Қарқаралының археологиялық ескерткіштері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І тарау. Қарқаралының археологиялық ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1. Қарқаралының архитектуралық ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2. Мазарларды мазаламайық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
ІІ тарау. Қарқаралының тарихи ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 45
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстанның орталық аймағы – Сарыарқа өлкесі тарихи мұраларға бай өлке. Тарихи дамуда кез келген халық өзінің мәдениетіне сүйенеді, өзінің өткен кездеріне сын көзбен қарайды, ұлттық мұраға назар аударады. Арқа өңірінің өзіндік белгісінің бірі – осы кең далада орналасқан тарихи жәдігерліктермен бірден көзге түседі.
Сәулеттілік әр халықтың өмірінде оның материалдық-көркем мәдениетінің ең жоғары көріністерінің бірі болып табылады. Ол белгілі дәрижеде халықтың тарихын, әлеуметтік, экономикалық даму дәрежесін көсетеді. Себебі, халық сәулеткерлігі мен архитектуралық құрылыстың көптеген туындыларына тарихи және өркениеттік мазмұң тән болуы мүмкін.
Қазақстанның орталық аймағы – Сарыарқа өңірі тарихи мұрағаттарға өте бай өлке. Көне мәдениет ескерткіштері халқымыздың өткендегі тұрмыс салтынан мол мағлұмат береді. Дегенмен Орталық Қазақстанның көне архитектуралық ескерткіштері осы уақытқа дейін арнайы ғылыми түрде зерттелген емес.
Бұл ескертіштер әр кезде бері қойғанда 300 жылдан бері әлденеше жиһанкездердің жазбаларында сиппатталып келеді. Олар туралы түрлі аңыз-әңгімелерде баршылық. Баспасөз бетінде, елтану, өлкетану әдебиеттерінде сырттай сипаттаған мағлұматтар да кездеседі.
Қазақтың ұлы ғалыы Шоқан Уәлихановта Арқа өңірін аралағанда көне мәдени ескерткіштерді іздеп тауып, оларға сипаттама берген, кейбіреуінің суретін салып алған.
Кейінгі Кеңес дәуірінде Қарқаралы өңірінің архитектуралық ескерткіштері тарих мұрағаты ретінде мерзімді баспасөз бетінен көрініп келеді. Әсіресе, қаланың 100, 125, 150,170,180, жылдық мүшелдеріне байланысты архитектура ескерткіштері еске алынып келеді.
1. Қарқаралы тас мүсіндері. Қазақ энциклопедиясы. 1975ж,519 б.
2. Ю.Попов. Қарқаралы. 1984ж.
3. Т.Аршабеков. Қарқаралы күмбездері. 1997ж.
4. С.Ләмбеков. Қоянды жәрменкесі. Қарқаралы газеті. 4 қыркүйек 1993ж.
5. Қызыл Кент сарайы. Қарағанды энциклопедиясы.1990ж.368 б.
6. М.Бейсенбаев. Қарқаралының ешітінің тарихы. Қарқаралы газеті. 4 желтоқсан 1990ж.
7. Қарқаралының жауынгерлеріне ескерткіш – обелиск. Қарағанды энциклопедиясы.1990ж, 348б.
8. Қарқаралы аспанындағы жұлдыздар. Коммунизм таңы газеті. 15 қазан 1977 ж.
9. Т.Аршабеков, Тоғжанов Е.Л. атамекен. Қарағанды 2001ж.
10. Ж.Мерсәлімов. Туған қаланың бұрынғы қалпы. Қарқаралы газеті, 9 қазан 1993ж.
11. Абай түскен үй. Орталық Қазақстан газеті, 20 шілде 1995ж.
12. Қ.Жұмаділов. “Дарабоз” романы, алматы 1997ж.
13. М.Әуезов. “Абай жолы” роаны. Алаты 1кітап.
14. Г.Николаев. Қоянды жәрменкесі, Қазақстн халық шаруашылығы журналы, №11-12 1928ж.
15. Қарқаралы тас мүсіндері. Қазақ энциклопедиясы. 1975ж.
16. А.Әзиев. Сарыарқа маржаны. Алматы.1986ж
17. Ә.Х.Марғұлан. Орталық Қазақстанның қалалары және өнері тарихынынан. Алматы. 1952ж.
18. М.Омарбеков. “Махаббат пен қиянат”қарқаралының 180 жылдығына арналған очерк. Қарағанды,2003ж.
19. Т.Тәжиев. “Қарқаралы маңлақтары”. Алматы. 1957ж.
20. Қазақстан тарихы. Алаты, 1 том, 1996ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
................................3
І тарау. Қарқаралының археологиялық ескерткіштері
.............................5
1. Қарқаралының архитектуралық ескерткіштері
...............................9
2. Мазарларды мазаламайық
................................................................24
ІІ тарау. Қарқаралының тарихи ескерткіштері
........................................ ... ... ... ... өзектілігі. Қазақстанның орталық аймағы – Сарыарқа өлкесі
тарихи мұраларға бай өлке. Тарихи ... кез ... ... ... ... ... өткен кездеріне сын көзбен қарайды, ұлттық
мұраға назар аударады. Арқа өңірінің өзіндік белгісінің бірі – осы ... ... ... ... бірден көзге түседі.
Сәулеттілік әр халықтың өмірінде оның материалдық-көркем мәдениетінің
ең жоғары көріністерінің бірі болып ... Ол ... ... ... ... ... даму ... көсетеді. Себебі, халық
сәулеткерлігі мен ... ... ... ... ... ... мазмұң тән болуы мүмкін.
Қазақстанның орталық аймағы – Сарыарқа өңірі тарихи мұрағаттарға өте
бай ... Көне ... ... ... ... ... салтынан
мол мағлұмат береді. Дегенмен Орталық Қазақстанның көне ... осы ... ... ... ғылыми түрде зерттелген емес.
Бұл ескертіштер әр кезде бері ... 300 ... бері ... ... ... ... Олар ... түрлі аңыз-
әңгімелерде баршылық. Баспасөз ... ... ... ... ... мағлұматтар да кездеседі.
Қазақтың ұлы ғалыы Шоқан Уәлихановта Арқа өңірін ... көне ... ... ... ... сипаттама берген, кейбіреуінің суретін
салып алған.
Кейінгі Кеңес дәуірінде Қарқаралы өңірінің архитектуралық ескерткіштері
тарих мұрағаты ретінде мерзімді баспасөз ... ... ... ... 100, 125, ... ... ... байланысты архитектура
ескерткіштері еске алынып келеді.
Қарқаралы ... ... ... Поповтың “Қарқаралы” атты
еңбегі, Т.Аршабековтың ... ... ... ... ... 2001 жылы ... Тоғжанов пен Аршабековтің “Атамекен”
еңбектеріңде аталып ... ... ... мен ... ... ... бұл тек қана ... мұра ғана емес,
сонымен қатар халықтың өткен ... бір ... ... ... Осы тұрғыдан алғанда біз таңдап алған тақырыптың мақсаты осы
өңірдегі тарихи ескерткіштерді архиологиялық, ... және ... ... ... ... ... ... тарихына тоқтала отырып, оларды
болашақта қорғау және этнотуризмді дамытуға ... үлес қосу ... ... ... ... ескерткіштері
Орталық Қазақстанның таулы аймақтарында, әсіресе Қызыларай, Темірші,
Қарқаралы, Балқантау, Қу манайында ортағасырда мекен ... ... ... ... ... ... көзі-тас мүсіндер кездеседі.
Көшпелі елдің шеберлері тас қашауды, кен қазуды жетік білген. ... ... ең көне түрі ... ... ... бола бастаған.
Жалпы, тас мүсіндер жөнінде ғылыми ... ... ... ... Ол 1894 жылы Орта Азия мен ... ... ... беріп өткен болатын.
Кейінгі уақытта, тас мүсіндер тарихын зерттеуге Я.Шер, Л.Кызыласов және
басқа ғалымдар да өз ... ... ... ... он ... өнері тамған тас безеуші-шеберлердің
тамаша туындысы тас мүсіндер жөнінде ... ... ... Әлкей Марғұлан
болды. Ол өзінің Сарыарқа бойын ... ... отыз ... астам
далалық зерттеулерінде, кімді болса да ойландырмай қоймайтын көне тарих
куәсі тас мүсіндерді зерттеуге ... ... мен ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан “Тегіде мұндай тас мүсіндер әрбір өлген
адамның ескерткіші ретінде орнатылған, сондықтан ... әр ... ... ... келбетін бейнелеуге болады”.
Тас мүсіндердің бет бейнесі, жыныстық айырмашылығы, олардың кәсіби
жөнінде шеберлер жақсы келтіре білген.
Орталық Қазақстанда тас ... өте жиі және ... ... ... өкінішке орай олардың саны бұл күндері ... ... ... ... ... мен ... төңірегінен бастап, бүкіл Сарыарқаның жолымен
күншығысқа қарай созылып, Қарқаралы, Темірші тау сілемдерімен созылып ... ... ... ... ... ... ... бірталай
заңдылықтар да бар, олар көбінесе қола ... ... ... ... ... ... Қай ... қола моласы кездессе,
соның жанынан Түркі қағанаты кезеңінің (VI-VIII ғғ.) орнатылған тас ... ... ... осы ... ... заманнан жеткен бұл мүсіндер тас шарбаққа немесе ... ... ... Тас шарбақтар сонау қола дәуірінен келе жатқан көне
жерлеу дәстүріне, ... келе ... ... ... ... ... ... тас шарбақтың көлемі 2 метрден шамалы ғана асады, биіктігі 30
– 40 см ... ... ... тас ... ... ... тас
шарбақтарды ғылыми тұрғыда зерттеу мақсатында бірнеше жерде қазба
жұмыстарын ... ... ... ... ... ... және ... табыла қоймаған. Тек әр жерінен малдың ... және ... ... ... ... ... ... жерлеген қабір емес, тек
оларды еске түсіру үшін, ас беріп ат шабтыратын ... ... ... ... ... ... VI-VII ... түркі қағанаты кезінде
болған.
Сыртқы құрылымы бойынша тас ... екі ... ... бір ... жасалған төрт бұрышты тас шарбақтың күншығыс ... ... ... тас ... ... ... Тас мүсіндердің бұлай кездесуі екі
түрлі дәуірді көрсетеді: бір тобы төрт бұрышты тас ... ... тобы ... тас ... күншығыс жақ жиегінде.
Тас мүсіндердің екі тобы да ислам дінінен бұрынғы ... салт ... ... ... ... ... ... жұлдызға табынуға сүйенген.
Сонын дәлелі ретінде тас мүсіндердің қай тобы болса да ... ... ... ... ... Жеке ... келбетін бейнелейтін мүсіндер
Орхон жазбаларында бәдіз деп аталған. ... ... тас ... ... қарай созылып, тік орнатылған тас бағаналар тізбектеліп тұрады,
оларды ескі жазбаларда ... ... ... ... 15 метрден 200
метрге дейін созылады. Бұл тау баурайындағы жазық алаңда – ... ... тас ... тобы ... бір үлкен ой туғызады.
Қыпшақ жұртынан қалған тас мүсіндерде бұрынғыға қарағанда едәуір
өзгешеліктер де бар. ... ... тас ... орнына, ұзыны мен ені
бірдей үйме тастың жанына (VIII- IXғғ) не тас обалардың (X-XIIғғ) ... ... ... ... қалыптасқан тарихи дәстүр бойынша,
мәселен құты, сауыт, ұзын мұрт, сақал суреттері ... ... ... жұрт ... ... ... әйелдерге арналған тас мүсіндер
бірнеше топқа бөлінеді: жас ... ... ... жас келіншек
сәукелесімен бейнеленген мүсіндер (келіншек тас). Жас әйелді бейнелейтін
тас мүсіндерде ыдыс – аяқ ... ... ... ... ... ... ... жас келіншектің бейнесі, ... өте ... Оның ... тағы да дене ... ... ... Осы өңірден
табылған тас мүсіннің бірі қобызшыға арналған. Олар түр ... әр ... ... де, ... ... ... шығысқа қарап тұрады.
Жалпы бұл Орталық Қазақстандағы тас мүсіндер дамуының жаңа бір ... ... ... алыс жерден әкелмей, көбінесе жақын жерде
тастан қашап отырған. Кейінгі ... олай ... оның ... ... ... ... Оның үстіне мүсіндерге әйелдің сәукеле сияқты бас
киіміне, басқа да ерекшеліктеріне көңіл бөлінетін болған. Кей жағдайда ... ... тек ... түрде дөңгелетіп келтірген, қас, ... ... тек ... ... ... ... ... тас мүсін жасаушы бәдізші шебердің өз ... ... ... бір ... ... салт-дәстүрлі жемңсі
екенін көрсетіп берді.
Кен ошақтарының келесі бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... болды. Бұған ірі ертедегі кен орындарының
(Атабай, Әділ, Кентөбе, Қызылеспе, ... Саяқ т.б.) ... ... куә ... кен өндірісінің бірі Қарқаралы I қонысында болды. Ол
Қарқаралы өзенінің таудан ағар ... ... ... жылы ... I ... ... ... И.Могилевский
дөнгелек еденді және күл қалдықтары сақталған мыс қорыту ... ... ... ... ... және Бала ... өзені жазығынан
табылған пештермен өте ұқсас.
Өлкетанушы Яснецкая қоныс ... бай ... ... ... қыш ... қайлалар, түрен, балталар, руда ұсататын
құрал жабдықтар, тасқалыптар, шлактар т.б. бар. Қоныс топографиясы мен одан
табылған ... онда мал ... ... ... тұрғанына
куә.
Қарқаралы II қонысынан да онда ... ... ... тау-кен жабдықтары табылған. Олар II және III ... кола ... тас руда ... ... т.б. табылған.
1.1.Қарқаралының архитектуралық ескерткіштері
Қызыл кеніш сарайы.
Қарағандыдан 260 км. Қарқаралы ... ... ... ... онтүстігіне таман 1,5 км жерде, Кент тауының шығыс бөлігінде
орналасқан.
Қызыл кеніш сарайының құрылыс ө ... орны осы ... ... Өз ... бұл екі ... етіп ... айқыш (крест) тәріздес
үлгімен салынған. Құрылыс материалына, осы өңірдің қызыл ... ... ... үш ... ... алынған қосымша бөлмелер
ортадағы негізгі бөлмемен ішкі есіктер арқылы байланысқан. ... ... ... ... ... тағы ... ... болған.
Сарай жөнінде жазба деректер XIX ғасырдың бас кезінен ... ... Бұл ... ... ... ... және жазба деректі қалдырушының
бірі генерал С.Броневский болды.
Мұнан соң А.Левшин, ... ... ... зерттеушілер сарай
жөнінде жазған болатын.
Тек сарайдың архитектуралық құрылымы ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... бірі ... ... дәуірінде сарайға бірнеше қайта зерттеу жұмыстары жүргізілді. Бұл
археологиялық қазба жұмыстары Е.А.Букетов атындағы Қарағанды ... ... ... ... ... зерттеуді 1987
жылы Ж.Смаилов пен А.Бейсенов басқарған археологиялық экспедициясы атқарды.
Қызыл кеніш ... ... ... ... ... Н.Кошин сияқты зерттеушілердің жазбаларында кездеседі. Бұл
аңыздардың ... ... әр ... деңгейде болғанымен, оларды бәріне ортақ
бір желі бар. Еділ бойындағы қалмақ ханның қызы ... ... ... – мыс. Сол жылы қыс ерте ... Кент ... ... келеді. Арқаның алты қысында хан қызы қазақ батырымен танысып, ... - ... ... ханы Қалдан – Серен, қалмақ батырлары – Айда,
Тілеуке, Хан қызы – ... ... ... айтыла береді.
Тағы бір аңызда: “ертеде қазақ пен қалмақ аралас өмір ... ... Аюке ... ханы ... Етрежеп деген қызын қалмақтың Қонтажы деген
ханына ұзатпақ болады. Аюке қияндағы жат жұртқа бұйырған жалғыз ... ... ... Аюке хан ... атты ... басшы етіп, қызы
Етрежептің көшін жолға салады. Содан Етрежеп көш ө керуенімен Кент ... ... қысы ... кетеді. Қазақ батыры Едіге батыр мен қалмақ
батыры Қабыл – зайсан ақылдаса келіп, Кент тауының ... жер ... ... ... шығуға келіседі. Ел жұртынан айрылған хан қызының көңілін
аулау үщін Кент ... ... ... ... ... соқтырады. Солай
жүргенде Етрежеп пен Едіге көңіл қосады, Етрежеп жүкті ... ... соң, қыз ... ұл ... атын Сына деп қояды. ... ... ... ... жұрт оны Сына ... деп ... Сына батыр
жастайынан Қоңтажы ханға жауығып өседі. Етрежеп бір күні ... ... ... ... ... еді дейді. Содан Сына батыр аман – есен оралады.”
Кедесі бір түрі 1900 жылы Д.Байжұмардың жинақталған ... ... ... “О ... ... ... такая легенда: во время борьбы
калмыков с ... ... Айда ... ... ... ... дочь Касан
– Серень – хана: но так как Касан-Серень хан добровольно не отдавал дочь ... то ... ... ее, а с нею увел 40 девушек и 40 нокеров. ... ... по ... но там было не ... киргизы (казахи) уже
завладевали степями и ежеминутно могли напасть на беглецов. Тогда они ушли
Кенчские горы, где их ... их ... ... ... от холода буранов,
Айда батыр построил там дворец и зажил в нем, не ... о ... ... Айда ... в этом ... ... некоторое время спокойно и
счастливо. Но когда калмык в ... с ... ... ... плохо,
старший брат Айда батыра, Тлеуке ... ... от ... ... тоже в Кенчских горах, где и повстречал ... ... и стал ... с собою идти на врагов. Однако, ни ... ... ... киргизку
Ляуке, ни укоры за то, что он наслаждается, когда все его ... за ... и ... ... не ... на Айда ... Он лично был
счастлив, а его ... ... был ... и ... «борьба теперь
напрасна, дело проиграно, и рано или ... ... все ... меня ... так ... же смерть сама придет ко мне чем сам я пойду к ней. ... еще её нет и пока она ... ... ... ... мне до ... ... минута пришла скорее, чем он ждал ее. ... ... ... и, ... с ... убил Айда – ... Ляуке и
всех девушек, а сам со своими ... и ... ... ... на ... был ... и убит.«То был последний калмык» говорит легенда”.
Тәттімбет күмбезі.
Қазанғапұлы Тәттімбеттің шыққан тегі – Қаракесектен ... ... ... ... Бошаннан Әнет, Байбөрі, Манат, Жалықбас, Бұлбұлдан
Күшін, Алдияр, Шаншар, Үсен, Кұдайберді. ... ... ... атты үш әйел туған. Шаншардың Нұрбикесінен Тұрлыбек, Бертіс,
Тілеуке. ... ... ... ... Шитан, Мәшеке, Дәулет.
Мәшекеден Қазанғап. Қазанғаптан Құлымбет, Құтымбет, Тәттімбет, ... ... ... ... ... Ақбөпеден Мұсатай, Қыстай, Шатай. Екінші
әйелі Елімнен Байқы, Балдықызы, Парша атты ... ... 1855 жылы ... сібір қырғыздары (қазақ) делегациясының II
Александр патшаның қабылдауында болады. Осы ... ... ... ... ... ... ... “Былқылдақ”, “Шайырқалды”,
“Сарыөзен”, “Алшағыр”, “Көкейкесті”, “Сарыжайлауының” әркайсысының шығу
тегі, өзіндік ... мәні бар. Бұл ... ... да ... ... Қарқаралы өңірінің биік тауларының бірі ө
Мыржық тауына ... ... ... ... ... ... шағы ... дүниеден көз жұмарда да осында қайтып оралады.
Қазанғапұлы Тәттімбеттің ... ... ... ... ... тауының етегінде туған. Күмбезі Түндік ... ... мен ... ... ... Арқалық селосынан 12 км. Жерде тұр.
Бұл Тәттімбеттің әкесі Қазанғапқа арналып салынған ... ... үш ... ... Қазанғап, екіншісіндеТәттімбеттің анасы Қалайы, үшіншіде
Тәттімбеттің өзі жатыр.
Тәттімбеттің қайтыс болуына байланысты ... ... ... ... бірінде Қарқаралы онтүстік приказы 1 маусымдағы
№2095 жолдаған қатынастағы Үшқатын қорығы №1581 іске байланысты ... ... ... ... іске қатысы бар жазбасы ... ... ... ... ... атқа ерте мінген, ел ісіне араласқан адам. Омбыдағы
Батыс-Сібір генерал-губертаторы майор фон ... ... ... мәліметінде Тәттімбет – ақсүйектер ... ... ... ... Қарқаралы округіндегі Нұрбике шаншар ... ... 20 ... 1854 ... 25 қаңтарына дейін болыс болды. Бұл
жұмыстан өз арызы бойынша 1854 жылдың 29 шілдесіндегі ... ... ... жасамаған.
1855 жылы 23 наурызда Сібір қазақтары патша ағзамның ... ... ... депутациясының Санк-Петербургке келуі туралы,
сондай-ақ осы делегация мүшелеріне шен ... ... ... марапаттау туралы деген 90 беттік іс-қағаздың 33 бетінде
Қазанғапов ... 1853 жылы ... ... берілгендігі, мойынға
салатын Анна лентасы тағылған күміс медальмен марапатталғаны жазылған.
Жапалақ батыр күмбезі.
Күмбез Томар селосынан ...... 13 км. ... ... ... ... 3 км ... қырдың үстінде орналасқан. Осындай
жерге орналасуына байланысты алыстан көзге көрінеді. Өзінің формасы бойынша
центрикалық және төрт ... ... ... Бұл бөлігі биіктігі – 0,7м.
қабырғасының ұзындығы – 8м, ал негізгі күмбездің жоғарында ... ... – 5,5 м, ішкі ...... ... ... ... жағында 4 терезенің орны сақталған. Жәдігердің негізгі
құрылыс ... қыш ... ... ... әр ... қалыпта, шырша
тәрізді, қос басар, бір басар ретінде қаланған.
Жапалақ батыр ... ... ... ... ... ... Теке, Серкебай, жапалақ ... ... ... - ... кіші ... ... ... жастай опан болған. Күмбездің осы ... ... ... ... ... ... Жұмаділ,Тәттібай. Шиаяқтан–Қазылбек,,
Ырысбек. Әбеуден–Уақас, Қасымбек, Қажыбек, Төлеубек. Қасымбектен-Гаухарбек,
Қуатбек. Қалқадан-Қонай. ... ... ... ... ... ... ... бірі Раушанның айтуы бойынша батыр өте алып
денелі болса керек. Атқа мінгеннің ... аяғы ... ... ... ... күні үлкен көлге шомылғанда, желкесіндегі жалы күдірейіп тұрады
екен. Бет әлпетінде қасының өзі өте ... ... ... ... ... ... ... келген адамның зәресін алса керек.
Елуінші жылдары шөпшілер Жапалақ батырдың күмбезі тұсынан батырдың
сауытын ... алса ... ... бұл ... ... этнографиялық экспедиция
барысында мәліметтер табылмады. Оның ... ... ... ... аңыз сақталған.
“Қарқаралы дуанының аға сұлтаны Құсбек төре осы елге өзінің байлығымен
де танымал болған. Оның 3 мың жылқысы болыпты. ... ел ... ... ... жоғалып, оны Қамбарлар алып кетті деп кеуесет ... ... ... ... ... ... ... аға сұлтан қабылдамай үй
бермепті. Содан ... ... ... ... деп ... ... жерге кіріп, жиналған ел басшыларына ... ... ... екен
десем, бес байталын айтады екен деп, кейін шығып кетеді. ... ... ... төре тұрады, міне осыдан соң еріксіз Құсбек мырза өзінің
ырайынан қайтып келген екн.
Жапалақ батыр ... ... дуан ... ... ... ... ел ... көре бастаған кезде Жапалақ төре ... шабу ... ... Төре ... ... ... ... Жапалаққа етін тауысып ... соң, сол ... ... ... ... ... ... Сонда
төре: Мынау мені сыйлайсың, сыйламасаң ... ... -деп ... ... ... ... ... батыр туралы 1890 жылдары Қарқаралыда болған А.Янушкевичте
бірнеше аңыз-әнгімелер жазып ... ... ... Әбеу ... ... ... 6 км ... орналасқан.
Жәдігер XIX ғасыр қолтумасы. Тарихи ескерткіштің ... ... ... ... ... ... 0,6 м, биіктігі 4 м, негізі центрикалық
бір камералы болып ... ... бір ... ... ... ... құлаған. Өзі
тегіс жерде орналасқан. Күмбездің есігі ... ... ... ... ... ... ретінде қаланған.
Этнографиялық экспедиция кезінде жинақталған материалдар ... ... ... жеті ... бірі Бикен Олжаұлынан – Сартымбай
батыр, Ақтайлақ, Еңсебай, Келдібек, Үрістем. ... ... ... өз уақытында осы атырапқа. Осы кезге шейін оның батырлық
оқиғалары ел арасына кең таралған. Міне, сол осы ... ... өте ... ... ... тек қана бір ... бар. Ал осы кішігірім ... ... ... ... ... қол ... ... тұрады. Осы
кішігірім таудың төбесі 20-30 м ... ... ... жер. Осы ... ... С. Айтуынша Жапалақ батырмен Сыртымбай кездесетін қарауыл
салатын әрі тоғыз құмалақ ойнайтын жер ... ... ... ... кезде 2-3 адам отыратын тастардың үсті ойылан.
Балта күмбезі.
Қазақ халқының кең ... ... ... бірі киіз үй ... ... ХІХ ... ... жартысындағы қол өнер туындысы.
Бейбітшілік мекенінен 6 км ... ... ... ... жер ... ... ... Тарихи жәдігер қазіргі кезде сол бұрынғы қалпын
сақтаған. қабырғалары қос басар және бір ... ... ... ішкі ... м, ... ... 1м. Кіре ... есігінің биіктігі 1,6 м,
қабырғасының сырт жағы ... ... оны кей ... ақ ... деп
атайды.
Шежіре бойынша Қаракесек Жарылқаптан шыққат Балта ақын. Тілеуке
Шаншарұлынан – Жарылғап, ... ... ... ... - ... ... Жоламан, Тастемір, Атыбай, Кетебай, Боқаш. ... - ... ... ... ... Бұлар Базаркен
бәйбішесінен, ал Ақтолқын ... ... Сақ, ... Доғалаң, Балта
ақын. Балта Тасыбайұлынан - Әзім.
Құсбек төре ... ХІХ ... ... ... ... ... ... қалпы центрикалық дөнгелек жобада. Күмбездің негізгі жобасы
киіз үй сияқты орталықтанған. Кіре беріс есігі тік бұрышты, ... 1,4 ... үш ... ... 0,4 м, ... ... ... ішкі диаметрі
6 м, сыртқы өлшемі 8 м, қабырғасының қалыңдығы 1,2 м. құрылыс материалының
қалануы бір басар, қос ... ... ... ... ... төрт ... сақталған.
Жалпы кешен кейінгі кезде қоршауға алынған. ... ... ... ... ... ... қылын, ұсақ тастарды кездестіреміз. Бұл
күмбездің қалануы жөнінде мынадай ел аузында аңыз бар. 40 ту бие ... - ... ... ... ... ... араластырып кірпіш құйған, сол
кірпіштерді балшықты 40-қа жуық қыз ... аяқ ... - ... ... - Әзіхан, Қоңыр. Әзіханнан – Ыбырай,
Сүлеймен, Әбеу, Мұқан. Ыбырайдан – Кедірхан, Қоңырдан – ... ... ... Бақты селосының Кент тауының етегі, Талды өзенінің бойы,
Сымтас өлкесі осы ... ... ... ... кен шарына қарасты
Әзіхан, Қоңыр, Жақан қыстаулары Құсбек балаларына байланысты ... ақ ... ... шеңі ... ... аға ... ... жыл қызмет атқарған.
Жәңгір төре күмбезі.
Бұл күмбез Тегісшілік ... ...... 6 км ... ... халық күмбезді шатырлы күмез деп атайды. Құрылыс материалы қыш
кірпіш. Өзінің архитектуралық ... ... ... төрт ... алты
бұрыштан турады. Төбесі ағашпен жабылған жабу Орталық Қазақстанның басқа
жерінде кездеспейді. Жалпы ғибадаттық ... өзі 4 ... ... ... ... ... онын формасы пирамидаға іспеттес. Ал
қабыраларына келетін болсақ, бұлардың негізгі абырғаларының ... 2,2 ... ... 0,5 м. Ескерткіштің кіріс – беріс дәлізінің
ұзындығы 6 м. ... ... 8 м, ... 4,2 ... деректерге байланысты Жәнгір төре бірде ел арасына шүлен
таратам деп ... ... Ал ... өзі ... пен ... ... ... бай да болған емес. ... ... ... соң ... елу деген, белгіленген күн жақындаған соң, көршілес ... ... ... ... ... барысында, төре өзінің оннан бір малын
таратуды ойлапты, яғни ... ... мал осы ... ... ... ... ... рәсім кезінде санақ үстінде оныншы болып, төренің
тұңғыш ұлының аты түсіпті, сонда баласы әкесіне Әке мынау жүйрік атым ... ... ... – деп ... ... керек. Әкесі сонда бұл ат ... ... тұр, ат осы ... ... ... тұр, ... алсын деген
екен.
Дүйсеке күмбезі
Дүйсеке күмбезі Бейбітшілік ... ... ... 8 км, ... мен ... тас ... ортасында, қыстақтың батыс жағында орналасқан.
Жергілікті халықтың бұл күмбезді Шекшек Дүйсеке деп те ... ... ... аяғында салынған. Ескерткіштің көпшілік бөлігі құлаған.
Қабырғаларының қалындығы 0,6 м, ... ... ... 13 м. ... ... ... төртбұрышты бөлік және оның бұрышы дөңгеленіп
көтерілген.
Дүйсекенің Қарқаралы тарихындағы орны ... Бұл ... ... ...... Түйте. Түйтеден- Майқы, ... ... ... ... ...... ... Бөтейден – Төртшор,
Дүйсенбай, Жексен, Жарылғап, Түнғатар, Баят. Дүйсенбайдан – Ер, ... ... Ол ... аты ... ... ... ... кезінде
халықтың ұсынысымен және Қожан ... ... ... ханның мыңбасы
болып тағайындалған. Дүйсенбайдың бір баласы Қожан батыр. Бір ... ... жері ... ... мекендер Бақты, Қарағаш,
Қарақуыс, Қайрақты, Бүркітті, Әділ, Кеңгір, Сарыбұлақ, Қошқар, ... ... ... Жамбыл селосының қазақ бейіті ішінде, ауылдың
іргесінде ... ... ... ... қыш кірпіш, қалануы бір
басар, қос басар. Қабырғасының қалындығы 1,5 м, ішік диаметрі 9,4 м, ... 11 м, ... 7 м ... ... күмбезі өзінің қалпы жағынан
батырдың дулығасына ұқсас, өте ... ... ... ... ... ... аталуына, бір байдың баласы жорық кезінде ме, әлде көш
кезінде ме осы ... ... қаза ... Қаза ... ... ел ... ... күмбез орнатады. Бұл оқиға шамамен XVIII ғасырдың аяғы кезі
болса керек.
Кенже би күмбезі.
Күмбез Томар аулынан Доғалан мекені ... ... 25 км. ... ... ... ... деген жерде орналасқан. Бұл күмбезді жергілікті
халық Ақ ... деп те ... ... ... ... ... ақ
балшықтың бар екенің алыстан байқауға болады. Күмбез өте аумақты. Оның ... ... 16 м, ... бет жағы 14 м, ... ... м, қосымша бөліктің биіктігі 1,5 м. Кіре ... ... төрт ... 1,3 м, ені 0,8 м. ... екі жақ бұрышынан екі құлақ шығарылған
биіктігі 3 м жуық.
Негізгі күмбез төрт ... ... ... жағы ... ... 5,5 м, жан ... 6 м, алдыңғы қабырғасы 8 м, қабырғасының
қалындығы 0,8 м. Терезенің ... ... ... ағаш ... ... ... және ... өте аумақты болуы, бұл Кенже бидің
әулиелігіне қатысты, құран бағыштаушыларға арналған болса керек.
Кенже би ... ... ... ... Оның ... ... ... қожадан – Ақша, Түйте. Түйтеден – ... ... - ... ... ...... ... Батшордан –
Дүйсенбай, Киәкшек. ... – Ер, ... ... ... Матақтан-Қауман, Дәумен. Дәуменнен– Кенже би.
Этнографиялық деректерге сүйенсек: ... ... ... болыпты
шұбыртпалы Ағыбай батырға ас бермек болып, үш ... ... ... 400 ат ... болады. Ас иесі сол төр жүз атты бір ... ... ... ... ... оған, әр елден келген атбегі, ақсақалдар бөліп-
бөліп жібереміз деп көнбесе керек, сонымен не керек ... биге ... ... айтқаны:
- Ас иесі беп батырым, ... ... Ат иесі деп ... да
бұрмаймын. Көңсендер сөздің әділдігін айтайын. Төрт жүз атты бір ... ат ... бала ... Оның арты құн болады. Құнның арты мұң
болады. Шұбыртпалы, сен менің айтқанымды көн 400 атты ... ... ... ... тік. Оған сенің малың жетеді. Егер жетпесе Ағыбайдың ... ... ... Кенже би осылай дегенде анталап тұрған көпшілік “Тура ... жоқ, ... биде иман ... ... болсын деп разы болады.
Кенже Матақұлы 1828 жылы ... ... ... ... ... ... Қаракесектің Шор атасынан тарайды. Әкесі ... ... ... ел ... ... ... ... батыр болған. Өзінің
шешендік тапқырлығы, әділ билігімен ел құрметіне бөленген. Халық арасында
Кенже бидің беделі үстем болып, ... ... ... би ... екен ... ... осы ... шейін жергілікті халық біледі.
Бірде Темірші елінің Қали деген жігіті ... ... ... деген саудагерден 500 сом несие алып, үйіне ... ... ... жылы Қали ... ... мата ... ... көреді. Қали сақанынан Кенже биге жолығады:
- Садуақасты көрдім, егер ол жолығып ақшамды неге ... ... мен не ... ... ... ... тұр, - дейді.
Кенже би:
- Қорықпа, онымен өзім ... жүре бер – ... Күн ... ... ... би бір шәшті еләнің саудагерлерінің үйінде әнгіме
дүкен құрып отырса, үстіне оншақты кісісі бар ... ... ... бәрі ... ... ... жайылады. Кенже би Садуақасты
көре салып:
- Бай деген, маңғаз болу керек. Ұзақ-түйек не ... ... ... өзі ... ... Байлық шіркін дүние ғой, бір
жағынан ағылып келеді, бір жағынан асып ... ... одан ... ... - деп бір ... ... би тағы ... әңгіменің басын
қайырып тастап, Садуақасқа қарап ... ... ... ... байдың бірісің, елден табылған сенен табылады.
Жұртқа жоқ, сенде бар. Сенің Жаркент, Ташкентпен байланысты күшті. ... бай ... ... еді, ... сен ... бір ... ... қалдым.
Ел,сенің осы жәрменкеге келгеніңді сөз қылып жатыр. Бір темірші ... сом ... ... ... ... өзі қуып келіпті, деп даурығып жүр. ... ... ірі ... ... ... лайықты емес. Бұл сенің бағыңды
тайдыратын сөз ғой. Бидің мына сөзінен ұялған Садуақас “Кенжеге, жөн ... ... ... ... ... сұрамаймын ол қайтып бермей-ақ қойсын.
Берген садақам болсын” депті де сол ... ... ... ... ғимараты.
Қаланың орта тұсындағы көп терезелі биік ағаштан ... ... ... ... үйде 1850 ... Абай ... ... болған” деген
ескерткіш тақта әудем жерден көзге шалынады.
Бұл көрнекті үй – ХІХ ... ... ... ... көпесі Халиолла
Хамитұлы Бекметовке қараан. Халиолла өз дәуірің алдыңғы қатарлы, көзі ... ... Оның ... Құнанбай әулеті түсіп жүрген. Себебі Халиолланың
төртінші әйелі Ғайника Тобықты руының қызы, Құнанбайдың қарындасы. ... ... ...... осы ... оның ... Оспанның әйелі
зейнеп Қарқаралылық Өндірбай Қалпеннің қызы. Көп жылдар бойы ... жуан ... өте ... ... ... ... әлі де сынып, бұзбай, еңселі тұр. Осы үйге бар Құнанбай әулетімен бірге
Абай да жиі ... ... бойы ... ... ... ... жазған. үйдің
жасау-жихазы мол, тіпті бай кітапханасы да болған.
Кейінгі жылдары ұлы Абайдың 150 жылдың мерейтойына байланысты үйге ... ... ... ... бұл үйде Абай ... өнер ... Қарқаралыдағы өткізген сәттері Әуезовтың мәңгі өлмес “Абай жолы”
роман-эпопеясында суреттелген.
Құнанбай қажы мешіті
Абайдың әкесі Құнанбай 1849 жылға дейін ... ... ... ... ... ... ... жылдың соңына дейін Қарқаралы
дуанына аға сұлтан болған. Осы кезеңде Құнанбай Өскенбайұлы Қарқаралыдағы
мұсылман ... үшін ... ... ... жер бөлу үшін ... ... ... рұқсаты керек болған. Сол себепті Құнанбай 1850 жылдың 7
қаңтарында Шекара бастығына баяндау-хат жолдап, онда ... деп ... ... ... аға ... ... ... де маған жүктеліп
отыр. Сондықтан да мешіт құрылысы менің қызметіме байланысты. Бұның өзі дің
ықпалын ... ... ... етіп, халықтын адамгершлік-имандық
сезіміне өзгеріс жасау мақсатын көздейді. Сол себеппен ... ... ... ... ... ... меншігім есебінен жүргіземін”.
Мешіт құрылысы осыдан бастап қолға алынып, екі жылда салынып бітеді.
Құнанбай салғызған осы мешіт 80- ... жуық ... бойы ... ... үйі ... имандылық пен адамгершілік үрдісіне ие болды. Бірақ,
атеизмді, құдайсыздықты насихаттахан большевиктік- ... ... 1930 жылы ... ... ... Оның биік ... ... мешіт ғимаратында көп жылдар бойы қойма, пионерлер үйі орналасып,
80 жылдардың аяғына ... ... ... қирауға айналды. 1990-жылдардан
бастап Қарқаралы ... ... ... сай ... ... ... ... жүргізілді. Айнала маңайы күтімге алынып, асфальт
төгілді.
Мешіт ғимаратына күмбез орнатылды. Қазір мешіттің үлкен екі ... ... діни ... ... ... Құнанбай қажы аты берілді.
Нұралы би.
Нұралы Қарасектің жетінші ұрпағы Шекшектен туған. Ол төрт ... ... ... ... ... ... Жанкісі, Байкісі;
Боранбай, Жаманбай, Қабанбай, ... ... ... есімді тоғыз ұл
туған. Ал Бигелдіден ... ... ... Байсал, Барақ.
Жайнақтан Малдыбай, Жанбай туған. Қарқаралы өңірінің Шекшек ... ... ... ... би ... жақсылар Бөкей төрені Шу өзенінің ... ... ... осы ... ... ... ... керек. Осы биге
әулие адамға директерді жинаушының бірі Әрінінов Ахметбек ақсақал. Ауызша
тарихиаңыздың бірінде ол ... Ана ... бара ... кім ... ... ... деп сұрапты. Сонда,
ол Мырза емес пе танымадыңыз ба? - депті балаларының бірі.
- Ол ... бала ... еді, атын әкеп ... ... соң би, ... ... шаруамды орындамап еді, ... өзің бір қу ... ... бар еді. ... ... ... ... Мырзасы келген соң
қайттым райдан деп, былай бата ... ... Шын рейл ... ... ... ... иә Алла ... бер.
Белгілеп бергін, Бекдәубет бер.
Және де бергін Жандәулет! - депті Мырзаның әйелі осы ... осы ... ... ... ... Бұл биге ... аңыздың
бірі ғана.
Қазіргі Бүркітті кеңшары мен Қарағайлы ... ... ... ... ... ... тартылған су құбырының
солтүстігінде Нұралы бидің бейіті бар.
1.2. Мазарларды мазалаайық
Соңғы кезде естелікке, тарихи мұрағаттарға ... ... келе ... да уақыттың ағымы болар. Бұрыңғы кезде үлкендер жағынан “Моллаға қарап
саусағыңды шығарма”, “Моланың ... ... ... ... ... ... ... аузынан жиі шығатын. Қатты сырқатқа ұшыраған адамдарды мола
басына апарып молдаға құран оқытылатын. Терең сайдың бойына ауыл ... ... ... ... құран оқып содан соң ғана ... жол ... ... ... ... жөн ... қарттар бірен-саран. Жанның
бірі дүние мен мал табудың соңына түскен, нарық заманында бұрыннан қастерлі
болып келе жатқан ... ... көп ... бірі ... ... адамдардың әруағын қастерлеу ұмтыла ... ... ... ... ... ... ... айналды.
Ауылдық, қалалық, аудандық Советтердің ... ... ... ... ... ... ... жеген сыңаймен осындай жербақан
жолсықтарға жол ашса, ол да ең әуелі халқымыздың енжарлығына, ел ... ... ... ... компартияның саясатына уланғандығынан
деуге болар еді. Ал ата-бабаларымыз қандай еді? Олар да өз ... егін ... ... ба еді? Есіл ... мен аяулы аналардың басына
жері табылмағандай қара жол ... ба ... ... адам ерте ме кеш пе, ... ... күні ... Адам
ата мен Хауа анадан келе жатқан жорығы бойынша қара жер ... ... ... ... өлікті шығарып салу ардақталып атқарылады. Алайда “өлдің-
өштің” демекші қазір өлік қалай жер қойнына ... ... ... ... ... келе ... анық. Қазақ өліні тіріден де артық
құрметтеген. Молалар мен мазарларды аруақтар тек рухтардың мекен-жайы деп
киелі ... Жаны ... ... қиын-қыстау күн туғанда мола басында
аруақтарға бағыштап құрбандық ... Ерте ... ... ... ... ... ... әлде қорлау ру мен тайпа намысына тиіп, ру
аралық қақтығыстар мен қантөгіс соғыстардың ... ... ... ... ата-баба қорымын өзінің меншік территориясы, ата-мекені деп таныған.
Иманжүзділік, адамгершілік, имандылық сияқты әрселер адамдарды қадірлей
білуден басталады. Тіріні ... адам да ... де кем ... керек.
Тірі адамға қолың тиіп немесе қастандық жасалса, заң жүзінде ... ... ... ... ... тас-талқан етіп қиратқандарға басқаша қарауы
керек пе? ... ... ... бұл жағдайларда үлкен қор төленіп,
қаржы бөлініп дұрыс көзқарас ата-заманнан ... Ал бұл ... ... тек ... егеменділігін алғаннан кейін ғана қолға алып отыр.
Болашаққа жалпы ... ... ... ... Қазақстан
Республика Президенті Н.Назарбаевтың бекінуімен, 1992 жылы 2-шілдеден
бастап “Тарихи-мәдени ... ... және ... ... заң ... ... тоғыз бөлімнен тұрады. Занның тек қана кейбір баспарына
тоқталып өтсек, оның 37 бабында “Тарихи-мәдени қорықтарды ... ... ... және ... ... бұзуға, орнын ауыстыруға,
өзгертуге тыйым салынған”, 39-бапта: “Маумақты игеру кезінде тарихи-мәдени
мұра ... ... ... етуге арналған”. Президент
жарлығымен, заң негізі ... ... ... ... ... ... ... азаматтардың ісін сот үкімі арқылы қаралып, ... ... ... ... ... ... ... бұзуда үзілді-кесілді тоқтату қажет. Асыл ерлеріміздің
сүйектерін аяқ асты ... ... риза ... тірі ... ... ата
қазақ сөзін естен шығармайық.
Күмбездердің үлкен-кішісіне қарамай, ескі-жаңасына қарамай, барлығы ... ... ... ... ... ... ... Киелі
зираттарға шырақшылар бекітіліп, қамқорлыққа алынуы керек. ... ... ... ... ... ел зарлатпайтын, киелі
қорымдарын жоқтатпайтын ... ... ... ... кім ... ... ... сталиндік қуғын-сүргін жылдарында дінді халықтың
санасын улайтын деп қарап, оның жағымды-жағымсыз ... ... ... ... ... ... шықтық. Соның салдарынан ескі салт-
дәстүр атаулыны белінен басып машұқ етуге, тіпті атейстік ұранмен ... ... ... ұрланған құрылыс материалдарынан дасалып ... ... неге ... ... ... ... бейіт жасау керек дегенге дейін ... ... ... ... ... мұра деп ... оны ... ерекше орын алған.
Олай болса, ұлттық дәстүр, ұлттық мәдениет мұрасы – бейіттерге шабуыл жасау
... ... ... елдің мәдени дәрежесін көрсететін ұлттық пантеон жасау, оны ... ... ... жулағы” ету қажет-ақ. Осы күнгі ... ... ... ... өлсе, “өлді” деген жаманат ... ... ... ... оны ... дұрыстап естірту, көңіл айту рәсімдерін
сақтаса, біз жастарды “инабаттылыққа, ізгілікке ... ... ... бойы ... келе ... дәстүрлеріне ізгі
ниетпен қарау, ның пайдалыларын дәріптеп, ... ... ... ... ... ... ... қыры мен сырын жетік білсе ғана
жемісті еңбек ете ... ... ... дұрыс пайымдай алмай тұрып мол
өнім алған диқанды ... ... ... ... ... ... ... кім көріпті?”. Адам өзін қоршаған тарихи-мәдени ортаны да тап солай
нарықты пайымдай алса ғана, өзінің тарихын, ... білу ... ... ... ... ... тегіс алып жатқан ұлан-ғайыр музей. Одан
адамзаттың алғашқы ырзық айырудан қазіргі космос ... ... ... ... ... ... ... дейінгі көне дәуірден
мемлекеттің кейінгі даму жолын ашып бере ... ... ... ... Солардың бірі, әрине, ұлттық тарихи
ескерткіштер-күмбездер, мазарлар. Қазақ ... ... ... Халық шеберлерінің қолтумасы мазарлар тау бөктерінде,
қыраттарында ... мен ... ... ... ... ... ... бастапқы конструкция, формаларын ... ... ... ... ... бір ... уақыт дермегі болса, екінші
жағынан ... ... ... ... ... Біз осы ... “ұлы көсемдеріміздің ” өзіне облыс көлемінде ... ... ... ... ... бас иіп ... екенбіз. Жаңаша көзқарас немесе
жалпы атериалдық тарихи ескерткіштердің жағдайына байланысты, ... ... ... тарихи мұраны ескерткіштерді қорғау
мемлекеттік инспекция құрылған болатын. Сол уақыттан бері ... ... ... олар ... ... Қарқаралы
аудандарында зерттеулер жүргізіп қайтқан болатын. Зерттеулердің нәтижесінде
бұрын зерттелмеген ескерткіштер, күмбездер жайында ... ... ... ... ... ... құжаттар
толтырылған. Аталған аудандардың 50-ден астам дені ХVIII-XIX ғасырлардың
күмбездері жөніндегі ... ... ... және ... көп томдық сипаттамасына қосылмақ. Қазір Түлкібай басқарып
отырған ескерткіштерді оны қорғау жөніндегі заңды, ескі мұраларға ... ... ... бірнеше хабарлар ұйымдастырып, көпшілік
қоғамдармен кездесулер өткізілген. Бұл бағыттағы жұмыстар ... ... ... ... жылдан жүргізіліп келе жатыр. Олар негізінен
насихат жұмысымен қатар, ескерткіштерді қалпына келтіріп, ... ... ... ... ... ... қасиетті әулиелі орындар
Арыстанбас, Бабай, Түкті, Шашты, Әзиз ... ... ... ... ... кім ... белгііз “киелі орындарға” қарқұрым боп
жұрт шұбырып барып жатқанда, ел жүрегінен мәңгілік орын тепкен шын ... ... ... өміріне байланысты орындардың құлазып бос
тұратындығы өте ... ... ... ойға ... ... ... ... ханға арналған
өлең жолдары еске тұседі.
Жамандарсың қалайша кімге өзіңді,
Іздемейді ұрпағын күмбезімді.
Есім аға, Тәуке ұлым, ер Абылай,
Өздеріңмен ... ... ... ... боп дос ... ел ... хас түлегін
Күмбезім құлаған соң көзден кетіп,
Атым да бұл күндері өшті менің.
Жатырмын үйіндінің ... мен ... ... бар қасымда
Қазақтар өз жақсысын жер ғып қойса,
Шешен тер онайлықпен ... ... бар ... ... да ... ... жатқан мәселелер
бар. Олар ел араындағы насихат жұмысы, таспасөз қолдарының кең ... ... ... ... көзіне түсетін жарнама, буклет, көркемдік
құралдардың кең қолданылуы болса керек. Ал енді Арқа ... ... ... ... би, батыр, төре ақын, баһадүр адамдарының ... ... ... ал әлі ... ... түспеген тарихи
мазарлар да аз емес.
Ертең ... ... ... ... ... ... ... бастап ойландырса керек.
Архитектура – бүгінгі таңда ешкімнің тісі бата берметін құпия салаға
айналып отыр. Бір өкініштісі ... ... ... ... ... ... жергілікті біле қоймайды. Сондықтан да осы
ескілікті ... ... ... ... ғана ... біріктіретін
үйірме секілді ұйым деп ... Ал ... ... ... ... сақтап, келешек ұрпақтың игілігіне жарату –
жалпы ... ... ... ... тарау. Қарқаралы тарихи ескерткіштер
Ерте кезден-ақ ескерткіштер өз ортасында әулие саналған ұлы адамдарды
яки халық жанында ... ... ... ... есте қалдыру үшін
жасалатын мүсінді ... ... Тегі ... ... ... дүние
салған адамдар құрметіне тұрғызылған.
Ескерткіштердің әсіресе кең тараған түрлері – көзге түсетіндей көрнекті
тарихи ... ... ... ... яки ... ... хандар
мен қайраткерлердің туған жерлеріне орнатылатын мүсіндік бейне.
Фани ... ... ... ... ... орнату есте жоқ ескі
дәуірден басталған. Айталық, Грецияда әскери қолбасшыларға, Римде ... ... ... ... ... ... ... дәуірде Азамат және Ұлы
Отан соғыстарында қаза тапқан жауынгерлердің ерлігін мәңгі есте ... ... көп ... ... ең көрнектісі – Берлиндегі Кеңес
жауынгерлері құрметіне тұрғызылған ескерткіш.
Қазақстанда жеке ... ... ... ... 1950 ... дамыды. Мысалы, Х.Наурызбаевтың Абай Құнанбаевқа, Шоқан Уәлихановқа,
Амангелді Имановқа, Ю.Билыктың Нүркен Әбдировке ... ... ... ... ... ... үлкен тобы – адамдар тұрып, өмір ... ... ... ... ... өлген адамдардың басына тұрғызылған сәулетті
күмбездер де – архитектуралық және тарихижағынан маңызды.
Мыңдаған жылдар бойы ... ... ... ... ... еркше
жерлер мен табиғи түзімдер (мысалы, Қарқаралының “Шайтанкөлі”).
Өйткені халық жанында сақталып келген көптеген ... ... ... да осы жер ... тығыз байланысты.
Сарыарқа даласында, онын ... ... ... ... ескерткіштер көп-ақ. Бұл ескерткіштердің арғы ... ... ... жатыр (мысалы, Қарқаралы тес мүсендері). Ал ... ... ... ... ... ... соңғы үш ғасырдан
бергі саяхатшы-ғылымдардың еңбектерінде көрсеіліп келеді.
Қарқаралының ... ... ... тақырыпты таңдап алуымыздағы
мақсат – жас ұрпақтары өткенге, халқымыздың тарихына құрметпен ... ... ... ... ... ... ... халқының тарихи-
мәдени орталықтарының бірі болған және болып келе жатқан ... ... ... ... баяндап, зерттесек, бұл барша Сарыарқа,
барша қазақ елі туралы да сөз қозғау, халқымыздың тарихың танып-білуге ... ... ... ... сөз. Ел мен ... ...... білу
бұл елдің ертенің ғана емес, келешегін ... ... ... яғни ... ... ... ... ескерткіштерін насихаттаудың таным-білімдік маңызын былай
қойғанда, проблемалық мәні де көп. Өйткені, уақыт өткен ... ... ... ... ... ... салдарынан көптеген тарихи,
архитектуралық және табиғат ... ... ... ... ... ... із-бедері өшіп-жоғалуға айналған.
Біздің алға қойған бір ақсатымыз – осы тарихи ескерткіштерді жоғалтпай,
болашақ ұрпаққа мирас етуге шама-шарқымыз келгенше өз ... ...... ... ... ... орталығы ғана
емес, оның туризм-саяхаттық аңызы да ... ... осы ... дейін
туристік-сяхатшылық мекен ретінде бұл өлкеде қажетті инфрақұрылымдар
жетілдірілмеген. Табиғаттың бірқатар ... ... ... ... ... өрт пен ... ... бірте-бірте жоғалып
барады. Сондықтан да ... ... ... ... тарихи-
мәдени кешендерін сақтауға мемлекеттік дәрежеде көңіл бөліп, қамқорлық
жасау керектігі көп емлекеттік ... ... ... жиі сөз ... жылы – ... ... қаласынан іргесі қаланғанына 180 жыл.
Қарқаралының тарихи ескерткіштері және болашақ этнотуризм бағыттары.
Қарқаралының өне бойы сағым сары ... ... ... ... Оның шығысы Қу, Едірей ... ... ... ... Кент ... жалғаса бреді. Таулы қыраттардың жері қашанда
ықтасын, елдің көшіп-қонуына ... ... Орта ... және ... ... ... ... ескерткіштердің орны өз алдына бір
төбе.
Себебі көне замандардан бастап бұл ... көк ... ... мал ... ... ... ... болған. Мұнымен қатар, солтүстіктен
оңтүстікке және Орта ... ... ... жолы да осы ... ... Қаныш Сәтпаев, Ә.Марғұлан бірнеше ғылыми еңбектері де осы
атыраптың ... ... ... ... ... ... ... әселесі облысымыздың әр өңіріндегі ескерткіштерді
сақтау, қайта қалпына келтіру мәселесі болып отыр.
Қарқаралы ауданы бойынша:
Бірінші бағыты. Қарқаралы қаласындағы тарихи орындар.
Екінші ... ... – Кент ... Қызылкеніш сарайы, Темірші
тауы, Бүркітті селосы, Қ.Аманжолов ауылы осы ... ... ... ... ... ... т.с.
Қаз дауысты Қазыбек би 1667-1764 жж.
Қазыбек Арғынның Қаракесек (Болатқожа) руынан, үш ... ... ... ... ... Қаз дауысты Қазыбек кезінде атақты ... бірі ... Ол ... хан, ... хан, Әбілмәнбет, Семеке
хандардың тұсында халық қамы үшін ел қорғау ісіне белсене ... ... бір ... ... одан Шаншар туады. Шаншардың екінші әйелі
Айбикеден Келдібек, Тыныбек, Есіркеп тарайды. ... ... ... ... Балапан, Үсен, Бөдене деген алты туады.
Қаз дауысты Қазыбек би аталып ... ... ... ... ... би 1764 жылдың желтоқсан ... ... ... ... бұлақ
басында 97 жасында қайтыс болған. Ел – жұрт бірнеше күн қаза тұтып, ... ... қызы ... ... есте ... ... ... би
бастаған үрім-бұтағы, ел-жұрты ақ жауып, арулап ... ... Қожа ... ... сағана-мешітіне әкеп қойған. Басына құлпы тас
орнатқан. Билер тарихында қазақтың Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, ... орны ... Бұл үш би өз ... елін, жерін шапқыншы жаудан
қорғап қалуда, парасаттылық, ата-баба намысын, дәстүр-салтын сақтауда зор
еңбек сіңірген хандарға, ... ... ... биі, ... ұлы биі,
бас биі, көсем биі деп атаймыз.
Қазыбектің ... ... ... ... жеті ... көріне
бастапты.
Бұқар жыраудың қартайған шағында көңілін сұрамақ ... Қаз ... би ... ... жатқан Бұқар жырау:
- бірден онға дейінгі санның мағынасын маған ... ... бере ... сен ... ...... ... Қазыбектің берген жауабы:
- Бір дегеніңіз-бірлігі кеткен ел ... Екі ... ... өткен ер жаман.
- Үш дегеніңіз- үш бунақты шідерден шошынар ат жаман.
- Төрт ... ... ... бала ... ... Алты дегеніңіз- аймағын билей алмаған кісі жаман .
- Жеті дегеніңіз-жетем деген мақсатына жете алмаған жаман.
- Сегіз дегеніңіз-серкесіз бастаған қой ... ... ... ... Он дегеніңіз-өткеніңіз, о дүниеден жеткеніңіз.
Қазыбек би әйгілі болып тұрған шағында еліне ... ... ... ... ... келеі. Соны естіген қалмақ Қоңтажы елін шауып,
малымен қоса жүзге тартар ер балаларын алып кетеді.
Он төрт ... бала ... ... нелер тапқыр сөздер бетін қайтарып
тастаған Қазыбектен ... ... хан ... жасауға көнеді.
СондаҚоңтажының ойы Қазымбетті қайтармау екен. “Тірі емес” деп балаға құн
төлеу ниетін ... ... ... Жұыр басы, екі аяқты бозымның өзін қайтар. Төрт аяқты малымның
көзін қайыр, ерім үшін құн алмай өлісемін, бозымның көзі жоқ ... ... құн ... Бұл ... ... тал ... ... аламын – дегенде,
Қоңтажы:
- Қазыбек би, ерің үшін құн алмай өлісемін ... жөн. ... ... екі есе қылып аламын дегеніне жөн болсын! – депті. Сонда
Қазыбек:
- Базымның ... екі есе ... ... белеңнен шыға келген
қалың топтың ішінде оның жарық еткен айбыны Қоңтажыдай жанды ... ... ... ... ... ... ... Сонымен Қазбекбұл жолы да
шапқыншылыққа түскен балалармен қоса малдың көзі ... көзі ... ... алып қайтарады.
Үшінші билігі: осы бетімен қайтып келе сала Қазыбек елін ... бұл ... ата ... ... етеді. Бірақ әлі де ... ... ... ... ... ... Қазыбекке ниеттес кіші жүздің бір
бөлігін Қоңтажы тағы шаптырып алады. Сонымен Қазыбек тағы да ... ... ... таяп келгенде бір жас қыз жөн ... ... Елші ... ... ... боларсың, есебің бітсе мені де еске
аларсың, - ... ... ... ... ... О хан, сен ел шабуды қоймадың, мен елшілікке келуден тынбадым, ... ... ... ... би, ... ... ... қаршадай 14 жасар күніңде айтқан
сөздерінді естіп “Шіркін-ай, мынадан бір тұқым алар ма ... - деп ... ... ... ... алдырдым. Бірақ сен келіп “ерімді өзі
қайтпай тұрып ... ... ... Не бізге тіліңді кесіп тастап
кетпедің. Содан кейін менен іргеңді аулақ ... ары ... Сені ... бір
келтіру үшін арта қалған еліңді шаптырып алдым. Ендігі ... ... ... ... “Даудың артын қыз бітеді, судың артын шым
бітейді”, деуші халық. Сондықтан неқыз бер, не қыз ал ... ... ... ... ... ... жоқ, қыз ... алайын, - дейді. Хан Қазыбектен
ұлың нешеу еді деп сұрайды. Қазыбек би:
- Бір жарым ұлым бар, - деп ... ... Хан ... ... Бір ... ... Сендей дырдай бес ұл бар деп еститін едім дейді.
Қазыбек оған:
- Менің елге ие болатын ұлым біреу-ақ, аты ... соны ... Ал, ... ғана ие болатын үшеуін есепке алып жүргенім
жоқ, деп Қоңтажыға қарапты. Қоңтажы өз ... ... оны ... ... ... дауысты Қазыбек бидің генерал-губернатор
И.И.Неплюевке жазған хаттары.
Бірінші хан.
“Иана биз казубек инарларға сүз будур:иети хан, куп туре, иерут ... ... ... ... ... тиб ... Имри ... батурға илчи кошуб илдам кайтаруб ... Ол ... ... ... ... сузларыин сиз иналарға Дукан қолуна хат
беруб хизматнунизға биз ибарумиз. Бу Дукан ... ... ... ... ики чуға ... ... ... ики аталыб минди. Иана игрми табақ ... биз кара ... ... ... ... Орунбор башлығы инарларға
сузумыз будур: бизга бир қара тулки ибаргайсыз. Дукан батыр қлуна ... сыз. Иана бу ... ... ... ... ... бардур. Ианалар
бу Дукан батурның сақлардай ғақл тағайсыз аниң ... ... ... яғши ... Кашлар сузин бу падишаһның сузларин. Дукан батур
яғши айтадур. Аниң учин бу Дукан ... ... ... ... яғши ғақл тағайсыз”.
Қазақ тіліңдегі аудармасы.
“Және біз, Қазыбек биден, генералға сөз бұл: жеті хан ... ... ... ... ... ... құрмақ. Енді мына Төкен батырға елші
қосып ... ... ... Хан, ... ... айтқан пірін,
шешімін сізге, генералға Төкен батырдан хат арқылы жеткізерміз.
Бұл Төкен батыр патшаға қызмет етемін деп екі ... ... ... ат алып ... Одан ... ... қағаз беріп жібетгейсіз.
Және біз, қаракесек Қазыбек биден, сәлем. Орынбор бастығы генералға
сөзіміз бұл: бізге бір қара ... ... ... ... ... ... Және бұл ... батырға дұшпандардың жамандық көңілі ... ... ... патша сөзін бізге, біздің сезімізді ... ... жүр. ... да ... бұл ... ... басын аман сақтардай
бір жақсы амал тапқайсыз”.
Матақ Тоғалақұлы (шамамен 1735-1824 жж)
Матақ Тоғалақ баласы өмірінің жастық кезін Томар ... ... ... арасындағы тарихи аңыздарға қарағанда Бөгембай ... ... ... 1752 жылы 17 ... ... ретінде қатысқан. Бөгембай
әскерінің құрамындағы батырдың бірі ... Нұра ... ... ... болады. Осы ұрыстан кейін әкенің ... ұл ... ... ... ұрысымен Абылай ханның мың басы етіп тағайындаған. ... ... ... және ... ... ... жер ... Қабанбұлақ,
Қайрақты шоқыларының шығыс жағы. Қарқаралы сыртында Жарлы өзеніне үлкенді-
кішілі Қопа, Аппаз, Айыртас, ... ... ... ... Тоғалақ –
Ұлытау, Матақ, Қылыш. Матақтан Бекберген, Ақберген, Дәумен, Қармен, Сады,
Құлтан би туады.
Матақ күмбезі өз ... ... ауыл ... орналасқан төрт құлақты
бейіт.
Мәди Бапиұлы 1880-1921жж.
1880 жылы Қарқаралы ауданында кедей шаруаның отбасында дүниеге ... ... Арғы ... Қазыбек би.
Ақан сері, Біржан сал, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай сияқты саңлақтармен
кездесіп, өнер сайысына түседі. Бірнеше ... ... ... ... Семей түрмесінде болады. Қамауда жүрген кезінде ... ... әнін ... айналайын Қарқаралы,
Сенен бұлт, менен қайғы тақамады.
Сайыңнан сайғақ құрлы сая таппай,
Мен бір жан құғын көрген Арқадағы,-
-деп, өзі әнге қосқандай Мәди ... ... ... ... ... ... жылы ... қашып шығады. 1916 жылы еліне оралады. 1918 жылға
дейін екінші қайта түрмеге ... ... ... атты ... ... ... ... түрмесінде жатқанында тұтқындардың
қолқа салуымен Пушкин шығармаларымен бірге Лермонтов пен ... ... ... Дарынды тұтқын жөнінде уез бастығы Вараксинге де жетеді.
Ол Мәдиді шақыртып ... ... ... ... деп бұйырады. ән
орындалып болған соң, канцелерия қызметкерлері аударып ... ... ... ... әуесқойының іс-қағазының алдырып, түрмеден
босаттырады.
Халық арасында кең тараған Мәди әні осы кезде шығады. 1921 жылы ... Мәди қаза ... ... ... ... ... ... Кемпірбай,
Әсет, Шөже шығармашылығына өз әсерін тигізді. Ол рухани жағынан Ақан ... сал, ... ... Жаяу ... ... болды. Мәдидің “Қарқаралы”,
“Қаракесек”, “Үшқара”, ... атты ...... ... ... ... ... ның сүйегі жатқан Мәліксай зиратында Мәдиге ескерткіш-
обелиск қойылған. Халық композиторы ... ... және ... ескерткіші
мемлекет қорғауына алынған.
Қасым Аманжолов (1911-1955жж).
Қасым Рақымжанұлы, қазақтың дауылпаз ақыны. Сеией мал ... орал ... ... ... ... ... Алғашқы өлеңдері 1931 ж. жарық көрді. Шығармашылық
жолының ... ... ... ... ... ... жыр ... қазақ поэзиясында әскери лириканың негізін ... ... оны ... жаңа түрмен толықтырды. “Өмір жыры” (1938) “Дауыл”
(1948) жыр жинақтарында, “Құпия ... ... ... ... ... дастан”(1947) т.б. поэмаларында сыршылдарыны айқын байқалады.
Қ.Аманжолов қазақ өлеңіне қазіргі ақындар қолданып жүрген он ... ... ... ... “Өлеңдер” (1949), “Нұрлы дүние” (1950)
т.б. жинақтарының авторы. Ол драматургияны, әдеби сын мен көркем аударманы
дамытуға көп ... ... ән ... және ... ... ... арасында оның “Дариға сол қыз”және “Туған ел” әндері кең таралған. Ол
Низамның поэмасындағы ... ... ... ... ... ... ... “Бар дауыспен” поэмаларын
т.б. қазақшаға тәжімалады.
Нұркенге ескерткіш.
Кеңес Одағының Батыры Нүркен Әбдіров 1919 жылы ... ... ... ауылында дүниеге келген. Ұшқыш-шабуылшы Нүркен 16 рет ... ... ... 12 танкісін, 28 жүк машмнасын, оқ-дәрі тиеген 18
машинаны көптеген ату ... ... ... ... рет 1942 ... ... жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде ... ... жау ... қоса ... қаза ... туған аулындағы Мәдениет үйі алдында ескерткіш ... ... ... оның ішкі ширығуын, жан дүниесін портреттік
негізде сомдап көрсетуімен құнды.
Потанин үйі.
Григорий Потанин – ... ... ... ұлы ... ... досы, пікірлес серігі. Омбы кадет корпусын бітірген. ... ... ... ... 1913 жылы ... қаласында, Қоянды
жәрменкесінде болып, халықтың бай ауыз әдебиеті, әдениеті, тұрмысы туралы
материалдар жинады. “Қазақ даласы поэзияға ... ... - деп ... ... ... қаласындағы қызыл қыштан құйылған еңселі ғимараттың
сыртына “Бұл үйде 1913 жылы этнограф-ғалым Г.Потанин болды” ... ... ... ... ... Қазір аудандық кітапхана жайғасқан Потанин ... ... ... ... ... ... сақталып қалған
сирек ғимараттың бірі. Терезе ... ... биік ... ... сыр ... күйдірілген қызыл кірпіштердің жіптіктей қалануы
– ХІХ ғасырдың архитектуралық орындалу ерекшелігін көзге елестетеді.
Жақып Ақбаев
Жақып ... 1876 жылы 7 ... күні ... ... ... №4 ауылда, Төңірек алқабында туған. Ақбай ... ... ... ... әлді ... бірі ... Міне, осы Ақбайдың
үміт еткен үшінші ұлы Жақып 1886 жылы Қарқаралы қаласындағы ... ... ... оны ... ... Омбы ... Сонан соң Томск гимназиясына ауысты.
Жас Жақып Томск гимназиясын 1898 жылы бітіреді. Осы жылы Санк-Петербург
университетінің заң ... ... Оның ... ... құштарлығы мынандай факті көрсетеді: 3-курсты бітіргеннен кейін,
1901 жылдың тамыз ... ол ... ... ... акдемиялық оқу
орындарының бірі Археологиялық институтта дәріс алумен ... ... оған ... ... ... оқу орындарын бітіргендер ... ... ... медальмен тәмәмдап, қазақ халқының тұңғыш
“право магистрі” деген ғылыми атққа ие болған Жақып Ақбаев 1903 жылы ... ... ... ... ... Омбы сот палатасына қызметке кіріп, онда
палата хатшысы болып қызмет істеді. Ал 1905 жылдан ... ... ... 2 ... ... ... ... атқарған. 1907
жылдан кейінгі өмірі тек қана жер аударылудан, қылмысты жауапқа тартылудан,
қуғындау мен жазалаулардан тұрады.
1908 жылдан Дала ... ... ... ... іс ... ол 1917 ... Қазан төңкерісіне дейін жүрді деуге
болады.
Академик С.Зиманов Ж.Ақбаевтың сол ... ... ... деп лайықты бағасын берді: “Ақбаевтың бұл кездегі қызметі ХХ ... ... ... өмір сүрген озық ойлы қайраткер ғана көтеріле
алатын жоғары саты ... ... ... мен ... ... ... ... жүргізген күрес әдістеріне ортақ нәрсе ... ... ... туған өлке тәуелсіздігіне большевиктер сияқты күш
қолдану құралдарымен, қантөгіс арқылы ... ... ... ... сана-сезімін ояту жолындағы саяси күрес арқылы ғана жетуді
жақтады.
Ж.Ақбаев Алаш ... ... қызу ... ... үкіметін
құруға кірісті. Ол 1917 жылғы 21-26 шілдеде Орынборда өткен бүкіл ... ... оның ... ... ... ... жоғары білімді
заңгер ретінде де, мемлекеттік құқық жөніндеде ...... ... ... орын ... ... ... бірнеше қайта қудалауға түседі. 1925 жылдан
Семейге келіп, губерниялық атқару комитетінде, халық ... әр ... ... ... ... ... ... техникумында ғылыми конференция болып,
ондаЖ.Ақбаев Орыс ... ... ... ... қазақтардың шығу
тегі туралы көлемді баяндаа жасайды.
1930 жылғы 14 қыркүйекте ОГПУ оған “контрреволюциялық әрекеті” жөнінде
айып ... оны ... ... Түрме тозағында бір жарым жыл
болғаннан кейін, 1932 жылғы сәуір айында 58-10 және 59-3 ... ... 5 жыл ... ... ... жер ... ... нашарлауына байланысты 1934 жылы емделу үшін Алматыға келуіне
рұқсат етіледі. Шамалы ... соң ... 1934 жылы 4 ... де ... ... ... тұрған үйдегі ғимаратқа ескерткіш тақта
қойылған, Қарқаралыда ол кісінің атында көше ... ... ... ... ... театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі,
СССР халық артисі (1959), СССР мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952). 1922-
1925 жылдары Қоянды ... ... ... ... өнер ... 1926 жылы Қызылорда қазақ драма театрын құруға
қатысушылардың бірі болды. 1927 Москвадағы ... ... ... ... М.О.Әуезов атындағы қазақ драма ... ... ... рольдері Нысан Абыз, Тәнеке Абай, ... ... ... ... ,1937 ... бастап киноға да түсті.
Байбол(“Амангелді”),Абай(“Абай ... ... ... ... рет ... ... Еңбек Қызыл ТУ, Құрмет белгісі ордендері және
медальдармен ... ... ... ... ... ... ол тұрған үйге мемориалдық тақта қойылған.
Жәнібеков Мұқатай (Угар)(1887-1932жж).
Кедей семьясында ... ... Омбы ... ... болды.1905
жылғы жол жұысшылар ереуіліне қатысқан. 1912 жылғы Лена алтын ... ... ... үшін 12 ... жер аударылған. 1-ші Сібір атты
әскерлер отрядында Омбыны қорғауға қатысқан, ... ... ... ... 1919 жылы ... ... гарнизонын
басқарған. 1922-1923жж Қазақ атты эскадронының саяси комисары, ... ... ... ... ... ... ... Карбышевка
селосында колхоз председателі. Қарқаралыда жерленген.
М.Жәнібековке Қарқаралыда қызмет жасаған ғимаратқа ескерткіш тақта
қойылған.
Қарқаралыда Жәнібеков ... көше ... ... ... ... ... ... қатысушылардың бірі Қарқаралы
ауданы Бесоба ... ... ... ... ... ... Жетісу
ведомсволарына қосымша шығып тұрған “Дала уәлаяты” газетінде ... ... ... ... ... Газет қосымшасы орыс және қазақ
тілдерінде Омбыда басылып тұрды. Өз ... ... ... шығып, патша өкіметінің отарлау саясатын, билеуші тарптың мүддесін
қорғауға ... ... ... ... ... ... революция
кезінде көтеріліске шыққан Омбы және Ақмола жұмысшыларын қолдау жұмыстарын
жүргізді. 1906 жылдан ... ... жер ... ... 1918 ... шілдесіне дейін ұйымдастырушылық және идеялық
жетекшісі С.Сейфулин болған бірінші қазақ революциялық– ... ... ... ... болд. Қарқаралы қаласында және Бесоба
селосында оның ... ... көше ... ... жылы ... ... жеңіліске ұшыраған есаул Токаревтің отряды
Қытайен ... ... ... ... ... ... ақ
гвардияшылар өз қарыластарын тіпті жазықсыз, қорғансыз адамдарды да ... ... ... 1921 ... ... 2,5 ындай қылыш-
мылтықты, 700-дей ... бар ... ... ... қаласына басып
кірді. Ақтар аяусыз азаптаудан кейін 78 адамды атып өлтірді.
1967 жылы Қарқаралы ... ... ... ... қаза ... азаматтарына ескерткіш қойылды. Ескерткіштің авторлары А.Билык
пен А.Малков. ескерткіш бетоннан тұрғызылып, гранитпен қапталған. Мүсіннің
өз биіктігі 4 ... ... 11,5 ... ... ... үстінде
вертикаль бойынша орналасқан 3 тірек-босағалар фонында Қарқаралық ... ... тобы ... ... ... ... шешімділік пен
қайсарлықты, қиын сәттегі өзара бірлік, тұтастықты айқын аңғартқандай.
Орманшы ... ... ... үйі ... ... ... ... үй 1913 жылы салынған. Мұнда ең алғаш орманшы Л.Садовничий деген адам
еңбек ... Ол ... ... ... ... ... мен ... өсірген. Анда-санда қаусатып кететін орман өрттері бұл ... да ... ... ... 90 ... таяу уақыт болған орманшы үйінің сыртқы
көркі ... ... көз ... ... ... екі қабатты ғимараттың терезе кәрніздері әшекей ... ... ... ... ... архитектуралық стильде салынған
ғимарат бұл төңіректе кездеспейді.
Қорытынды
Қарқаралының тарихи-мәдени археологиялық құнды ескерткіш ... ... ... атқара көріп, аудара көрген әрбір зерделі кісі
көне тарихтан бүгінгі күнге дейін ел мен жердің шежіресін оқып ... ... ... ... ... бұл ... ... батыстан
оңтүстік шығысқа қарай елу шақырымға созылып жатыр.
Мұндай көрікті де ... ... ... оның ... ... ма, жоқ ... ... арқау болған тарихи оқиғалар бұрын
шығарды ма – оны ... ... ... деп тап ... айту ... атауының шығу төркінінің өзі өлен-жыр сияқты естіледі.
- Қаз берген қарқарасы түсіп қалып
Тау атын ... қоя ... жыр ... ... ... ... ... келтіріліп отыр.
Қарқаралының табиғи ескерткіштерінің бірі – Кент қарағайлы орманы. Кез
келген ... көзі ... осы ... мәлім шатқал жартас.
Жартастың тікше қырын талай жүздеген ... бойы жел мен су ... ... ... ... өзіндік салған бір өрнегінің өзі бейне бір
адам қолымен жасағандай таң қалдырмай қоймайды. Осы ... бойы ... ... ... ... өз ... тағы өз алдына бір бітпес
аңыз. Осы жердегі ... ... ... жартас бетіндегі тастағы
жазулар.
Халқымыздың тарихында Қарқаралы ... ... ... ... үлкен орны бар. Бұл жәдігерлерді жас ұрпақты отан ... ... ... ... – аса ... ... ... көптеген батырлар ен шешен-билер шыққан мекен. Кейінгі
70 жылдық өзінде бұл жерден 35 Еңбек Ені, Кеңес Одағының 4 батыры ... жылы ... ... ... 180 жыл ... ... болашақта біршама жұмыстар атқарылды.
- Қарқаралы өңіріндегі барлық ескерткіштер, архитектуралық сәулет
күмбездер, ... ... ... ... ... жасалып, олар
мемлекет қамқорлығына алынды.
- Қарқаралының тарихи ... ... ... ғажайп көркі –
бұл өлкеде туризм дамытуға өркендеуге жол ашады. ... ... ... ... ... ... Қарқаралы тарихи ескерткіштер жайлы біздің ғылыми жобамыз осындай.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Қарқаралы тас мүсіндері. Қазақ энциклопедиясы. 1975ж,519 ... ... ... ... ... Қарқаралы күмбездері. 1997ж.
4. С.Ләмбеков. Қоянды жәрменкесі. Қарқаралы газеті. 4 ... ... Кент ... ... ... б.
6. М.Бейсенбаев. Қарқаралының ешітінің тарихы. Қарқаралы газеті. ... ... ... жауынгерлеріне ескерткіш – обелиск. ... ... ... ... ... ... таңы газеті. 15 қазан
1977 ж.
9. Т.Аршабеков, Тоғжанов Е.Л. атамекен. Қарағанды 2001ж.
10. ... ... ... бұрынғы қалпы. Қарқаралы газеті, 9
қазан 1993ж.
11. Абай түскен үй. Орталық Қазақстан ... 20 ... ... ... “Дарабоз” романы, алматы 1997ж.
13. М.Әуезов. “Абай жолы” ... ... ... ... ... ... ... халық шаруашылығы
журналы, №11-12 1928ж.
15. Қарқаралы тас мүсіндері. Қазақ энциклопедиясы. 1975ж.
16. А.Әзиев. Сарыарқа маржаны. ... ... ... Қазақстанның қалалары және өнері
тарихынынан. Алматы. 1952ж.
18. М.Омарбеков. “Махаббат пен ... 180 ... ... ... ... ... маңлақтары”. Алматы. 1957ж.
20. Қазақстан тарихы. Алаты, 1 том, 1996ж.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қарқаралы ауданы8 бет
Н.Назарбаев: «Мәдени мұра» бағдарламасы рухани-мәдени өмірімізде ғана емес, жалпы қоғамдық өміріміздегі белесті кезең6 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтай – Тарбағатай аралығындағы ертесақ ескерткіштері87 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Ақтөбе облысындағы археологиялық ескерткіштер9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь