Ақтамберді жырау

Кіріспе

І тарау. Ақтамберді жыраудың өмір сүрген дәуірі

ІІ тарау. Ақтамберді жырау толғауларының тақырыбы

ІІІ тарау. Жырау толғауларының көркемдік ерекшеліктері

ІV тарау. Ақтамберді жырау жырларының текстологиясы

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Дүниежүзілік тарих толысу үстінде, әлемде бірде-бір халық өткенін толық меңгерді деп айтуға болмайды. Сол сияқты тарих қойнауында әлі де өзінің зерттеушісін күтіп тұрған небір асыл қазыналарымыз бар. Әсіресе еліміз егемендік алғаннан кейінгі жылдары сол мұраларды зерттеудің жаңаша тәсілдеріне, жаңа көзқарастардың қалыптасуына жолдар ашылды. Қазақ ауыз әдебиетінің өзі аты айтып тұрғандай ауызша дамыған мәдениет. Философ әрі қазақ мәдениет зерттеуші Сәбетқазы Ақатай айтқандай: «Поэзия арқалы өнер» [1, 56]. Оның тағдыры әлеуметтік ортамен тұтас. Поэзияның өрелі кезеңдері халық ғұмырнамасының соқталы кезеңдерімен орайлас.
Біздің зерттейік деп отырған жыраулық поэзия - қазақ халқыны мәдениетінің төлбасы ғана емес, ірге тасы. Халқымыздың дәстүрлі мәдени өрбуінің басты ерекшелігі – рухани мәдениеттің кейбір салаларының материалдық мәдениетке қарағанда біршама озық түсуі. Бұл айтылып жүрген белгілі жай. Ал ілкі қазақ өнерінің тәжі – сөз өнері, поэзия.
Өмір өзегімен өрілмеген өлең – тұл. Сондықтан поэзия тағдыры әлеуметтік ортамен тұтас. Ақындар мен жыраулар дәйім заман ағымына орай домбыраларын күйлеп отырған екен. Бес ғасыр аясында қазақ әлеуметі қандай тағдыр кешсе, оның ізі ақын-жыраулар мұрасында анық таңбаланып тұр. Ғасырлар қойнауына неғұрлым тереңдеген сайын, қадым замана лебі соғұрлым анық еседі.
1. С.Акатай. //Қазақ даласының ойшылдары ХVІ-ХVІІІ ғғ.
А., 2001 ж.
2. О.А.Сегизбаев. Казахская философия XV-начала ХХ веков.
А., 1996 г.
3. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет (хрестоматия). А., 1993 ж.
4. М.Мағауин. «Қобыз сарыны». А., 1968 ж.
5. Ш.Ш.Уәлиханов. Шығармалар. 5 томдық. А., 1961 ж.
6. Қазақ ССР тарихы. А., 1957 ж.
7. Бес ғасыр жырлайды. Екі томдық. А., 1989 ж.
8. С.Мұқанов. Таңдамалы шығармалары. ХV том. А., 1979 ж.
9. К.Есмағамбетов. «Көне Қазақстанды көргендер». А., 1979 ж.
10. Б.В.Томашевский. «Писатель и книга». Л., 1928 г.
11. Д.С.Лихачев. «Текстология славянских литератур». Л., 1973 г.
12. Қазақ фольклоры мен әдебиет шығармаларының тексто-логиялық зерттеулері. А., 1983 ж.
13. Қ.Өмірәлиев. «ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі». А., 1976 ж.
14. А.Исин. «Көне қолжазба не айтты?» «Семей таңы», 1985 ж., 30 октябрь.
15. А.Исин. «Ақтамберді жырларының текстологиясы жайында». «Семей таңы», 1982 ж. 20 январь.
16. Халық ақындары творчествосының көркемдік сипаты.
А., 1982 ж.
17. С.Мұқанов. XVІІІ-XIХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихынан очерктер. А., 1942 ж.
18. Ертедегі әдебиет нұсқалары. А., 1967 ж.
19. М.Әуезов. «Уақыт және әдебиет». А., 1962 ж.
20. Қ.Өмірәлиев. «Қазақ поэзиясының жанры мен стилі».
А., 1983 ж.
21. Е.Исмайылов. «Ақындар». А., 1956 ж.
22. З.Қабдолов. «Таңдамалы шығармалар жинағы». 2-том.
А., 1983 ж.
23. «Алдаспан» (Құраст.: М.Мағауин). А., 1971 ж.
24. Қазақ ССР тарихы. 1983 ж.
25. Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті. А., 1983 ж.
26. Х.Сүйіншәлин. «Қазақ әдебиетінің тарихы». А., 1997 ж.
27. Р.Сыздықова. «Қазақ әдебиеті тілінің тарихы». А., 1998 ж.
28. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1 кітап. А., 2001 ж.
29. Қ.Мәдібай. Хандық дәуір әдебиеті. А., 1997 ж.
30. М.Мағауин. Ғасырлар бедері. А., 1991 ж.
31. А.Шәріп. «Қазақ поэзиясы және ұлттық идеясы». А., 2000 ж.
32. С.Негимов. «Жыраулар поэзиясының көркемдік ерекшелігі». А., 1993 ж.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
І тарау. Ақтамберді жыраудың өмір сүрген дәуірі
ІІ тарау. Ақтамберді жырау толғауларының тақырыбы
ІІІ тарау. ... ... ... ... ... ... ... жырларының текстологиясы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Дүниежүзілік тарих толысу үстінде, әлемде бірде-бір халық өткенін толық
меңгерді деп айтуға болмайды. Сол ... ... ... әлі де ... күтіп тұрған небір асыл қазыналарымыз бар. Әсіресе еліміз
егемендік алғаннан кейінгі ... сол ... ... жаңаша
тәсілдеріне, жаңа көзқарастардың қалыптасуына жолдар ... ... ... өзі аты ... тұрғандай ауызша дамыған мәдениет. Философ әрі
қазақ мәдениет зерттеуші ... ... ... ... ... ... 56]. Оның ... әлеуметтік ортамен тұтас. Поэзияның өрелі ... ... ... кезеңдерімен орайлас.
Біздің зерттейік деп отырған жыраулық поэзия - ... ... ... ғана емес, ірге тасы. Халқымыздың дәстүрлі мәдени
өрбуінің басты ерекшелігі – ... ... ... салаларының
материалдық мәдениетке қарағанда біршама озық түсуі. Бұл айтылып жүрген
белгілі жай. Ал ілкі ... ... тәжі – сөз ... ... ... ... өлең – тұл. ... поэзия тағдыры
әлеуметтік ортамен тұтас. Ақындар мен ... ... ... ... ... ... отырған екен. Бес ғасыр аясында қазақ әлеуметі қандай
тағдыр кешсе, оның ізі ... ... анық ... тұр.
Ғасырлар қойнауына неғұрлым тереңдеген сайын, ... ... лебі ... ... ғасырларда өмір сүрген ақын-жыраулардың поэтикалық мұралары
сан қырлылығы және айшықты көркем мазмұнымен ғана ... ... ... ... ... ... ... көбіне көп аса жарқырауық,
әдемі пішіннің астарында оқырманнан жасырын тұрған, өз ... өте ... ... бар ... эзотериялық мазмұнымен дараланады.
Міне, сондықтан «...ақын-жыраулар алдында тек ... ... ... де ... ... ... ... да именіп бас иген.
Ақсүйектер олармен достасуға тырысқан. Ал, кейбір хандар ақын-жырауларды ... ... ... ... сарай-ақын-жыраулары ету арқылы
қазақ қоғамының әр түрлі жіктері арасындағы өз беделі мен ықпалын ұлғайтуға
әрекет жасаған.
Бір сөзбен айтқанда, ... ... өте келе тек шын ... ... билердің және т.с.с. саяси ойлауын ғана ... әр ... ... ... және ... өрісін
қалыптастыратын ықпалды интеллектуалдық күшке айналды» [2, 120].
Асан Қайғы, ... ... ... ... және басқа да ақын-
жыраулардың поэтикалық туындылары қазіргі кезде, тұтастай алғанда, бірқатар
белгілер арқылы ... ... ... ... ... ... мен еңбектерінде бұл белгілер еуропалық ойлау
салты және мәдени, тарихи процестер фактілерін ... ... ... ... ... дейін ақын және ... ... ... ... ... тілтанушылық және белгілі
мөлшерде философиялық ... жеке ... ... ... келді.
Зерттеушілердің анықтауынша, «жырау» термині «жыр» сөзінен шыққан. Сонымен,
«жырау» - ең ... ... ... ... болу – жаны да, тәні де күшті
адамдардың үлесі. Олар батырлар, ру, ... және ұлыс ... ... ... олардың қолдауы арқылы дәурен сүрді, соғыстарға қатысты,
жауынгер серіктерін жыр етті, ... пен ... ... ... және
ұлағатты толғауларда баяндады. Олардың толғауларындағы тармақтар мақалдар
мен мәтелдерге айналды. Көптеген жыраулар бір мезгілдің ... ... ... ... де атқарды. М.Мағауин атап көрсеткендей, жырау сөйлесе нақты
сөйлейді және күнделікті істерге ... ... бола ... Ол өз ... ... тек соғыс уақытында ғана, ұлы
жиындар мен мерекелерде немесе аймақаралық жанжалдар мен ... ... ... өзінің құнды білімінің күшімен және ... ... әсер ете ... тіл қатады. Олар тыңдаушыларға магиялық ықпал жасай
алатын.
Қазақ халқының ойлау және өзін-өзі тану өрісіне анағұрлым толық ... және осы ... ... ... ... рухын, ақын-
жыраулардың өмір мағынасын, бақытты ізденуіндегі, олардың қоршаған ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерді
түсінуді тереңдете түседі.
Жалпы жыраулар мен ақындар өз шығармашылықтарында қазақ ... ... ... эзотериялық терең мүмкіндіктерін пайдаланғанын байқаймыз.
Жыраулардың бақыты өмірді іздеуіне, мінез-құлық түрлеріне, нақты ... және ... ... ... ... бұл ... қазақ
тілінде үшінші жақтағы Ол жиынтық формасының көмегімен ... ... оның ... ... ... ... және ... жақтағы пара-пар
формалармен тікелей түйіскен, бұл поэтикалық ... тек ... ғана ... ... барлығын қамтитын кең ... ... ... алып ... ... не ... ... боз ғаріп,
Жақсыларға айтпаған
Асыл шырын сөз ғаріп.
Замандасы болмаса,
Қариялар болар тез ғаріп... [3, 8].
(Асан ... ... бұл және ... ... деректерді жинақтаудың
негізінде олардың аса бай ... ... ... одан ары қарай
тереңдету үшін, жүйе тудырғыш өзек ретінде біріктірген жөн.
Қоршаған ортасын осы ережеге сәйкес қалыптастыра ... ... ... және күллі түркі халықтары өз ... бұл ... ... ... заң мәртебесін беруге қол
жеткізді. Ғылыми ізденістер саласында бұл ережені баршаға ... ... ... ...... ... бірлігіне айналдыру талап
етіледі. Этностық өзгертушілік қызметі ... осы кілт ... ... ... ... ... ... көркемдік, этикалық
өмірінің, басқа да барлық аспектілердің мәселлері шешіледі. Далалық көшпелі
өмірдің материалдық, ... ... ... ... ... да жақтарымен қатар, поэтикалық адамгершілік-философиялық ізденістер
саласында мұнымен тура ... ... ... ... айналысты. Осыған
ұқсас ой төмендегі тармақтарда айтылады:
Балаларыңа өсиет:
Қылмаңыздар кепиет,
Бірлігіңнен айрылма,
Бірлікте бар қасиет.
Татулық болар береке... [3, 57]
(Ақтамберді)
Мұндай поэтикалық және ... ... ... мен ... ... ... ... қазақ ақын-жыраулары эпостық көркемдік қуатын
қамтыған философиялық толғаулар ... Сол ... ... ... этикалық, тұрмыстық, ... ... ... мен ... ... тұтаса қосылған тамаша
туындыларында тарихи дәуірдің мәнін айқын бейнелей білді.
Жыраулардың өзіне тән ерекшелігі – ... ... ... ... ... ... бейнелі тіл тасқынының астарындағы
жоғарғы позициясын белгілейді. Өлең арқылы баяндаудың анық ... және ... ... ... ... жағынан өте бай
және көрнекті безендірілген. Сюжеттің бірізділігі образдық қатарды қоршаған
әлем суретінің дәл ... ... ... жасауға емес, жыраудың тілегіне
сәйкес түзуге ... ... ... бостандық зарядтарына толы.
Жырау ойдың еркін самғай ұшуын және ... ... ғана ... ... ... әр түрлі интеллектуалдық ... ... ... мен ... ... ... және еркі бойынша
қойылған бір ... ... ... ... ... ... ... және оның әлдеқандай одан да жоғары ерікпен ... ... ... алғанда, Қазтуған, Асан Қайғы (XV ғ.), Доспамбет (XVІ ғ.),
Шалкиіз (XVІІ ғ.), Ақтамберді (XVІІ ғ.), ... ... ... ... жыраулардың тамаша туындылары, әсіресе, ауызша поэтикалық дәстүрдің
аса көрнекті өкілдерінің біздің заманымызға дейін сақталған шығармашылығы
халық рухының ... және ... ... ... ... ... ... қоса далалық көшпелі өмірдің әлеуметтік организміне, космосқа және
жердің табиғатына тән өзіндік ерекшеліктерін бейнелей көрсетеді.
Ақын-жыраулардың ... ... ... ... ... ... ауызша поэтикалық ... ... ... қосыла алғандағы мәнін, терең ... ... ... ... терең шығармашылығының тек сыртқы жағы деп айта
аламыз. Аудитория ақын-жыраулар шығармашылығын қаншалықты ... ... ... ... ... ... тылсымды эзотериялық жағы
халық жүрегіне жол салады, оның қостауына ие болады және ... ... ... ... ... ... ... бостандығының одан ары қарай дамуына мүмкіндік
тудырады. Ақын-жыраулар поэзиясының үстірт қарағанда ... ... жаны мен оның ... ... ... ... ... жеткізіледі.
Қазақ даласы тұрғындарының арасында салмақты беделге ие болған
жыраулардың ... жұрт ... ... ... ... ... ... дала билеушілерінің және қарапайым
халқының алдындағы беделі сияқты тірекке сүйенген ақын-жыраулар кез келген
пенде терең бойлай ... тек ... да ... ақылдар мен
интуицияларға түсінікті мәселелерді ... ... Орта ... ... бірі ... ... жырау Меккеге
қажылық сапарға аттанбақшы болған ханға арнауында оны өз ... ... және ... ... басқаша жолмен ие болуға ... ... ... іздеп нетесің,
Меккеге қашан жетесің,
Әзір Мекке алдыңда,
Пейіліңмен сыйласаң,
Атаң менен анаңды!. [3, 55]
XVІІ ғасырда өмір сүрген жырау ... ... ... ... ... күші ... ... және діни құндылықтардың иерархиясын
оның өз ойынша дұрыс түсінуі және ... ... ... Ол ... құдайды, одан кейін әр адамның адамға және қоғамға қатысты ... ... ... Мәні ... ... осы ... ... жырауға сол дәуір өмірінің қасиетті жақтары жөнінде батыл айту
құқығын береді.
Сонымен бірге ақын-жыраулар «намыс» ... ... ... ... ... және ... күлкіге айналдырды және
сынады, оларды жігітке лайық емес мінездер ретінде атап көрсетті.
Жыраулар поэзиясының мәні, ... ... ... ... ...... әлеуметтік жақтарының үндестігі, бірлігі болатын.
Жыраулардың кез ... өз ... ... сәуегей беделінің күшін
ендірді.
Ақын-жыраулар шығармашылығында XVІІІ ... ... ... ... ... атап ... жүрген, беймәлім өркениеттің, отырықшылық
өмір салтының шабуылына орай ... ... ... ... ... көрінетін пессимистік сарын бізге поэтикалық мұраның тереңірек,
жасырын ... ... ... ... АҚТАМБЕРДІ ЖЫРАУДЫҢ ӨМІР СҮРГЕН ДӘУІРІ
Жаугершілік заманда өмір сүрген, ... ... ... ... ру ... ... ... ерлерінің бірі – Ақтамберді Сарыұлы
жортуыл жыршысы, жырау да ... ... және «Бес ... ... ... ... ... 1675-1769 жылдар аралығында өмір
сүрген болып ... ... ... ... ... Мағауин өзінің
«Қобыз сарыны» атты монографиясында жыраудың туған жылын былай ... ... ... ... ... ... анықтау үшін жанама
мәліметтерге сүйенуге тура келеді. Ақтамбердінің жетінші буынындағы ... ... ... (1889 ж. ... ... бабам Шақантай патша
қазақтан солдат алатын жылы 106 жасында опат болды, - дейді. Ал ... ... ... Арықты көріпті. Ол кісі Шақантайдың жеті жасында ... ... ... Арық – ... кіші ... ... қызы Күмістен
(жыраудың бәйбішесінің аты Базар екен) әкесінің 50 жасында туған ... ... 1675 жылы ... ... боп ... [4, 64].
М.Мағауиннің осы дәлелдемесінен басқа әзірге ешқандай дерек жоқ.
Жырау өмір сүрген дәуірде ХVІІ ғасырдың аяғы ХVІІІ ... ... елі ... ... ... ел ... ... жүздерінде экономикалық
және саяси бірлік, байланыс ... Кіші жүз бен Орта ... Ұлы ... ... ... сонымен қатар ХVІІ ғасырдың 80-ші ... ... ... жерлеріне жорықтары бұрынғыдан бетер зор көлемде
қайтадан басталды. Жоңғар феодалдары оңтүстік Қазақстанды және ... ... ... ... қатар ең маңызды керуен жолдары ... да ... ... ... ... Галдан Церен 1681-1685 жылдары оңтүстік Қазақстанға
бірнеше рет шабуыл жасады. Сайрам қаласын алып, қиратып ... ... ... ... да ... ... жорықтарын тоқтатпады.
ХVІІІ ғасырдың басында жоңғарлардың сансыз көп жауынгерлері Сарысу өзеніне
дейін келді, жоңғар әскерлерінің бір ... Орта ... ... ... ... 1710 жылы ... қарсы қалай төтеп беру мәселесін
талқылау үшін ... ... ... ... ... өкілдері бас қосты.
Халық жасақтары құрылды, бұлар жоңғар әскерлерін шығысқа ығыстырып тастай
алды. Бірақ бұл ... ... ... болып шықты.
Көп ұзамай жоңғар феодалдары жорықтарын қайта бастады. 1716 жылы
бұлардың әскерлерінің негізгі ... Іле ... ... қарай жорық
бастады. 1718 жылдың көктемінде Аягөз өзенінің бойында қазақ жасақтары мен
жоңғар әскерлерінің арасында болған үш ... ... ... ... ... ішінде қазақтар ойдағыдай ұрысса да, қазақ жасақтарының жеңілуімен
аяқталды.
Ақтамберді жер ортасы қырықтан асқанда үш Жүздің тізгінін ұстап ... хан ... ... ... көзі жұмылысымен-ақ қазақ
сұлтандарының ... ... ... ашық ... ... ... жігі тағы ажырады. Міне, осы сәтті ... ... ауыр ... ... ... Ауыр күрес жылдары басталды.
Ақтамбердінің осы ... ... ... ... ... жүргені анық.
17 жасынан бастап қазақтардың Орта Азия хандықтары арасындағы соғыстарына
қатынасқан жырау өзінің ерлігімен, ... ... ... 1723 ... ойраттардан ойсырай жеңіліп, бүкіл оңтүстік пен шығыс аймақтардан
айрылған сәтте Ақтамберді атақты батыр, Орта жүздің ... ... еді. ... өзінің белсенді ерлік ісімен де, жалынды жырымен де
жоңғарларға қарсы ... ... бел ... ... ... алқа көл ... деп ... тарихта қалған зар заманды
басынан өткерді. Сол бір ауыр азапты жылдар ... ... ... ... ... бес жылы қазақ халқының өміріндегі сұмдық ауыр уақыт болды.
Жоңғарлар, Волга бойының ... ... ... ... ұшыратты, малдарын айдап әкетті, қазақтарды бүкіл семьяларымен
тұтқындап алды» [5, 112] деп ... ... ... ... Қазақстанның
оңтүстік және оңтүстік шығыс аудандарынан Жем, Жайық және Елек өздеріне
қарай Ор және Ойылға ... ... ... жылы ... ... ... ... Бұланты өзенінің жағасында жоңғар
феодалдарын қазақ жасақтары талқандап жеңді. Бұл ... ... ... онан әрі күресуге жігерлендіре түсті. Жұрт аузындағы ... сол жылы ... ... Орда басы тауында жиналған қазақ
жүздерінің ... ... ... ... ... жөнінде шешім
қабылдады. Шамамен 1729-1730 жылдарда Балқаш көлінің оңтүстігінде ... тағы да бір ... ұрыс ... ... ... тағы да үлкен
жеңіліске ұшырады. Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... ... ... жоңғар феодалдары Қазақстанға шапқыншылық жасауы ... ... ... ... Орта жүз бен Кіші ... ... басып кірді. 1742 жылы олар Сырдарияның орта ... ... ... ... ... ... ... қазақ сұлтандары жоңғар
қонтайшысы Галдан Цереннің жағына шығып кетті. Орта жүз ... бір ... ... ... болып шықты. ХVІІІ ғасырдың 50-ші жылдарының
басында Жоңғарияның әлсіреуіне қарамастан, жоңғар қонтайшысы ... ... ... ... жасауға тырысты. Бұл кезде Жоңғарияның өз
ішінде, бір жағынан ... ... ... жағынан Даваци мен
Амурсананың арасында ... ... ... ... ... ... мен Амурсана Орта жүзге қашып барып,
Абылайды паналады. Бұларды паналатып Абылай Жоңғарияның ішіндегі ... ... еді. ... ... ... ... ... ие болып алмақшы болатын» [6, 278] Даваци мен Амурсананы
паналату Лама-Дорджидің әскерлерінің 1751-1753 ... Орта ... ... да ... кіруі үшін қолайлы сылтау болды. Орта жүз халқының ... ... өз ... ... ... ... Осындай қиын қыстау
кезеңдер, алма-кезең шапқыншылық, сонымен қатар ... ... ... ... бәрі ... ... қалыптасуына,
шығармашылығына үлкен әсерін тигізгені белгілі.
«1723 жылы ... ... ... ... ... ... ... аймақтардан айрылған шақта Ақтамберді атақты батыр, орта жүздің
рубасы ... бірі ... ... ол ... ... ... «Бес ... томдықта [7, 57].
Батыр жырау өзінің белсенді, ұйымдастырушылық ісімен қоса жалынды
жырларымен жауынгерлерге рух бере ... Сол ... ... ... ірі
саяси қайраткерлігі дәрежесіндегі тұлғаны көруге болатын еді.
Жыраудың туған-өлген жылдары туралы Мұқтар Мағауиннің дәлелдемесінен
басқа ешқандай ... жоқ ... ... ... Бұл ... ... ... тоқсан үш жасында дүние салыпты. ... ... ... ... ... ... ... өзінің өмірлік мақсаты орындалғандығына
ризашылығын білдіре келіп ... оққа ... ... ... ... арман етеді.
ІІ тарау. АҚТАМБЕРДІ ЖЫРАУ ТОЛҒАУЛАРЫНЫҢ ТАҚЫРЫБЫ
«Елін қорғайтын ұл болмаса, ол халықтың өлгені» деген ой ... ... ... бір ... ... тұрмайды. Адам сол өмір – ағыстан ... ... Егер ... ... татулық-тұтастық байланыс мықты болып,
қандай да ... ... ... таныта алса, ондай елдің озғаны.
Оқыған, білімді адамдар дұрыс жол нұсқап, ... ... ... ... ... сарқа жұмсай білсе, тағы да сондай елдің озғаны.
Жақсысы кеткен ауылдың,
Артынан жақсы ... ... ... тең. [7, 65]
Әрбір адам өзінің отбасының жақсы ... ... ... ... ... жасай білгені дұрыс. Мұның өзі ... ... ... жол ашпақ. Отбасында көргенді тәрбие алған бала басқа
ортада да өзін тәрбиелі жағынан ... ... Иә, ... ... ... адам ... дүниеге келіп, бұл фәниден өткенге дейін үзілмеуге
тиіс, - деп санайды Ақтамберді жырау. Ал, өмір ... ... өте ... да аз ... ... ... жоғалтпай, өзгелерге
жақсылық, қайырымдылық жасауға ұмтыла білген жөн. Әсіресе жас ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Өйткені,
халықтың болашағы – солар. Олар тәрбиелі, көргенді, ... ... ... дұрыс болмақ. Ақтамберді жыраудың балаларына арнап өсиет айтуының өзі де
осы себептен.
Балаларыма өсиет:
Қылмаңыздар кепиет,
Бірлігіңнен айырылма,
Бірлікте бар қасиет,
Татулық болар ... жұрт ... ... алты ... ... ... аман болсын ылайым,
Тілегім берді бәрін де,
Разымын құдайым!
Ақтамберді шығармалары дерлік ... ... ... ... ... ... болмысы, тіршілік тынысы, ерекшеліктері сол кездегі
тарихы оқиғалар оның толғауларынан ерекше айқын көрінеді.
Ақтамберді бүкіл ел ... ру ата ... ... исі ... ... елді ... ... шақырады.
Дұшпаннан көрген, қорлығым,
Сары су болды жүрекке,
Он жетіде құрсанып,
Қылыш ілдім білекке
Жауға қарай аттандым,
Жеткіз деп, ... ... ... ... ... Доспамбет, Шалкиіз дәстүрлерін әрі қарай
жалғастырушы болып табылады.
Ақтамберді жырларында көшпенді қазақтардың ой-арманы, мақсат мүдделері,
олардың бар болмысы, ерекшеліктері дүниеге ... ... ... ... ... кісінетіп» деп басталатын ұзақ толғауы дәлел
бола алады.
Ақтамберді ... ... ... үшін ...... ... ... – тамақта; жүні, терісі – киім; мал қазаққа көшсе – көлігі, мінсе –
жүйрігі, яғни малсыз ... жоқ. Ол ... құба ... сыймас» ақтылы
қой, «көлге түссе көз жетпес» көк алалы көп жылқы, «боздаған ... ... ... ... ... күңірентіп күй болып» төгілген сансыз ... ... ... төрт ... тең, үлкен байлыққа басқанын қалайды.
Сондай-ақ ол, еліміздің ... ... ... ... ... сыйлау, әсіресе от басының сыйлығын, берекесін дәріптеп
өткен ақын.
Жырау өмір бойы ... ... ... ... ... ... ... шақырып, өз заманының адал перзенті екенін танытып өтті.
Ғылым-білімі әлі жетілмеген жаугершілік заманда от ... орақ ... ... ... бір ... ... ... де ақыл-парасатымен
де халық арасында зор беделге ие болды. Қазақ ақын-жырауларының ... ... қана ... ... да ... ... мол.
Жырау-лардың көпшілігі хандардың арасында кеңесші ... ... ... ... ... ... ... билерді
дәріптеді, жаугершілік заманда жорық қолбасшы-лары, жауынгер де болды. Бұл
жыраулар шығармашылығында ... із ... ... ... ... роман-тизмге, азаматтық пафосқа толы болды. Осындай
жаугершілік кезеңде өмір ... ... ... толғауларының негізгі
өзекті тақырыбы ел мен жерін қорғау елдік, ерлік қаһармандық жайлары болуы
заңды. ... ... сол ... ... ... жағдайлардың
нәтижесінде, әсіресе жоңғар феодал-дары басқыншылығы кезінде жер мен су
мәселелерінің қиындап, ... ... ... көреміз, өйткені жырау
қазақ тарихындағы ең қиын ... бірі Орта Азия ... ... соғыс алма-кезек шапқыншылық дәуірінде ... ... ... тұра ... ... ... басқыншылықты көзімен
көрді. Бірақ атақты батыр, ел ... Орта ... ... ... ... ... қайғы баспады. Ақтабан шұбырындыға ұшыраған
халыққа жанқиярлық ісімен де жалынды, оптимистік сарындағы жырларымен ... кім ... ... ... деп кім ... жүрек шыдамас,
Жалтара шапсаң жау қашпас,
Жауға алған бет таппас.
Уа, жігіттер, жандарың,
Жаудан аяй, ... тура ... жан ... ... жау ... сірә, дау келсе,
Батырсыңған жігіттің
Күшін сонда сынаса,
- деп жауынгер жігіттердің намысын қайрай ... ... жыл ... да, ... ... деп келген жауынгер халықта жан-жағынан ... ... ... ... ... маңызының қандай екенін
айтпаса да түсінікті. Ақтамберді ... қолы ... ... ... де ... үміт ... Жайық екі өзен,
Тапсыз болар деймісің.
Көкшетаудың көп көлі,
Елсіз болар деймісің.
Бота көзді бойжеткен,
Жарсыз болар деймісің.
...Орын тапқан ер жігіт,
Жерсіз болар деймісің.
Қалмақтардан жеңіліс, ...... ... мен ... айырылу,
көптеген рулардың жау табаны астында қалуы бүкіл қазақ халқының қабырғасына
қатты батқан еді. Жұрт ... кек ... жау ... ... ескі қонысты
азат етер күн тууын аңсады. Өз заманының ... өз ... ... ... ... иесі ... болып атқа қонуды, дұшпанға соққы
беруді армандайды.
Күлдір-күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екенбіз.
Күдеріден бау ... тон киер ме ... ... жеңі ... киер ме ... ... көз
Торды киер ме екенбіз.
...Қоңырауды найза қолға алып,
Қоңыр салқын төске алып,
Қол төңкерер ме екенбіз.
Ақтамберді қолы деп
Жанайдың салған жолы деп,
Жау қашырар ма ... ... ... сәт ... ... елді, жерді азат етуде
Ақтамберді сол қанды шайқастардың куәсі болды. Қол бастап, ту ұстап, ... ... ... ту ... ... ... көрген қорлықтан,
Жалынды жүрек қан қайнап,
Ел-жұрттты қорғайлап,
Өлімге жүрміз бас байлап.
Қолбасшы батыр болған Ақтамберді сәйгүлік ... ер ... ... ең ... досы деп есептейді. Сондықтан жырау шығармаларында
жылқының ... ... ... орны отаудай,
Қабырғасы халық арнаған жонсаудай,
Ор қояндай қабақты,
Сарымсақтай азулы,
Саптаяқтай ерінді,
Қидасын кәрі жілікті
Омырау еті есіктей
Ойынды еті бесіктей,
Табаны жалпақ тарланды
Таңбалап мінер ме ... үшін мал ...... екенін бәріміз де білеміз. Ол мінсе –
көлігі, шөлдесе – сусыны, ашықса – тамағы. ... ғана ... ... сән-салтанатында да жылқының рөлі ерекше. Сондықтан да ... ... ... орны жайлы Ақтамберді жыраудай толғаған қазақ
ақыны жоқ.
Арудан асқан жар бар ... ... мал бар ... сүті сары бар,
Қымыздан асқан дәм бар ма?
Желіде құлын жусаса
Кермеде тұлпар бусанса,
Әлі келер ұйқының
Жылқы қолдан тайған соң,
Қызығы кетер күлкінің
- деуі ... ... ... ... тек ... ... ... қазақ
сияқты көшпелі елдердің ақындары ғана жасай алған: отырықшы ... ... ... көне ... ... көне ... ... сияқты
тұлпарлар болғанымен олар шындықтан гөрі мифке жақын» [8, 137], - дейді
С.Мұқанов.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... елес ... ... тұрғындарының өмірі, тұрмыс жайлы
түсінгенін бейнелейді. Қазақтар өзінің қонақжайлығымен ... ... бұл ... ... ... ... ... басқан
европалықтардың қай-қайсысы болмасын ерекше назар аударып, өздерінің шын
көңілден шыққан ризашылықтарын ... ... 1930 ... ... экспедициясына қатысқан ағылшын живописі Джон ... ... - өте ... өзі аш қалса да соңғы фунт етін ... [9, 122], - деп ... ... осы ... ... ... ... жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауында
айқын көрінеді:
Өзім бір ... ... ... ... ... он ... ... қырық шатыр тіккізіп,
Қонағымды жайғасам.
Пышақтан малым кетпесе,
Қазаным оттан түспесе,
Ауылдан топыр үзілмей,
Ошақтың оты өшпесе.
Май жемесе қонағым,
Қан ... ... ... ... ... ... ... табағым.
Халыққа атым білініп,
Шүлеңгір мырза атанар ма екенбіз?
Ақтамберді толғауларының ішіндегі ең көлемдісі, ең көркемі осы «Күлдір-
күлдір ... деп ... екі ... Бұл ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігінің, әдет-ғұрпы, салт-санасының
иісі аңқып тұрған бейнелі көрінісі сияқты. Ел басына күн ... ... ... ... қазақтың тұрмыс-тіршілігін, атамекенді
жырлаған жыраулар туралы да осындай пікір айтсақ, ... ... ... ... ... тағы бір арнасы – ауыз ... ... жанр - ... ... ... ... қанатты сөздер
мен ғибратты нақылдарға, сондай-ақ достық пен қастық, адалдық пен арамдық,
жақсы жар мен жаман әйел, ер мен ез ... ... және ... ... ... ... ... Ақжүніс болып дәріптеліп келген адал, ақылшы
жар туралы жырау:
Арудан асқан жар бар ма?...
...Мінезді ... ... ... ... тең, - дей ... ... ... өткен сызбен тең...
Мінезді болса алғаның
Одан артық жар бар ма.
Екі жаман қосылса
Күнде жанжал, күнде шу,
Ұяларлық ар бар ... деп ... от ... ынтымағындағы алатын орнын жырға қосты.
Қазақтың салт-сана, әдет-ғұрпындағы ертеден келе жатқан дәстүр – ... ... ... ... ... ... өсиет айтуы, өсиетті
әркім әрқилы қара сөзбен де өлеңмен де айта ... ... ... ... ұзақ ... ... «Балаларыма өсиет» деп аталатын шағын
өсиет ... әрі ... әрі ... Өз ... ... құрып, билікке таласып,
жауынан талай ... ... ... ру-ру болып қырқысқан
алауыздығының куәсі болған жырау ынтымақ, бірлік, ... ең ... ... ... бар ... ... береке,
Қылмасын жұрт келеке.
Араз болсаң алты ауыз,
Еліңе кірген әреке
деп ұрпағына үлкен ой, өсиет қалдырды, сонымен қатар өсиет өлеңінде өзінің
кезінде ... ... ... ... ... ... деп әркім тегінді, - дейді.
Жырау жау қолынан азат етілген жерлерге қазақ рулары қайта ... ... өз қол ... елді ... үйреткен, егін де
салғызыпты. Аягөз, Қарақол өңірінен Ақтамберді ... ... жер ... кеткен орындарын әлі де көруге болады. «Ақындық даңқы
жас кезінде-ақ шыққанына қарамастан, Ақтамберді ... бел ... ... ... тәрізді» [4, 66] дейді М.Мағауин. Дегенмен, ұзақ жасаған
жыраудың мұрасы ... ... ... дей ... ... ... біз әлі
естімеген жырлары қанша мөлшерде екенін айту да қиын, әйткенімен де ... ... ... жырау поэзиясының тақырып жағынан да мазмұн
жағынан да бай болғандығын байқаймыз.
ІІІ тарау. ... ... ... ... ... ... жыршыға көшіп, ертелі-кешті қағаз бетіне түсіп,
негізгілері ғана сақталған ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы – ... ... мен ... ... ... олар өмір ... заманалар сырын шертетін көркем шежіре. Жыраулар мен ақындар ... ... мол ... оны ... де ... отты да өткір,
мағыналы да қанатты түрлерін өз шығармаларында мол пайдалана білген, өздері
де халықтың сөз қазынасына ... ... ... ХV-ХVІІІ ғасырларда өмір
сүрген жыраулар мен ... ... ... ... ... ... және сол жырлардан өнеге алған, сондықтан да ақын, жыраулар
толғауларының композияциялық ... эпос ... ... ... ... ... құрылысындағы бір ерекшелік ... ... не ... ... ... ... Ақтамберді
толғауларында бұл ерекшелік жиі байқалады. Мысалы, «Жел, жел есер, ... ... ... бұлан сан», «Көк көгершін, көгершін». Ақын-
жыраулар поэзиясындағы тағы бір ... ... ... сала – ... Бұл
көненің қылышындай өткен дәуірдің ... ... ... ... ... ... ... біразы мағынасы мүлде көмескі ... ... бір ... әлі ... ... ... ... күлдір
кісінетіп» толғауының тек алғашқы жолдарының өзінен бірнеше ... ... ... ... ... ... ... бау тағып,
Ақ кіреуке киер ме екенбіз.
Жағасы алтын, жеңі ... киер ме ... ... ... киер ме ... архаизмдер тек қазіргі заман тұрғысынан қарағанда ғана
архаизмдер. Дыбыс үндестігі – ... мол ... ... ... ... ... (ассонанс) ақын, жыраулар да тән ақтарыла
ағындап, ұрандап келетін көтеріңкі пафосты дәл ... ... ... ... ... ... ... төңкерер ме екенбіз
немесе
Балпаң, балпаң кім баспас,
Басарға балтыр шыдамас.
Батырмын деп кім айтпас,
Барарға жүрек шыдамас.
Ақын-жыраулардың өмір құбылысын суреттеуде мол қолданған, ерекше ... ... де ... ... көркемдік тәсілдерінің бірі – эпитет.
Бұлттан шыққан ай бетті,
Мұнардан шыққан күн бетті,
Төбел бие сойғызып...
Боталаған боз інген.
«Төбел» және ... ... ... ... ... дәстүр көрінісі. Қазақ халқының ежелден келе ... ... ... ... ... ... киелі, қасиетті түс. Ақтамберді
жырауда өзге көркемдік тәсілдерден гөрі заттың яки құбылыстың ... ... ... өзге ... не ... ... ... танытып, айрықша ажар, мәнді мазмұн беріп, күшті әсерге
бөлейтін теңеу түрлері ... ... ... ... ... ... ... ақын-жыраудың дүниетанымына, өмір тәжірибесіне, тіршілік
еткен ортасына, айтпақ ойына, авторлық идеясына байланысты.
Мойны бір жалпақ бұқадай,
Жоны бір ... ... қар ... бар ... қудай ыңырантып,
Жарылған мұздай күңірентіп.
Қайрауықтың ащы күйіндей
Қайырып боздап күйлентіп.
Беттерім мінсе шұбарын
Жұлындай қылып жаратып.
От басар орны ... ... ... ... ... қабақты,
Қиған қамыс құлақты.
Сарымасақтай азулы,
Саптаяқтай ерінді,
Қидасын кәрі жілікті
Омырауы есіктей,
Ойынды еті бесіктей.
Біз осы ... ... ... сыр ... Ол ... ... әсіресе өздерін қоршаған табиғи ортамен мал шаруашылығы, өсімдік,
жан-жануарлар дүниесі саласында мол мағлұматты болғандығы біз ... екі ... ... айқын аңғарылады. Жырау өмір құбылысын т.б.
суреттеуде бейнелі де бедерлі, қуатты да құнарлы, мағыналы да ... ... ойлы ... мол ... ... ... ... яки құбылтып,
құлпыртып қолданған көркемдік тәсілдерді ... ... ... ... ... тамаша пайдаланған, солардың бірі – ауыстыру
(метафора).
Салпақ да, ... ... ... ... ... өскен құланмын,
Мезгілсіз жусап өрермін.
Байраққа біткен құрақпын,
Саусағым жерге түсірмен.
Жапанға біткен терекпін,
Еңсемнен, жел соқса да теңселмен.
Қарағайға қарсы біткен бұтақпын,
Балталасаң да айрылман.
Сыртым – ... ...... да ... ... толғауындағы бастапқы екі жолдан басқасы түгелдей метафораға
құрылған. Сөзді ... ... ой ... ... ... келе ... күшейтетін күрделі метафоралар жыраудың өз бейнесін кереметтей
тамаша шығарған. Ақтамберді жырауда ажарлау мен құбылту ғана ... ... ... де ... үлгілерін кездестіреміз. Айшықтаудың бір
түрі риторикалық сұрау-арнау көбірек кездеседі. Ол жырау мұрасының ... ... ... ... ...... ... болса керек. Бұған жыраудың «Арудан асқан жар бар ма?»,
«Мінезді болса алғаның», «Сары аязда қата ма?», ... екі ... ... ... жатады. Біз Ақтамберді жырау ... ... ... ... ғана ... Бұл ... қарастырар
мәселелер де әлі де аз емес.
ІV ... ... ... ... ... ғылымындағы күрделі жұмыстың бірі – текстология
мәселесі. Шығарма тілін жете білу, сөздердің ... ... ... ... басқа бір шығармаға ұқсас жерін бағдарлау, шығарманың идеялық
көркемдік жағынан күдіксіз екендігіне көз жеткізіп, оны ... ... ... ... ... ... ... Жырау текстологиясына тоқталмас
бұрын жалпы ... ... ... ... мен ... ... ... кеткенді жөн санадық.
«Текстология дегеніміз, - дейді Б.В.Томашевский. - шығарма тексінің
тарихын зерттеу екені айқын, бірақ көп ... ... екі ... ... Олар ... зерттеуді баспаға даярлау деп түсінеді, ... ... ... ... басылу барысындағы өзгерісін ... ... ... ... екі ... пән. ... айтатынымыз біріншісі, яғни
теориялық текстология» [10, 42]. Томашевский ... ... ... мән-мазмұн, мақсаты дұрыс көрсетілген.
Жалпы текстология ғылымының басты мақсаты ... ... ... де мейілінше айқындалған: «Текстология дегеніміз – тексті
жарыққа ... ... ... пән ... ол ... тексінің тарихын
зерттейтін жеке ғылым. Оның іс жүзіндегі көрінісінің бір белгісі – текстің
ғылыми ... [11, 219]. ... осы ... ғана ... ... мен маңызын дұрыс түсінуге болады. Олай болса «...алдымен тарихын
зерттеп алу ... те, ... соң ғана ол ... ... ... ... тұрғыда кейін зерттеп ... деп, ... ... ... мүлде болмайды» [11, 220]. Бұл пікірлердің дұрыстығына көзіміз
жете тұрса да әр жылдар жарық көрген ХV-ХVІІІ ... ... ... ... жырлайды» 1965 ж., «Алдаспан» 1971 ж., ... ... 1967 ж., ... ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі» 1982 ж.,
«Бес ... ... 1984 ж) ... ... ... ... ... «...соңғы кезге дейін ... ауыз ... ... ... ... ... мен кемшіліктер де орын алып келгені
белгілі» [12, 75]. Мұның негізгі себебін ең ... ... ... және ... ... ... ... деңгейінде
емес екендігінен, біраз кенжелеп қалуынан ... ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымында дерлік жоқ деген ой болмай
керек. Бұдан, жалғасын табар игі істердің ... ... ... еңбектер
баршылық. Текстология туралы жазылған еңбектер ішінен Қ.Мұхаметханов «Абай
шығармаларын текстологиясы жайында» (А., 1959 ж.), ... ... ... ... ... ... поэзиясының тілі»
деген кітапта) (А., 1976 ж.), З.Ахметов «Современные развитие и традиций
казахской литературы» (А., 1978 ж.). Бұл ... ... ... ... ... ... жол көрсетуші темірқазық
іспеттес екендігін айта ... ... ... ... халық жадында сақталуы негізінде жарық
көргені мәлім. Осы бір жайдың өзінен-ақ уақыт өткен ... ... ... ... шынайы халық «тілшілерінің» ой ... ... ... құндылығын көреміз. Дегенмен уақыт өз ізін салмай тұрмайды.
Аралыққа 300-400 жыл ... ... ... ... ... ... терең
әрі көп ізденуді қажет етеді. «Бізде белгілі бір ... ... ... өлеңдердің кейбіреулері өзге бір жерлерде сол дәуірде жасаған
екінші я бір үшінші кісінің атымен аталса, енді бірсыпырасы сол ... я үш ... ... ... ... деп ... ... мұралардың
ішінде жүреді. Мұның өзі соншалық етек алған дағдылы құбылысқа бұдан көп
бұрын айналып ... ... ... ... де, ... де осынау мұраларға текстологиялық барлау ... бұл ... ... ... ... ... біз ... жұмысымызды жалған
объектіге негіздеп, ғылымға зор кесел келтіреміз, былайғы оқырман қауымға
жалған ... ... ... ... көп шатасуларға себепші боламыз»
[13, 103]. Біз бұл ... ... ... ... ... ... бастапқы жолдарының ұқсастығы немесе кейбір жолдардың екінші не
үшінші бір ... ... ... ... ауыз әдебиеті шығармаларына ХV-
ХVІІІ ғасыр ақын-жырауларына тән қасиет болғанын айта кетпекпіз. Мысалы,
Ақтамберді, ... ... ... ... жел ... жел ... олардан да едәуір бұрын айтылғандығы белгілі болды. Бұл
мәселеге біздіңше талдау ... – бұл ... ... ... өмір
сүрген Шалкиіздің қосқан жаңалығы қандай, ХVІІ-ХVІІІ ғасырларда өмір ... ... ... не ... ... ... баға берген дұрыс.
Яғни, Шалкиіз бен Ақтамберді бұл тақырыпты ... һәм ... ... «Боз ... ... ... ... ұқсастығы да таңқаларлық құбылыс емес. Шығыс, соның ішінде қазақ
поэзиясынада да ... ... ... ... сөз ... қойып, оны әрі
қарай жаңа арнамен дамытып әкету ... бар. ... ... бастауы қиын
болған сөзге бұл бірден-бір тәсіл сияқты. Тағы бір ... ... ... ... пірім – Сүйінбай, сөз сөйлемен ... деп ... ... төкпе ақынға, өзіне ұстаз тұтқан ақынына іштей сиынса, ХV-ХVІІІ
ғасыр ... осы ... ... яғни ... алдындағы ақын-
жырауларға сиынудан, олардың жырының бастапқы жолдарын қайталаудан (жыр
соңында өз ойларын ... ... ... ... ... Енді ... ... әр жылдар жарық көрген үш жинақтың негізінде салыстыру
арқылы ... ... ... ... ... ... жыраудың 27 өлеңі
кірген, жиыны – 454 жол. Екінші басылым «ХV- ХVІІІ ... ... ... ... 23 өлең 394 жол. ... ... «Бес ... ... 22 өлең 411 жол. Біз бұл сандарды ... ... ... айырмашылықтардың біршама екендігіне көз жеткізу. Үш
жинақта да бірінші «Жағалбай деген ел ... деп ... жыр ... және «Бес ғасыр жырлайды» жинағындағы нұсқасы ... ... ... де: «Осы ... ... (М.Мағауин) 1966 жылы
Ақтамбердінің ұрпағы Аягөз қаласында тұратын К.Боқасовтан жазып алған»
делінген.
«ХV-ХVІІІ ... ... ... ... ... ... ... атындағы әдебиет және өнер институтының қолжазба
қорында Ақтамберді жырларының Әзімбай ... ... ... ... Кенжехан
Боқасов тапсырған екі қолжазбасы сақтаулы. Бірінші ... – 242, ... 158 жол. Бұл екі ... ... мазмұны да, сөздері де аз-кем
өзгерістері болмаса бірін-бірі қайталайды. ... ... ... ... ... тұтас жалғас жазған. Сондықтан ... ... ... екі ... ... мағынасы айқын,
көркемдігі тәуір деген тармақтары ... ... ... ... ... екіншісінен қосылып толықтырылып берілді» [13, 94] - дейді.
Сонымен ... өлең ... ... ... ... ... ел
болар», «Мал басы өскен адамның» деген екі өлең ретінде ... ... ... жел ... ... өлең құрамында берілген. Бұл басылымда әрі ұйқас, әрі
мазмұн жүйесіне қарай бір шығарма деп ... ... он жолы ... ... 15 жолы ... жазбадан алынды». Бірақ біз бұл өзгертудің
қаншалықты ғылыми зерттеуден өткендігін білмейміз. Жалпы осы ... ... ... да тамаша толғаулар. Жазғанымыз түсінікті болу үшін ... ... ... ... қазақ поэзиясының тіліндегі»
нұсқаны толық ... ... ... деген ел болар
2. Жағалбай деген көл болар.
3. Жағалбайдың жағасы
4. Жасыл да байтақ ну ... ... ... ... ... бастары
7. Алтын менен бу болар.
8. Атадан жалғыз туғанның
9. Жүрегінің бастары
10. Сары да ... су ... ... өсіп ... Сөзі ... өтпесе
13. Жал-құйрықсыз жалғыздар
14. Олай-бұлай боп кетсе,
15. Әкесі сорлы қор болар.
16. Мал басы өскен адамның,
17. Алды-арты бұрқар ду ... ... ... мал ... Көрінгенге бу қылар.
20. Не боларды білмейді,
21. Өз-өзінен зор болар.
22. Жетім менен жесірді
23. Ішіп-жеп оны қор ... ... жолы ... ... қайтып қор болар. [13, 210]
«Алдаспан» және «Бес ғасыр жырлайды» ... 10 ... ... сені қайтейін», - деп аяқталады. 11-ден 15-інші жолға дейінгі
жолдар «Алдаспан» және «Бес ғасыр жырлайды» ... ... жел ... ... ... Ал ... ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілінде»
«Жел, жел есер, жел есер» жыоы небәрі 7 жол болып берілген.
Жел, жел ... жел ... ... ұлы өсер
Өрісінде малы өсер
Ағайыны тел өсер
Бақыт қонса басына
Жақсылармен тең өсер. [13, 97]
Біздіңше, «Алдаспан» және «Бес ... ... ... ... бір ... ... да ... А.Исин мақаласындағы «Жел, жел есер,
жел есер» нұсқасында жырдың соңғы жолдарының аяқталуы ой салады.
Жел, жел ... жел ... ... ... ... тап өсер.
Ораздының ұлы өсер
Қиырлының қызы өсер
Ораздының он ұлы
Он ойнаққа шыққанда
Ойнай-күле бір өсер
Қиырлының ... ... ...... ... ... күй ... мойнын қыл кесер,
Бақсының мойнын жын кесер.
Бұлан-бұлан жүгірген
Бұланның санын оқ кесер.
Жігіттің мойнын қыз ... ... ... басындай шер өсер. [14]
Ақтамберді жырауда «Түйе мойнын түз кесер» «Жел, жел есерден» ... ... екі жыр бір болу ... ... ой ... ... Ақтамберді бұл
жырды екі жерде пайдаланып, дамытқан. Екі жырда да ... ... ... «өз ойын ... ... мойнын түз кесер» деп басталатын жыр
«Алдаспан» және «Бес ғасыр жырлайды» нұсқаларында:
1. Түйе мойнын түз ... ... ... қыз ... Сартылдаған сары аяз
4. Жылқының мойнын мұз кесер
5. ... ... ... ... ... оқ тесер
7. Бұландап жүрген жігіттің
8. Жомарт қолын жоқ ... ... ... «Бес ... 68-бет)
«XV-XVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі» нұсқасында алдынғы төрт
жол мен соңғы төрт ... орны ... ... ... бұлан сан» деп
басталған және ... жол: ... ... сол кесер» дер сегізінші жол:
«Бір көкейін жоқ тесер» деп берілген «Алдаспандағы» «Түйе мойнын түз кесер»
атты 8 ... ... ... Нұрпейісов ақсақал екі шумақтың ретін
ауыстырып айтады екен және бір маңызды деталь ұйқастың бәрі ... ... ... ... [15]. ... ... шығар қорытынды:
Бұлан-бұлан жүгірген
Бұланның санын оқ кесер.
Бұландап жүрген жігіттің
Бір көкейін жоқ кесер.
«XV-XVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі», ... және ... ... ... да «оқ ... ... тұр. Дұрысы «оқ кесер».
Редакцияланған түрі екеніне күмән жоқ. Ертедегі етті ... ... ... ... көне көз ... талай естігенбіз. «XV-XVІІІ
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілінде» соңғы 8 жол «Бір ... жоқ ... ... Бұл да ... ... ... ... деген тіркес пен
«көкей кесті» деген де тіркес бар. Біз осының жыр ұйқасына, мазмұнына жақын
болғандықтан ... ... ... деп таптық және осыған сүйене отырып,
жырдың басқы ұйқасына үйлесімділігін ескере ... «Бір ... жоқ ... ... екендігіне көз жеткізе алдық. Ал осы нұсқадағы «Сартылдаған
сары аяз, Жылқының мойнын сол кесермен келісуге болмайды, дұрысы: ... мұз ... ... ... болу үшін тағы бір мысал ... ... ... ... ... ... ... ұйқас
мол ұшырасады. Редиф дегеніміз ұйқастан кейін бір ... ... ... ... ... [16, 127]. Яғни «кесер» редифті ұйқасы «XV-XVІІІ
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі» нұсқасынан келтірген ... ... мен 25 ... «Алдаспан» мен «Бес ғасыр жырлайдыда» жаңа жыр болып
берілген. Өзгеріс түзетулері: «Алдаспан» және «Бес ... ... жол ... ... бу ... («Алдаспан» 120-бет, «Бес ғасыр
жырлайды», 75-бет)
22-23 жолдар Жетім менен жесірге
Қазары ылғи ор болар.
«Алдаспан» және «Бес ... ... ... ... ... алынған нұсқасы, «XV-XVІІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... ... алған К.Боқасов
жазбасы негізінде берілген. «Бу болар» мен «ду болардың» қайсысы ... ... айту ... ... менен жесірге
Қазары ылғи ор болар» дұрыс сияқты. Өйткені «Мал басы өскен» ... адам ... ... жеп, несін ішіп қорлайды. «Жетім менен жесірге» ор
қазуы ... ... ... ... және «Бес ... жырлайды»
жинақтарын да «Жағама қолдың тигенін» деп басталатын өлең 17 жол, ал «XV-
XVІІІ ... ... ... ... ... ... жамау
түскенін» - деп басталатын 7 жол, екінші жеке бір жыр ... ... ... ... боп» 14 жол ... ... ... және «Бес ғасыр
жырлайдыда»:
Жағама қолдың тигенін
Жалғыздық, сенен көремін.
Жамаулы киім кигенім,
Жарлылық, сенен көремін.
Атадан тудым ... ... ... ... көп,
Жасым жетпей он беске,
Қорғайтын жан адам жоқ.
Кәрі ақсайды ақылдан,
Ер ақсайды жақыннан,
Қазір әлсіз болсам да,
Үмітім бар ... ... он ... ме екем он беске)
Кірер ме екем кеңеске,
Бұған қатып, бел бекіп,
Ерегескен дұшпанмен,
Шығар күн туса күреске!
«XV-XVІІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... түскенін
Жарлылық сенен көремін,
Жағама қолдың тигенін,
Жалғыздық сенен көремін.
Талабыма жеткізсең,
Кемшілікті бұл көрген
Күніңде байқап көремін!
Тағы бір жыр ... ... ... ... боп» деп ... ... ғасыр жырлайды» нұсқаларындағыдай болып келеді, тек екі жерде:
«Қазір жас болсам да» және соңғы жол «шығар күн ... ... ... ... үлкен нұсқан келмесе де, тілдік тұрғыдан алып, ... ... ... поэзиясының тілінде» «күн түссе» мен «күн болса»
тіркесінің қайсысы актив болғандығын зерттеу керек.
Дұшпаннан көрген қорлығым,
Сары су ... ... жеті де ... ... ... ... аттандым
Жеткіз деп құдай тілекке!
Бұл «Алдаспан» және «Бес ... ... ... ал ... ... ... тілінде»:
Жасымда көрген зорлығым,
Сары су болды жүрекке.
Он екі аттанып,
Қылыш ілдім ... ... ... ... ... ... үш жол «Он жетіде құрсанып» дұрыс, оған жыраудың өз жырлары
да ... ... он ... ме екем ... ... жас ... ... орнықты.
Яғни, «Он екіде аттанып,
Қылыш ілдім білекке» қате және ... яғни ... және ... ... ... жолдағы өзгерістерге келсек, Ақтамбердінің: ... ... деуі ... ... қорлықтан» емес ... ... «Бес ... ... «Көк ... ... 11 ... ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі» жинағында 18 жол.
«Алдаспан» мен «Бес ғасыр ... ... ... ұшар жем ... тем ... тем ... ... кемі үшін.
Теңкиген қара сапа жоғы үшін,
Көк шекпенін бөктеріп,
Ерлер жортар мал үшін.
Тұтам емшек бие үшін,
Қатын-бала қамы үшін.
Әркім өзі ... ... бағы ... ... ... ... тілі» кітабында:
Көк көгершін, көгершін,
Көк құтан ұшар жем үшін,
Көк шекпенін бөктеріп,
Ерлер жортар мал ... ... ... ... ... ... ерінді,
Ерлер мінер ат үшін.
Тұтам емшек бие үшін,
Қатын-бала қамы үшін.
Әркім өзі талпынбақ,
Басына ... бағы ... ... ... ... ақ үшін.
Тең тең үшін, тең үшін,
Тең құрбымнан кем үшін
Теңізден өттім мал үшін,
Теңкиген қара саба үшін.
«Алдаспан» және «Бес ... ... да осы ... ... ... Осы нұсқаудағы:
«Мен жалғыздықты көксеймін,
Үсім нақақ, ақ үшін, және
«Теңізден өттім мал үшін»... деген жолдар тарихи мәні бар жолдар, яғни
Ақтамберді өміріндегі ... ... ... аз да ... бір көрінісі.
Бұл терең зерттеуді қажет етеді. Мұндай жолдардың түсіп қалуы өкінішті.
«Алдаспанда» (110 бет) ... ... ... ... ... жыры ... жинақтарға кірмей қалған, оның себебі – жырлың толық сақталмауынан
болса керек.
Арудан асқан жар бар ма?
Жылқыдан ... мал бар ... сүті сары бал ... асқан дәм бар ма!
Желіде құлын жусаса
Кермеде тұлпар бусанса
Сәні келер ұйқының,
Жылқы қолдан тайған соң,
Қызығы кетер ... ... ... көркі жылқыда!
Бұл нұсқа «Алдаспан» (110 бет) «Бес ... ... (68 бет) ... ... ... қазақ поэзиясының тілінде» көп өзгерістермен
басылған. Мысалы:
1 жол: Айғайдан басқа жыр бар ... жол: ... сүті сары ... ... Қымыздан асқан бал бар ма
6-7-8 жолдар: Талайы келер ұйқының
Жылқы қолдан кеткен соң
Қызығы кетер күлкінің, - болып басылған, екі ... ... ... тұлпар бусанса
деген жолдары түсіп қалған. Бірінші нұсқаны М.Мағауин 1966 жылы Баршатас
селосында тұратын жыршы ... ... ... ... ... ... жазбасынан: «От басар орны атаудай», - деп басталатын жыр ... ... ... ... алғанда барлық нұсқада бірдей. Орын ауысулар:
«Алдаспанда» 4 жол «Қиған қамыс құлақты», «XV-XVIII ... ... ... 6 ... ... ... құлақты» деп берілген. Бұл
жырдағы негізгі көңіл ... ... ол ... ... ... теңеуі. Бұл
барлық басылымдарда осылай басылып келеді, бірақ ... ... не ... еш ... ... Біз бұл ... ... жырында «Едіге батыр»
және «Ер Тарғында», «Боз Тарлан» мен ... ... ... қадаған
Кекілін қыздай тараған
Жүргенде ізін санаған...
Саптыаяқтай ерінді
Сарымсақтай азулы
От орнындай тұяқты...
деп ... ... ... «Ай, ... ... деп ... ... тұяқтым,
Қиғаш қамыс құлақтым,
Саптаяқтай еріндім,
Сарымсақтай азулым...
Көріп отырғанымыздай ауыз әдебиетінде троптың, соның ішінде теңеудің
небір түрлерін ... ... Бұл ... ... басы жұдырықтай
сарымсаққа теңеу арқылы ... ... ... ... ... Осы
толғауда тағы бір қате басылып келе ... жол бар, ... де, ... өзен ... ... ма екенбіз.
Осы екі жолда ешқандай логикалық, мағыналық байланыс жоқ екендігі
көрініп тұр, өйткені «өрлерде» қате ... ... Өзен де, ... өзен ... жортар ма екенбіз.
Жырау «Өрлерде жорту туралы» емес, өзенді қуалай, өрлей ... ... ... және бұл ... жыр ... ... тұтастығы
көрінеді. «Күлдір-күлдір кісінетіп» Ақтамберді жыраудың ең көлемді толғауы.
Бұл толғаудың алғашқы нұсқасы С.Мұқановтың кітабында [17, 75] ... ... деп ... ... әдебиет нұсқаларында» [18, 122].
«Алдаспанда» М.Мағауиннің Сердалы Алыбаевтан жазып алған нұсқасы, «XV-XVIII
ғасырлардағы ... ... ... ... жазбасы бойынша «Бес
ғасыр жырлайды» да ... ... ... ... Бұл ... түрі бар. Біз ... Мұқановтың ақын Шашубай Қашқартайұлының айтуынан
1940 жылы жазып алған нұсқасы бойынша талдау жүргіземіз. Толғаудың ... ... ... ... тісін қасқитып», - деп жазылған. «XV-
XVIII ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... «Күрек тісін ақситып» деп берілген.
Мәселе бұл нұсқалардың қайсысының дұрыстығында емес, осы ... ... ... сүйер ме екенбіз.
Күрек тісі ақсиған не қасқиған сұлуды көз алдымызға елестетудің өзі
қиын.
Толғаудың С.Мұқановта: Жағасы алтын, жеңі кез, - деп ... ... ... ... «Алдаспандағы» нұсқасында берілген «жез» орнына
сөзі дұрыс дейміз.
Жағасы алтын, жеңі жез,
Шығыршығы торғай көз
Сауыт киер ме ... ... ... ... нұсқасымен салыстыр-ғанда кейбір
жолдардың түсіп қалғандығы байқалды [15] (А.Исин С.Нұрпейісов ақсақалдан
өзі жазып алған):
Жағасы алтын, жеңі ... киер ме ... ... ... киер ме екенмін.
Бұл жолдарда жырдың мазмұны әрі толық әрі дұрыс, өйткені бағалы тонның
әшкейлі, алтын-жезбен көмкерілетіні, ал ... ... мен жеңі жоқ ... ... емес ... күлдір кісінетіп» толғауының тағы бір жерінде жырау:
Қоңыраулы найға қолға алып,
Ақтамберді қолы ... ... жолы ... ... ме ... 2-3 жол ... «Алдаспан» және «Бес ғасыр жырлайды»
нұсқаларында түсіп қалған. С.Мұқановта толғау осы жолдармен ... ... ... деп ... Бұл ... ... жолдарда ешқандай анохронизм
жоқ. Ұрпақтары кейін Ақсуат өңірінде көп ел ... ... ... ... Мұрын руынан, Ақтамберді – Сыбан. Екеуі туыстас адамдар,
4-5 атадан ... ... ... осы бір ... тым жиі ... «қол» сөзі көркемдікке сәл нұқсан келтіріп тұрған да болар. Біз ... ... ... ... ... Бізге жеткен сөз осы,
сондықтан оны өз еркімізбен алып тастауға, әрине, еш қақымыз жоқ және ... ... мәні бар. ... ... ... дұрыс жазып алу, баспаға бұрмей басу проблема-лары әлі бар
екенін көреміз. «Күлдір, ... ... ... ... түрі ... ... толғауды «Күлдір де күлдір кісінетіп» деп ... ... ... алған. Тақырыптық жағынан «От басар орны отаудай»,
«Күлдір, күлдір кісінетіпті» қайталайды, ... бұл ... үш ... ... ... ... тағы бір ... келтіре кеткені жөн ... ... ... тағы бір ... ... ... кітапханасының қолжазба қорынан табылған көне қолжазба
туралы «Архив қазынасынан» деп рубрикамен ... ... ... ... деген А.Исин мақаласында «Ноғай жырында Әділ ... ... ... түс ... біледі. Жыр жас қолбасшының мерт болуымен ... сөз етіп ... ... ... Әділ ... ... ... алғашқы тіркестерімен басталады да, әрі қарай дербес жолмен дамып
кетеді» [14] делінген.
Ай, ... ... ... ме ... бау ... киер ме ... жирен ат мініп,
Жал-құйрығын шарт түйіп...
деп жалғаса береді. Тағы бір ескере кететін жағдай А.Исиннің айтуы бойынша
«Ақтамбердінің кейбір ... ... ... ... ... ... рифманың аяғындағы қайталау сөз үнемі
баспадағыдай «екенбіз» емес «екенмін» деп аяқталып отырады» [15].
Уа, қарт Бөгембай - деп ... жыр ... ... ... ... ... қалыпты. Бұл жырдың Ақтамбердінікі екеніне күдік
келтірген қандай ... ... ... ал Ақтамбердінікі екенін
дәлелдей түсетін ... ... ... бар:
Ей, Ақтамберді, Қабанбай
Суытпа босқа түсіңді («Алдаспан», 132 бет)... деп келетін ... ... ... ... ... ... ... мен Арғын арасында
құн дауы, жесір дауы шығып, Найман жағынан Ақтамберді ... мен ... ... ... деп ... Осы ... шығарылған толғау) барады.
Арғын жағынан жауап сөзді Үмбетай жырау айтады» дейді. ... және ... ... жинақтарындағы «Ей, азаматтар шаралар» деген жырдың ... ... ... ... ... осы ... жолы ... қалып
«Атты мінсең, зорды мін» деген екінші жолдан басталған да, сегізінші жолдан
бастап он екінші жолға ... ... ... ... ... ... ... келсе панаң-ды.
Найға тисе қалаң-ды
Тобылғының беректей.
«XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясында»:
Киім кисең, қаптай ки,
Найза келсе қалаң-ды
Суық келсе панаң-ды
Ол бір ... ... ... ... түп ... бір табан болса да жақын деп
топшылаймыз, ал «Тобылғының беректей» деген жол әрі зерттеуді ... ... ... ... ... 43-бет) «Тобылғының берегі», «Болаты бар-
ды беректің» деген жолдар кездеседі. «Алдаспандағы» нұсқа ... ... ... ... поэзиясының тілі» кітабында 12 жолдан ... ... ... қалған.
Мекені іздеп не етесің
Мекеге қашан жетесің.
Әзір Мекке алдыңда
Пейіліңмен сыйласаң,
Атаң менен ... ... екі ... деп басталатын жыр «XV-XVIII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тіліне» мүлде кірмеген. «Алдаспан» және ... ... ... жыр ... ... ... көп ... болар деймісің!
7-8 жолдар: Абылай қонған кең қоныс,
Елсіз бол деймісің!
Осындағы 8 жолдың «енсіз» ... ... Бұл ... жыр ... ... 13-14 ... тепкі тиген соң,
Терсіз болар деймісің!
осындағы «тебінген» сөзі қате басылғанға ұсқайды. ... ... ... салмай» толғауында «Тебінгі төрге шірімей» деген жолдар бар ... ...... осы ... ... теріс тағынбай»
деген де жолдар бар, бізге бұған жүгінуге болмайды. Өйткені бұл ... ... ... - өкше мен ... ат ... ... ... үшін
тоқымның үзеңгімен таралғы тұсына тіккен қайыс. Яғни біздің ... ... ... ... ... деймісің!
«Алдаспан» және «Бес ғасыр жырлайдыда» «Балаларыма өсиет» деп
басталатын өсиет өлең 20 жол. ... ... ... поэзиясының
тілінде» 27 жол, осы жинаққа мынадай жеті жол қосылған:
Өнер алды – бірлік,
Қылған жақсы тірлік.
Талапты ерге нұр жауар,
Тұрған жоқ па ... ... ... ... жаңа ... ... соңғы шумақтарда өзгеріс бар.
«Алдаспан», «Бес ғасыр жырлайдыда»:
Бар арманым ... ... ... ... аман ... ылайым,
Білегім берді бәрін де,
Ризамын, құдайым.
«XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясында»:
Арманым жоқ айтайын,
Өлмедім оқтан ... ... ... де
Разымын құдайым.
«Алдаспан», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарында жыр мазмұны ... сол ... ... ... - ... ... ... поэзиясының тілі» жинағында: «Арманым жоқ айтайын», - деген ... ... және ... да ... бар. Енді ең ... 1984 ... ... шыққан «Бес ғасыр жырлайды» топтамасына кірмей ... ... ... ... бар, ... «Бес ... ... жинағына кірмей
қалған жырлар.
1 жыр. Жақыннан көрдім қорлықты (108 бет)
2 жыр. Бізді әкетті Марыға (110 ... жыр. Бұл ... (110 ... жыр. Нашар қайтіп күн көрер (121 бет)
5 жыр. Көкорай ... көк ... (122 ... төрт жыр ... сақталмағандықтан үзінділерінің берілмеуі
түсінікті, ал ... ... ... көк ... ... «Бес ғасыр
жырлайды» топтамасына кірмей қалуына жыр идеясына байланысты десек те, ... мәні бар ... ... ... ... керек.
Ақтамберді көзқарасының дұрыс еместігіне бүгінгі заман тұрғысынан ... жөн бола қояр ма ... ... ... ... Ақтамбердіге
ғана тән бе?
Ешбір жинаққа кіргізілмеген «Қос, қос орда, қос орда» ... ... бар, - ... А. ... Бұл жырды А.Исин С.Нұрпейісов ақсақалдан
жазып алыпты.
Қос, қос ... қос ... ... ... ... өркеш сары атан,
Қам жасамас майдан соң.
Долағай арба жүре алмас,
Екі ... ... ... ... болса» деген жыр Ақтамбердіде бар, - дейді А. ... ... ... ... ақсақалдан жазып алыпты.
Қос, қос орда, қос орда,
Қосыла қонбас малдан соң.
Қаспақ өркеш сары атан,
Қам ... ... ... арба жүре ... ... ... соң.
Алғаны жаман болған соң,
Еркекте ақыл бола ма
Қонысынан ауған соң.
Қатында ақыл бола ма,
Кісіден сауын сауған соң?
Бұл жырдың ешбір жинаққа енгізілмеуі ... ... ... болу керек. Осы толғаудың соңғы төрт жолынан ... ... Тек ... ... ... «Ай не ... күннен соң») «долағай арба»
емес, «доңғалақ арба». Осы жыр алған «Таң» журналында (1925. №2. ... ... онда ... арба жүре ... деп ... ... Осы
нұсқа сырттай қарағанда дұрыс та сияқты, екі ... ... ... арба жүре ... ... ойды ... «Доғалай арба деген
Тәшкеннің екі аяқты арбасы (тарелейка). ... ... өзі ... ... және ... арба доға ... - ... Ал бұл жырдың
Ақтамбердінікі екеніне, не басқа жыр екеніне ... ... ... жоқ. Сонымен «Ақтамберді жырларының текстологиясы» жайында сөз
қозғағанда, біз өз ой-топшылауларымызды аз да болса белгілі бір ... ... ... ... Жалпы Ақтамберді-нің де басқа жыраулардың
да ... мен ... ... ... ... ... мәселесі
де әлі де толық шешіл-мегендігін байқаймыз. Жырау шығармаларына ... ... ... керек. Қолжазба қорындағы барлық текстер
баспада жарияланып, ел ... ... жыр ... ... ... ғылым деңгейінде дұрыс-бұрысы таразыға тартылуы шарт.
Сонда ғана өз халқымыздың баға жетпес шығармаларын түп нұсқасына мейілінше
жақындатып, ... ... ... ... ... мүмкіндік
аламыз. Сонда ғана біз кейінгі ұрпаққа өткендегі сөз ... ... ... ... ... ... аламыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен бұл дипломдық жұмыста 1675-1768 жылдарда ғұмыр кешкен ... ... ... ... ... ... талдаудар
жасалынды.
Сол кезеңнің әлеуметтік жағдайлары жыраудың ... ерте ... ... ... мен ... ... ... зор ұйымдастырушылық
қабілетімен, асыл адамгершілігі осындай ел басына күн ... ... ... ... ... көш бастайтын көсемі де болған Ақтамберді
жыраудың ... ... ... ... ... ... ... аузынан шығып саналарда сақталып
осы күнге жеткен жырау толғауларын қазіргі ұрпақтары әлем ... ... ... жүр.
Күлдір-күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екенбіз,...
Құрап жанды көп жиып,
Өз алдына ел қылсам...
деген ... ... ... ... ... ... желбіретіп Қазақстан Республикасы деген елдігімізді аңсаған болса,
сол ... ... ... ... ... олар армандаған бірліктің, егеменділіктің
қандай қиындықпен келгенін жырау шығармалары ... көз ... Енді осы ... нақыл сөздерін естен шығарып алмай ұрпақтан-
ұрпаққа мән-мағынасын дәл сол қалпында қолданатын аяттай. Жоңғар мемлекеті
біржолата ... ... ... ... ... ... атамекеніне
біржолата қоныстануында батыр-жырау бабаларымыздың атқарған еңбегінің өтеуі
ол кісінің шығармаларына ғылыми талдаулар ... жас ... Отан ... ... елін ... ... ... оның амандығы үшін:
«Жауды аяған бет таппас,
Уа, жігіттер жандарың,
Жаудан аяй көрмеңіз,
Ғазірейіл тура келмей жан ... ... ... жас ... ... да ... ер еді. ... толғаулары мен жырлары өзінің ... мен ... ... ... ... оның тілінде сөйлейтін ұрпақ бар, халқы бар,
ұлты бар жерде баба-жырау жырлары біздің төріміздің ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР:
1. С.Акатай. //Қазақ даласының ойшылдары ХVІ-ХVІІІ ғғ.
А., 2001 ж.
2. О.А.Сегизбаев. Казахская философия XV-начала ХХ веков.
А., 1996 г.
3. Қазақ ... ... ... (хрестоматия). А., 1993 ж.
4. М.Мағауин. «Қобыз сарыны». А., 1968 ж.
5. Ш.Ш.Уәлиханов. Шығармалар. 5 ... А., 1961 ... ... ССР ... А., 1957 ... Бес ... ... Екі томдық. А., 1989 ж.
8. С.Мұқанов. Таңдамалы шығармалары. ХV том. А., 1979 ... ... ... ... ... А., 1979 ... Б.В.Томашевский. «Писатель и книга». Л., 1928 г.
11. Д.С.Лихачев. «Текстология ... ... Л., 1973 ... ... ... мен ... шығармаларының тексто-логиялық
зерттеулері. А., 1983 ж.
13. Қ.Өмірәлиев. «ХV-ХІХ ғасырлардағы ... ... ... А., ... ... «Көне қолжазба не айтты?» «Семей таңы», 1985 ж., 30 октябрь.
15. А.Исин. «Ақтамберді жырларының текстологиясы ... ... ... ж. 20 ... ... ... ... көркемдік сипаты.
А., 1982 ж.
17. С.Мұқанов. XVІІІ-XIХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихынан очерктер.
А., 1942 ж.
18. Ертедегі әдебиет нұсқалары. А., 1967 ... ... ... және ... А., 1962 ... Қ.Өмірәлиев. «Қазақ поэзиясының жанры мен стилі».
А., 1983 ... ... ... А., 1956 ... З.Қабдолов. «Таңдамалы шығармалар жинағы». 2-том.
А., 1983 ж.
23. «Алдаспан» (Құраст.: М.Мағауин). А., 1971 ж.
24. Қазақ ССР тарихы. 1983 ж.
25. Ерте ... ... ... А., 1983 ... ... ... әдебиетінің тарихы». А., 1997 ж.
27. Р.Сыздықова. «Қазақ әдебиеті тілінің тарихы». А., 1998 ж.
28. ... ... ... ... 1 кітап. А., 2001 ж.
29. Қ.Мәдібай. Хандық дәуір әдебиеті. А., 1997 ж.
30. М.Мағауин. Ғасырлар ... А., 1991 ... ... ... ... және ұлттық идеясы». А., 2000 ж.
32. С.Негимов. «Жыраулар поэзиясының көркемдік ерекшелігі». А., 1993 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақтамберді жыраудың өмірі жайлы деректер17 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
XV—ХVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті12 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Дулат Бабатайұлы10 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Ер бағынан ат бағы артық20 бет
Жалпы мектептегі музыка сабағында жыршы-жыраулардың алатын орны75 бет
Жыраулар XV – XVII ғғ. әдебиеті5 бет
Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь