тіл ... ... ... ... бұл бағыт когнитивтік семантикаға сүйенеді.
Үшінші бағыт. (Д. Лихачев, Е. Кубрякова) Концепт тек ... ... қана ... сөз ... ... адамзаттық,
халықтық, тұлғалық тәжірибелер мен ... ... ... ... ... ... арқылы қалыптасады. Яғни концепт- ақиқат
дүние мен сол ... ... сөз ... ... ... ... зерттеулер шығатын нақты тұжырым: концепт – бұл санадағы білім.
Ол ғылыми, мәдени, рухани, көркемдік танымда берілуі ... ... ... ... түрінде көрінуі мүмкін.
1.2 Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны.
Евразияның кең сахарында мекендеген ... ... ... ... ... ... мен ... деген талғам-
түсініктері ерекше сипатқа ие болып, тарих тағылымында мәдени мұра ... ... ... негізделген дәйектер қазақтың арғы тегі – көшпелі
халықтың адамзат тарихында ақиқат дүниені ... мен сол ... ... ... ... рөл ... ... мәдениет саласына да үлкен
үлес қосқанын дәлелдеп келеді.
Қазақ халқының этнос ... ... ... ерекшелігімен
басқа жұртқа танылуына негіз болған ең басты бұлақтардың бірі – ... ... ... бірге жасап, уақыт өте келе өзгеріп, ... ... ... ... ...... көне ... қауымдастық дәуірден
басталып, ру, тайпа, ұлыс, халық болған кезеңдерінен өтіп, ... ... ... толығып, өзгеріп ... ... ... ... ... біте ... ... қалыптасқан оның рухани
ұйытқысы, заттық көрсеткіші.[12.45.].
Мәдениет ...... бір ... ... ... ... отырып, олардың ғасырлар бойы жинақтаған шығармашылық
мұрасы, қоғам мен жеке ... ... ... ... ... ... нышандарынан қалыптасқан көрсеткіші. Осындай ұғымды білдіретін
тіліміздегі «мәдениет» сөзі араб тіліндегі «қала, қалалық» деген мағынаны
білдіретін ... ... ... ... ... мәдениет ұғымы ежелгі
заманда жер жырту, баубақша өсіру ісімен және де өсімдіктер мен жануарлар
дүниесімен тығыз байланыста ... Ал ... ... мәдениет
ұғымы төрт түрлі қырынан ашылған. Олар:
1) ... бір ... қол ... ... мен ... адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі мен өзіндік
ерекшеліктері (палеолит мәдениеті, кри-микен мәдениеті, т.б.;
3) ... ... ... бір ... жетілу деңгейі (сөйлеу
мәдениеті, еңбек мәдениеті, құқық мәдениеті, т.б.;
4) агромәдениет (дәнді ... ... ... ... ... ... Ә. Қайдар мәдениеттің ұлттарға тән құбылыс деп атай
келе: «Мәдениет» жеке адамның ... тән ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық ... ... ... ... байлықты түгел қамтитын өте күрделі ұғым», - деп
баға береді.[14.13.].
Қазіргі уақытта мәдениет ұғымы белгілі бір тарихи дәуірдің, ... ... мен ... ... және ... даму деңгейін
сипаттау үшін қолданылады. Сондай-ақ мәдениет жеке ... өмір ... мен ... ... ... өмір ... ортамен қарым-қатынасы
болып табылады. Ол әртүрлі әлеуметтік құрылымдардың, топтардың, ұлттардың,
жеке адамдардың өмір сүру жағдайына, талабына ... ... ... ... бола ... адаммен тікелей қатынаста өмір сүреді, себебі
адам бұрыннан жасалып ... ... ... ... ... ... қызметінің алғышартына айналдырады. Сөйтіп, өзінің білімін, адамдық
мәнін қалыптастырады. Мәдениеттану тұрғысынан ... ... ... ... жандануы мен жаңаруының белгілі бір баспалдақтары
ретінде көрінеді. Бұл ... ... ... ...... ... мен өзгеріске түсуінің немесе ... ... рухы мен ... оның ерік ... мен ... философиялық жүйелері мен рәміз-таңбалық өсиеттері, өмірлік
сабақтары, діні мен тілі, ділі мен ...... ... ... ... ішкі мәні қоғамда өмір сүріп жатқан адамдардың
ізденістерінде айқындалады. Мәдениет өзінің кең ... бір ... ... ... өмір сүру ... болғандықтан, осы жалғастық
мұрагерлікті жүзеге асыратын салт-дәстүрлер жүйесі мәдениет өзегін құрайды.
Жазу-сызу болмаған ерте ... ... ... мен сәуегейлікке, сенім-
нанымдарға, дәстүрлі түсініктерге иек артқан. Ескі ... мен ... ... мен ... ... ... ұлттық мәдениеттердің
архетипін аңғарған жөн. Мәдениетті тек материалдық және ... ... ... ... ішкі мағынасында менталды екендігін аңғартады.
Өйткені адамды қоршаған заттар, дүние – бұл ... ... ... оның мәні адам әрекетінің нәтижесінде руханилықты заттандыруда жатыр
[13.416.].
Сонымен белгілі бір ұлтты ... ... ... топ ... ... бірі және ...... болып табылады. Қазақ
мәдениетінің пайда болу, жетілу, даму үдерістері ежелгі дәуірден ... ... ... ... ... тауып, жан-жақты дамып келеді.
Жалпы мәдениет адамзаттың үнемі рухани жетілуі мен жан-жақты
қалыптасуы негізінде ... ... оның ... орта мен ішкі жан
дүниесінен дамытып жетілдірген өнер арқылы ... Өнер – ... ... ... ... бейнелейтін қоғамдық сана мен адамзат
танымының ... ... ... ... ... ... тән
ерекшеліктерімен дараланатын форма және ерекше сипатта қалыптасатын туынды.
Өнердің сан ... ... бар ... сөз ... ... ... ... ән-күй өнері және өткен ғасырларда өмірге келген театр мен
балет, кино мен цирк және эстрада өнері ... т. б. ... ... ... ... әрқайсысы өз деңгейінде ... ары ... ...... қазақ өнері. Аңшылық – адамзаттың ең көне және
алғашқы күркөріс қарекетінің бірі ... ... өте келе ... ... ... дейін шаруашылықтың негізгі бір түріне айналды.
Көшпелі өмір кезеңінде аң аулап, саят құру дәстүрін ұстанған ... ... ... өте келе ... ... ... бар ... өнерге ұласқаны
тарихи шындық.
Адамзат алғаш әлемде пайда болған кезде-ақ өзін ... ... өмір ... талпынған. Күн көріс қарекетімен әуелден әртүрлі
табиғаттағы жабайы жеміс-жидекті теріп жей келе, ... ... ... Мұны дала ... сақталып қалған көне жәдігерлер
дәлелдеуде. ... ... ... аң-құс аулаудағы бейнелер соның
айғағы іспетті.
Аңшылық- адамзаттың ең көне және ең алғашқы ... ... ... ... өте келе ... ... орта ... соңына дейін
шаруашылықтың бір түріне ... ... даму ... табиғат ананың
қорының, дәлірек айтсақ, аң-құс ... ... ... ... ... күрт ... экологиялық апаттың қылаң беруі ... ... кең ... жаюы ... ... мәжбүрледі. Әрі
діни фактордың күшеюі, адамдардың ақыл-парасатының арта түсуі, өркениетті
қоғам элеметтірінің дамуы табиғатқа деген қамқорлықты ... ... ... ... ... тыс ... ... шек қойыла басталды.
Әсіресе, адамдардың санасындағы мифтік түсініктері мен ... ... ... ... оның ... ... ... малы», «қоңыр аң» деп қастерлеген бұғы, қарақұйрық, тауешкі,
құлжа қатарлы аңдарды және киелі құстарды ... тыс ... ... жол ... ... аң ... ... тәсілдерінің бірі алға шықты, ал
қайсыбірі екінші ... ... ... ... аңды ... ... ... тазымен аулау, ату қаруларымен (садақ, мылтықпен), түрлі жабдық-
саймандармен (тұзақ, абақ, шаншу, қақпан, атқы), әр алуан ... ... орға ... ... ... сойылмен үру) аулау деген негізгі түрлері
бар.
Осылайша табиғи тәсілдермен аң ... ... ... оның ... айталық құсбегілік пен тазы баптау кәсіптен гөрі, өнер сипатына ие
болды. Ұлы Мұхтар Әуезов ... ... ... ... көп. ... ... ... көп, мағыналы өмір. Аңшылықта кісіні ақын ... ... күйі көп. Бұл - ... кеткен кәрі ақылдың өмірі емес,
сүйген ғашығыңды сағынып келіп, күліп-ойнап өткізген күндіз-түніндей ыстық
сезім ... ... бір ... ... ... да, ... де сәттерді
басынан кешіреді. Соның бәрін айтып жүргендіктен ... тілі ... ... ... ... түлкінің құтылмақ болған айласына, құсшының
ебіне арналған талай ... ... бар. ... ... ілгері-соңғыдан
қалған талай қызықты, жанды, сұлу әңгімелер ... ... ... ... ... ... ... өнеріне қатысты
мәдени мұраларға кеңінен тоқталсақ. Ерте ... аңшы ... ... көне ... ... ... ... екі мың төрт жүз жыл бұрын
Монғолиядағы Ноин-улин тауынан табылған ... ғұн ... ... ... ... ... жатқан жыртқыш аңның айқасы, Есіктегі
сақ обасынан табылған «Алтын адам» қазынасының жәдігерлерінде дәл ... ... ... тоға – Орта Азиялықтарда аушы құс культінің ... келе ... ... ... қазақтар тұлпарды ғана ... ... ... да кие ... ... жерлейтін болған. [15. 13-18.].
Аңшылық өнері туралы қазақтың барлығы дерлік ақын-жазушылары
көркем сөзбен бейнелеп, ... ... ... де ... халқының аңшылық
өнерін өлең жолдарына салып шебер ... ұлы ... ... ... жоқ. Ақын аңшылық туралы:
Қансонарда бүркітші шығады аңға
Тастан түлкі табылар аңдығанға,
Жақсы атпен тату дос – бір ғанибет,
Ыңғайлы ықшам киім аңшы ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер бар: аң
таппаған – атынан көреді, ата алмаса – мылтығынан ... ... ... ... көріп, жүрекпен сезген, аң мен малдың қоңданатын кезі «қоңыр күз»
деген; аңды не ... ... не ... ... шын ... алдына –
аңның өзі келеді; ... киік ... ... ... ... жатқан
байланар, тарсонардан кең шиыр, алпыс ... ат ... ... нағлет
аңшылық және т.б.
Сонымен қатар ХVІІІ-ХІХ ғ.ғ. ... ... ... ... зор көңілмен бейнелеген орыс суретшісі В.В. Верещагиннің
«Киіз үйдегі дәулетті қазақ», ұзақ уақыт қазақ ... ... ... Г. ... ... ... ... арналған фотоларынан байқауға
болады.
Сонымен аңшылық өнерінің қазақ мәдениетіне қосқан үлесі орасан зор
және ұлттық өнер ретінде қазақ ... ... алып ... ... ... ... табылады. Ондай мәдени мұраларды атап айтатын болсақ, еліміздің
ұлан байтақ жеріндегі тау-тастарға қашалып салынған ... ... ... ... ... ... сан түрлі көрінісін
бейнелейтін суреттер, өлең-жырлар және мақал-мәтелдер т.б.[12.51.].
2. ... ... ... ... ... .
2.1 Аңшылыққа қатысты тұрақты тіркестер.
Халқымызды рухани-мәдени өміріндегі ең көне, ... ... ... ... ... біте қайнасқан бұл өнер қазақ халқының бүкіл болмыс-
бітімін, даму деңгейін, наным-түсінігін көрсетеді. Осы ... ... ... күні ... бар ... ... мүлдем шыққан, қолдану аясы
тар атаулар мен тұрақты тіркестер тілімізде мол кездеседі. Академик Ә. ... ... пен ... бір ... құбылыс деп қарасақ, тіл-халық өмірінің
материалдық және рухани байлықтарын бойына ... оның ... ... ... ұрпаққа беріп отыратын баға жетпес байлық»,-
деп айтады.[14.304.]. Аңшылық өнер көне ... ... ... ... тілінің ауызекі, жазба әдебиетінде кездесетін жүздеген
тұрақты тіркестер мен атаулары қазақ тілінің ... ... ең ... ... ... болып табылады. Профессор Г. Н. Смағұлованың сөзімен айтсақ,
«Тіл өзінің даму сатысында белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... түрлі жағдайлардан оқшау өмір
сүрмейді»[17.34.].
Ұлттық сөздік ... кең ... ... ... тіркестер
құсбегілік, аңшылық кәсіпке байланысты тілімізде ... ... ... тіркестедің мол ұшырасуы халықтың тіл ... ... ... ... ... «Әр халықтың ұлттық тұрмыс-
тіршілігіне сай, наным-сеніміне ... , ... ... ... ... ... ... сол халықтың күн көріс тұрмысынан,
әдет-ғұрпынан хабардар етеді»,- дейді Г. Н. Смағұлова.[17.46.].
Олай болса, күн көрістің көзі болып, кейін ... бір ... ... ... ... туған фразеологизмдердің мән мағынасына зер
салатын болсақ: көлденең келген көк аттыға байлау немесе ... ... көк атты ... ... ... ... тіркес кез келген, кім
көрінген ... ... ... ... шығу ... ... Осы фразалық бірлікке негіз болып тұрған сөз-байлау.
Қазақ дәстүрінде ... ... ... ... ал алғысы келген адам
аңшыға жоралғысынжасап, тек ... ... ... Ал ... ... ... сұраушы адам «байлансын» десе, аңшы ұстаған ... ... ... ... келген көк атты» тіркесінің туу уәжі
аңшылыққа байланысты екені анық.
Фразеологизмдердің ... ... ... ерен байқалып, түп қазық
есебі ... ... ... ... әлденеше фразеологизмдерде қайталанып
отырады. Аңшылық кәсібіне қатысты біраз фразеологизмдерге «қанжыға» сөзі
ұйытқы ... ... ... сөзі ... ... зат. Бір ... ... үшін ердің екі жақ қапталының арт
жағынан тесіп өткізілген жіңішке қайыс ... 6 т. 8-9 б ). Ал ... ... ... ... ... ... көрісті
(-
да) жүрді
ҚАНЖЫҒА ... қан ... ... қан ... (тілек)
(-
ң) майлансын (тілек)
(-
сын) қандады
сияқты фразеологизмдер қатары туындайды.
1) Тіліміздегі қанжығаға байлады; қанжығасында кетті фразеологизмі
«олжалады, сыйға берді» деген мағынасында ... ... ... ... ... берді деген мағынасымен қатар, «ықпалында кетті; шылауында кетті»
мәнінде де жұмсалады.
2) Сондай-ақ қанжыға байланды ... ... ... ... ... қандалып, мылтық майланды фразеологиялық варианттары
аңшының сәтті ... ... ... ... қатысты қолданылады.
3) Басы қанжығасында жүру тіркесінің беретін мағынасы – біреуге
тәуелді, бағынышты болу. Авторлық ... бұл ... ... ... басы ... ... жүр» ... деп қолданылған.
4) Адамның қанжығасында кездесейік. Академик К. Аханов: «Кейбір
тұрақты тіркестердің ... ... ... әр ... ... ... ... болғандығы аңғарылады» дейді. [18.257.]. Аңыз әңгімелерге
сүйенсек, қоян көзінің маңдай тұсы шұңқыр болып келеді. Қоян ... ... ... ... деп теуіп, кейде тіпті емізбей
тастап кетеді делінген. Қоян – табиғаттың адамға тартқан сый-несібесі.
Үйірімен үш ... Олжа ... ... ... ... айтылған
тілек. Бұл қазақтың көшпелі мал шаруашылығына ... ... ... ... көбейту мақсатында үйірге еркек малдар және тоғыз ұрғашыдан
бөлген. Бұл тіркеске қатысты ... ... «Аса ... сый-құрмет
жасағанда, сонымен қатар құн төлетіп, ерекше айып-жаза ... ... атап ... ... ... етіп белгілеуді қалыптастырған»
дейді. [19.6.].
Бұл келтірілген ... ... ... ... ... ... Тілдің ішкі заңдылығына сәйкес
тұрақты тіркестің ... ... ... ... ... ... барысында айқындалды. Мысалы, қанжығасында жүру, көзі майланды т. ... ... ... ... ... жасайтын фразеологизмдер уақыт өте келе
ішкі мазмұны да, сыртқы құрылысы да ... ... ... Сол ... қатысты тілімізде туған атаулар мен ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізу келелі мәселелердің бірі.
Олай болса, тіліміздегі фразеологизмдердің қатарын толықтыратын ... ... ... ... әрбір фразалық тіркестің мән мағынасы,
мазмұнында ... сыр ... ... ... ... ... бойы кәсібіне, өнеріне айналған аңшылыққа қатысты аңыздармен ... ... ... ... бар. ... ... жоқ, өзім ... бір
қызық ісім екен бұл жалғанда» деп Абай айтқандай, аңшылық, әсіресе құс салу
қазақтың бір ... ... ... ... ... құсбегілі және атбегілігі жайын арнайы ... ... ... ... ... дала тағысы, аң- құстарға
көк сермендесі қыран-алғыр жыртқыш құстарды қолға үйретіп, ... ... ... ... ... қажетке сай олжалы болумен қатар, қоршаған
ортаның тепе-теңдігін сақтаудағы әлемде ... жоқ, тек қана ... ... өнер ... - деген ой түйеді.[15.4.].
Бұл өнер әрі құс жайлы ақындар поэзиясында көп жырланып, көптеген
айшықты сөз келісімдері жасалған. Сондай-ақ, мол тіл ... бір ... ... қазақ халқын айқындап тұратын киелі өнер- аңшылыққа
қатысты тұрақты ... осы мол ... ... ... Г.Н. ... «Әр ... ұлттық тұрмыс-
тіршілігіне сай, наным-сеніміне ... ... ... ... әсеріне
байланысты туған фразеологизмдер сол халықтың күн-көріс ... ... ... ... ... ... [17.46.].
Шындығында да аңшылыққа қатысты фразеологизмдер дәл осы ... ... ... мол ... береді.
Сөз болып отырған кәсіпке қатысты фразеологизмдердің мән-мағынасы
кейбір жағдайда айқын бола ... ... ... ... тек контекс ауқымында түсіне аламыз.
Мысалы:
Қан сонарда бүркітші шығады аңға,
Тастан түлкі табылар аңдығанға.
Жақсы ат пен тату жолдас- бір ... ... киім аңшы ... өлең ... «ҚАН ... фразеологизмнің мағынасы жеке алғанда
түсініксіз де, ал ... ... ... ... ... ... ... -алғашқы жауған қар [20.104.], кейде аңға шығу мезгілі-
қардың жаңа жауған ... ... ... оны ... сонар», «сонар қар»
деп те атайды. Сонар қар кезінде қар аязға ілінбегендіктен, анның ... ... ... әккі аңшы мол ... ... Сонардың
ерекшелігіне, қардың түскен мезгіліне қарай бірнешеге бөлуге болады:
1)Ұзақ сонар- ұзақ жауған қардың ... ... ізі ... ... ... аңды ұзақ уақыт іздеп жүріп олжалайды.
2)Келте сонар- қар тоқтай салысымен жортқан аңның ізіне ... аз ... ... ... олжа байлайды. Мысалы, Өткен қыс
қаңтардың ортасы ауа аңшының арманындай келте сонар түсіп, осы Жәкен ... ... ... аңға алып ... ... ... қар ... тұрады, аңның ізіне қарап қай жаққа бет
түзегенін, қандай аң екенін бірден аңғарған аңшы аңды қиналмастан ... ... ... ... мол әрі ... ... аң ... айтады.
5)Қырбық сонар – әлі беки қоймағанқарда аңға шығу. ... ... ... түскен қырбық сонары болмаса қар да беки ... ... қар ... ... саят уақыты келгенде аңға шығу.
СОНАР сөзінің мағынасына, этимологиясына ... ... ... ... бар. ... ... ... сонар сөзі
түркі-монғол тілдерінің біразында жеке-дара қолданыла ... ... ... тілінде сонор және онымен түбірлес бірнеше туынды сөздер кездеседі
делінген. Мысалы, сонор-1) жаңа жауған жұқа ар; 2) жаңа ... ... ... ... ... ... сонор куу- жабайы аңдардың артына түсу; сонорлаш-
аңға бірге шыққан жолдас; сонун- жақсы, ыңғайлы, ... ... және т. ... В. ... ... ... қырғыз тілінде сону- жан адам ... ... ... жер. Якут тілінде сонор//сонун//сонуо//соно- ... ... қар. В. ... ... ... (охотиться на лыжах за
дикими козами, открывать ... ... ... зайцев по
свежевыпавшему, осенному снегу) деген етістік ... ... ... жасалған. Қан сонар тіркесі «алғашқы қардан кейінгі тым-тырыс
уақыт» деген ұғымды ... ... Ә. ... сонар сөзі сон түбірінен
үрбіген дейді. Сон [son] ... ... ... ... ... соны сон+ар пороша,
первый, свежий, нетронутый снег[21.249.]. Сонар ... сөз, ... ... –ар ... ... сіңісіп кеткені байқалады. Қазіргі қазақ
тілінде- ар сөз тудырушы өнімді жұрнақ(М. ақ-ағар).
Саятшылық дәстүрге байланысты айтылатын «сал ... ... ... да бірден анықтау қиын. Егер: «Бұл ... ... осы ... ... ... жолына, сал бурынға аттанушы еді» (М.
Әуезов) десек, «сал бурын»- саятшылар көп боп, жиналып аңшылыққа шығу ... ... ... ... ... ... ... аңшылық кезінде
жыртқыш аңды соғып алу үшін қолданылатын ... аз ... ... ... шыққан және қыран бүркіт ұстаған саятшының астында жараулы ат болуы
және қамшы болары анық. ... ... ... ... ... тақырыптық семантикалық жағынан әртүрлі. «Қазақ ... ... ... сөзі 16 тұрақты тіркеске ұйытқы болған:
1. қамшы боп тиді- жанына ауыр тиді
2. қамшы ... ... ... ... 1) ... 2) ... ... жеу( көру)- таяқ астына алды
5. қамшы жұмсау-сабау, зорлық жасау
6. ... ... ... ... ... тым ... қамшылар жақ -«оң жақ» мағынасында
8. қамшы салмады- қамшы ... ... ... қамшы салдыртты- болдырды, шаршады
10. қамшы салым жер- халықтық өлшем, өте жақын
11. қамшы алып беруге ... ... ... ... кісі
12. қамшысынан қан сорғалаған - қаныпезер, жауыз
13. қамшысын үйіреді де отырады- зорлықшыл, озбыр кісі
14. қамшы сілтесіп келді- егесіп ... ... ... ... күш ... ... ... қамшы тигізбей жүретін жүйрік ат
Ғалым Г.Н.Смағұлованың пікірінше: «Келтірілген фразеологизмдерде
қарудың әрекетіне негізделген образдылық бар (номинативті - ... ... ... ... ... ... [22.154.].
Аңшылыққа қатысты айтылатын сөздердің мағынасы жеке тұрғанда емес,
тек контексте көрініс табады. Сонымен қатар тек аңшылыққа қатысты ... ... ... міндет емес, мысалы «ақ» сөзі. Аңшылыққа
қатысты атаулардың мәнін, мазмұнын ашу, кең ... ... ... ... туындап отыр. Себебі, тіл мен таным, тіл мен ... ... ... ... ... ерте ... ... ата-бабамыздың қосалқы кәсібінің бірі
екендігінде дау жоқ. Дегенмен де бұл кәсіп ... ... ... ... ... ... қазақтың тіршілік ету көзі әрекеті бола қойған
жоқ, керісінше саятшылық, ... ... ... ... жоққа шығара
алмаймыз. Бірақ бізге тарихтан белгілі ел ішіндегі әккі, тәжірибелі аңшылар
еліміздің ... ... қиын ... ... ... ... ... алып қалғандығын білеміз.
Енді, осы аңшылыққа байланысты аңшылардың тәжірибесіне ... ... діни жора ... ... нанымдар да ... ... ... ... ... ... байланысты ауланған аңның еті «адал»,
«арам» болып бөлінеді. Аңшылықта ... ... еті мына ... ... ... ... аңшыларға аңды бүркіт, қыран сондай-ақ итпен
аулау рұқсат етілген. Бірақ ... итте ... болу ... ... деп үш рет аңды алып оны ... ал ... құс деп үш рет шақырғанда
келген құсты атайды.[23.409.].
Үйретілмеген құс не ит ... ... ... ... ... ... саналады. Үйретілген ит пен құс аңды ұстағанда қан
шығартып ұстау керек. Олай ... ... ... аңның өлімі ұрып
алғанмен теңесіп, «арам» саналып, ... ... ... итті де, ... да аңшы аңға өзі салу ... ... ит не ... бетімен аңның артынан қуып алған еті «арам» саналады, себебі, олар
адамның бұйрығымен емес, өзінің ... бола аңды ... деп ... ит өз бетімен аңның соңынан қуған жағдайда, ол аңды ... ... ... ... айқайын айтып үлгерсе, ұсталынған аңның еті
тамаққа жарамды деп саналған, ал егер екі не үш адам ... ... ... ... бірінші айқайлаған адамға ауланған аңды ... ... ... ... ит не ... үйретілмеген ит не құс қосылып
кетсе, ауланған аңның еті арам саналады. Ал егер ... аңды ... ... түрде «алланың атымен» құран сөзі айтылса, мұндай ... ... ит не ... қатысқанына қарамастан «адал» саналған.
Аң аулауда мылтықпен атып ... да аңды ... ... «алланы» ауызға
алу керек. Аңшы жараланған аңға жыртқыштан (бүркіт, қыран не таз) бұрын
келіп, ... ... ... ғана оның етін ... ... Таяқпен,
таспен ұрып, қан шықпаған аңның етін асқа пайдалануға болмайды. Мылтықпен
атып алынған аңның етінің ... ... бір ... де «арам» саналған.
Аңды бірінші жаралап, бірақ оны басқа аңшы егеленсе, онда оны ... ... ... Халық арасында шын аңшының алдына аңның өзі
келеді деген де сөз ... ... ... ... ... қасқыр, қоян, қырғауыл, т. б. аң
құстармен бірге құлан аулауды да ұнататын. ... ... ... ... де ... етін жиын ... қадірлі қонақтарға сый құрметпен тартатын
болған. Сонымен ... оның ... ... қасиетін атам қазақ ертеден
білген. Әсіресе ... ... ... ... ... ... өте ... Көзі ауырған кісілерге хайуанаттың бауырын жеу бірден бір
ем саналған. Сондай-ақ кімде-кім құлан етін жесе, сол өте ... ... ... ... ... ... де болған. Мәселен, иран халқының эпосы
«Шахнамада» осы халықтың асқан ... ... ... ... ... ... ... бір жағдай, аңдардың киелісіне қарай және де бір нанымдармен
байланысты кейбір аңдарды ... ... ... деген де аңшылар арасында
сенім бар. Аңның ішіндегі ерекше ... ... ... ... мүйізді
киік, аққу, т. с. Атпайды, бұлар «киелі аң», ... құс» ... ... ... ... бақытсыздық әкеледі деген де сенім болған.
Сонымен бірге, қоңыр аңды (арқар, бұғы, ... ... көп ... ... байланысты мына бір деректі келтіре ... Ерте ... ... ... екдей Хал-Назар деген болыпты. Өмірінің көп бөлігін
аңшылықпен өткізген екен. Тек ... ... ... ғана ол осы ... Оған мына жағдайлар әсер етіпті. Қырғыздар мен сарттарда мынандай
сенім болыпты. Егер мыңыншы жабайы ... ... ол ... ... бара ... бір ... көтереді, ал Хал-Назар соңғы жабайы ешкіні
өлтірген дегені екен.[24.63-66].
Аңды қыра беруге болмайды, әсіресе әулиелі ... аң ... ... ... ... сол ... өзі ... өсірген деген наным болған.
Қазақ халқының аң аулаудың өзіндік жора жосынымен бірге өз тәртібі
де бар. ... ... ... ... аңды ... алуғаболмайды. Егер
қақпаннан аңды алса, қақпан басына шүберекке орар ақша, ... бір ... ... Олай ... ... сенің қақпанына түскен аңды ... ... бір зат әкеп ... ... Ал қақпанның өзін алып кетсе, бұл
тіпті ұрлықтан да ... ... ... аң ... ... аң мен ... ... қазақтың әдет-
ғұрып заңдарымен қатаң реттеліп отырған. ... ... ұясы ... ... бүркіттің балапаны соныкі болады. Оған одан басқа адам ... ... түз ... ... ... оны ... тауып алса, егер
тауып алғанына жеті күн толса, бүркіт тауып алған ... ... ... ... ... ... қайтарылады. Қыран бүркітті біреу қастандықпен
өлтірсе, бүркіттің ... ... ... ... ... Жайшылықта бір
бүркіттің құны атаң түйе деп есептелінеді.
Аңшылар алған ... аңын жасы ... ... не ауыл қариясына
байлауы міндетті. Егер аңшы ... ... оны ... деп ... де
болған. Атып алынған аңды байлау жолы да болады. Аңды атқан ... ... ... ... ... ... қалған денелері байланатын адамның санына
қарайбөлінеді.
Баланың аңшылықтағы ... ... ... ... ... ... жолы ... деген.
Сонымен бірге, аң терісіне байланысты да өзіндік ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, аң әрқашан
аңшының меншігі болып есептеледі. Бұл дәстүр бойынша, егер аңшы аңды атқан
уақытта ... ... адам ... онда аңшы аң ... сол адамға беруге
міндетті болады. Тура осыған ұқсас ... ... ... ... кездеседі. Егер аңшы аңды атып немесе ұстап алғанда, қасында
басқа адам ... ... жасы ... қарт адам кездесіп қалса, онда сол аңды
ұстау оңайға түспегеніне қарамастан, аңды қанжығасына байлаған. Ең ... ... ... ... ... ... Бұл ... қалмақтарда,
моңғолдарда, сойоттарда кеткен. Бұл ғұрып сойроттарда «уджа» деп ... ... Бұл ... мен ... кездескен . Қарастырылған
барлық аңшылық әдет-ғұрыптарға ортақ белгі-аңшы ұстаған аңды ... ... ... ... тек еркек аңды және ең үлкен адамға беруінің себебі,
еркек аң көптеген халықтарда күшті ... ... ... ... аңды ... адамға тек сондай қабілет, мінездерді
тілеу ... ... Ал ... ... қазақтарда ертеден қалыптасқан
жасы үлкен ақсақалдарға деген құрмет белгісі. Барлығындағы басты ... ... ... ... түсіп отырған жағдайдағы көшпелі рулар
арасындағы бейбіт қатынасты сақтау болғанға ұқсайды. Бұған дәлел ретінде
тағы да ... ... ... болады. Онда: «әрбір ордалық
аңшылық кәсіппен айналысуға немесе руына ... қай ... ... ... сол ... ... бар. Бір ... айтқанда, дала
ордалықтардың ортақ жері болғандықтан, ондағы аңдар мен құстар да ... ... ... ... ... әйелдер айтушы еді:»Қараңдаршы
қапталы ағара ма?»-деп ... ... аңды ... ... ... аң ... әр үйге бір ... бөледі, аз болса сол үйде ... Бұл өнер қиын ... ... ... ... ... ... жаманшылықты әкеледі. Баяғыда бір аңшы
қайтыс болғанда, моланың үстінен құс айналып ұшып жүр ... Бала ... ұл ... ... де қасқырдың терісін әкеледі.
Бүркіті бар үйде жын-шайтан болмайды деген ұғым бар. Бүркіт-ердің
серігі. Құстың алдынан ... ... ... ... ... етеді. Бүркіт бір сілкінгенде үйден бір пәле кетеді деп ... ... ... ... бас ... ... ... алып, үйдің
төріне түс киізге, жас баланың бесігінің басына іліп ... ... ... құс адамды пәле-жаладан, көз сұқтан сақтайды, баланы шошынудан
қорғайды делінеді.
Құсбегі бір үйге құсымен кірсе, кетерінде ... ... ... ... ... ... ... басына бүркітті қондырып табынады.
Толғақты жеңілдету үшін де үйге ... ... ... ... салт
болған. [27.123.].
Ең алғаш түз құсын, не балапанын үйге әкелгенде үй ... ... ... ... ... ... ең алғаш аңға салғанда да осылай етіп
отырған. Біреудің ... ... ... да ... ... деп ... ... жүнін баспайды. Бас ауырмау үшін оны жастыққа да салады.
Бурят, дархыд, сатын, якут, кумандықтар аюға қалай табынса, ... ... ... ... Кейбір дәстүрлер ұқсас: толғақты жиілетіп, жеңілдету
үшін қазаұтар бүркітті әйелдің ... ... не ... ... ... ... ... беліне аюдың тұяғын ілетін болған.[28.157.].
Аңдардың кейбір өріп қонуына да байланысты халық ... ... бар. Ел ... «Құралайдың салқыны» деген сөз бар. ... май ... ... әсем ... ... Арқа ... ... бір сақтанатын күні-«Құралайдың салқыны». Бұл ... ... ... ... ... қар ... жас ... жайсыз болады. Ондағы елдер
Құралай ... ... ... ... маңынан ұзамайды. Құралай
салқынының артынан күн ысиды. Қазақтар аңды қыра беруге ... ... ... Аңшы ... байымайды дейді, себебі қазақ ... ... ... ... шығып, табиғатпен тілдесіп, көңіл көтеріп, сергіп,
саятшылық құру деп есептеген. Аңшылықтың кәсіпке айналуы Ресей ... ... ... аң терілері мен тағы да басқа да өнімдеріне тапсырыс беріп,
жергілікті аңшыларды ... ... ... ... халықтың
еріксізден аң аулауды кәсіпке айналдыруы еді.
Тазымен қасқыр, түлкі алып келе ... ... ... ... Сол ... аңшы ... деп ... түлкі, қасқырын жаңағы тілек
тілеушілердің біреуінің қанжығасына байлайды. Осы аңшылық рәсім ... ... тазы ... ... алады,
Кейбірі қолға үйретіп, құс салады.
Көк атты көк дөненмен кездескенде,
«Майлансын» деп түлкіні байланды.
Күз бен қыс айларында жаңа жауған жұқа ... ... ... ізі ... таң ... ... қансонарға балайды. Сонар күні аңшылардың
көрген аңының қаны ақ ... ... ... ... ... ... әсерлі көріністі «қансонар» дейді. Құсбегілердің
қансонарда десе аузының суы ... ... қар ... ... де болады.
Қазақтарда бір аңның тұлыбын (түлкі, ... ... ... тарту» дейді. Халқымыздың аң аулаудың жолдары, аң ... ... ... ... ... қатаң реттеліп, сақталып
отырған. Аң ... ... ... қара ... ... аң ... да өзіндік ереже, жолдары бар: Саятшының ... алып ... ... ... аң атып ... ... немесе
кездейсоқ кез болған жасы ... ... аңшы сол аңды ... ... ... ... ... Егер аңшы байламай кетсе, ана адам онымен
дауласуына болады. ... ол ... ... Егер ... аңын аңшы
қанжығасына байлап қойған болса, онда шешіп алып, екінші адамға байламайды.
Інге ... аңды ... ... ... ... үйге ... ... қарайды. Аңшылардың атып алған аңның байлау жолы да болады. Аңды атқан
мерген қашанда аңның кеудесін алады. ... ... ... ... ... ... ... Жасы үлкен адамдарға аңның сан еті бөлінеді.
Одан қалғандары ... ... ... өз жолы бойынша бөліске
салады.[23.410.].
Сонымен бірге, ішік қызулы болады, егер сен ... ішік ... ... ... ... онда құн ... ... де халық арасында
жазылмаған қағида бар. Жалпы алғанда қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде
дәстүрлі түрде ... ... ... ... ... ... ... халықтық заңдар мен ережелер жеткілікті. Қай-қайсысын
алмайық барлығы да тек ... ... ... ... да ... қай ... ... тәлім-тәрбиелік мәні мен
маңызы зор.
2.3 Аңшылыққа қатысты мақал – ... ... ... ... мақал-мәтелдер,
фразеологиялық тіркестер, нақыл ... мен ... ... – халқымыздың рухани-мәдени өміріндегі ең көне, маңызды
өнердің бірі ... ... ... біте қайнасқан бұл өнер қазақ
халқының бүкіл болмыс-бітімін, даму деңгейін, ... ... ... ... ... ... күні ... бар немесе қолданыстан
мүлдем шыққан ... ... мол ... ... қордың кең қабатын құрайтын мақал-мәтелдер аңшылық
кәсіпке байланысты тілімізде ... ... ... ... ... тіл байлығынан, салт-дәстүрінен, әдет-ғұрпынан ... ... ... баға жетпес бай мұрасының бірі - мақал-мәтелдер. Ол
– өткеннің куәгері ғана емес, қазіргі тіліміздің де ... ... ... айшығы. «Мағынасыз сөз болмайды, мақалсыз ел болмайды»,- дейді
халық. Сөз мәйегі мақал-мәтелдердің кез келген өзге ... да ... ... атам ... айтып кеткен. Тегінде, мақал-мәтелдер елдің белгісі, дана
халықтың рухани көрсеткіші десек те асыра ... ... ... ... ... түсінігін, тіршілік тынысын, ерлік-рухын, әдет-
ғұрпын кеңінен қамтиды.[29.97.].
Олай болса, күн көрістің көзі ... ... ... бір ... ... өнерге қатысты туған мақал-мәтелдерге зер салайық.
Аңшының өзіне байланысты ... ... ... ... ... «Аңшыдан – олжа-сауға», «Жаман мерген құлжа атқан
жеріне үш келеді», «Аң ... аңшы ... ... ата ... ... ... не көрінбеген, не ерінбеген атады», «Шын аңшының ... өзі ... ... аңын – ... байланар», « Аңшының кешіккеніне
сүйін», «Ақымақтың оғы аңға ... ... ... ... ... ... Атар да жанына байланар», «Атқанның құсын жатқан байланыр», «Атқан
мерген емес, тигізген мерген» тағы басқа ... ... ... ... ... тек ... ... емес, сол аңшының аулайтын аңына да байланысты мақал-мәтелдер қазақ
тіліміздің қорында жиі ... ... ... ... ... тізуге болады: «Бөрі бақауыл, түлкі жасауыл», ... жесе де қан , ... де ... ... ... мен ұры ... ... «Бөрі
көмеді, түлкі ашады», «Бөрі кәрісін талайды», «Бөрі баласын ... ... ... ... ... ... алмассың», «Орман бөрісіз болмас»,
«Жау жағадан ... бөрі ... ... «Өлі ... ит аттамас», «Қасқыр
– ауыз, түлкі – құйрық», «Қасқыр қартайса да, қойға әлі келеді», ... ... ... ... ... «Жезде»,- дейді. «Қасқыр қарызын
терісімен өтейді», «Кәрі қасқыр қақпанға түспейді», «Кедей мен бай ... ... мен қой ... болмас», «Қасқыр тойғанына емес, қырғанына
мәз», ... ... ... ... ... ... ұлысып
табысады», «Бөрі аштығын білдірмен – итке жүнін қампайтар», «Қасқырдың
ойлағаны – арамдық, ... ...... ... ... – жылыс жоқ,
Түлкі жүйрік – дыбыс жоқ, Қоян жүйрік – ... ... ... ... ... ... көнбес», «Қасқыр да жолдасына қас қылмайды», «Бөрі
қартайса тышқаншыл», «Қасқырды ... үшін ... ... үшін
ұрады».[30.412.].
Аңшылыққа қатысты мақал-мәтелдердің ішінде тек жыртқыш аң қасқырға
ғана емес, халық «қу аң» деп атап кеткен ... ... да ... ... жетерлік: «Көбік қарда түлкі ойнар», «Түлкінің жүрдектігі –
терісінің соры», «Бір ... жеті ... ... ... түн ... ... ... соры», «Түлкінің өз терісі өзіне жау», «Түлкі
терісінен жазады, Бай малынан ... «Әр ... ... өз ... ... ... тілегін тілейді», «Арыстандай әлің болса, ... ... ... ... көп, ... ... көп», «Түлкі өз
құйрығын куәлікке тартады», «Тазыдан қашқан ... ... тап ... ақыр ... – ішік ... ... «Түлкі жатарында жер
таңдамайды», «Айлалы түлкі алдырмас» «Ит жүйрігін түлкі сүймес».
Тілімізде аңшылыққа қатысты ... ... аң ... да ... ... мол ... Олар
төмендегідей болып келеді: «Арыстан айға ... мерт ... ... ... ... үзіледі», «Қасқырдан сая іздегенше, Арыстаннан пана
ізде», «Өлі арыстаннан тірі мысық», «Қорқақ қасқырға жем ... жем ... ... бәрі арыстан емес», «Ұйқы арыстанды да
жығады», «Арыстанда бір ... ... ... ... ... болады», «Бақ
десең де, шақ десең де жейді арыстан», «Арыстанға ... ... ... ... ... қамшы қыл», «Құс патшасы –бүркіт, Аң ... ... ... айға ... ... ... анасын сабар»,
«Арыстан аш, доңыз тоқ», «Арыстанды тырнағынан танимын, Көк есекті ... ... ... шынжыр ар емес» тағы да басқа мақалдар бар.
Қазақ аңшылары аулайтын тағы бір аңның бірі – ... ... ... ішінде қоянға қатысты мақалдарды да молынан байқаймыз. Мысалы,
«Бір жылда қоян шарқ», «Бір жылға қоян терісі де шыдаған», ... ... ... түңіл», «Қашқан қоян жатқан қоянды ала ... ... ақ ... Сата ... ... « ... деп ... қоянға, "Тәйт!"
десе не жарық», «Ай жарық – қоян ... « Қоян ... ... ... қоян қаққандікі», «Ақ қоян алдырмайды, өрде болса,
Ақсақал бас мүжиді, ... ... «Екі қоян ... ... де тұта
алмассың», «Қоян туысымен қанжығада табысады», «Қоянмен ойнасаң, шаршарсың,
отпен ойнасаң күйерсің».
Аңшылық өнеріне ... ... ... ... ... ... тізімін көруге болады: «Құлан қырда, құндыз ... ... ... ... ... ... құлан ат болмас», «Құлан қағын
қорғайды», «Ордалы құлан ақсағын білдірмес», ... ... ... қақ ... «Құланның оттауы бірге, жусауы бөлек», «Құлан өз қағынан
жерімейді», «Қағынан жеріген ... ... ... «Құлан қайда семірсе,
сол жерге түгін төгеді», «Құлан семірген жеріне жынын шашады», «Бір ... ... екі оқты ... ... ... ... ... құлан
білер, Орман-тоғай қадірін бұлан білер», «Құланның қасуына, мылтықтың
басуы», «Құлан құдыққа ... ... ... ... ... ... аунайды».
Мақал-мәтелдерден халықтың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін көруге
болады. Сол қазақ халқының өмірін, әдет-ғұрпын ... ... ... ... ... тізуге болады. Мысалы,
«Тау текенің тауға шықпаса тұлғы қышиды», «Бір киікті бір тау аш қылмайды»,
«Киікті көрінбеген атады, не ... ... ... ... ... марал зарлайды», «Әр таудың шүйгінін ... бұғы ... ... жүрген киіктің, көзінен өзге айыбы жоқ», «Бір ... бір ... ... ... ... ... ... «Киікті құралай білдірер,
елді дүрегей білдірер», «Ажалды киік адырға ... тағы ... ... ... ... ... өміріндегі аңшылықтың қасиеті тым ерте заманнан орныққан
көне шежірелерде, Н.Я. Бичурин, Г. Е. Грумм-Гржимайло, Хиуа ханы ... С. ... В. В. ... ... ... ... ... суреттеліп жазыған. Сондай-ақ орта ғасырдағы ... ... ... да ... ... ... ... белгілі геогроф әл-Иакуби көшпелі түркі тайпаларының «көбінесе
жабайы аң етін ... ... ... «көшпелі түркілер аңшылыққа
айрықша төзімді, әсіресе қарақұйрық пен ... ... ... қаласың» деп
жазды. Ибн Ииаса болса «олардың үйлерінің ... ... пен ... ... ... деп суреттейді. [32. 421. ]. М. Қашқаридың
«Диуани лұғат ... ... де ... ... мол ... ... ... болады.
Халық тілінің дамуына сол халықтың кәсібі мен шаруашылығының әсері
мол. Қазақ халқы тіршілігіне ... ... өзек ... аңшылықпен
айналысқаны туралы тіліміздің ... ... ... кездеседі.
Мысалы: жырларда, ертегілерде, аңыз әңгімелерде, ... ... ... мен ... кім ... Қара ... ... Оны мен томағаламай, кім ... ... т. ... ... жеті ... ... айтылатын жолдар. Жеті қазынаға
байланысты ұғым-түсініктер қазақ ауыз ... де, ... ... ... де әртүрлі нұсқада кездеседі. Мысалы:
Жүйрік ат-адамның қанаты,
Қыран бүркіт-жігіттің қуаты,
Құмай тазы-берік сенімі,
Берен мылтық-қаһарлы от,
Өткір ... ... сөз ... ... жүйрік ат, қыран бүркіт, құмай тазы, берен
мылтық, өткір ... ... ... кең дала ... ... ... ғасырлар бойы қолданып келе жатқан тұрмыстық құралдардың
атаулары. Қазіргі қазақ тілінің сөздік қорынан аңшылықта қолданылатын ... сан ... мол ... ... ... ... ... халқымыздың аңшылық дәстүрі күн көрістің өзекті бір ... ... ... ... ... ... Өркениетке қол жеткізген
бүгінгі таңда, дала ... ... сара ... ... ... ... күні ... дейін ұмыт болған жоқ.
Аңшылыққа қатысты құрал-жабдық атаулары ( 60-қа ... ... ... бірақ кейбір атаулар мен тілдік бірліктер
(биялай, кездік, садақ т. б.) тіліміздің пассив қабатына өткені ... ... ... ... ... ... ... төрт топқа бөліп қарастырғанды жөн көрдік.
1.Ұрып-соғу, ату құралдары: мылтық, садақ, шоқпар, сойыл, қамшы ... ... ... ... ... ... ... сембе, таяқ, сүңгі т.
б.
2. Жүннен, матадан, қылдан жасалатындар: арқан, арқамшы, тор, ... жіп, ... бау ( ... бау, аяқ бау, ... бау, ірге бау/желі бау)
т. б.
3. Аң-құстарды үркіту үшін қолданылатындар: дабыл, ... ... ... ... т. б.
4.Арнайы жасалатын құрал-жабдықтар: қақпан, түтік, тұзақ, иыққап,
таңдай ағаш т. б.
Аңшылықта қолданылытын ... ... ... ... ... ... жасау барысында төмендегідей
өзгешеліктер айқындалды:
ПЫШАҚ зат. 1. Кесуге, турауға, мал союға лайықты жүзі өткір, үшкір,
сабы бар құрал. Пышағыңды ... жүр, не ... ... ... ... ... не сұрарын білесің. Пышақ аңшылық кәсіпте жекпе-жекте аңды
есіп, орып өлтіру үшін қолданылатын ең ... ... ... ... ... піш. Ол ... ... құрал. Тұрмыста жиі қолданылатын ... өте көп: ... ... ... ... ... ... пышақ,
кездік, от пышақ,бәкі ... ... ... Көне ... ... быч ... шабу мағыналарын білдіреді. Қазіргі тілімізде
«пішу», «кесу» етістіктерінің арасында мағыналық реңк бар ... ... ... ... ертедегі мағынасы бір ғана іс-әрекетте (
еркек малды піштіруге арналған) сақталған. Кесу мен ... ... ... ... ... қос сөзі ... ... сөзінің
төркіні –«піш»[33.230.]. Пышақтың басы мен сабы ... ... ... ... ... көмкереді. Оны сақинек деп атайды. Пышақтың сабы
ағаштан әзірленсе, оның металл құрсауын ... ... ... ... ... ... ... Басы мен сабы тоғысқан тұсын сағағы, ал сағақтың
жүзіне қараған жағын алқымы, сыртына ... ... ... деп ... асыл тас ... оны ... көз деп ... Пышақтың дүміне
кейде сақина тәрізді жұмыр металл ... ... ... ... ... ... пышақ түсіп қалмауы үшін байлап қояды, оны ... ... ... ... не тосыннан жыртқыш кездескен жағдайда
қамшыны да пайдаланады. ҚАМШЫ зат. 1. Көлікті ... ... ... ... әр түрлі нұсқада түйіп өріп, ... ... ... ... ... ... ... бір құрамы. Ителгінің қызығына
қызсаң, қаршығаңды қамшы етерсің.
Аңшылар азулы жыртқыш аңдарды ... алу үшін ... ... ... ... А. ... қамшы сөзінің қам түбірі башқұрт, татар
тілдерінде «қайғы», «уайым» мағынасында ... ... Ол ... ... ... ... ... ғана емес, қамшының да ... ... ... ... ... бақсы>(бақ+сы(шы)>бағу)>
семантикалық мағынасы бір сөздер дейді.
Қамшы сөзінің этимологиясын зерттеуші К. Күркебаев тува тіліндегі
қам деген тұлға ... ... ... ... ... ... түркі
халықтарында адамдар (бақсы) қолына қамшы алып, ауру адамдардың бойындағы
жын-шайтандарды ұрып-соғып қуалайтын ... ... тува ... бақсы
атауы, түркі халықтары қолданылатын осы құралдың атауы
Негізінде қалыптасса керек. Қамшы ... ... ... ... ... ... әлемнің мәдени бірлігі ретінде басқа да когнитивтік
және этнолингвистикалық сыр сипатының сан-салалы екенінен бұл ... ... ... ... фразеологизмдер, ырым-
жоралғылар мен ұғым-түсініктер дәлел бола ... ... ... ... ... ... ... сегіз өрім таспа қамшыдан артық қару жоқ
деген аңшылық кәсіпке байланысты ұғым түсінік қалыптасқан.
Чуваш тілінде «хамсар» біздегі «сермеу», ... ... ... ... ... ... ... делінеді. Қамшы сөзінің
түбірі «қам», -шы сөз тудырушы жұрнақ, ... ... ... ... ... ... ... шыққан.[33.158.]. Қамшы жұмсалуы қызметіне қарай –
ат қамшы, арба ... түйе ... ... ... ал өріміне қарай: төрт
таспа, бес таспа, қырық ... ... ... өрім қамшы деп бөлінеді. Қамшы
атауынан халқымыздың ұлттық мазмұны, рухани мәдениеті, этностық ерекшелігі
туралы көп мәлімет ... ... аңды ... ... пен мылтық сияқты құралдарды жиі
қолданған. Садақ – аңды атып ... ... ... ... ... иіп ... ертедегі атыс құралы.
Академик А. Қайдар садақ ... ... ... ... *sag // *saj // sad ... мағынасы «прокалывать»,
«пронизовать»-«прокалывающий», ... деп, ... ... садақ т. б. сөздердің өрбігенін айтады. Корень *сақ ... и, надо ... ... сағы сыну ... в себе
рудиментарное значение древнего *сақ // *сай ... ... ... в этом выражение ... ... ... ... [14.271.]. Біздің пайымдауымызша, ... ... ... ... ... ... атауларының шығу төркіні бір.
МЫЛТЫҚ. Зат. Сүмбесі, дүмі, затворы бар, ... ... ... Қос ауыз ... ... қос ... бар мылтық. Құс мылтық.Құс
ататын ... ... ... Бір ... ... алысқа тиетін мылтық.
Шиті мылтық. Көне. Аузынан оқталып, білтемен от салатын сирақты ... ... ... ... аң-құс аулау Қазақстан Ресецдің
құрамына кірген кезінен басталады. Олар бағалы аң терісін салықтың бір ... ... ... ... қолданылатын осы құралға байланысты айтылатын
мақал-мәтелдер мол. Мысалы: Атасы мылтық атқанның баласы оқ ... ... ... басуы дәл келеді; Оғы жоқ мылтық та жылына бір атылмақ;
Аң таппаған атынан көреді, Ата ... ... ... Мылтығыңның
күмісін айтпа, тиісін айт; Мылтығы жоқтың аңшы болуға ынтығы жоқ т. ... ату ... ... Мыл өлі ... ... мылт етті деген
сөздердің құрамында кездеседі. Мыл> мыңқ ... ... ... сөз ... ... болады.[12.77.].
Аңшылықта аңды арқан, шыжым, тор, ау сияқты ... ... ... қуып ... аңды ... ... ұстап алу үшін арқанды
пайдаланған. АРҚАН зат. 1) Мал, аң байлау, жүкті буып – түю, киіз ... ... үшін ... қылдан т. б. жасалған жуан, ұзын ... ... ... 2) ... ... қылдан, жүннен жасалатын,
мал байлауға арналған ұзын, жуан жіп, байлап-матау құралы. 3) Киіз ...... ... ... 4) ... буып-түюге арналған таңып-
бекіту құралы, ... жуан жіп. Сол ... ... ... ... ... аю өкіріп жіберіп, қарсы алдындағы әкеме қарай ... ... ... ... (Н. ... ... ... қолданылатын құралдың бір түрі
–арқамшы. А РҚАМШЫ зат.сөйл. ... зат. этн . ... ... екі
құлаш, жуандығы саусақтай қос таспадантесілген қайыс арқан. Ертеректе
жаугершілік кезінде, арқамшыны ... ... ... ... ... ... ... арқамшыны «бұғалық», «шалма» деп те атайды.
Құрықтан ... ... 19-20 м. ... ... ... асау ... аңды ... болады. Арқамшыны малшылар, жауынгерлер және аңшылар
тұтынған.
Профессор Б. ... ... ... шығу ... өрім сөзімен
байланыстырады. «Арқан» сөзіндегі ар түбірі өрім ... ... ... варианттас, яғни сингормониялық паралельдер дейді.
Түркітанушы Э. В. ... ... ... сөзінің этимологиясы
берілген. «Арқан-отглогольное производное со значением названия орудия (или
предмета/результата) действия от глогола арқы -(ср. Тув. ... ... ... «плести», «сплетать», «вязать»+ отглоголольно-именной афф. –н со
значением орудия/средства или ... ... ... ... ... ... как ... проводного на-қан от указанных
глоголов в их исходной форме, т. е. ... ... ... ... ... «уқрұқ» қазіргі кезде
де «құрық» ... ... ... ... ... ілмектен
жасалған арқан. Ерте кезде «уқрұқ» аталатын зат, сонымен жабдықталған құрал
атауына көшіп, ... ... ... ... сөзі қалыптасқан.
Зерттеуші К. Күркебаев арқанның жасалу түріне ... ... ... ... қыл ... ал ... ... қарай шалма арқан, ат арқан,
белбеу арқан сияқты түрлері ... деп ... зат. 1) ... ... ... ... етіп есілген мықты жіп.
Біздің елде тұйғын, ... ... ... асау ... ... шыжыммен
ұшырады. (І. Омаров, Шабыт). Кішірек қыран құстарды жаз айларында түлекке
отырғызарды бұлақ жанына арқандап ... Аяқ ... ... бұл қайыс
арқаншаны шыжым дейді. Қазық ... шым, ... да ... ... ... ... темірден жасайды. Сонда құсбегілер құстың ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде «жіңішке арқан»
дегенді білдірсе, түрікмен тілдерінде ... ... ... ... ... осы ... бірнеше мағынасы бар. Қостанайда- ... ... тор ... ... мұз ... жіберетін ұзын арқан. Тағы бір
мағынасы «кедір жіп». Балықшылар ауды ... ... ... арқылы
жасалған шыжым арқан –аудың арқалығына байлайтын жуан, кендір дегенді
білдіреді, шыжым жіптің «ауға ... ... ... жіп» ... ... да
бар.
Академик Ә. Қайдар плеоназм (грек. Pleonasmos –артықшылық, шамадан
тыс. Бір мағынаны білдіретін, ... ... екі сөз) ... жіп ... ... из ... ... слово шыжым- вполне конкретную
разновидность веревки, ... из ... деп ... ... ... бечевка, шпагат, веревочка», шижмийн морь –« пристяжная ... ... ... ... жіп, жіп ... шығу
этимологиясы бір жүн>жіп>жүн>арқан.
Аңшылықта аңдарды үркіту үшін шың, дабыл, дабылпаз, ... ... ... белгілі. Ұрмалы аспаптың тобына жататын дудыға – ... ең ... ... ... оның алғашқы жаңғыртпасы
этнографиялық жазбаларға сүйеніп, тек ХХ ғ. жетпісінші ... ... ... жиі ... ... бір түрі – ... ертеден-ақ дабылмен қалың тоғайда мекендейтін аңдарды үркітіп,
қыран құстармен не басқа да айла-тәсілмен ... ... - ... ... халықты бір жерге жию үшін, саяткершілік құрғанда ... үшін ... ... ... ... ... этнолингвистикалық тұрғыдан
зерттеген Т. Жаубасова дабыл атауының ... ... ... екі ... екенін айта келе, біріншісі: «дабыл түркі тілдері нізінде ... деп ... Олай ... ... бүгінгі түркі тілдерінде, соның
бірі – қазақ тілінде де сирек қолданылса * дап> даб деген ілкі ... ... сол ... ... ... ... дау>дауыл, дауылда сияқты
тұлғалар туындаған. Бұл – қазақ тағы басқа түркі ... ... ... ... тән ... * ... *дар ... *сар>сарыл т. б. Екіншісі: кейбір түркі
тілдерінде, мысалы ұйғыр тілінде – дап, ... ... ...... ... кездесетін шығу төркіні иран тілдері деп қарайтын
*дап аспабының жоғарыдағы ... ... ... және ... ... ... –паз иран тілдерінің жұрнағы) музыка аспабының кездесуі.[35.21-
22.]. Осы пікірлерді салыстыра отырып, біз ... ... ... ... ... сай жасалғаны және қазақ даласында ... ... ... ... деп ... жөн деп санаймыз. Дабылдың шанағы ... ... ... Ол үшін ... (тал, ... ... тәрізді
жұқарта шауып алып, морға көміп балқытып иеді. Содан соң, ... ... ... тігінен тазартылған ешкінің немесе түйенің жас ... ... ... қасына іліп қоятын не иыққа асып алуға ыңғайлы
тұтқабауы болады. Оны ... өріп ... Бау ... ... ... ... тұрып, шанақтың бүйір қабырғасына бекітіледі. Оны шанағының
сыртына бедерлі өрнек оймыштап, мүйіз бен сүйекті ... ... да ... ... ... үшін үкі, ... тағылады.
Аңшылықта аңды қолға түсіру үшін әртүлі айла-амалдар қолданылады.
Соған байланысты тілімізде көптеген атаулар мен ... ... де ... аңдарды аулағанда пайдаланылатын әдістердің түрлері сан ... онда ... ... түрлері де өте мол. Мысалы:
1. Аумен, тормен ұстау-аңды қолға түсіру үшін ау не тор ... ... ... аң аулағанда тұзақтар қолданылады.
3. Құмқақпанмен аулау- түлкі, қарсақ аулағанда аң ... ... ... ... інге ... ... ... жалпақ таспен бастырып қойып
аулауда қолданылады.
4. Қақпанмен аулау – аңдарды қақпан қойып аулау. ... ... көп ... ... аң аулау үшін темірден жасалған, шаппалы құрал. Қаңтар
қақпанды сүйер,Сонарша ақпанды ... Кәрі ... ... ... ... ... ... жасалатын қақпанның қандыауыз (үлкен
аңдарға арналған) және қолқақпан (кішірек аңдарға ... ... ... ... ... ... (қышқашы), табаны, тиегі
(түндігі), тиектің қонағы, бүлдіргісі, шаппасы, ... ... ... ... көп ... бермейді. Тас кеуек аузындағы жер
табанды қазады. Аңшы ұзыны жарты метр, көлденеңі бір қарыстай, төрт ... ... ... соң ... кең саңлауын тас қалау арқылы алақандай етіп
тарылтады. Табалдырыққа ... ... ... ғана ... ... ... үстіне тастан бітеу үйшік қалайды. Үйшікті лай жасап, ... ... ... ... аң ... ... ... еріксіз кетеліп, кете
алмай, қолға түседі.
Қақпан сөзінің шығу төркіні жайында академик Ә. Қайдар ... қақ [gag] : ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі «Аңшылық» концептісі61 бет
Қазақстан жеріндегі дәстүрлі шаруашылық-мәдени типтер8 бет
Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың психологиялық ерекшеліктері53 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет
Аңшылық иттердің шығу тегі және жіктелуі17 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны34 бет
Аңшылық трофейлерін сараптау8 бет
Аңшылық шаруашылығындағы табиғат қорғау ісі16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь