Абзал Бөкеннің лирикасы

СӨЗ БАСЫ 4.7

І . ТАРАУ
А.БӨКЕННІҢ ЛИРИКАСЫ 8.32
а) Адамгершілік лирикасы
ә) Табиғат лирикасы
б) Махаббат лирикасы


ІІ . ТАРАУ
А.БӨКЕН ЛИРИКАСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДЕГІШ
АМАЛДАРДЫҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ 33.44



СӨЗ СОҢЫ 45.48


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 49.50
Көркем әдебиет, оның ішінде поэзия - өнер дүниесі. Ал бұл дүние әсемдік, үйлесімдік, көркемдік деген сипаттармен өнер аталады. Сондықтан да «өнер» деген жерде «көркем» деген анықтама сөз қоса жүреді. Көркемдік – кең ұғым. Әсіресе, поэзия әлеміне келгенде, ол тек «сыртқы сұлулықтан» көрінуі емес, яғни өлең қызыл сөздің жиынтығы емес, ең алдымен, мазмұн мен түрдің сәйкестенуі, ақынның білдірмек ойына оны беретін тілінің сай келуі. /1/
Қазір проза да, поэзия да кесек бейнелер арқылы, үлкен ұғымдар арқылы толғайды. Әрине, бұл уақыттың заңдылығы. Қазіргі дүние диалектикасын ірі, кесек құбылыстар арқылы бағдарламасқа шара жоқ, өйткені адамның жан дүнисіндегі күйкентайдай құс үні алысқа жетпеуі мүмкін. Бейнелеу құралдары мен толғау тәсілдерінде түрлі-түсті түрлеулер қаншама мол болғанымен, ақындық, ақындық мұрат жөнінде сөз басқа.
Асыл поэзия мұраты біреу-ақ: ол – адамның рухын биіктету. Адамның рухын күнделікті күйкі тірліктің шаң-тозаңынан аршып алып, еңсесін көтеру. Күнделікті тұрмыстың қауырт қарбаласы қалай да адамды титықтатады, қалжыратады. Сондайда құлшындыратын, алға асықтыратын, рухын көтеретін – поэзия. /2/
Тірліктің поэзиясы.
Күнделікті тіршіліктің, құбылыстардың үйлесімін, сұлу саздарын танып-талғай білу, поэзия көрігінде қорыту – ақынның талант-қабілетінің таразысы.
Ақын – жан-дүние жыршысы. Адам белгілі тарихи кезеннің баламасы десек, поэзия сол адамның жан дүниесінің қаншалықты нәзіктігін, толысқандығын толық жеткізеді.
1. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Санат, 1995. – 3 бет.
2. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1983. – 75 бет.
3. Егеубаев А. Сөз жүйесі. - Алматы: Жазушы, 1985. – 128 бет.
4. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Алаңдатып». – Алматы: Жазушы, 1999. – 4 бет.
5. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Әже тілуі». – Алматы: Жазушы, 1999. – 235 бет.
6. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Ана сөзі». – Алматы: Жазушы, 1999. – 32 бет.
7. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Құлагердің қазасы». – Алматы: Жазушы, 1999. –45-46 бб.
8. Сонда, 46 бет.
9. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Қылқапқан». – Алматы: Жазушы, 1999. – 272 бет.
10. Сонда, 276 бет.
11. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Сейткүл». – Алматы: Жазушы, 1999. – 304 бет.
12. Сонда, 310 б.
13. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Семейге үн қос, Невада!». – Алматы: Жазушы, 1999. – 84 бет.
14. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Леп». – Алматы: Жазушы, 1999. –260 бет.
15. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Күзгі гүл». – Алматы: Жазушы, 1999. – 259 бет.
16. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Көктем көркі». – Алматы: Жазушы, 1999. – 149 бет.
17. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Ақтоғай-Алтын бесігім». – Алматы: Жазушы, 1999. – 84 бет.
18. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Алматыда». – Алматы: Жазушы, 1999. – 117 бет.
19. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Ақжайыққа барғанда». – Алматы: Жазушы, 1999. – 85 бет.
20. Сонда, «Сидам ағаш», 263 бет.
21. Сонда, «Тоқырауынның тасуы », 266 бет.
22. Сонда, «Сезім құдіреті», 230 бет.
23. А.Егеубаев. Сөз жүйесі. – Алматы: Жазушы, 1985. – 126 б.
24. Р.Сыздықова. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы : Санат, 1995. – 130 б.
25. З.Қабдолов. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1983. – 315 бет.
26. М.Қаратаев Стиль сыры. – Аламты: Ғылым, 1974.
27. С.Негимов. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Е.А.БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
АБЫЛБАЕВА Б.Б.
АБЗАЛ БӨКЕННІҢ ЛИРИКАСЫ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Мамандығы: 0212 - ... тілі мен ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Е.А.БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ тіл білімі кафедрасы
Қорғауға жіберілді
кафедра меңгерушісі
____________ ф.ғ.д. ... ... 2002 ... ЖҰМЫС
АБЗАЛ БӨКЕННІҢ ЛИРИКАСЫ
МАМАНДЫҒЫ: 0212 - «ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ»
ҒЫЛЫМИ ЖЕТЕКШІ: ____________ФИЛОЛОГИЯ ... ... ... Ж.Қ.
Дипломшы: ____________________ Абылбаева Б.Б.
Қарағанды-2002 ж.
ЖОСПАР
СӨз басы ...... ... ... ... ... Табиғат лирикасы
б) Махаббат лирикасы
ІІ – ТАРАУ
А.БӨкен лирикасындағы кӨркемдегіш
амалдардың қолданылуы ... соңы ... ... ... ... ... оның ішінде поэзия - өнер дүниесі. Ал бұл дүние
әсемдік, үйлесімдік, көркемдік деген ... өнер ... ... ... ... ... «көркем» деген анықтама сөз қоса жүреді. Көркемдік – кең
ұғым. Әсіресе, поэзия ... ... ол тек ... ... ... яғни өлең ... сөздің жиынтығы емес, ең алдымен, мазмұн мен түрдің
сәйкестенуі, ақынның білдірмек ойына оны беретін тілінің сай ... ... ... да, ... да ... бейнелер арқылы, үлкен ұғымдар арқылы
толғайды. Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... құбылыстар арқылы бағдарламасқа шара жоқ, ... ... ... күйкентайдай құс үні алысқа жетпеуі мүмкін. Бейнелеу құралдары
мен толғау тәсілдерінде ... ... ... мол ... ... ... ... сөз басқа.
Асыл поэзия мұраты біреу-ақ: ол – адамның рухын биіктету. ... ... ... ... ... ... ... еңсесін көтеру.
Күнделікті тұрмыстың қауырт қарбаласы қалай да ... ... ... құлшындыратын, алға асықтыратын, рухын көтеретін –
поэзия. /2/
Тірліктің поэзиясы.
Күнделікті тіршіліктің, құбылыстардың үйлесімін, сұлу ... ... ... ... көрігінде қорыту – ақынның талант-қабілетінің таразысы.
Ақын – жан-дүние жыршысы. Адам белгілі тарихи кезеннің баламасы десек,
поэзия сол адамның жан ... ... ... ... ...... – ел ... ел тынысы...
Қазір де поэзияда осы заңдылық айқынырақ көріне бастады. Поэзия
жанрында әр жол ... әр ... ... сайын жаңалық ашу – жаңа ... соны сөз ... ... ... тілі – ... тіл. ... үрдіс жаңалық, үнемі соны сүрлеу, қиын асу – образдылық сөздің жаңа
сыңғыры, метафораның жаңалығы ойға да, ... де ... Соны ... ... ... ... ... қанаттырады, шабыттандырады, оқырман
талғамын таң арайындай сергітеді. Ақындық ерекшелік те, даралық та, өзіндік
дүниетаным да ... ... ... ... дара ... детальдардан-
ақ танылады.
Жалпы, қазіргі қазақ поэзиясының тақырыптық, көркемдік проблемасы өте
көп.
Поэзияның алтын арқауы – ... ... ... ... өнген
дәндер. Хабарлама өлең тек өлеңшінің ермегі. Ал, поэзиядағы ... ...... әр ... әр штрихты шынайы сезінуі,
сананың да, жүректің де айнымас асыл қуатымен күш-құдірет ... ... ... ... сәт ... сан ... ... сағымдай сәуле құбылтып, салтанатты
сазға оранған асыл тас десек, поэзия дәл соның өзі. ... мен ... ... әр секундтағы көз қарыған жасын-жарығын жасытпай қолға ұстату! ...
Өлең - өнердің өз заңдылығы бар, яғни өлең – ... ... ... ... сан ... ... ... тұтасқан, көркемдік
құпиясы аса мол өнер. Өлең құрлысының әңгіме етер жібек арқауы, алтын өзегі
сөз ... ... ... ... сөз ... оның қазынасында адамзат
баласының сан ғасырлар бойы жинап-терген даналығы мен ... мен ... ... ... мен ... ұғым-түсінігі мен
көркем шындығы жатыр. Заман көші ілгері озған сайын үнемі ... ... ... ... ... ... кемелденген, түрленген сөздің
барша қуат-құдіретін сарқа пайдаланған сөз ... оның ... ... да ... сөйлетіп, шебер ұйымдастырып, тыныс-демін ... ... ... ... сілкіндіріп, толқытып толғандырады. Ақын сөздің
мағыналық өрнегін, шырын-мәйегін, қоғамдық мәнін, ... ... ... ... ... ... сипаттаудың селбесуін есепке алуы
керек. Өлең сөздің өрттей ыстық жалыны осыншалықты қасиеттердің бірлесуінен
пайда болса, оның көркемдік мазмұны да ерекше ... ... ... ... ... ... әсем ... тізбектеп, көрмедегідей тамашалау
үшін жазылмаған, керісінше, соның бәрі ... ... ... ... ... ... өмір өлең - өмірлі өлең.
Қазақ жырының көкжиегін кеңейтіп, аспанын ... ... ... ... десек те, өмірдің жан-өзегінен туған өлеңнің эстетикалық
тұғыры бөлек. Сезім де, ... та, ... та - ... ... ... ... жанға жақын шынайлықты, санаға сіңерлік табиғи
зергерлікті, сезіммен, ... ... ... те ... ... ... ... асқақ та жұмбақ, қырлы да сырлы табиғатын тану. Сол
арқылы өзіңді өзің тану. Әрине, ... ... бір ... ... да, ... ... өзіндік орны бар туындыларымыз да көпке
мәлім. Ал ... ... өз ... тапты ма?!
Оқырман – ақын. Өлеңнің оқылуы. Оқылмайтын өлең де, оқырман санасына
қозғау салмайтын өлең де өмір ... ... ...... өз бойындағы поэзия нәрлерін сезініп жырлап, сол арқылы оқырман ... ... ... ... ... Мұқағали Мақатаев жырларының дара
бітімі сол ... ... ... ... ... Олжас Сүлейменов
болса, жалпы адамзатқа ортақ азаматтық, адамгершілік пафосқа ден қояды. /3/
Ал осы дипломдық ... ... ... ... ақын ... ... ... оқырманына жоғарыда айтылып кеткен поэзия еркшеліктерімен әсерлі.
Қай ақынның болсын өлең өнерінде азды-көпті үлесі бар. Поэзияға келген
әрбір жас ... ... ... да ... ... бар үлгіні, бар
дәстүрді, көркемдеу құралдарының бар түрлерін ... ... ... ... із ... оңай жүк ... Өз ... өз стилін тауып, шығар
биігіне әбден орнықпайынша ақында тыншу , ... ... ... Осы ... ... Бөкеннің поэзиясының қыр, сырын, маңызын, мән мағынасын
ашу мақсатында ... ... ... ... ... бойынша
өрбімек:
а) А.Бөкеннің лирикасы, алатын орны;
ә) А.Бөкеннің лирикасының тақырыптары;
б) А.Бөкеннің көркемдегіш ... ... ... еш ... ... деректің болмауына байланысты, тек қолда
бар өз ... «Шың мен ... жыр ... көмегімен ғана жұмыс
жазылып отыр.
І – ТАРАУ
А.БӨКЕННІҢ ЛИРИКАСЫ
«Өзгеге ... ... ... қоярсың!»
Абай
Біздің өлең орманымызда бәйтеректерге қарап бой түзеген нелер ... бары ... ... ... ... бір топ ... қатарында
өз әуенімен, өз жырының гүлімен ерекше көрінген ақындардың бірі – Абзал
Бөкен.
«Өзеге көңілім тоярсың, ... ... ... - деп ұлы ... қоғамдық бетбұрыстың қандай қилы кезеңінде де халық арасындағы
хас дарындар үнсіз жатпаған ғой. Бас-аяғы шағын мерзім ... өмір ... ... ... ... ... ... Одағы деп аталатын қызыл
империя күйреп, Қазақ елі де ... ... бойы ... қол ... ... шаңырағының үстінде көкбайрақ желбірей
көтерілді... Жетпіс жыл бойы жалған шабытпен ... ... ... ... ... ... қалғаны рас: бірқатары баяғы
коммунистік идеологияға ... ... ... ет ... мен ... ... құдды бір қой үстіне бозторғай жұмыртқалағандай, екі сөзінің
бірін «егемендік алдық» деп ... ел ... ... ... ... Ал енді бір мол ... жас ... тарихтан белгілі «зар
заман» ақындарының сарыны естілгендей. Алайда, ... бәрі ... ... ... өр табу мұратындағы заңды құбылыс деп қарастырылса да, тек қана
одақшылықпен немесе тек қана ... ... ... ... көсегесі
көгермейтіні түсінікті. Бұл жерде айтылар ой, ол біреуге ақ бояу, біреуге
қара бояу жағу емес, таланттың ... ... ... ... ... өлең сияқты көрінгенімен, ішкі дүниесі құр жалаң ұйқасқа ... қара ... ... ... ... әлі де ... болады. Ал жас
та болса қаламын өткір ұштаған лирик ақын – Абзал ... ... ... рух, ... ... ... ... өлеңдерінен
қаламгерлік мәнері қалыптасқан, өлең өлкесіне арынды ақ бұлақ болып келіп,
аруақты поэзия теңізіне қарай анық сеніммен арна ... ... ... ... ... Сонымен бірге ақын шығармасында алдыңғы лекте өткен
Мұқағали, Жұматай, Сағи ағаларының саздары ... ... ... әсем
жалғастық тауып отырғанын атап айту бір мәртебе!
Құр ... ... ... ... ... кеткен қазіргі кезеңде
– нағыз поэзияға қырық қайнаса сорпасы қосылмайтын арзан ... ... ... айтысы, газеттердің күнкөріс үшін «өлеңмен»
жазылған құттықтауларды жарыса жариялауы ... өнер ... шын ... қауымның әдеби талғамына қыруар нұсқан келтіре бастаған шақта
өзің оқып ... ақын ... ... айрықша арта түседі.
Тоқсаныншы жылдары өлеңге келген өнімді топтың басында Абзал Бөкен тұр
десек, бұл да ... ... ... ... ... ... талантқа тән бітім-болмыстың бәрі де бар: ой да,
образ да, ішкі саздылық та, түрлік сан алуандылық ... ... ... да өмірбаяны - өлеңінде. Ақын ғұмырының бөлінбес
бөлшектері, тағдырының кейбір сәттерінің, ... ... оның ... сөз жоқ, өз ... ... Сонымен бірге, сол
шығармалардан ақынның қандай ауамен тыныстап, қандай нұрға ... ... ... қай аспанда самғап жүргенін де байқап – ... ... өзі ... ... да, сол ... оның жан дүниесі мен ой
өрісі, жүрек ... мен қан ... ... ... біз сөз ... ... лирик ақын, жас ақын Абзал Бөкен туралы
ешбір жерде еш дерек, еш ... ... ... ізденуім бойынша),тек
менің қолыма түскені өзінің қаламынан туындаған, қазіргі кезде жарық көрген
кітабы «Шың мен ... ... де осы жыр ... ... алып ... оның кім ... қандай ақын екенін пайымдай алады деп айтуға ... ... ... өлеңдер өз иесінің бүкіл ғұмыр жолын күнбе-күн,
бастан-аяқ, егжей-тегжейлі, тұтасымен көрсете алмауы мүмкін, ... дәмі - ... ... олардың өзегіне зер сала білген
оқырман тағдырдың талма тұстарынан, бастан ... ... ... ... мен ... ... меңзеумен ишарат арқылы-ақ сөз иесінің
шығармашылық бейнесін тастан қашап шығарған мүсіндей етіп ... ... ... ақын өмір ... ... ... бір ... өлеңі де
сүреді.
Дарынды ақын Абзал Бөкеннің ... ... ... өз ... ... ... ... ұмтылысында өзінше бір ерекшелік бар.
... Алаңдатып –
Ақиық жыр аспаны
Құзғынға да ... бір ...... ... ... аламын дем?)
Қуған арман құлшынып бала күннен,
Алаңдатып мың тірлік,
Амал қанша
Біріне де үлгермей барамын мен.
(Алаңдатып) /4/
Оның өлеңдерінде ... ... ... ... ту ... ... ... Өркениет заманының өрелі ақынына тән жан-
жақты терең білім, үлкен эрудиция, әлем ... - өз ... деп ... құлаш, адам баласына деген бауырмалдық, басқаның мұңын бөлісуге ... ... ... ... түпқазығына айналғандығын көре
аламыз.
Лирик ақын өз өлеңдерінде жеке ... тән, ... ... ... ... ... Өмір мен өлім, жақсылық пен ... пен жек ... ... пен ... бүкіл ғалам мен ... ... пен ... ... ... мәңгілік тақырыптарға
батыл барып, өз сөзін айтуға талпынады. Оған әрине, оның ақындық ... ... ... сөз ... ... де құс ... көретін ақын:
... Саған да мен қарыздармын аспан-ау,
Саған да мен қарыздамын тастар-ау.
Саған да ... да ... да ... ем,
Соны ұмытсам масқара-ау!
Керек кімге түйіні жоқ дөкей дау,
Керек бізге көптің қамын жете ойлау.
Адам тегі, адам тегі
Парызын
Қарыздар боп жүріп қана өтейді-ау!
деп ... ... өзі ... ... ... сүйіспеншіліктен,
қызығу мен құштарланудан туады ғой. Ақын арманы – халқының адал азаматы
болу; сол халықтың жанын ... ... ... сөз ... «Шың мен шыңырау»
ақынның сондай арманының үміті мен сенімінің бір ... ... ... ... ... ... ... тыңдарлық бір өзгеше
жылылық бар. Өйткені, ... ... өзі ... өмір ... ... нәрсе бар көңіл атты көмбеде,
Жас болсам да
Ұмытайын мен ... ... ... қарт ... тәңірім, пенде қылма пендеңе».
Білер дей ме ойлы жандар парықты,
Осы сөздер жиі айтатын жарықтық.
Мағынасын ұқпасам ... боп ... ... ... ... ... ... қызметі, бүкіл болмысы дүниеге ұрпақ әкелу, оны
өсіру, ... ғана ... сол ... ... ... ... ... «пенде
қылма пендеңе», - дегені «етпе ешкімге тәуелді» екендігін ескерте отырып,
ананың алақандай арқасында ... ... ... ... сезінуі көрініп
тұр емес пе?!
Абзалдың осы тәріздес аяулы, асыл аналар туралы жырлары бар. Олар ... «Ана ... «Ана ... және ... ... ... ақын өлеңдерінде өмірдің тұтқасындай тұтасып,
тұлғаланып көрінеді. Ақын айтқандай тіршілік бастауы да, өмірдің өрен ... - бәрі де ... ... ... Ана тек ... ғана
тілейді.
Ұлым менің, қашанда жайдары бол,
Жарқылдаған жақсының айдары бол.
Адал бол да
Арлы бол
Болдырмаса
Ақиқаттың жолында айдалып өл.
Ұлым менің, ұл болсаң кесегі ... бол деп ... ... ... ... шаң ... ... бол.
Ұлым менің, тартынып табандамай,
Ұмтыл алға, адам бол алаңдамай,
Сенің жақсы болғаның – маған мерей,
Сен жаңылсаң – тимес ол маған да ... ... ... ... ... жиған .... Қастерле, шамаң келсе.
Мені Ана деп сыйлаған мынау Елің,
Арманым не, сені де балам десе.
(Ана сөзі) /6/
Өлеңде сүлулық пен ... ... пен ... ... пен
мәнділік үндесе толқындап тұруға тиіс. Поэзияның басты қасиетін сипаттайтын
метафора, ... ... жоқ ... ақынның өлеңі де өлі ... ... ... домбыраны қанша дыңғырлатса да – одан шын поэзия
шықпайды. Ал Абзал міңгірлемейді, ... ... ... айбалтамен өлтірген,
Не дерсің бұл қазаққа?
Батырашты сол үшін тәубәсіне ... ... бұл ... – деп ақын ... ... ... ... әрі қарай өз сұрағына жауап тапқандай ... ... ... өлімін -тағдырдың қаталдығы деп, былайша ... ... ... ... ... ... тұяқ қыр төсін түйгіледі.
Күндік жерден келеді жеке дара
Кім біледі,
Әлдене килігеді.
Шапқанына бергісіз желгені де,
Желқұйынды жөнелтпек көрге, міне,
Ай тұяқты тұлпардың ақ ... ... ... ... келді! ...
Тұлпардың тайды бағы,
(Тағдыр неткен табансыз, айнылмалы).
Абайсызда жарқ етіп,
Құлагердің
Маңдайына аспаннан «Ай» ... ... ... өрен ... жыр ... ... Жансүгіровтің асқақ әуендерін
естігендей боласың.
Қалың ойға қамалдым қайдан тағы,
Қаза берсең көңілге қайғы ... ... ... ... ... құлатқан айбалтаны...
Сол мені ойлантады. /8/
Бұл үзілген үн, немесе көлеңкеде қалу емес, ... ... ... ... ерен жыры ... – лирик ақын. Адам жанының, табиғат жүрегінің жыршысы. Абзалдың
творчествосының үлкен саласы деп айтуға келетіні – поэмалары.
Поэзияның романтикасын, өршілдігін көбінесе ... ... ... ... де рас. Ал ... яғни ... ақын, әр көріністі
қиялмен, ой көзімен ... тың ... ... бейнелер табуға тиісті. Бұл
ретте Абзал Бөкеннің жыр ... «Шың мен ... - дан ... айқын
көруге болады. Ақынның өлеңдер жинағынан басталатын бұл ... ... ... ... үн қос, Невада!», «У», «Арманың бар ма,
Адамдар?», ... ... ... «Шопандар тойы», «Шарапат»
атты поэмалардан ... Қай ... ... да ... ... оқиғаның шындығын, оқиғаны өз көргеніңдей әсем суреттелетінін
көресің. ... ... ... - ... ретінде жазылған .
Екі қылыш қан төгіскен кез еді,
Екі ұлыс сан тебіскен кез ... үшін ... ... үшін ... өзі ... ол күн ... үшін ертегі,
Тарих қана зарлы күйін шертеді,
Қып-қызыл қан қып-қызыл бір өрт ... бұл ... ... еді, - ... ... ... қазақ пен қалмақ батырларының кездесуіндегі тек батырлық,
ерлік қана сөз етілмей, және сонымен бірге тек күш сынасу ғана емес ... ... деп ... ... жегі ғана емес бұл, қос ... Тыныштық пен Соғыстың...
Сол кездегі екі елдің қан төгіскен кезінде батырлардың қан ... ... ... ... :
Қазір бұлар бірі іні, бірі аға,
Туыс ьолды. Татулығын сұрама.
Қылау түсер ... жоқ ... атты ... аққан тұмаға.
Келмесіңе кеткен солай ескі күн,
Қылыш емес, қауышады төс бүгін.
Жаса менің ... ... жұрт ... ...... аяқталған.
Адамзат адамзат аталғаны бері оған бір елі ажырамас баянды серік ... ... да, ... ... ... қоймаған бір жұмбақ дүние - өлең.
Өлең деп әншейін жылтырақ ... ... сөз, ... көңіл емес, алаң
жүректің ең ділгәр дертіне шипа болардай тұңғиық ... ... ... сыр ғана ... ... оның ішінде жыр жәрмеңкесі сылдыраған ұйқас пен ... ... ... жаттанды қисындардан қашан да кенделік көрмепті. ... ... ... жұрт тек ... ... ... ... ғана емес,
арзансөз, даурықпа айқай-ұйқайдан да әбден мезі болған. Олар ... ... ... дыр-думанды іздемейді, оңаша сұқбат іздейді. Олар ... одан ... ... ... уағызшыны іздемейді,
көкірегіндегіні көлегейлемей мұндасар сырбаз сырласты, толғана ... ... ... ...... мықты ұғынып, мықтап ұстаған ақын. Оған «Шың мен
шыңыраудың» қай ... ... де ... ... ... шығармалары қай жанрда жазылса да, ... ... ... ... өрбіген.
Мәселен, «Сейіткүл» поэмасы – деректі дастан. Поэма «Арман ... ... деп ... үш бөлімнен тұрады. Тақырыбы қазіргі өмір
шыншылдығы – тағдыр тауқыметі, табиғаттың ... ... ең ... ... оқи бастағаннан- ақ ауыл тіршілігі, күн ... ... ... ... көз алдыңнан өте береді:
Жазда жайлы болғанмен, қыста ығыр
«Шұбартаудың» Үшқайың қыстағы бұл.
Осы жерден дүркіреп өте ... ... ... ... оның – ... ... ... өндір еді.
Семдіреді табиғат кейде гүлін ,
Сөндіреді,
Солайша көндіреді.../11/
Жас та болса қайратты, ер мінезді Сейіткүл тек ... ... үшін ... әйел ... ол ... деп ... халықтың
аманатын арқалаған, халық сенген – депутат әйел.
Қиын істің қиюын таба алатын,
Қыз емес-ау, қалқыған шағалатын.
Депутат та болып ол дүркін-дүркін
Орындаған ... ... ер ... әйел ... ең ... оны ана ... береді:
Кім еді ол?
Айталық бастағасын,
(Көмескілік көлеңке тастамасын)
Әуелі ол ана еді
Еміреніп,
Әлпештеген балапан бес баласын
Әйелдердің жаны жаз, пейілі кең,
Ақ ... ... ойы ... басы ... қана ... да ... ... мейірінен.
Түн. Тыныштық. Тыныстап дала жатыр,
Таптырмайтын сурет бұл, қара да тұр.
Шопан емес,
Бес бала ортасында
Бақытына балқыған ана ... әрі ... ... суреттерімен жалғасады:
Қиын боп тұр биылғы қос қабағы,
Қалтасында бір сайдың қыстақ - әне.
Табиғат-ай, мінезің кейде сенің
Толқымалы,
Соқпалы ,
Ұстамалы.
Уілдеген,
Гүрілдеген,
Ақ ... ... ... не ... ... ... апшысын әп-сәтте қуырды әлем, - /12/
деп табиғаттың бар көрінісін, әсіресе қаһарлы қыстың сұрапыл ... ... ... ... ... пен адам ... ұқсастықты, әрине
табиғаттың сұсты кейпін адамның адуынды мінезіндей көрсетуі де бар.
«Төрт тәулікте ... ... ... ... ... ... енді келді,
Жоқта, боран,
Жоқта да тоқта, боран!»
Ар-намыс деп, ел-жұрт алдындағы аманат деп, халқы ... ... деп ... әйел, ер әйел тілсіз табиғат құрбаны болып, небәрі отыз
жасында өз парызын осылай ақтады.
Сәбилерің ... ... да ... ... ... деп атайды қонысыңды.
«Үшқайың» деп енді ешкім атамайды.
Ерлік пен өрлікті көргіш Елің
Қыстағыңа атыңды берді сенің
Жер – мәңгілік.
Жеріңе жалғаса алған
Есімің де мәңгілік енді ... ... ... шеннен шыққан трагедиялық астарын терең
жеткізер ... ... ... ... ... ... ... поэмалары ақынның тегеурінін әбден танытқан шығармалар. Ол ... ... ... , ... ... мен ... айту үшін
кеңірдекке артық салмақ салып, ... ... бояу ... ... деп
күшеніп жатпайды. Қарапайым тілмен, мәнін келтіре ... ... ... ... үн қос, ... ... үн қос Семейге,
Парасат сөзі кептеліп қалып жүрмесін,
Айтылар сәтте ... ... және жер мен ... күткенде үрейлі көзбен телмеңдеп,
Қайырылмай кетсек
Қатыгез екен демей ме? /13/
Поэманың құдіреті - өзегіңді ойып түсер ащы шындық. ... ... ... ... ... жан-жүйеңді өмірдің өзіндегідей қалтқысыз
шындық мерген атқан мірдің оғындай мүлтіксіз дәлдікті шыңдаған.
Тыныштық кұткен жаһанның
мынау тілегін
Білсең сен ... – дағы ... ... сөйте тұра, Невада
Сенде зілзала,
Зілзала және мұнда да.
Әр ... ... атып ... мен ... жүрегін.
Ақые талантын шындықты, ащы ақиқатты дәлдеп көрсетуінен, ел басына ... өз ... ... ... оған үн қоспай, үнсіз қалмайтындығынан
айқын аңғаруға болады.
Осыдан кеуде ентікті,
Ентіккен емей немене
Елпілдей ұшқан бейбіт ... ... ... ... да болар сонау жыл
Полигон түгіл баланың шарын жарғызбай
Тым-тырыс қалған мен тіпті, -
дей келе поэма:
«Қолыңды ... ... соны ... ... пен нөпір үн.
Алант мұхитын аттап бір өтіп салайық
Бейбітшіліктің көпірін», – деп
аяқталады.
А.Бөкен творчествосында ... пен ... ... пен ... ... ... мен ... зілзала, бүгінгі ақын мен бағзы күйші қоян-қолтық
араласып, адамдық болмыс деп аталатын бір тұтас әлемге айналып тұр. Ақын ... сол ... ... дүниедегі ию-қию араласып жүрген
шындық пен жалғанды ... ... ... алғанына жәрдемдесуді ең басты
адамзаттық парыз санайды.
Бұл күндері қуанышқа толы өңір,
Сол ... ... жүр әрең ... ... ... егер сәл ... ... қарыздармын, о, өмір!
Саған да мен қарыздармын аспан-ау,
Саған да мен қарыздармын тастар-ау.
Саған да мен,
Саған да мен,
Саған ... ... ... масқара-ау!
Керек кімге түйіні жоқ дөкей-дау,
Керек бізге көптің қамын жете ойлау.
Адам тегі, адам ... боп ... қана ... ақын, сыршыл ақын адамзат қоғамының ... ... шын ... ... көлгірси сөйлей алмасы хақ.
А.Бөкен өлеңнің құдіреті – сыршылдығында, сыршылдықтың құдіреті ... деп ... ... ... тұрып әділетке ара бола
алмайсың. Өнердің мұратын шындық деп ... ... ... ... ... бір жауы – ... деп ... көтереді қой ғана»,
Қойдан бірақ озамыз деп ойлама.
Қоңды десем
Қарнымды айтад деме сен.
Қарның емес,
Құлқыныңмен ... жоқ деп ... ... ... ... аңғал екен жұрт әлі.
Сөкпен сен, ей, тоғышар!
Қырқаны
Қиқу етіп қырқысамыз бір тағы...
Ал, әзірше ақынмен жоқ бітімі,
Сен бола-ақ қой ... ... ... Жаяу Мұса ... ... төріне ақынның:
Ұлылар!
Атақ-атыңды
Қоспадым жөнсіз жырға мен.
Даналық толы хатыңды
Бойтұмар етіп тынған ... толы ... етіп ... ... ете ... мен! – ... ... арналған жырларын қоймасқа болмас. Қазақтың ... ... ... Қалтай Мұхамеджановтың туған күніне арналған
«Қабылан жүрек Қалағаң», Олжас Сүлейменовке ... ... ... ... ... ... дос», Ерғали Кәрімханұлына арналған
«Ірілік» және Жұмакен Нәжіменовтың рухына, Асқар Сулейменовтың ... ... ... Дәуітәлі Стамбекұлының рухына бағышталған
«Беймезіл кеткен ... ... ... тарауларын ақын сөзімен ... ... ... ойға ... тілменен жар салмай
Жүрекке бөлеп қойған ем.
(Ұлылар)
Лирикадағы әрбір саз (мотив) – ақынның бір сәтте жалт еткен нұрлы ойы,
сол бойда жарқ етіп ... ... ішкі ... ... Ақынның табиғат
лирикасындағы әрбір өлеңінің өң бойы тұнып ... ... мен саз. ... ... ... бай ... Әр ... қазақ даласының хош
иісті гүлі, қызыл шымқай қызғалдағы, ... ... көк ... ... ... ... күлкішіл өзені, ақ айдын көлі, домалаған қаңбағы, ... асау ... ... ... ерке ... ... ... шымшығыш
ызғырығы, алдамшы сағымы, күндізі, түні, қысы, ... ... ... ...
бәрі, бәрі бар.
Табиғат тақырыбына жазылған өлеңдері «Алтын жапырақ», «Күміс жапырақ»,
«Көк гауһар», «Шуақ», «Аяз, торғай, шуақ», «Жалғыз ... ... ... ара», «Қазан», «Қыркүйек», «Орманда», «Сидам ағаш» т.б. өлеңдері бар.
Осылардың бәрі оның табиғат жүрегінің жыршысы екенін ... ... ... ... ... бір ... ақ ... боранға кіріп адасып кетеміз,
енді бірінде ... ... сыз ... ... тағы бір ... ай ... ағаш ... жүреміз, енді бірде маңдайымыздан шағырая қадалған
күнге қолымызды қалқалаймыз, осы сияқты басқада табиғаттың, сан ... ... ... яғни тірі ... ... ... ... жапырақ кіл айналам,
Быламық бұлт көк жүзін лайлаған.
Сақи күзде осынау,
Самалдан да
Сойқан қимыл шығар деп кім ... ... ... мына бір ... ... ... едің сен ... де гүл өсірген еңбекпен.
Ол түгілі бермей қысқа мұршаны,
Сары аязда көктетесің шыршаны.
О табиғат!
Неткен керім осының,
Мезгілге де бой ... ... ... ... ... емес гүл ... -дей ... гүл) /15/
Табиғат!
Аш жүзіңді, тасаланба,
Мен сенсіз жасарам ба, жасанам ба?
Төріңді тең көрмесең,
Осы адамға
Жетеді қарапайым босағаң да , - ... ... ... ... оның ... ... Абзалдың көктемі – көптеген кәрі-жас ақындар жырлаған, мамажай,
сылбыр көктемге ұқсамайды екен, құзар шыңды жарып, суық ... ... ... ... көктем болып бейлеленген. Ұшқыр екпін, тапқып ... ... ... ... ... ... сүйре, көктем.
Жадыратшы жанымды,
Өйтпесең сен,
Не шықпақшы дәл мендей күйгелектен
(Көктем ... ... ... тек ... тамсанған әуесқой емес, әлеуметтік,
өршіл әуендерде берік бағдардағы ... ... ... көрсетеді.
Дәртай Сәдуақасов әнін жазған «Ақтоғай – Алтын бесігім» Абзалдың туған
жерге деген сүйіспеншілігінің пәк махаббатының белгісіндей:
«Бұлбұл боп сайрай бер, ... боп ... бер, ... боп ... мен,
Жүрегің боп шаттанамын.
Жайнай бер, жайнай бер, Ақтоғайым,
Жарқырап ... бақ, ... ... ... ... - ...... бесігім) /17/
Арман – талапсыз, тіршіліктің бейнетінсіз – рахат өмір де жоқ, сондай-
ақ поэзия азабынсыз жақсы жыр тумақ емес.
Ақын тек «өз ... - деп қана ... ... ... ... ... жырлайды. Оған – ... ... ... тасуы» т.б. өлеңдерінде айтылғандай бәрі де бірдей ... де ... ... ... жыр ... сұлу ... бір үмітпен келіп ем
Құлан құсап өз қағынан жеріген.
Алатауша ойдың бұлтын оранып,
Алатауша ақ самалмен серілем, - деп, немесе
(Алматыда) /18/
Секілді біз ... бәз ... ... көркі, жаз бояуы.
Ақ Жайық ағып жатыр,
Осы өмірден
Көретін бір қызығы аздай әлі.
Бәрі де баяғы,
Өзгермеген ...
Суреттер тірілуде көз көрмеген.
Қыз Жібек сол ... ... ... сөз де ермеген,
Сөзге ермеген.
(Ақжайыққа барғанда) /19/
Ақын өлеңдерінен оның мінезі ғана емес, лирикалық ... ... ... та) да ... ... ... жарқылын, күн мен айдың
ашықтығын, асқардың тәкаппарлығын, желдің жүйріктігін, қара бұлттың ашуын
бойына жинап ... ... те ... ... ... ... суреттеледі.
Сен сондай ма ең, табиғат-байтақ ана,
Үкіміңді қайта кес, қайта қара,
Кепілдікпен ... ... ... ма бүршігін, қайтара ма?, немесе
(Сидам ағаш) /20/
Лықсып, толқып әр күні.
Жағасында ... ... ... әлгі арынды
Ағынынан жаңылмай,
Абай айтқан кәдімгі
«Арыстанның жалындай», - деп
(Тоқырауынның тасуы) /21/
алатың өзімен де айқаса кетердей.
Ақынның беріліп, шабытпен, аса құмарта, кең ... ... ... - ... ... ... ... жырлар алғашқы
сезімді, құмарту, елту, құлап ... ... ... ... ... ... алабұртқан ағыстар басым жататын өлеңдерге ет үйренген.
Ал бүгінгі адамның басындағы небір қиюы қашқан шақтар, біреу сүйіп,
екіншісі сүймеген, ... ... ... ... ... ... де, жүрегі жылу таппаған, ... ... ... ... ... тартысты, драмалы көңіл-күйі, трагедиялық ситуациялар
бейнеленеді. Сондайда ... ... жас ... ... ... өзегіңді
өртердей ащы, кейде селт еткізер ... сан ... ... жырлар
алдыңнан шығады.
«Қыз Жібектің көшін сол өз көшің ... ... ... деп
Жақсы болсам деп келем,
Сендік жүрек
Менен тәуір жігітті сезбесін деп», - немесе
(Сезім құдіреті) ... ... ... ... ... ... жыр жазып тақпақтайын.
Бекемсің де беріксің,
Сүюде де
Беріктікті бедерлеп жатпақ па ... тұр ... ... ... да, ... бақ таяды.
Сен аман бол, аққайың-ақ махаббат,
Сен аман бол, ағаштың ақ Баяны!
(Аппақ қайың)
деп түйіндейді.
«Айтар болсақ қиыстырмай, құрамай,
Секілдісің билеп тұрған құралай.
Белге түскен ... бір ... бір ... да, бір ... ... ... алда ... ұқсатпаспын бұл аңға)
Алаулаған бидай өңді ажарың
Ақтан гөрі, келетіндей қылаңғы», - деген
(Тағыда көрдім...)
жолдарды оқысаңыз алаулаған бидай өңді, құралайдай ... сұлу ... ... ... Ал ... ... сырт ... өзінен-ақ ішкі сезім
толқындары тулап көрініп тұр емес пе?! Бұл арада ақын тек жалаң ... ... адам ... нәзік иірімдеріне тереңірек барып, өзеше бір
суреткерлік мәдениет танытады.
Махаббаттағы, достықтағы, өнердегі халық алдындағы, туған ел, ... ... ... ... ... ... шертер оңаша
сұқбатының негізгі тақырыптары.
Махаббат тақырыбына арналған ақынның «Сол кезде», «Асықтым», «Сезім
құдіреті», «Балмұздақ пен ... ... «Кім ... білмеймін»,
«Жаратылыс жөнімен», «Кім біліпті» деген сияқты жырлары бар. Абзалдың
махаббат тақырыбына арналған ... да ... ... ... ... аса бір ... да отты ... оған тән жігер, жалын, асқақ
арманды шабыттын тебірене толғайды. Жас ... ... ... тасыған күш пен шарық ұрып шарлаған қиял мен ... ... ... ... ... мүдірмей, қиналмай табады.
Сезім барда, ой барда қалғымаған
Махаббатсыз өмірде қалды ма ... ... да ... екен жебеушім боп,
Аты-жөні бей мәлім сол бір адам, -
(Кім екенін білмеймін)
деп толғанса, ал мына бір өлеңінде сонау балалық шақ, ... шақ ... ... ... он ... ме ем, он ... ме ... кешкенмін мен
Сен кешпеген.
Сүйем, - деп айтсам егер сенбес деп ем,
Ынтызар тілегіне көнбес деп ем.
Секілді ... бел ... көз ... ... ... балаң махаббаты
Балалық деп
Жүргендер кімдер осы
Кімдер осы?!
(Сол кез)
Абзал Бөкеннің махаббат лирикасынан не аңғаруға ... Сөз ... ... ... бастап гуманизміне дейінгі талай қырлары
аңғарылады. Сонымен ... ... ... ... ... жету ... тани аламыз. Дәлірек айтсақ, Абзал Бөкеннің махаббат
тақырыбындағы өлеңдері тіл, ой, сурет, жалпы сүюді сезіну, ұғыну ... ... ... орын ала ... оның ... ... ақын ... алады.
Міне, ақынның лирикаларына азғана көз ... ... . ... ... дәл ... ... қарай топтап-талдау оны
жазған ақынның творчестволық бітімін пайымдау үшін айрықша мәні бар нәрсе.
ІІ – ... ... ... ... АМАЛДАРДЫҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ
Поэзиядағы көркемдік – тіл деген құралдың адам баласының ... ... ... белгі. Демек, осы белгі қандай тәсілдермен,
тілдің қандай заңдылықтарымен жүзеге ... қай ақын ... ... асырады
деген сауалға жауап беру.
Көркем әдебиетте, оның ішінде, поэзияда сөз ... ... ... ... әр ... ... құбылып, өзгеріп, қосымша реңк
үстеп, ... ... ... ... ... тарылтып, я болмаса
кеңейтіп қолданылып жатады, бірақ бұл ... ... ... ... бір ... нормасымен жүзеге асады.
Поэзия ғимаратының негізгі «кірпіші» - сөз. /23 / ... ... түрі ... ... ауыспалы, символдық) ақын Абзал сөздің осы
мағыналарын қалай қолданды дегенің сырына үңілу керек.
Ақын ... ... ... тілінің әрі сай, әрі әсем, әсерлі болып
шығуы үшін керекті ... мен ... ... ... әсіресе поэзия тілінде сөздің ... ...... ... ... Бұл – ... сөз дүниесі жиі жүгінетін
амалдардың бірі.
Тілдің әсемдік құдіретін өлең үнінің құлаққа жағымды, ... ... яғни ... әуен ... ... ... өлеңнің тұтас
өн бойындағы ... ... да ...... ... ... яғни сол ... көркем
құралдардың көрінісін аңғару қажеттігі туады, демек ақынның ... ... тану ... ... тіл әрдайым метафора, эпитет, теңеу сияқты көріктеу
амалдарының ... ... ... ... суреткердің өз міндетіне
алған эстетикалық талаптарына сәйкес болмысты тіл арқылы әсерлі де ... ... ... ... Ал әсерлік пен бейнелік көркем әдебиетте,
оның ішінде поэзияға әрқашан образды метафора, теңеулермен ... ... ... жоқ ... ... сөз ... берілуі де мүмкін.
Әңгіме көріктеу амалдарының материалдық көрінісінде ғана ... ... ... бар ... оның оқырман сезіміне әсер ететігінде.
Сөйтіп, сөз патшасы - ... ... оның ... ... ... дегеніміз өлең тілінің сыртқы жылтырақтығы емес.
Көркемдік, ең алдымен, мазмұн мен қалыптың (форманың) ... яғни ... ... ... Ақын ... ... ... оқырман сезіміне
әсер ететін экспрессиялылығы мен эмоциялылығы. Ал бұл ... ... ... сан ... Ол ... таңдай білу суреткер
шеберлігінің сыны болмақ. Демек, поэтикалық тіл дегеніміз, алдымен, сөзбен
түскен әсем кестелер болса, ... сол ... ... амалдардың
көрінісі.
Поэзияда образ (бейнелілік) басты орын алады. Поэтикалық образ
көркемдік құралдармен де, ... ... бар ... де, ... сөздермен де беріле береді.
Өлең сөздің тегі – бейнелі сөйлеу. Ақындықтың хас биігі – ... - ... ... ... ... ... ... поэтикалық рухымен
таңбаларын нәзіктікпен түйсіну. Сылдыр сөз – ... ... ... ... ... ... ой. Бұл қазіргі поэзияда әр түрлі
ыңғайда кездеседі.
Құс тістеген ... ... ... тұяқ қыр ... ... ... ... жеке дара,
Кім біледі,
Әлдене килігеді.
Шапқанына бергісіз желгені де,
Желқұйынды жөнелтпек көрге, міне,
Ай тұяқты тұлпардың ақ өлімі
Айбалтадан шынымен ... ... ... өлең – ... ... ... ... ой кезегі де желісін
сақтап, үзілмей, үзеңі қағыстыра сабақтасып жетеді. «Құйма ... ... ... ... ... соны теңеулер өлеңнің ... ... ... қоюлата, түйдектете түскен. Мағыналық
әсерлеу, сол арқылы асыл ... ... ... ... Соншалық жүйрік,
соншалық асқақ тұлпардың омырауынан моншақталған ақ моншақтар қандай?!
«Ақ тұяқтан» ескен жел лебі қандай?! ... ... ... ... ... оны әр қырынан танытар өрісін кеңейтетін ... ... ... ... деп атайтынын білеміз. Поэзияда белгілі
бір жүк арқалап, айтылмақ ойға әсерлі үн үстейтін ... ... ... ... ... тіпті одағай, шылаулардан да бола береді.
Оны ақынның кез-келген өлеңі дәлелдейді:
... Сақылдаған
Шақылдаған
Аш қасқыр ма адамға атылмаған?
Сүйреңдеген,
Ирендеген
Айдаһар ма жұтуға ... ... боп ... ... бура ма әлде бұл зіркілдеген?
Бұл жолдардағы қасқыр, айдаһар, бура образ үшін алынған сөздер десек,
ал олар образ болып жұмсалу үшін жай ... ғана ... ... ... ... үшін ... демек, осы әсемдікті, әсерлікті беретін
анықтамалардың – эпитеттердің қажеттігін ақын ... ... өз ... ... ... ... оның ... көрсетеді дедік. ... әр ... ... ... ... да айтып өттік. Көркемдік
сыртқы әсемдік емес. Сыртқы әсемдік дегеніміз образды ... ... ... ... ... ... қолданылуы. Әрине,
өлең көркемдігі үшін олардың болуы – басты ... ... ... ... ... көрінісі жоқ сәттерде де жүзеге асып ... ... ... ... сол ... алынған қатары ... ... ... поэтизм болмауы да мүмкін, бірақ белгілі ... ... ... ... дәл сол ... ... ... қолайлы болып табылады. Абзал Бөкеннің синонимдерді таңдауда нағыз
ұтқырлық танытқан. Тұлғалары бөлек, мағыналы жуық ... ... ...... тілінің ең бір қажетті құралы. Синонимдік қатардағы
сөздердің біреуін таңдап алу ... ... ойын дәл ... ... ... етіп ... ... шарттарды жүзеге асырады.
Бұрын сендей көркемдік көріп пе едім,
Көрсем неге соларға елікпедім
Пеншілдік деген ғой.
Сені көріп
Қалың қараторыдан жеріп ... ... ... ... ... ... т.б. ... гөрі
мағыналық реңкі басымырақ. Сол сияқты пенде- адам, қараторы - ... ... ғөрі ... ... ... ... тиетіндігін ақын дәл
тауып, таңдап алған.
Абзал Бөкеннің көркемдеу амалдарын қолданудағы тағы бір ерекше көзге
түсетіні – перифраздарды ... яғни ... ... ұсына білген.
Перифраз деп бір нәрсені немесе құбылысты, іс-әрекетті, ... ... бір ... ... ... атауды танимыз.
Әр тақырыпқа қатысты образдарды – перифраздарды жасайтын тірек сөздер
болады.
Құм сағаттың сусуынан қорқамын,
Серілердің у-шуынан ... ашық ... ... ... ... жоқ күлкілерден қорқамын,
Тікен тілді түрпілерден қорқамын.
Арыстаннан опат болсаң арман жоқ,
Алдап соғар түлкілерден қорқамын.
(Сәттер салмағы)
Мұндағы батырлықты, ерлікті ... ... ... ... ... ... сөзі болса, жымысқы, шымшу, түлкі - өсек, өтірік,
қорқақтықты көрсетудегі ... ... ... ... сөз мағыналарын
ауыстырып, метафоралап, шебер суреттеу – жалпы көркем ... тән ... мұны да ақын ... ... ... ... қолданған.
Өлең қай тілде болмасын, ол – дыбыстар гармониясы, дыбыс ... ... ... ... үн ... өлең ... ... шарты екені қазақ
әдебиеті теориясында кеңімен дәлелденген.
Көріктеу амалдары ретінде үн гармониясын туғызатын ... бірі ... мен ... ... ... ... қай ... да, қай дәуірінде де өлең үні
гармониясының барлық түрін көріктеудің ... бірі деп ... ақын да ... ... ... жыр жолдарынан дыбыстық анафораны
көптеп кездестіруге ... яғни ол ... ... ... ... ... үш-
төрт жолының бір не біркелкі дыбыстан басталуы. Өлең ... ... ... ... ... да ... мүмкін, ол дыбыстық
немесе фонетикалық анафора болып шығады.
Сонымен қатар анафораның ... ... ... ... ... ... Өлеңнің ең кем дегенде үш-төрт жолы ... ... не ... ... басталатын сөздермен келгенде, дыбыстар
гармониясы жақсы байқалады. Ақын мұндайда үн ... ... етіп ... ... мақсатқа да аса ден қоя білген.
Жарық болып дүниенің жанары,
Жарқын болсын десең егер қабағы,
Жат пиғылдың отын өшір бойыңнан,
Жақсылығың ... ... ... оты)
Мұндағы өлеңнің төрт жолының ж – деген ... ... ... жар, жат, жақ ... ... ... өзара үндесу, яғни өленңің
үнділігі, дыбыстық әсері көзделген деуге болады. Сол сияқты ... ... мына бір ... ... ... бір жасын оқ,
Оралмайды сол бір әуен нәші көп.
Оралса да сол бір басқа қуаныш,
Оралса да ол бір басқа қасірет.
Бұл ... тек ... ... ғана ... ... анафораны да
көреміз, яғни бір сөздің қайталанып келуі де бар.
Абзалдың өлеңдері – туып тұрған ... мен ... да мен ... ... да мен ... ... да ... да мен,
Саған да ...
Қарыздар ем,
Соны ұмытсам масқара-ау!
Керек кімге түйіні жоқ, дөке дау,
Керек бізге көптің қамын жете ... ... ... ... ақын с және қ, к ... ... ... отырып аллитерациялық анафора жасап, жырдың құлаққа жағымды әуенін
тапқан. Анаформаның тек дыбыстық емес, өзге ... де ақын ... ... бірі – ... ... ... оны ... әрбір
шумағының немесе шоғыр сияқты өзге де ... ... бір ... бір ... не бір ... ... келуін көрсеткен. Шумақтық
анафора өлеңде айтылмақ идеяны күшейте түседі. Грамматикалық ... ... ... ... синтаксистік құрылымдардан
басталатын жолдар болып келеді.
Арманым менің – денсаулық, - деді сырқаттар,
Арманым ... – он ... - деді бір ...... ... - деді ... – сезімге мас күнім , - деді серілер,
Арманым менің – жастығым, - деді кәрілер.
Арманым - әсем киімде, - деп те тұр ... – асыл ... - деді бір ... ... ... биік заманда
Арман да кейде ұқсап кетті – ау адамға.
(Армаың бар ма, Адамдар?)
Өлең жолдарының соңында қайталап ... жеке ... ... ... ... ... деп ... болса, ол да поэтикалық көріктеу
амалдардың бірі. Бұл да өлең үндестігін ... ... сәл ... жігіттер,
Мұздамалық сәл өскенге, жігіттер.
Сәл нәрсеге сыздай берсек,
Не қалар
Осыдан да әрі өскенде, жігіттер.
(Кеңес)
немесе
Жайым менің болмай жүр-ау,
Болмай жүр,
Қолдағыға көңіл шіркін ... ... құсы бір ... бір қонбай жүр,
Үміт гүлі не көктеп, не солмай жүр.
(Көңілдің кейбір сәттері)
Бұл шумақтардан байқайтынымыз ... әрі өлең ... ... тұр, әрі көріктеу қызметін атқарып ұйқасты-ырғақты параллельдерді
жасап тұр. Ендеше, ақын бұл арада тілдің көркемдеу амалдарына да баса ... ... ... ... жағынан, өлеңнің фоникалық (әуендік) құрылымына өң беретін, екінші
жағынан, өлең құрастыруға қатысы бар ішкі ... ... Өлең ... сөз сол ... ... ... ... үндес келсе, ол ішкі ... ... ... ... ... кездесетін ұйқастар мындай
болып келеді:
Адам менен ақ түтек арпалысты,
Жағаласты,
Жандасты,
Жалтарысты.
Жұлқыласты,
Жыртыстың жағаларын,
Сілкілесті,
Серпісіп, шалт алысты.
(Арпалыс)
немесе
Әң – жыр ... ... ... ... киіз үй ... ... болып,
Тау болып,
Қора болып,
Бақша болып,
Бау болып.
(Бейбітшілік)
Бұлардың барлығында да ішкі ұйқастың негізгі жүгі – ... ... ... ... әсер ету, яғни өлең ... ... ... үнін
(бояуын) күшейту. Бұл да әрине ақын тарапынан шет қалмаған.
Өлең – сау ... таза ... ... ... ... де, ... де емсе, сезіммен, тәнмен, жүрекпен сезінер толғаныс. Ақынның ... ... сала ... ... ... жақындату, өленңің
оралымдылығын, ... ... ... ... бір ... ... ... қолдануы.
... Тоқтаттым бірін шамасы елу жастағы,
Сұраққа әлгі жауабын былай бастады:
- Бар еді, ... өзің ... бес ... ... жасасын алла кешірім.
Жатып та тұрып тілеген жалғыз тілегім –
Алтыншы балам қыз болса ғой деп жүр ... ... ол да ... ... - ... - ... сол – түңілдім мына кісіден).
Қарияның ойлап кендірі қалған кесіліп,
Ашудың қабағы аузынан кетті шешіліп:
- Ағажан, - дедім, - ... ... ... ... жүр, - деді ол, - ел ... жүрген есірік!
(Арманың бар ма, Адамдар?)
Ақынның келтірген осы диалогы өлеңнің динамикасын күшейтіп, ... ... ... ... ... ... өлеңге жан бітіретін күш
береді. Басқа өлең ... ... ... ... ... арқылы құралған жыр әлдеқайда ұтқыр, ... ... де осы ... ... ... ... ... тіршілік басым.
Абзалдың құрған сұқбат астарынан азаматтық мақтаныш сезімін де, ... ... ... ... ... өзіне-өзі налып, кәдімгідей
келемеждеуді де көруге болады.
Соның бәрі лирикалық қаһарманның өз ... ... ... ... келісті. Өзін-өзі танып, өзін-өзі қинап, әжуалай алған
кейіпкер - парасатты кейіпкер.
Соқты жігіт...
Мен сабырдан айырылдым,
Дедім оған:
- Жобаға кел, әй, ... ... неге ... Ай ... де ... ... біз сөз етіп ... лирик ақын Абзал Бөкеннің өлеңдерінің тілі,
яғни тіл өрнегі, сөз кестесі осындай. Өлең ... ... ... ...
ақынның сөз кестесін: көріктеу құралдары мен ... ... ... ақын ... мазмұны мен сол мазмұнның тілдік
көрінісін – тілдік механизмін дәл көре ... Жеке ... ... ... ... сөз ... ұласуы, әдеби нормаларының көрінісі, ақынның
тілдік-көркемдік әлеміндегі ізденістерін, шеберлігі, қосқан үлесі дегендер
– басты назарда болмақ.
Міне, осы мақсат-мұраттарды ... ... біз ақын – ... Бөкеннің
поэтикалық тілін өз халімізше талдап, ... ... ... ... сөз ... сөзімен айтқанда «кестетінің бізі, өткірдің жүзімен» салынған сөз
өрнектерінің нақыштарын бұдан әрі талдай берсе, шыға ... ... ... кез-келген өлеңі, өлең жолдары дәлел.
Қорыта айтқанда поэзия – жыр кемесінде осыншама шеберлік пен көркемдік
көрсеткен ақын Абзалдың ... сөз ... ... ... ... өрнегі осындай, осындай болмақ та.
СӨЗ СОҢЫ
Лирика - әдебиеттің Аристотель заманынан бері келе ... ... ... ... шындықты адамның ішкі көңіл күйіне бөлеп, ойы мен сезіміне
астастыра суреттейтін терең психологиялық шығармалардың түрі. ... ... ішкі ... ... ... жалпы ақиқат
шындықтың әсерімен аса қатты толқынуы, автордың өз басының ... ... ... тән болып келеді. Ақынның көңіл күйі
әрқашан өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның хал-жағдайына ... ... ... ... ... ... ... Ол қуана шалқысы да,
жабырқай толғанса да лирикада сол өз ... ... мен сыры ... ... өзге ... ... пен ... тәрізді лириканың да
суреттейтін құбылыстары көп.
Лириканың бас қаһарманы – ақынның өзі. Ақын мен ... ... ... ... бірігіп, біте қайнасып жатады.
Лириканың күші - әсерлігінде, әсерлік әр ... ... ... ... сылдыратып айтып беруде емес, айтайын дегенін сырлы суретке
айналдыруда, ... ... күші – ... ... ... ... болады. Ол – ақынның мінезі: өлеңім, өзіме тарт
дегендей, әр өлең тек ... ғана ... ... біз ... ... ... ... ақын Абзал Бөкеннің лирикасы дәл осы талаптардан көрінеді.
Абзал Бөкен әдебиетімізге мол мұра әкелген дарын. Өмір де бір ... де бір ... ... ... жырлары бірде үн-түнсіз шымырлап
қайнап, тереңге тартып, бірде ақ күміс бұлттарын түйдектетіп аспанға атқан
сол өмірдің ... ... біз үш ... ... ... (табиғат, махаббат,
адамгершілік). Сөз жоқ Абзал ... ... ... ... ... оған дәлел ақынның поэзиясының тілдік көркемдігі мен әсерлілігі. Өлең
– эстетикалық таңбалардың шоғыры десек, ... пен ...... ... Ал ... өлең, сиқырсыз өлең, оқырмандарын тартпайтын
өлең, автордың дүниетанымы аясының тарлығынан. Желп еткен әуез, жылт ... ... ... ... ... ... ... өткен. «Көрмегенге –
көсеу таңның» керімен, кез-келген жеңіл білгірлікпен жұртшылықты баурай
қою, қазіргі ... ... Ал ... ... ... ... ... сөзі,
адамгершілік көңіл толқулары, адам, адалдық деп лүпілдеген тіршілікке іңкәр
жүрек тынысы.
Ақынның әсем суреттерімен бірге жарастықты жастық, ... ... ... ... ... ... мен ... топтастырылған «Шың мен
шыңырау» заман ұлылығын, жастық шақ пен махаббатты, туған жермен табиғатты,
адам ... ... ... ... жүрегіне қозғау салмаған, бірге толқытып ... өлең - өнер ... ... ... ... жігерлі десек те,
сыршыл, шешендік, ақылғөйлік сарындары бар десек те, артық ... де ... деп дәл ... ... аламыз ба?!
Абзал Бөкен жырлары - азаматтық ... ... Ал, оны ... ... ... аталған сипаттаудың бәрі де дәлел. Ақынның
шеберлік жолындағы өз түйген принципі, логикасы бар. Ол – ... ... ... Іштей де, диалог түрінде де үнемі тілдесіп, бар сырын
ақтарып ... өлең ... ... ... ... ... айтып
отырмын дегендей. Ол өз оқырманына пенделік, азаматтық, ақындық келбетін
бүкпесіз, ... ... ... ... өзі ... саздарының әлеуметтік жалпылық мәнге ұласуы ғой. Сонымен, ақын
жырлары бүтін бір поэзиямыздың бедерлі мінез-құлқын танытарлық ... ... көз ... ... ... ... өсу ... поэзия.
Ақын өлеңдеріндегі шеберлік кілттері, образ ... тіл ... ... ... ... өміршең, өнегелі.
Мазмұн мен түрдің – ... идея мен оны ... ... сай түсуіне күш салу – ... ... ... ... ... белестері, өлең тынысы есейткен дарынның шеберлігі ... де ... Ал, ... ... ... да ... ... біз ақын Абзал Бөкен поэзиясы, поэзиядағы стильдік ерекшеліктер
жоғарыда айтылғандармен тамам болады, бұлардан бөтен айтар ештене жоқ деген
пікірден аулақпыз.
Ұшқыр да ... ... ... ... ... еленерліктей үлес
қосқан ақынның өнімді творчествосын осы шағын дүниеде, яғни осы жазылған
дипломдық жұмыста ... ... деп ... ... асығыстық. Әлі толық
меңгерілмеген, ашылмаған жыр жолдары келешекте өз мәнінде келешек ұрпаққа
жететіндігі, одан ... әсер ала ... тағы бар. ... ... ... - ... ... күйіп-жанған ғалам, сырлы сұлулық пен асыл
шындыққа іңкәрлік, адамзат арманы туралы сыр шертетін поэзия.
Байыпты зерттеу, іздеу Абзал Бөкен поэзиясының әлі де ... ... ... ... мен ... аша ... ... жоқ.
Өйткені, Абзал Бөкендей ақынның қалыптасуы, дамуы, өз ұлт әдебиетінен лайық
орын алуы бүтіндей бір ... ... Ал ... процесс туралы айту бір ғана
мәселенің төңірегіндегі дипломдық жұмысты ... ... ... ... өрісіне сыйя бермейтіні белгілі.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: ... 1995. – 3 ... ... З. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1983. – 75 бет.
3. Егеубаев А. Сөз ... - ... ... 1985. – 128 ... ... А. «Шың мен ... «Алаңдатып». – Алматы: Жазушы,
1999. – 4 бет.
5. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Әже ...... ... – 235 ... ... А. «Шың мен ... «Ана сөзі». – Алматы: Жазушы, 1999.
– 32 ... ... А. «Шың мен ... ... ...... 1999. –45-46 ... Сонда, 46 бет.
9. Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Қылқапқан». – Алматы: Жазушы,
1999. – 272 ... ... 276 ... Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Сейткүл». – Алматы: Жазушы, 1999.
– 304 ... ... 310 ... ... А. «Шың мен ... «Семейге үн қос, Невада!». –
Алматы: Жазушы, 1999. – 84 ... ... А. «Шың мен ... ...... ... 1999. ... Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Күзгі гүл». – Алматы: Жазушы,
1999. – 259 бет.
16. ... А. «Шың мен ... ... ...... ... – 149 ... Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Ақтоғай-Алтын бесігім». – Алматы:
Жазушы, 1999. – 84 бет.
18. Бөкен А. «Шың мен ... ...... ... ... 117 ... Бөкен А. «Шың мен шыңырау», «Ақжайыққа барғанда». – ... 1999. – 85 ... ... ... ағаш», 263 бет.
21. Сонда, «Тоқырауынның тасуы », 266 бет.
22. Сонда, «Сезім құдіреті», 230 ... ... Сөз ...... ... 1985. – 126 ... ... Абайдың сөз өрнегі. – Алматы : Санат, 1995. – 130
б.
25. З.Қабдолов. Сөз өнері. – ... ... 1983. – 315 ... М.Қаратаев Стиль сыры. – Аламты: Ғылым, 1974.
27. С.Негимов. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
Тұманбай Молдағалиевтің өмірбаяны10 бет
Лирикадағы психологиялық көңіл-күй7 бет
Лирикалық шығармалардың түрлері және оның оқытудың мақсаттары32 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
І. Жансүгіров лирикасы33 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абайдың махаббат лирикасы21 бет
Абайдың табиғат лирикасы10 бет
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь