Қазақстандағы ауыл шаруашылығын күшпен ұйымдастырудың тарихнамасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1. Ауыр шаруашылығындағы сталдік.галощокиндік реформаның тарихнамасы.
1.1 Астық пен ет дайындау кампаниялары ғылыми әдебиетте ... ..
1.2 Қазақстанда ірі бай шаруалықтарын тәркілеу мәселесі тарихи әдебиетте ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Аухатты шаруаларды жау тап ретінде жоюға тарихшылар көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2. Қазақстанда шаруа қожалықтарын ұжымдастыру және оған қарсылық мәселесі ғалымдар зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... ...
3. Қазақ ауылдарын отырықшылыққа көшіру мен оның ауыр зардаптарының зерттеулері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қазақстандағы ауыл шаруашылығын күшпен ұйымдастыру мәселесі тарихымызда бұрын біржақты зерттеліп келді. Себебі кеңестік әкімшілі-әміршілік жүйе жағдайында қалыптасқан тарих ғылымы ел өміріндегі елеулі оқиғалар мен фактілерді көп жағдайда біржақты көрсетіп, ақиқатты бұрмалап, қисынсыз пікірлерге негізделген теориялық тұжырымдамалардың пайда болып, орнығуына жол ашты. Осылайша тарихнамада “ақтаңдақтар” пайда болды. “Ақтаңдақтар” қазақстанда ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру, қазақ ауылының 20-30 жылдардағы экономикалық жағдайы мәселелерінде өте көп. Сондықтан да, қазіргі кезде Қазақстан тарихының осындай күрделі кезеңдерін мұқият зерттеп, қалыптасқан қөзқарастарды өзгертіп, қайта құруда заңды құбылысқа айналуда.
Жиырмасыншы жылдардың орта шенінен бастап жаппай ұжымдастыру және зорлап отрықшыландыру мәселесі ауыл шаруашылығын қайта құрудың сталиндік көзқарасына балама теориялық пікір ұсынған көрнекті ғалымда, профессор С. П. Швецов., М. Г. Сириус. Н. Н. Челинцев., А. Донич., Е. А. Помочанский., Н. Д. Кондратьев., Т. Рысқұлов еңбектері жарық көрді. Сталинизм ықпалына түскен бұл еңбектер бүгінгі тарихнама үшін аса құнды дербес, соны ойлар, фактлер және материалдар бар1.
а) деректер.
1. Голощекин Ф. И. Партийное стройтелство в Казахстане . Сб. Статьей и речей. Ма., 1931.
2. Қазақ қалай аштыққа ұшырады? (Қасіретті жылдар хаттары) Алматы 1991.
3. Коллективизация селского хозяйства. Важнейшие постанавления коммунистической партии и Советского правительства (1927-1935). М., 1957.
4. Коллективизация сельского хозяйства Казахстана (1926-1941). Алма-Ата , 1967, ч. 1-2.
5. Насильственная коллективизация и голод в Казахстане (1931-1933). Сб. Док. И материалы, Алматы. 1998.
б) зерттеулер.
1. Абылқожин Ж. Б. Традиценнная структура Казахстана: социально –экономическиеаспекты функционирования и тросформации (1920-1930), Алматы, 1991.
2. Абылхожин Ж. Б. Очерки социально-экономические истории Казахстана ХХ в. Алматы, 1997.
3. Асылбеков М. Х. ,Галиев А. Б. Социально-демократическии процесы в Казахстане (1917-1980). Алматы. 1991.
4. Дахшлейгер Г. Ф. Маршурутом социального прогреса, А. 1978.
5. . Дахшлейгер Г. Ф Социално-экономические переобразование в ауле и деревне (1921-1929). Алматы. 1965.
6. . Дахшлейгер Г. Ф Нурпейсов К. Н. История крестьянства Советского Казахстана. Алма-Ата. 1985.
7. История Советского Крестьянства М., 1986.
8. Қозыбаев М. Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы. 1992.




9. Қозыбаев М. Қ. История и современность. Алматы. 1991.
10. Козыбаев М. К. Алдажуманов К. С, Абылхожин Ж. Б. Коллективизация в Казахстане трагедия крестьянства. А. 1992.
11. Мухтарова О. Қазақстандағы Хх ғасырдың 20-90 жылдарындағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы. Алматы 1999.
12. Омарбеков Т. О. Зобалаң. Алматы. 1994.
13. Омарбеков Т. О. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті.А. 1997.
14. Омарбеков Т. О. ХХ ғасырдағы Қазақстанның өзекті мәселелері. Алматы 2001.
15. Қойгелдиев М. Қ. Омарбеков Т. О. Тарих тағлымы не дейді? Алматы , 1993.
16. Рогалина Н. Л. Коллективизация: уроки працеденнего пути. М., 1989.
17. Тәтімов М. Б. Ауылдағы демографиялық ахуал. Алматы. 1990.
18. Тәтімов М. Б. Халықнама. Сан мен Сана. Алматы . 1992.
19. Төлепбаев Б. А. Таржествр ленинских идей социалистического переобразавания сельского хозяйства в Средней Азии и Казахстане . М., 1971.
20. Турсинбаев А. Калхозное крестянства Казахстане. А. 1960.
21. Чаянов В. А. Крестьянское хозяйство Сб. труды. ., М. 1989.
22. Төлепбаев Б. А., Осипов В. П. Асырмай да жасырмай айтатын шындық.//Социалистік Қазақстан. 1989. 14 қаңтар.
23. Талдыбаев Ж. Күшпен ұжымдастыру кесапаты 3 миллион қазақты жалмады. // Алматы Ақшамы . 1998. 29 мамыр.
24. Сариева Р. Қазақстандағы тоталитаризмнің 1932-1933жылдардағы қасіреті мен қайғысы./// Егемен Қазақстан. 1998, 29 мамыр.
ірге келуіне жол берген жоқ.
        
        Қазақстандағы ауыл шаруашылығын күшпен ұйымдастырудың тарихнамасы
Жоспар
Кіріспе………………………………………………………………………..
1. Ауыр шаруашылығындағы сталдік-галощокиндік ... ... ... пен ет ... кампаниялары ғылыми әдебиетте……
2. Қазақстанда ірі бай шаруалықтарын тәркілеу мәселесі тарихи әдебиетте
……………………………………………………………………
3. Аухатты шаруаларды жау тап ... ... ... ... ... ... ұжымдастыру және оған қарсылық мәселесі
ғалымдар зерттеулерінде ………………………
3. Қазақ ауылдарын отырықшылыққа көшіру мен оның ауыр зардаптарының
зерттеулері ………………………………………………..
Қорытынды…………………………………………………………………………
Пайдаланылған ... ... ауыл ... ... ... мәселесі тарихымызда
бұрын біржақты зерттеліп келді. Себебі кеңестік ... ... ... тарих ғылымы ел өміріндегі елеулі оқиғалар мен
фактілерді көп жағдайда ... ... ... бұрмалап, қисынсыз
пікірлерге негізделген теориялық тұжырымдамалардың пайда болып, орнығуына
жол ашты. Осылайша тарихнамада “ақтаңдақтар” ... ... ... ауыл ... күштеп ұжымдастыру, қазақ ауылының 20-30
жылдардағы экономикалық жағдайы мәселелерінде өте көп. ... ... ... ... ... осындай күрделі кезеңдерін мұқият
зерттеп, қалыптасқан ... ... ... ... ... ... жылдардың орта шенінен бастап жаппай ұжымдастыру және
зорлап отрықшыландыру мәселесі ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... ... ... көрнекті ғалымда, профессор С.
П. Швецов., М. Г. Сириус. Н. Н. ... А. ... Е. А. ... Д. ... Т. ... еңбектері жарық көрді. Сталинизм ... бұл ... ... тарихнама үшін аса құнды дербес, соны ойлар,
фактлер және материалдар бар1.
1930 жылдардан бастап жеке ... ... ... қорғайтын
Қазақстан үшін дәстүрлі мал ... ... ... ... дәлелдейтін және көштенділерді асықпай біртіндеп отырықшыландыруды
жақтайтын, негізінен күшпен ұжымдастыруға және отырықшыландыруға дейінгі
алғашқы
----------------------------------------------
Швецов С. П. Казахское ... в его ... и ... Л., 1926; ... М. Г. Перспективы развития сель. ... ... Орда 1926, ... А. Н. ... развития сель.
хозяства Казахстана// Народные хозяйство ... 1928. №3-5. ... А. За ... ауыл кыстау. М; 1926. Донич А. Проблемы новой казахского
ауыла// Народное хазяйство Казахстана. 1928 4-5. ... Т. ... ... ... көрген профессорлардың, ауыл шаруашылығы мамандарының
еңбектерін “кондратьевшілдік”, “алашордашылдық”, “судуақасовшылдық” ... ... ... ... ... тәркілеу мәселесіне арнай З. Акишеваның ғылыми еңбегі
жарық ... ... бұл ... тиым ... Осы жаңа ... ... әдебиеттер арасында Ә. Тұрсынбаевтың ғылыми ... ... ... ... осы мәселеге байланысты Ж. ... ... ... ... ... ... терең зерттеген автор
ұжымдастыру, отырықшыландыру барысындағы қателіктермен асыра ... ... ... ... ... ауылдарының өзіндік ерекшеліктерін
ескермеушілікті өткір сынға ... ... ... осы ... өзінің зерттеу
шеңберінде және аймағының кеңдігімен Б. А. Төлепбаевтің еңбектері назар
аудартады5.
Осы ... ... ... де қомақты еңбектері белгілі тарихшылар Г.
Ф. Дахшлейгер мен К. ... ... ... ... және ... ... шаруаларын отырықшыландыру мәселесіне нақты көңіл бөлді6.
Тоқсаныншы жылдардың басында жаңаша ... ... М. Қ. ... ... де ... жасады.
1Семевский Б. К. К кретике буржуазных теории ... ... ... ... ... 1930. 7-8; ... в
Казахстане С/б. А. 1931. Зверяков И. А. От кочевания к социализму. А-М .,
1932.
2Акишева З. ... ... и ... ... баев ... А. ... Турсинбаев А. Победа колхозного строя в Казахстане. А. 1957. Колхозная
крестянство Казахстана. А. 1960
4Жумабеков Ж. Ленинские идей ... ... и ... А. ... ... ... А. ... Б. А. Торжество ленинских идей социалистического переобразования
селского хозяства в Средней Азии и Казахстане М,: 1984.
6Дахшлейгер Г. Ф. Социально-экономические ... в ... и ... ... А. 1965; ... Г. Ф., ... К. ... Советского Казахстана. А. 1985. Т.1.
Бұларда Қазақстандағы ашаршылық ақиқаты, күштеп ұжымдастыру барысындағы
жүгенсіздіктер ашық ... ... ... ... ... дұрыс анықтауға,
сталиндік күшпен ұжымдастыруға балама көзқарастардың Қазақстанда зерттеген
ғаламдар Ж. Б. Әбілқожиннің еңбектері құнды ... ... 20-30 ... ... ... ... халық
көтерілістеріне Т. Омарбековтың еңбектері арналған3.
Мәселенің демография жақтары М. Тәтімов., М. Асылбеков., Ә Ғалиев
еңбектерінен ... ... егер ... ... ... болсақ, осы мәселеге байланысты
Рысқұловтың, Мирзоянның, Исаевтың Мәскеудегі Сталлиннің және ... ... ... ... ... ... хаты” деген
атпен мәлім болған Ғ. ... М. ... М. ... ... К. ... Ф. Галощокинге жазған хаттары құнды болып
табылады5.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ауыл ... ... ... ... деңгейін ашып көрсету.
Жұмыс кіріспе, үш тарау, қорытынды және ... ... ... М. К. ... современность. Алматы., 1991: Сонікі. Ақтаңдақтар
ақиқаты.А. 1992.
3Абылхожин Ж. Б. Традиционная структура Казахстана: Социально-экономические
аспекты ... ... ... А. 1991. Сонікі. Очерки
социально-экономической истории Казахстана ХХв. А. 1997.
3Омарбеков Т. ... А. 1994. ... 20-30ж. ... ... А: ... ... ... не дейді? А. 1992.
4Тәтімов М. Б. Ауылдағы демографиялық ахуал. А. 1990. ... ... мен ... А. 1993. ... М. Х., ... А.Б. Социально-
демографические процессы в ... ... А. ... ... ... ... (Қасіретті жылдар хаттары) А.1991.
1 Тарау. Ауыр шаруашылығындағы сталдік-галощокиндік реформаның
тарихнамасы.
1. Астық пен ет дайындау компаниялары ғылыми әдебиетте.
Қазақстандағы сталиндік-голощокиндік ... ... бір ұшы ... ... яғни ... және ет ... науқандары кезінде айқын
көрінді. Мұндай шаралар ... ... ... ... ... күштеп
ұжымдастырып, жантүршігерлік алапан апат- ашаршылық пен “ қызылтабан
шұбырынды” босқындарға ... жорл ... ... бұл ... ... зерттелмеді.
Ә. Тұрсынбаевтің “Великий перелом в селском хозяйстве Семиречья” және
“Победа селхозного строя ... ... ... ... ... мәселені коммунистік партияның 1928-1929 жылдардағы астық
дайындау науқанындағы кулактар мен ... ... ... ... оның ... зор ... назар аударады.1
Қазақстандық тарих ғылымында тұңғыш рет эканомикалық қатынастарды
тежеу ауыл шаруашылығы өнімдерін ... ... ... ... шаралар
Т Омарбековтың еңбегінде қарастырылды2.
Тарихшы Ә ... ... ... орын ... қайшылықты жағдайды
“партия қызметкерлердің бай-кулактарға қарсы күрес алмауынан”- десе3 , Т.
Омарбеков “ ... ... ... ісі ... ... жүргізіліп, жеке қожалықтардың үлес ... ... күрт ... А. ... ... в ... ... Семиречья Алма-Ата. 1950
Сонікі. Победа колхозного строя Казахстана. Алма-Ата, 1957
Омарбеков Т. 20-30ж. Қазақстан қасіреті. Алматы. 1997.
Турсинбаев А. Победа ... ... ... Алма-Ата, 1957, 74 б.
Астық дайындауды негізінен ... ... мен ... ... ... ... жылдан –жылға ауыл шаруашылығы
кооперативтері ... ... ғана ... ... ... бағамен
мемлекетке астық өткізгілері келмеулерімен де ... ... Ә. ... ... ... аса ... жағдайдан
шығуда Кеңес үкіметі деревнияны азық ... ... ... ... ... ... ... ашып көрсете келіп, “астық
дайындауда және бай, кулактар, ... ... ... күшейтуде
жергілікті жерлерде ерекше үштіктер құрылды”-деп батыл көзқарас танытады2.
Алайда автор “Кеңестік зерттеу ... ... ... ... ... ... ... капиталистік элементтерін дайындау
майданындағы жалпы ... ... ... ... ... ... күшейтті”- деу осыған дәлел бола алады3. Ә ... ... ... ... тарихи тарихи оқиғаларға сәйкес
пікірді Т. Омарбеков білдірді. Тарихшы Сталиннің астық дайындаудағы төтенше
шараларды ... ... ... ... нұсқау-қарарлары бойынша
анықтады. Мәселен, Т. ... ... ... ... ... өз
қолдарына жинаған астық дайындауға байланысты төтенше “үштіктер” және
“бестіктер” ... ... ... ... ... ... бола тұрса
да, барлық мемлекеттік мекемелер бұларға сөзсіз ... ... ... ... ... ... ... күшейе түсуіне И.
Сталиннің Сібір сапары кезінде кулактарға қарсы РСФСР Қылмыстық кодексінің
107 бабын жедел ... ... Т. 20-30ж. ... ... ... 1997. 43 б.
2Турсинбаев А. Белики перелом в сельском хозяйстве ... ... ... б ... А. ... ... в сельском хозяйстве Семиречья Алма-Ата. 1950
80 б ... Т. 20-30ж. ... ... ... 1997. 51 б.
талап етуі тікелей ықпал еткендігі жайлы мәселеде ... ... ... ... ... Ә. ... ... бай-кулак элементерге қатысты
бірқатар шаралардың қабылданғанын ашып көрсете отырып, “кулактар мен ... ... ... Қылмыстық кодексінің 107 бабы қолданылып, бұл ... ауыл ... азық ... баю мақсатында алып-сатарлықпен
айналысқандар сот шешіміне орай бес жылдан төмен емес мерзімге ... ... ... ... арқылы бас ... ... Ал, ... ... Т. ... ... дайындауға байланысты
жазалау шаралары әртүрлі және жан-жақты ... ала ... ... ... И. ... ... ... кейін үлкен қарқынға ие
болып, айыптаушылардың қатары да күн ... өсе ... ... аударады.
Т. Омарбеков антиконституциялық әділетсіз ... ... ... жазалар мен айыптауларға ұшырағандар жайлы мәліметтерді
Ф. И. Голощокиннің БК (б)П қазақ өлкелік партия комитеті ... ... 2 ... ... ... ... сөйлеген сөзіне байланысты
көрсетеді. Алайда Ф. Голощокиннің Бүкілқазақтың 7 партия ... ... ... байандамасында көрсетілген мәліметтер арасында
алшақтық барлығына назар аударды. Осы конференцияда жасаған ... ... ... тартылғандар –56 498, соның ішінде әкімшілік жолмен
жазаға тартылғандар –20367, сотталғандар 23,6 % ... ... ... А. ... ... в сельском хозяйстве Семиречья Алма-Ата.
1950 80 б ... Т. 20-30ж. ... ... ... 1997. 62 ... Қазақстандағы астық дайындау шараларының қорытындыларын
көрсетудегі тұжырымдары қарама -қарсы. Мәселен, Ә ... ... ... ... мен ... ... науқанының нәтижелері партиялық
қағидалар аясына сидырып, оның ... ... ... ... Мысалы, ауыл мен деревнияда бай-кулактарды негізгі еңбекшілер
бұқарасынан аластау, ... ... ... партия бай-кулакткрға
қарсы күресінің маңызды саяси қорытындысы болды-деген пайымдау осыны толық
дәлелдейді1. Т. Омарбеков мұндай пікірге қарсы көзқарасты ... ... өз ... ... ... ... эканомикалық
қатынастарды тежеп, төтенше шараларды”ендірсе” де мол табыстарға жету
үрдісінің ... ... ... ... ... ... ... дайындауда толық жеңіске жетпегендігін, бірінші ... жыл ... ... ... ... бәрібір орындалмай қалып
отырғандығын баса көрсетеді. Мәселен, жоспар 1927-1928 80,5%, ... %, ... 88,9% . ... 88,7 % ғана ... ... ... сталиндік , сібір әдісі” шараларды ... ... ... ... ... ... басы байлы етіп тәрбиелеуге
негіз қаладыөдеп ... ... ... ... ... қайта құруды
қарастыратын зерттеулерде астық пен ет дайындау ... ... ... ... айтылмайды. Ғылымда мұндай үрдістердің орын алу себебі саяси
сипаттағы, әлеуметтік –экономикалық мәні қарама- қайшы ... ... А. ... перелом в сельском хозяйстве Семиречья Алма-Ата. 1950
80 б .
2Омарбеков Т. 20-30ж. Қазақстан ... ... 1997. 61 б. ... Т. 20-30ж. ... қасіреті. Алматы, 1997. 61 б.
айыптау мен жазалау әрекеттеріне толық большевиктік партия мен ... ... ... ... жазуға зеттеушілер көрсетіп,
мазмұнын ашуға әкімшілік-әміршілік жүйе кезеңінде тыйым ... ... соңы 90 ... ... ... республикадағы
сталиндік-голощокиндік саясишаруашылық төтенше шаралар ... ... ... ... көре бастады. Осы тақырыпты алғаш рет жаңа тарихи
таным тұрғысында қайта қарап, оның теориялық негізін қалыптастырған Ж. ... М. ... М. Қ. ... ... ... зор2. Зерттеуде
ауыл шаруашылық дайындау науқандарының шаруаларға, меншік иелеріне жазықсыз
жаза ретінде төнгендігін, оның барысында ... ... ... ... ашып ... Оған ... ... ғалым тарихшылар екі астық
дайындау ... ... ж) және ... жж) ... тек үш ... ... ... бойынша РСФСР Қылмыстық кодексінің 107 және 61
баптарына сәйкес 34120 адамның сотталып, 22307 ... ... ... көрсетеді3.
Т. Омарбеков аталған зерттеулерінде ет проблемасын шешуге байланысты
төтенше шаралардың Қазақстандағы ауыр ... ... ... ... ет ... оны жедел байындау мен шарт жасау жолымен шешуге
күш салғандығын баса ... ... шарт ... мал ... «колхозшы,
совхоз мүшесі мен немесе шаруа өзі аштан өліп қалса да, ... ... ... ... ... ... ... аман-есен сақтауға міндетті
болады.
1Омарбеков Т. 20-30ж. Қазақстан қасіреті. Алматы, 1997. 62 б. ... Ж. Б., ... М. К., ... М. К. ... ... ... 1989. №7 б. ... 54-55 б.
Ет дайындау ісінің өзі терең ойластырылмай, науқаншылдық ... ... ... ... ашып көрсетеді.Ет дайындаудың
зардаптарын айқындай келе жалпы 1929-1930 жылдар ... ... ... мал ... шұғыл кему процесінде 36 миллионға жуық
шығын болған, бас малдың шамамен 15 млн. мал ет ... ... ... ... ... тыс сыртқа тасылып әкетілген деген
қорытынды ... ауыл ... ... ... саяси төтенше
сталиндік-голощекиндік шаралармен алмастыру мәселелерін зерттеген ... ... ... және Бү ... ғылыми
мақаласында назар аударылды3.
Б. Түменбаева астық дайындау науқаны кезінде төтенше шараларға ... ... ... ... оған ... ... шаралар
толқуларының басталғандығын жазады4.
Сонымен Қазақстандағы экономикалық қатынастардың тежелу, астық және ет
дайындау науқандары кезіндегі ... ... ... ... ... қазақстандық тарихи -ғылыми құр алақан ... ... Т. 20-30ж. ... ... ... 1997. 62 ... 67 ... Ф. Қазақстан ауыл шаруашылығындағы “қанаушы таптарды” және
жекешелер қожалықтарын жою. Тарихы мен салджары ( ... ... ... Б. ... және ... ... // ... тарихы 6 Б. 42-45.
4Түменбаева Б. Ұжымдастыру және төтенше шаралар. // Қазақ тарихы 6 Б. 43.
1.2 Қазақстанда ірі бай шаруалықтарын ... ... ... ... ірі мал ... ... ... және тәлкілеу 1920
жылдардың соңында әлеуметтік саяси мәнді тарихи прогресс болды. ... ... ... ауылын “қансорғыш қанаушылардан азат етуді “
көздеп, ... ... түп ... ... ... етті. Ірі мал
иелерінің қожалықтарын жоюды большевиктік партия мен ... ... әрі қате ... ауыл ... ... ... қол
жеткізді.
Қазақ байларының мал- мүлкін тәлкілеу қазақстандық тарих ғылымында 40
жылдардың соңынан бастап ... ... Осы ... ... Н. ... ... арналды. Автор “ғылымда кәмпеске ауыл қанаушыларының
экономикалық мамандылығын айтарлықтай етті . Ауылда орта шаруа айтарлықтай
көбейді ... ... ... ... деп ... Г. Ф. Дахшлегер, Б. А. Төлепбаев, Ә. Б. Тұрсынбаев, Ә. Ә.
Шупеков т.б. зерттеулерін талдай келе, “ 1928 ... ірі бай ... ... ауылдағы капитализмге дейінгі ереженің экономикалық
негіздерін жоюдағы ... ... ... ретінде
қарастырды”- деп көрсетеді.
1920 жылдың соңы 30 жылдары ірі мал ... ... ... ... ... арнайы зерттелмесе де мерзімді баспасөз беттерінде оның
кейбір тұстарын ашатын мақалалар жарияланды.
1Алимбаев Н. А. Аграрные ... в ... ... в 1926-1928гг.
// Вопросы историографии второй половины 50-80-х гг. //Известия АН Каз. ... ... ... Наук. 1982. №5 40б.
Мақалалар авторлары бәрі бір ... ... ... болып , С.
Сәдуақасова, Ә. Бөкейханов, А. ... ... ... ... ... ... “ірі байлар мүддесін қорғайды” деп
айыптады1.
Ғ. Тоғжановтың еңбегінде көрсеткендей С. ... ... ... экспоприциялау пролетарлық базаны құру емес және кедейді
бұдан азат етпейді , керісінше бұл ... ... , ... яғни ... ... екендігі мүлде естен шығарылды.Авторлар тәлкілеуді “ауылда
жартылай ... ... ... ... , ауылды кеңестендірудегі
оны революциялық жолмен дамытудағы ... ... ... ... ірі мал ... ... ... мәселесі төңірегінде алғаш
рет1940 жылдардың соңына қарай З. А: ... А. П. ... С. ... , А. П. ... ғылыми еңбектері жазылып, жарияланды.
Ақышев өз еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... мәдени деңгейін көтеру көшпенділікті жоймай мүмкін
емес, ал ірі бай ауыл еңбекшілерін ... ... ... ... ... жақтайды”-депкөрсетеді.Сонымен қатар:
“Қазақстандағы ірі –жартылай феодалдық мүлкі мен малын ... ... және ... ... ... ... болды.әдеп жазды пайымдайды.
Қазақ ауылыірі бай –жартылай феодалдардан құтылды Өндіргіш ... ... туды . ... және әлсіз шаруашылықтардың саны азайды-
деген автордың ең ... ... ... Г.Ф. ... ... ... ... 1978
Турсунова А. Колхозная притьянство Казахстана Алма-Ата. 1960. Тулепбаев ... ... ... ... в ... ... ... М.
1984.
1Сәдуақасова С. Қазақстан шаруашылығының бет алысы.// ... ... ... Ә.Н. Шығармалар. Алматы ,1994.
3Тогжанов Г. Буржуазные и ... ... об ... //
Народные хозяйства Казахстана 1931. №5. Б. 21-34
Осылайша ірі мал иелерін тәлкілеу ... ... ... ... ... ... ... ары қарай дамытушылардың бірі А.
П. Кучкин болды. Автордың пікірінше жүдеп жадауға әкелген “ бүкіл ... ... ... ... үш айға ... 700 ... ... Барлығы 150 мың бас ірі ... ... ... Егер З. А. ...... ... ... ал А. П. Купчин
“700 бай –жартылай феодал шаруашылықтары тәлкіленді. Бұл ... 99.4 % деп ... С. К. ... өз ... ... снының 608 болғандығын айтады. Алайда аталған ... бәрі ... ... 150 мың бас мал ... (ірі ... шаққанда) бір
ауыздан дерек арқылы көрсетеді. Тек, зеттеуші А. П. ... ... ... ... келе ... тәлкілеуге түскенін 300328
басмалдың 144474 басқа қысқарғанына “ ... ... ... экономикалық қорытындыларын түйіндеген пайымдауы да ұқсас. А.
П. ... : ... мал ... 60-70 ... ... ... күшейту үшін, ал қалған бөлігі колхоздар мен совхоздарға ... А. ... ... ... ... ... ... кірді . Ауылда
293 жаңа ұжымдық ... ... ... бір ... ... ауыл ... ... нығайтуға бөлінді. Барлығы 988 колхоз
29329 бас мал ... 5 жаңа мал ... ... ... ... З. А. Экономические и ... ... ... ... ... в ... ... Ан
Каз. ССР Серия экон. ВЫп 1. 1949 С. ... П. А. ... ... бай ... в 1928г. ... Т. 5. 1950С 3-35. ... ... ликвидация хозяйств бай
–полуфеодалов в Казахстане // ... Ан Каз. ССР ... ... Вып ... С. 1950. ... кейінгі кезеңде тәлкілеу мәселелері Ә. Тұрсынбаев , ... Б. А. ... , Ж. ... ... мен ... ... ... Ә. Тұрсынбаев 1928 ... ... ... ... ... ... ... “ байларды бұрынғы өздері феодалдық элементтер ауылда революциялық
қайта құруда соншалықты кедергі болып ... Г. Ф. ... ... ... ... ұмтылып , “тәлкілеу қанаудың
патриархалдық феодалдық тәсілдерінің ... ... ... ... ... ... ... тиісті болды”-
деп айтады1. Ж. Жұмабеков ірі байларды тәркілеудеің қажеттілігін ... ... ... құрлысқа тарту жұмыстарын ... ... Б. А. ... ... ... ... жүйенің "талаптарына" сай келетін тұжырым жасай келе “
тәлкілеу мен ауылдағы қоғамдық қатынастарды орта ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
–экономикалық шаралардың комитеті негізінен аяқталды”-деп түйіндейді.
Г. Ф. Дахшлейгер ірі ... ... ... қазақ шаруаларының
бар болғаны 3-4 процентінің малға ие болғанын, нәтижесінде “ ауылдағы
отаршыларқожалықтарының үлес ... бар ... 10-12 , ары ... ... ғана ... дәлелдеп келеді4. Зерттеушілер құртып- бүлдіруші
большевиктік саясатты марапаттап , ... ... Ж. ... ... балама пікір, ұсыныс айтқан қазақ зиялыларын сынап ,
Турсинбаев А. Великии перелом в ... ... С70 ... Г. Ф.
Социально экономический…… 345 б.
Жұмабеков Ж. Ленинской дорогой 93 б.
Тулепбаев Б. А. ... ... ... 137 ... ... ... ... Автордың ,” ақырында тәркілеудің сәтті
өткізілуі республика партия ... ... ... ... күресіндегі
ірі идеяның саяси жеңісі болды. ... бай ... ... ... ... ... шынайы таптық мүддесіне ... ... ... ... ... жарық көрген зерттеулерде ірі мал иелерін
меншігінен айыру және ... ... , ... ... ... мүддесінде қарастырылып, партияның қаулы -қарауларымен сәйкес
тұжырымдар жасады.
90 жылдардың орта шеніне қарай ... ... ... ірі ... тәркілеу мәселесін жаңа тарихи таным мен методология , ... ... ... ... ... ... Тарих
ақтаңдақтарын ашуда тарихшы ғалымдар ірі бай ... ... оның ... иән ... ... келтіруге ұмтылды. Осы тұрғыдан
келгенде Ж. Ә. ... , ... ... аса ... ... Б. ... ... және ірі мал шаруашылықтарын экспроциялау
идеясы мемлекеттің таптық ... ... ... ... ашық
айтады2. Ал, Т. Омарбеков өз ... ... ... ... ... бойы ... дәстүрлі жолын меңгеріп, қазақ
қоғамының еті тірі және пысық тобы-байлардың көзін жоймайынша , ... ... ... ... ... ... Голощокин жақсы түсінді,
оныңбасты мақсаты – байларды түп-тамырымен жойып
4Сонда ,140 б.
1Жұмабеков Ж. Ленинской дорогой 95 б.
2Абылхожин Ж. Б. ... ... ... социально-экономические
аспекты функционирования и трансформации (1920-1930) Алматы 1991. 140б.
жіберу болатын”-деп аса көрсетті. Ал Ф. ... ... ... қанаушылардан “ азат ету мақсатын көздегендігін көрсетеді2.
Т. Омарбеков былай дейді:” ... ... ... ... болып байимыз” деп дәмеленген көптеген батырақ пен кедей үміті
ақталмады. ... ие ... ... да ... ... кете алмады. Олардың өсіп-өркендеуіне малдан басқа материалдық
құрал-жабдық, қара-қасық, қыстау, азық түлік, жемшөп және тағы ... ... Ж. Б. ... тың ... сүйене отырып , бұрын соңды
айтылмаған шынайы жағдайды көрсете келе ... ... ... ... тәрізді . Ауылда орта шаруаның үлес ... 76 ... ... ... ... ... ... бөлігі
шаруашылық жүргізуге қажетті малмен қамтамасыз етілмеді”4.
Тәлкілеудің көлеңкелі тұстары мен байлардың тағдыры ұзақ жылдар бойы
тарихнамада айтылмай келгендіктен ... ... ... ... , Т. Омарбеков “ресми мәліметтері бойынша 696 ... өз ... ... ... жер ... Түрмеде өлгендіктен
немесе өлімші ауру болғандықтан аман қалғандар бұл санға енбеген. Тағы ... ... ... ... ... 61 қожалықтың ғана кәмпескеленуі.
Мұның өзі бұл жылдары қазақта ... малы бар ... ... тағы да дәлелдей түседі, “Жартылай феодалдар “ дейтіндердің
барлығы ауқаттылардың 19.4 пайызын ғана ... ... ... ... Т. 20-30ж. ... қасіреті. Алматы, 1997.
Қозыбақова Қазақстан ауыл шаруашылығындағы “қанаушы топтарды” және жікшілер
қожалықтарын жою тарихы мен ... ... жж ... ... Т. 20-30ж. ... қасіреті. Алматы, 1997.
Абылхожин Ж. Б. Традиценная структура Казакстана: ... ... и ... (1920-1930) Алматы. 1991. 140 б.
Зерттеушілер 1928-29 жылдардағы тәркілеудің қорытындылары мен зардаптарын
жаңаша ғылыми ... , оның ... ... көтеруге ұмтылды.
Мысалы Т. Омарбеков тәркілеу шараларын ... келе ... ... ... мен ... ... ... де қате саясаты болғандығына
« көз жеткізсе, Ж. Б. ... «ірі бай ... ... ... бай қожалықтары және көптеген қауымдастықтар үзілді,
ендігі жерде олар өз отарларына қажетті ... ... мал ... ... ... ... ... бүкіл дәстүрлі
шаруашылық құрылымын қиратты! –деп ашып көрсетті2.
Т. ... ... ... ... аса ... ... да оның кедейлердің бір кедейлердің бір бөлігі тарапынан ... ... ... дәлелдейді. Мұның өзі негізінен ... ... ... аламыз деген түсінігінен туындаған еді. Малдың едәуір бөлігінің
(30-40 пайызы) колхоздарға берілмейтін, ал ... ... ... ... тура ... ол ... кедейлер толық түсіне қойған
жоқ. Ал енді ... ... ... ... ... ... ... қолдай қойған жоқ«3.
Осылайша 90 жылдардағы жазылып жарық көрген зерттеулерде ірі ... ... ... ... ... мәні мен ... зардаптары
ашылып, кеңестік тарихнамада орын алғанбіржақты таптық, партиялық тұрғыдағы
қағидалар жоққа шығарылып, жаңа ... ... ... Т. 20-30ж. ... қасіреті. Алматы, 1997.
2Абылхожин Ж. Б. Традиценная структура Казакстана: социально-экономические
аспекты функционирования и ... ... ... 1991. 140 ... Т. 20-30ж. ... ... ... 1997. 43 б.
1.3 Аухатты шаруаларды жау тап ретінде жоюға тарихшылар көзқарасы
Қазақстанда ауқатты шаруаларды жау тап ... жою ... ... ... ... еңбектер жарияланды.
Ауқатты шаруаларды жау тап ретінде жою мәселелері Ә. Тұрсынбаев, Ж.
Жұмабеков, Г. Дахшлейгер мен К. ... С. ... Б. ... орын алды. Ә. Тұрсынбаев бай-кулактарды тап ретінде ... ... ... ... ... “…совхоздар мен колхоздар
елді астық тұтынумен толық қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... ... еткендігін” жазды, яғни
автор пікірінше “ең алдымен кулак өндірісін совхоз, колхоздармен ауыстыруды
дайындап одан ... ... тап ... жою ... көп қажет. Мұндай
қажеттілік Ә. Тұрсынбаевтың пікірінше 1929 жылдың соңына ... ... ... ... мен совхоздар өндірісінмен ауыстырудың
материалдық базасы пайда болды1.
Ж. ... Ә ... ... ... ... ірі ... ... өндірісімен алмастыру мүмкіндігі оларды жою ... ... тап ... жою ... ... партияның
Орталық комитеті қаулысы негізінде “кулактардың колхоз құрылысына қарсы
ұйымдасқан күресімен “ байланыстырды. Автор ... тап ... ... ... ... “ мал мен ... ... жойды” колхоз
қозғалысына қарсы үгіт жүргізді, белсенді партия мен совет қызметкерлеріне
алдынғы қатарлы ... мен ... ... ... ... ...
-деп ашып көрсетті1.
Турсинбаев А. Победа колхозного строя в Казахстане. Алма-Ата 1957. ... ... Ф. ... мен К. ... бай ... тап ретінде жоюды тек тап
күресімен ... ... ... ... ... ... жолмен қайта құруға жаппай колхоз қозғалысына ... ... ... ... ... ... ... мен кулактарды
жою кейінге қалдырылмайтын және қажетті шара болды.
Зерттеушілер бай кулактарды тап ... жою ... ... ... ... ... т.б. әрекетін көрсетті.
Тарихшылар бай-кулак шаруашылықтарының категорияға бөлініп ... жер ... ... Ж. ... ... ... ашық ... жауапкершілігіне тартылу,, ретінде пайымдап сот жазалануына тек бай-
кулактардың контрреволюциялық элементерінің жатқызылғандығын жазды. Автор
өз ... ... ... жікке бөліп, тап ... ... ... жер ... ... мен байлардың жалпы санын
белгілеген 3-5 пайыздан 3-7 пайызға, тіпті одан жоғары ... ... ... ... 1930 ... 15 наурызына дейін бірінші
категория бойынша 3113 ... ... сот ... ... котегория бойынша 2450жер аударуға тиіс, шын мәнінде айтарлықтай аз
болғандығын дәлелдейді.
Г. Дахшлейгер мен К. Нүрпейсов зерттеулерінде «кулактар мен ... ... жою 1930-32 ... ... 1930 жылдыңқаңтарының соңына
дейін республиканың 60 ауданында 3123 бай шаруашылықтары жойылды, ал ... ... ... ... ... ... деп,, ... Ж. Ленинской дорогой 147-178 б.
Г. Дахшлейгер, К. Нүрпейсов История крестьянство советского Казахстана Т.
1. Алма-Ата. 1985. 204-207 б.
Б. ... өз ... ... ... ... 60 ауданда 1930
ж 1 ақпанына дейінгі уақытта 19 ... ... ... бай ... ... мүлік колхоздардың бөлінбейтін қолдарына ділдірді,,
-деп өз ойын ... ... ... 1930-1931 ж. Қазақстаннан тыс
аймақтарға жер аударылған шаруалар саны 6765 адам ... ... ... тарихшы -ғалымдар бай-кулактарды тап ретінде жою көбінесе арнайы
құрылған «үштіктер,, ... бай ... ... күресте орта
және мардымсыз мал мүлкі , еңбек ... бар ... ... ... кулактарға жатқызылғандығы назардан тыс қалды. Ауқатты шаруаларды жау
ретінде жою ... жаңа ... ... негізінде зерттеп, құрастыру
міндеті 1990 жылдан бастап ... ... ... Қозбаев, Қ. Алдажұманов, Т. Әбілқожин әкімшілік-әмәршілік жүйенің
күштеп ұжымдастыру барысында шаруаларға ... ... ... ... ... « ... ... қарсылық жасап отырған
қанаушы элемен,, әрі пролетариат жауы деген желеумен кулактар мен байларды
тап ретінде жою ... ... ... ... мен ауыл ... ... мал-мүлкі тартылып алынып , өздері жер аударылатын байлар ... ... саны ... ... ... 3-5 пайызы болуы керек
делінді1.
1Г. ... К. ... ... ... советского Казахстана Т.
1. Алма-Ата. 1985. 204-207 б.
2Тулепбаев Б. А. Социалистические аграрные переобразования в Средней Азии ... М.; 1971. 168-210 ... ... ... ... 1994. 217 ... зерттеуші Т. Омарбекоа голощекиндік геноцидтік бір ... ... ... бағытталғандығын тарих шындық негізінде ... 1930 ... бас ... ... ... ... ... алуына автор “Галощекин бастаған ... ... есер ... ... ... кеткен ,түрмеде өліп жер
ауған бай-кулактарға қарсы ... ... ... ... болды2.
Тарихшы ғалымдар, бай-кулактарды жою ... ... ... мен ... ... ... ... бетін ашты. М. Қозыбаев, Ж.
Әбілқожин т.б. “Кейбір ... ... мен ... деп жер ... шаруалар саны халықтың белгіленген 3-7 пайыз мөлшерінен 2 немесе ... асып ... ... Ал ондай мөлшерде кулактар мен байлары болмаған
жерлерде бәрі бір жер ... саны ... ... ... ... көрсетеді.
Т. Омарбеков ауқатты шаруаларды жою ... ... ... шыққаны сонша “ бай-кулактарға ғана емес, ... ... ... де” ... ... ... ... аударады4. Автор бай-кулактарды тап ретінде
жоюдың бұрын- соңды айтылмаған өлкелік партия ... ... ... жер ... ... пайдалануды ұйымдастыру үшін
округтерде пайда болған ... ... ... ... қатар , шаруаларға
қарсы соғыста өлкелік партия комитеті жанынан құрылған бай –кулактарды тап
ретінде жою шараларын ... М.Қ., ... Қ.С. ... Ж. Б. Қазақстандағы күштен
коллекитивтендіру қорлық пен зорлық. Алматы, 1992. 7-б/
2Қойгелдиев М.Қ. ... О. ... ... не ... ... ... ... М.Қ., Алдажұманов Қ.С. Әбілқожин Ж. Б. Қазақстандағы ... ... пен ... Алматы, 1992. 7-8 б.
4Қойгелдиев М.Қ. Омарбеков.Т. О. Тарих тағлымы не дейді? Алматы 1993.
109 ... ... ... кірген комиссияның ерекше және әскери
белсенділік ... баса ... ... ... Ж. Әбілқожин т.б. пікірінше: “репрессия көбінесе олардың
(шаруалардың) мал-мүлкін, шаруасының ... ... ... ... пен бай қатарына шатырлы үйі бар ... ... ... малы бар ... да ... ... қарсы келген және ұнамаған адамдар да оңай ... ... ... ... Т. өз ...... ... айналдырылып,
компескленетін және қуғын сүргінге ұшыраған қазақстандағы шаруалар санының
5881 болғандығын елеп шығарса, Қазақстан ... ... тек ... ... ... тысқары жерлерге “кулак жер ... саны 6765 адам ... ... Ал Ф. Қозыбақова
“байлар мен кулактарды тап ретінде жою және ... ... ... дәстүрлі Қазақ қоғамы табиғатына ... ... ... ... ... болды”-деп санайды4.
Сонымен зеттеушілер бай кулактарға ... ... ... ... ... жаппай жазықсыз жазалауға жол ... ... Т. ... “…байкулактарды тап ретінде жою саясаты ... ... тап ... ... ... ... бастады. Яғни жаңа
сталиндік тоталитарлық жүйе
1Қойгелдиев М.Қ. Омарбеков.Т. О. ... ... не ... ... 1993. ... ... М.Қ., Алдажұманов Қ.С. Әбілқожин Ж. Б. ... ... ... пен ... ... 1992. 7-8 ... Т. 20-30ж. ... қасіреті. Алматы, 1997. 159-б. История
Казахстана …308 б.
4Қозыбакова Ф. ... ауыл ... ... ... ... ... жою тарихы мен салдары (1926- 1937. 1997
енді кінасыздарды жаппай жазалау науқанына бағдарласты,, -деп ... ... ... тарих намалық еңбегін О. Мұқтарова ... ... ... көп ... шаруа қожалықтары жойылған
бай-кулактарды еңбекке тарту, баулу, тәрбиелеу т.б. кеңестік ... ... ... ... тарихы шындығына сай
келмейтіндігі анықталған кезде ... ... ... тың ... ... негізінде көрсететін зерттеулер қажет,,-
дейді2.
Сонымен, ауқатты шаруаларды жау тап ... жою ... ... ... 50 ж. соңы 80ж. және 90 ж. зеттелгендігіне
көз жеткіздік.
1Омарбеков Т. 20-30ж. Қазақстан қасіреті. Алматы, 1997. 160 ... О. ... 20 ғ. 20-90 жж. ... ... ... 1999ж ... ... шаруа қожалықтарын ұжымдастыру және оған қарсылық мәселесі
ғалымдар зерттеулерінде.
Қазақстандағы сталиндік-голощекиндік саясаттың жалғасы ... ... ... бүлдіріп қиратқан күштеп ... ... ... қожалықтарын күштеп ұжымдастыру әкімшіл-әміршіл
тәсілдемен жүргізіліп бұрмалаушылықтар мен асра сілтеуге жол ... ... ... ... және ... сипатқа ие болды.
Қазақ этникасын құртуды көздеген генцит ... ... ... аса қайғылы болып, тарихта бұрын соңды болмаған ... ... ... ... ... ... іске ... әкімніл-әміршіл
өктем саясат қыспағына қарсы халықтың наразылықтарымен ... ... ... ... көрген еңбектерде ұжымдастыру большевиктік
партияның мүддесін дәріптеу шеңберінде қарастырылып, ауыл шаруашылығын
түбегейлі ... құру ... ... Халықтың наразылықтары ... ... ... бас көтерулер мен бүліктер түрінде
сипатталды.
Қазақстанның ... ... орай ... жаңа тарихи таным
бағытында қарастырылып бірқатар еңбектер жарық ... ... Т. ... ... ... тұрғыдан өткендегі бұрмалауларды, догмаларды
сын көзбен бағалау, жаңа көп ... ... ... мүмкіндігін толық
пайдалан отырып,аталған тарихнаманы үш кезеңге бөлуді ұсынды: Алғашқы кезең
20 жылдардың орта ... ... ... ... жіне ... ... ... яғни 1929 жылдың соңына дейін
барады.Екінші кезең 1930 ... 1985 ... ... ... ... кезең
1985 жылдың орта шенінен бүгінгі күнге дейін созылды1.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... бірі - Ә. Тұрсынбеков. Автор “Из истарии коллективизации
советского ... ... атты ... қазақтандағы ауыл
шаруашылығын ұжымдастыруға арналды. Және үш этапқа бөлді. Тарихшы пікірінше
колхоз қозғалысының алғашқы кезеңі ... ... мен жаңа ... бас ... ... ... ... кезеңді жаңа экономикалық
саясатқа ... ... Ал ... ... ... он ... бастайды2. Ә. Тұрсынбаев жаппай ... ... ... ... ... Биен Ақсу және іле ... ... көрсетеді.
Мысалы, 1930 жылдың 10 ақпанында осы аудандарда ұжымдасқан шаруашылықтар 83
және 89 ... ... ... ... және ... ... қазақ
ауылдарының ерекшеліктерін еске алмай қызу жеделдету арқылы жүргізілген
өрескел ұжымдастырудың жоғары көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... ... ... әкімшілдік пен нақты
жағдайды есепке алмай механикалық жолдар ... шешу ... ... ... ... ... ... пікірінше “ партияның
колхоздар құрлысындағы ... ... ... табылады. Бұрмалаудың өзі
Ә. Тұрсынбаев сөзімен атқанда “колхоз құрлысының одан әрі өсуінің ... ... тап ... әрекетіне жол ашты”4.
1Омарбеков Т. 20-30ж. Қазақстан қасіреті. Алматы, 1997. 160 ... Из ... ... ... ... ... ... АН. Каз ССР. 1948. 11. 11-25 б.
3Тұрсындаев Из истории коллективизации советского хозйяства Казахстана. //
Вестник АН. Каз ССР. 1948. 11. 156 ... 157 ... ... ... М. ... Б. А. ... С. Б. Байшевтің,
Қ. Атабайевтің зерттеулері ... ... ... ... ... мақсат еткендіктен колхоздастыру ... ... ... ... ... ... ... Ж.
Жұмабаев, Б. А.Төлепбаев тарихшылар өздерінің монографиялық зерттеулерінде
жаппай ұжымдастыруды дәріптеп көрсетеді.
Ж. Жұмабаев жеке шаруа қожалықтарының жойылуын « ... ... өтуі ... ауыл-деревнияның укладтағы экономикалық қатынастағы ұлы
революцияны білдіреді,,- деп жазды1. Б. А. ... ... ... ... ... « Ұжымдастыру бұл ауыл шаруашылығының ... ... ... шығудың бірден- бір дұрыс жолы болды және
біртұтас социолистік ... ... ... Ірі ... құру ауыл мен ... жаңа ... ... ісіндегі революцаландырушы фактор басталды,, -деп
көрсетеді2. Ж. ... «мал ... 30-35 ... ... ... ... ... саясатындағы асыра сілтеулер ықпал етті,,-
деп жазды3. Ж. Жұмабеков, Б. Төлепбаев еңбектерінде сталиндік-голощекиндік
әкімшіл-әміршіл жүйенің күштеп ұйымдастыру барысындағы өрескел ... ... ... ... ... мәні ... ... методологиялық негіздері Қазақ ССР тарихының 4-
ші томында және Г. Ф. ... мен К. ... Ж. ... ... Алма Ата 1973. 147-178 ... Б. А. ... аграрные переобразование в средни Азий и
Казахстана. М:, 1971. 107-159 ... Ж. ... ... Алма Ата 1973. 147 ... ... ... ... атты зерттеуінде берілді.
Авторлар «Қазақстанда ... ... ... ... КСРО ауыл ... ... ... құрамдас
бөлігі болды. Меншік коперативтік жоспардың негіздерне сай келеді,,-деймен
шектеледі1.
Іргелі ... ... ... ... ... мен
асыра сілтеулер оның ерекшеліктері түрінде көрініс берді. «Қазақстанда ауыл
шаруашылығын коллективтендірудің ерекшеліктері оның ... ... ұлан ... ... әр ... ... ... және мәдени даму деңгейін бір келкі болмауынан ... ... ... ... пікір Г. Ф. Дахшлейгер мен К. Нүрпейсовтің зерттеуінен
көрініс тапты. Авторлар: ... ауыл ... ... ... құру негізінде бүкіл елге тән ... ... ... ... ... ... дамуының өзіндік ерекшеліктеріне
байланысты ұжымдастыру мұнда бірқатар өзгешеліктерге ие ... деп ... ... ... ... ... ұжымдастыруға байланысты шындықты
толық ашып көрсетуге қазақстандық зерттеушілердің тың архив ... ... ... көре ... ... ... осы ... келген
1Г. Дахшлейгер, К. Нүрпейсов История крестьянство советского Казахстана Т.
1. Алма-Ата. 1985. 204-207 б.
2Г. Дахшлейгер, К. ... ... ... ... ... ... ... 1985. 120 б.
Сонда. 125 б.
Атабаев Қ, Омарбеков Т. Коллективтендіру ... ... ... ... 13-14 ... Т. Коллективтендіру өкініш пен үміт жылдары// ... 1980 10. ... ... ... ... коммунистік идеология мен
біржақты баяндаудан біршама бас тарту әрекеттері байқалады.
Егемен ... ... ... ғалым, тарихшы М. Қозыбаев
республикада ... бірі ... ... ... ... ... ... еңбектер жариялады1. М. Қозыбаев Өз
зерттеулерінде ұжымдастыруды «қазақ ... ... ... ... ... ... сипаттайды. Ғалым пікірінше зорлап колхоздастыру
«артта қалған халықтардың копитализмге соқпай ... өту ... ... ... ... жорамалды іске асыруға қылмысты әрекет
жасалып , ол Қазақстан этностары тіршілігінің дәстүрлі ... ... және ... ... , ... ... соңды болып көрмеген апатқа
әкеліп ... ... , ... Ж. ... ... ... ... «ауылшаруашылығындағы экономикалық заңдылықтарға жатпайтын «ұлы
бетпұрыс,, шаруашылықтағы бұрыннан ... ... ... ... неше ... ... ұрындырудың алғы шартын жасады,,-деген
бағытта көрсетілді3. Ал демограф М. ... ... ... ... ... шығарып, қоғамның алдағы мәселелерін
түкпірден қозғады. Яғни, ... ... ... ... ... ... ... жарияланған еңбектерде тек Қазақстанда ұжымдастыруға ,
өрескел революциялық шараларды күштеп іске ... ... ... ... ... бағытталған халықтың наразылығы мен қарсылығы тұңғыш
рет ... ... ... ... айтыла бастады.
1Қозыбаев М. Қазаққа зұлмат қайдан келді// Өркен, 1993. 16 қаң.
2Қозыбаев М. Қазаққа зұлмат қайдан келді// Өркен, 1993. 16 қаң.
Қозыбаев М. Қ, ... Қ. ... Ж. ... ... ... ... ... 1992. 16 б.
Кеңес дәуірінде “ бандиттік” , “қарақшылық” деп айдар тағлып, таңба басылып
келген халықты бас көтерулер мен “ ...... ... ... ... , Қ. Алдажұманов, Ж. Әбілқожиннің ... ... шығу ... ... ... ... даласындағы әсіресе
революциялық шаралар мен олардың күшпен іске асырылуы халықтың наразылығын
туғызбай ... жоқ. 1928 жылы ірі ... ... ... ... өзін де совет үкіметіне қарсы әр жерде байқалып қалып жүрген
наразылықтар мен бас ... ... ... ... қамти бастады…
Ендігі жерде өкіметтің қатаң саясаты мен зорлық ... ... ... ... атқа қонып, өз мүддесін қорғауға талпынды”1.
Т. Омарбеков өз зерттеуінде былай деп жазды: “ халыө күштеу ... ... ... ... ... ғана ... ... өкімет
және кеңес белсенділеріне қарсы совхоз мүліктерін әдейі өртеу ... ... ... ... халықтың көтерілістің аясы кең, ауқымды
бүкіл қазақстан территориясын қамтығандығына баса ... ... Қ. ... Ж. ... еңбектерінде “ жалпы 1929-31 ж. олар
Қазақстанның бірталай жерлерін ... ... ... ... Т. ... ... бас ... мен ата қонысты тастап ауа
көшулерді шығарып тастағанның өзінде 1929-31 жылдары
Қазақстанда 372 рет шаруалардың бұқаралық бас көтерулері ... ... ... ... ... ... М. Қ, ... Қ. Әбілқожин Ж. Б, ... ... ... пен ... ... 1992. 16 б.
3Омарбеков Т. 20-30 ж. Қазақстан қасіреті. Алматы, 1997. 160 б.
4Қозыбаев М. Қ, ... Қ. ... Ж. ... ... ... қорлық. Алматы 1992. 16 б.
Жылдарға шаққанда олардың 54-і 1929 жылы 24 інші 1930-шы жылы, ал ... жылы орын ... деп ... орын ... бас көтерулердің себептерін ,қорғаушы күштерін
тың архив құжаттары негізінде анықтай келе, олардың ... ... ... ... сипатын ұлт азаттық түрінде көрсетеді. Ол бұл туралы
былай дейді: «кеңес өкіметіне тәуелсіз хандық ... ... ... ... ... ... етіп, байлар мен орташаларды тәркілеуге қарсы
болып рулық негізінде ... ... ... күреске шыққан Қазақтарды
қозғалыстың ұлт азаттық сипатын теріске ... ... Ал, М. ... ... Ж. Әбілқожин өзгеше көзқарасты айтады. Олар: «қазақ
шаруаларының ... ... ... ... ... ... жылдарға дейін созылды. Бірақ олардың бәрі көптеген ауылдарды , ал
кей жағдайларда бүтіндей бір, ... ... ... аудандарды қамтыса да
,бір бірінен оқшау, шаруалардың стихиалық түрде басталған ... қала ... ... 1929-31 ... ... наразылықтары шаруалар қозғалысы
түрінде көрсеткен зерттеушілер пайымдауынша Т. Омарбеков өзге ... ... ұлт ... ... ... деп дәлелдейді: 1) Оның бір
орталыққа бағынатын ұлттық мүддені белсенді қорғайтын ... ... ... ... ... дер ... ... жасап,
бұл ұлттық қозғалысты жөргегінде тұншықтырып, қанға ... ... 2) ... ... жетекші күші ауқатты Қазақ шаруалары және ... дін ... ... Т. 20-30 ж. ... ... ... 1997. 165 ... 198 б.
3Қозыбаев М. Қ, Алдажұманов Қ. Әбілқожин Ж. Б,Қазақстандағы күштеп
коллективтендіру: ... ... ... 1992. 18 ... ... 1928/31 ж. ... ... сталиндік коммунистік
империяның қатал саясатына ... ... оның ... даму ... ... ... ... қарсылықтарын, кезінде патшалық ресей империясының
өктемдігіне қарсы жүргізілген қазақ шаруаларының жан ... ұлт ... ... ... жалғасы және ең соңғы кезеңі ... жөн1. ... Т. ... ... ... жайған халық наразылықтарының ауқымын, салдарын және күштеп ... ... ... Бұл ... ... ... ... көрініс тапқан.
Сондай-ақ мәселенің кейбір жекелеген тұстары тарихшы ... ... ... орын ... ... ... ұжымдастыру және оған қарсылық мәселелері бойынша ... 80 ж. соңы 90 ж. бас ... ... ұжымдастыру мәселесі көпшілік
зерттеуші ғалымдар, журналистер, публицистердің т.б. өзекті ... ... ... Т. 20-30 ж. ... ... Алматы, 1997. 165 б.
3 Қазақ ауылдарын отырықшылыққа көшіру мен оның ауыр ... ... ... билеп-төстеген сталиндік-
голощокиндік большевиктік басшылықтың ресми саясаты ... және ... ... ... ... отрықшыландырудан айқын ... ... ... және оның ... Ф. И. ... ... ішінде қазақ шаруа қожалықтарын жедел жаппай жоспары отырықшылыққа
көшіруге ... ... ... элеуметтік ұлттық
ерекшеліктерін ескермей ... ... ... ... халқын
«қызыл табан шұбырындыға,, салып ата қоныстарын тастап ... ... ... ... көптеген зерттеулер арналды.
Қазақ шаруаларын отырықшы өмір салтына ... ... М. ... ... ... Автор Қазақстандағы отырықшыландырудың кейбір
тарихнамалық тұстарын көрсетеді. Өз ... ... ... ауыл ... ... ... тарихнамалық кезеңдері:
1) 1917-30жылдардың ортасы; 2) 30 жылдың соңы 50-ші жылдың басы; 3) ... аяғы ... ... ... ... айтады. М. Омаров 20-30
жылдардағы ауыл шаруашылығын зерттеуші ... ... ... ... буржуазиялық мамандар, аграрниктер деп айдар тағып,
дәстүрлі қазақ шаруашылығын ... қалу ... ... ... мен ... көшпенділердің отырықшылау мәселесінін
тарихнамалық талдау жалтылама түрде С. Б. ... пен Н. ... ... жасалды1.
Автар «Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы социалистік өндіріс
тәсілдерін ... ... ... ... шаруаларының
жаппай қырылуына әкелге үлкен шығындармен қатар жүрді,, - деп көрсетеді. С.
Нұрмұхамедов пен Әлімбаев отырықшылау тарихнамасын ... ... ... ... ... ... отырықшылдыққа өту мәселесі бойынша
тарихнаманы күштеп ұжымдастырудың бір келесі тұсы ... ... ... ... ... ... келеді.
1920 жылдардың соңында жарияланған еңбектерді екі топқа бөліп талдауға
болады: Біріншісі көшпелі және ... ... ... шаруаларын
отырықшылыққа көшіруді қолдамайтын, экстенсивті мал шаруашылығының дамуын
қалайтын аграрник ... ... ... оларға сын айтушы
қазақстандық партия, кеңес ұйымдары ... ... ... жататын еңбектердің бірі С. П. Швецовтың зерттеуі2. С. Швецов
көшпелі халықтарды артта ... ... деп ... қалыптасқан
«қағидаға,, қарсы шыға отырып «көншелі тұрмыс, Қазақстанның көшпелі бөлігін
қамтитын, бүгінгі күнге дейін сақталды. Бұл Қазақ және ... ... ... отырықшылық жағдайдың ... әлі де ... ... ... соқыр жағымсыз көзқарастан баяғыда жіне
түбегейлі қол үзу ... ... С. Б., ... Н. Изучение истории Қазахской ССр эпохи
социализма//Историческая наука Советского Казахстана 1917-1960жж. ... и ... ... 1990. 183-202 ... С. П. ... и быть ... // ... хозяйствов его
естественно исторических и бытовых условиях. Алма-Ата 1926.
Сонда 202 б.
С. П. Швецов көшпелі мал ... ... ... дамыту туралы
ойларын ғалым М. Г. Сириус өз еңбектерінде жалғастырды1. ... ... ... халықтың негізі ғана емес, Қазақстаннның ... ... ... ... ғалым Қазақстанның табиғи климат
жағдайларымен байланыстыра дәлелдейді.
Осы кезеңде профессор А. Н. Челинцев, Букинич, ... және А. ... ... ... ... ... жарық көрді.
Бұл ғалымдар мен мамандардың бәрі ... ... ... ... ... шаруашылықты, көшпелі тұрмысты сақтап қалуды
жақтады2. Бұл ... ... мал ... зорлап отырықшылануды
жаңа тарих таным тұрғысынан зерттеуге септеседі.
Қазақ ауылын отырықшыландыру мәселелері 1930 ж. ... ... ... ... ... ... тапты.
Большевиктік сталиндік «теорияның,, «революциялық,, ... ... ... Ф. И. ... мақалалары мен сөйлеген
сөздерінен көрінді3. Ф. Голощекин көшпелі мал шаруашылығын отырықшыландыру
процесін көшу ... ... ... ... салудан
бастау керектігін баса айтады. «Кіші ... ... ... мен тап ... және ... жіктелуге баса назар аударылды. Ф.
Голощекин пікірінше «тап жауларының
1Сириус М. Г. ... ... ... ... хозяйства
Казахстана. 1926 №3 3-15б.
2Челинцев А. Н. Перспективы развития сельского ... ... 1926 №4-5 1-39 ... А. Н. Проблемы новый казахского ауыла Кызыл орда. 1928
Голощекин Ф. И. Пути социалистического ... и ... ... // Перспективы развития сельского ... ... ... № 7-8 11-15 ... ... ... мәселесінде екі уклонның барлығы белгілі
болды: шовинизм бұл шараны ... ... ... ... ... ... отрықшылдықты жүргізуде таптық емес бағыт ұстануда
көрінеді” 1.
Өлкелік партия басшысының ... ... ... ... ... ... ... экономикалық және
мәдени игілігін шын мәнінде көтеру, сол арқылы оларды бай ... ... ... - ... ... жартылай феодалдық
қатынастардан социалистікке өту2,, Ф. Голощекие көзқарасының ... мен ... ... ... ... ... ... отырықшылыққа көшу мәселесі ғалым- тарихшы ... ... ... ... ... ... жоспарлы
отырықшылықтың 1930 жылдардың алғашқа айларынан басталғанын айтады. Автор ... ... ... ... ... жоюды тездете
отырып, қазақ тұрғындарының әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... деп көрсетеді,,
Қазақстандық тарихшылар арасында кеөшпелі қазақ шаруашылығын
отырықшыландыру мәселесін ... ... ... ... ... ... және М. Шаумянның еңбектері. Ш. Юсупов отырықшыландыруды тек бір
кезеңге яғни 1930-34 жылдарға ... М. ... және С. Б. ... екі
кезеңін көрсетеді.
1Голощекин Ф. И. Пути социалистического наступления и ... ... // ... ... ... ... //Народное
хозяйства Казахстана 1930. № 7-8 15 б.
2Голощекин Ф. И. Пути социалистического ... и ... ... // ... ... ... ... //Народное
хозяйства Казахстана. № 7-8 15 б.
1) 1930-32 ... 2) ... . ... өз еңбектерінде отырықшыландыру мен
ұжымдастырудың бір-бірін өзара толықтыратын процес ... ... ... ... көшпенділіктен социализмге өтіп, тұрмыс- ... ауыл ... ... даму жолына түскендігі жайлы
тұжырым жасайды1.
Қазақстандағы отырықшыландыру мәселесі Б. А. Амантаев мақаласында да
көрсетілді2. ... ... өту ... ... ... ... ... оның таптық құрылымындағы қайта құруға жағдай
жасағанмаңызды әлеуметтік экономикалық өзгеріс болғандығын баса көрсетеді.
Тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... көшіру
мәселелерінің кейбір тұстарын тарихи шындық кезінде ... ... де ... ... бірі –Ж. ... Автор басқа да
зерттеушілер тәрізді отырықшыландыру мен ... ... ... ... ... ... және ... сипат
алатындығын, оған қазақ ауылында барлық алғы ... ... ... ... ... социалистік жолмен
реконструкциялаудағы ... ... ... ... ... бірге жаппай
отырықшыландыру барысындағы олқылықтар мен кемшіліктерді баса ... ... ... ... ауыл тұрғындарының бір бөлігіҚытайға көшіп
кеткендігіне де назар аударды. Осы тұрғыда бұрын –соңды жариялауға ... ... ... Т. ... 1932 жылы 29 ... ... ... хатынан өз аудандарынан қазақтар
Тұрсынбаев А. Поведа колхозного строя . Алма-Ата 1957. 132-141 б.
Юсупов Ш. Көшпелі қазақ шаруашылығын отырықшыландыру
1930-34 ... ... М. Х. От ... к ... Алма ... 1967.
қожалықтарының жартысының көшіп кеткендері,, ... ... ... ... ... ... тағы бір дәлелдейді1. Көшпелі және
жартылай ... ... ... ... көшіру Б. Төлепбаевтің
«Социалистические аграрные переобразования в Средней Азии и ... ... ... ... ... екі кезеңнен-
біріншісі 1930-1932 жылдар, екіншісі 1933-1935жылдар аралығында іс ... және ... ... ... ... 360 ... отырықшылыққа көшкендігін көрсетеді2.
Отырықшыландыру мәселесінің тұстары Г. Ф. Дахшлейгер мен К. ... де орын ... ... қос ... ... ... Казахстана,, деген зерттеуінің сегізінші тарауының «Начало
массового колхозного движения . ... ... форм ... ... ,, бөлімінде және Ф. Дахшлейгер «ұжымдастыру ... ... ... отырықшылық қазақ қоғамының әлеуметтік
құрылымын түбегейлі өзгертті деген пікір ... ... осы ... ... ... -кем ... 140 млн. сом қаржы ... ... Б. А. Роль ... в ... перевоспитании казахского
крестьянства. Известия АН Каз ССР 1969 2. 27-28 ... Ж. ... ... Алма Ата 1973. 147-178 б.
2Төлепбаев Б. А. Социалистические ... ... в ... Азии ... М. 1984. 125-142 ... Г.Ф. ... К. Истария крестьянства Советского Казахстана.
Т.1 Алма –Ата Дахшлейгер Г.Ф. Маршрутом ... ... ... 41-69-б.
4Дахшлейгер Г.Ф. Маршрутом социального процесса. Алма-ата 1978 ... ... ... ... ... отырықшыларндыру салдарынан
күйреуі бұл еңбектерде социалистік ... құру ауыл ... ... ... ... ... біз ... отырған мәселе жаңа тарихи таным мен шындық
негізінде қайта қаралып, бірқатар зерттеулер жарияланды, Мәселен, осы кезде
жарық ... М. ... , Қ. ... Ж. ... К. ... ... зорлықпен жүргізілгендігі дәлелденіп, ол
сталиндік отырықшыландыру немесе сталиндік адентаризация деп аталды. Ғалым
тарихшылар ... ... ... ... ... ... ... былайша назар аударады: «индустральды дәуірге ... ... арқа ... мемлекеттің қара дүрсін экономикалық жағдайы
дәстүрлі аграрлық мешеулігін бұзып, оның қолма-қол нәтиже беретін әрі ... ... ... айырылған халыққа жедел бақытты өмір ... ... жоқ еді. ... ... ... ауыл шаруашылығын
социалистік жолмен қайта құру ... зор ... қана ... ... ... ... халықты ашаршылыққа душар ететіндігін, ... ... ... ... ... жеткізуі сол кездегі ресми
саясаттың нәтижесі екендігіне көз ... ... ... зорлап
отырықшыландыру мәселелері 20-30 ж. Қазақстандағы саяси әлеуметтік
–экономикалық ... жан ... әрі ... ... ... ... Т. ... М. Қ, Алдажұманов Қ. Әбілқожин Ж. ... ... ... ... ... 1992. 18 б.
2Қозыбаев М. Қ, Алдажұманов Қ. ... Ж. ... ... ... ... ... 1992. 18 ... көрініс тапты. Автор ұжымдастыру кезіндегі ... ... жәйт ... және ... ... ... ... тым
қысқа мерзім ішінде күштеп отырықшыландыру әрекеттері ... ... ... . ... сол ... ... басшысы Ф. Голощекиннің
отырықшыландыру таза экономикалық ... ... ... ... оны ... таптарды жою ұранымен жүргізуді ұсынғандығын ... ... ... және ... ... қазақ қожалықтарын қысқа мерзім
ішінде жедел ... ... ... ... ... ... -өмір шындығын ескермей жасаған ... ... ол ... ... ата ... ауа ... үдетті, оларды
сергелденге салып, ашаршылыққа, ... ... ... ... ... жағы да ... ... Б. А.
Төлепбаев пен В. И. Осипов «1931-33 ж. ашаршылықта 1мил. 100мыңадам ... десе , М. Қ. ... , Ж. Б. ... , М. Б. ... «шын ... ... саны 1мил. 750 мың ... жетті ,,-деп жазды4. Алайда
өз зерттеулерінде М. Х. ... пен Ә. ... бұл ... «1 мил. ... ... -деп ... Ал, Т. Омарбеков аштық ... ... ... 2 мил. ... асып ... дәлелдейді6. Шетелдік
зерттеушілер Р. Коннвест мұндай шығынды 1 мил. Деп ... А. 20-30 ... ... ... 1997. 221-314 б. Қойгелдиев.
М. К., М. Омарбеков Тарих тағлымы не дейді? Алматы 1993, ... ... ... 1994.
2Омарбеков А. 20-30 Қащақстан қасіреті. Алматы 1997. 223-224 б.
3Төлепбаев А. Осипов В. Тарих нанымдық тұрғысынан. ... ... Ж, ... М., ... тагедия //Вопрос истории. 1989 7-
18 б.
5Асылбеков М. Социально-демографические ... в ... ... 1991.108 б. ... Т. ... ... ... алдық па? // Ақиқат
1994. 5. 49 ... ... ... // ... истории 1990. 4. 87-88 б.
М. Тәтімов кейінірек өзінің «Қазақ әлемі,, атты ... ... ... ... 2 мил. 300 мың адам деп ... шығарды.
Осы мәселеге байланысты өз еңбегін О. Мұқтаров та ... ... ауыл ... ... ... деңгейін анықтайды. Сонымен, соңғы жылдары жарияланған еңбектерде
отырықшыландырудың жағымсыз ... ... ашық ... О. ... ХХ ғ. 20-90 ... өзгерістер тарихнамасы .
Алматы 1999 ж.
Қорытынды
Сонымен, күшпен ұжымдастыру тарихнамасын қарастыра отырып, біз ... ... ... ... әр ... қарастырып, зерттелген
салиқалы да салмақты, қарама -қайшы ой-тұжырымдар мен көзқарастар танытатын
көптеген туындылар жазылып, жарияланды. Олардың көпшілігі ... ... ... ... көрді. Тәуелсіз ... ... ... тарихшылық шынайы принциптері негізінде зерттелген еңбектер
жазу қолға алынып, тарихнама қоры молая ... ауыл ... ... ... ... төтенше
сталиндік-голощекиндік шаралармен алмастыруды зерттеуге арналған бір сыпыра
ғылыми туындылар жарық көрді. Мәселе ... ... ... ... және оған қарсы халықтар бас көтерулер тарихнамасы осы
мәселе ... ... ... зерттеулердің молдығын дәлелдейді.
Әйтсе де мәселе төңірегінде қалыптасқан теориялық ... ... ... ... ... ... ... көшіру мен оның қайғылы зардаптарын
зерттеу негізінен кеңестік ... ... деп ... ... осы ... тақырыпқа қатынасты туындылардың басым көпшілігі жарық
көрді. Алайда олар ... ... ... ... тұрғыда қарастырды.
Егемен Қазақстан жағдайында біраз зерттеулер жазылып, жарияланғаны мен
тақырыптың ашылмаған тұстарының ... ... ... тап ... жою ... жүйе ... ... алшақ коммунистік идеология мүддесіне сәйкес қарастырылды.
Ал тәуелсіз қазақстан тарихын қалыптастыруда ... жаңа ... ... ... ... Қазақстандағы күшпен ұжымдастыру немесе Қазақстан тарихының
беттері аса күрделі.
Ұзақ ... бойы ... ... дара ... ... ал ... ... “бөтен ойлау”, “буржуазиялық идеология”, “ тап жауларының
көзқарасы”, “ұлтшылдық”, “антисоветтік” дегендегі әр түрлі саяси,
идеологиялық ... ... өз ... тар өрісті таптық пиғыл аясынан
шығармай, қоғамдағы барлық құбылыстарға тек пролетариат диктатурасының
мүддесі тұрғысынан баға беруді талап еткен ... ... ... жүз жылдықтың 20-30 жылдарында Қазақстанда орын алған оқиғаны
тарихшылардың жан-жақты, салиқалы зерттеуіне, ақиқатты өз атымен жасырмай
айтатын, “ақтаңдақтарды да” әшкерелейтін сүбелі ... ... ... ... деректер.
1. Голощекин Ф. И. Партийное стройтелство в Казахстане . Сб. ... ... Ма., ... ... ... ... ... (Қасіретті жылдар хаттары) Алматы 1991.
3. Коллективизация селского хозяйства. ... ... ... и ... ... ... М., 1957.
4. Коллективизация сельского хозяйства Казахстана (1926-1941). Алма-Ата ,
1967, ч. 1-2.
5. Насильственная коллективизация и голод в ... ... ... И ... ... ... ... Абылқожин Ж. Б. Традиценнная ... ... ... ... и тросформации (1920-1930), Алматы,
1991.
2. Абылхожин Ж. Б. Очерки социально-экономические ... ... ХХ ... ... ... М. Х. ... А. Б. ... процесы в
Казахстане (1917-1980). Алматы. 1991.
4. Дахшлейгер Г. Ф. Маршурутом социального прогреса, А. 1978.
5. . ... Г. Ф ... ... в ауле ... ... Алматы. 1965.
6. . Дахшлейгер Г. Ф ... К. Н. ... ... ... ... 1985.
7. История Советского Крестьянства М., 1986.
8. Қозыбаев М. Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы. 1992.
9. Қозыбаев М. Қ. История и ... ... ... ... М. К. Алдажуманов К. С, Абылхожин Ж. Б. Коллективизация в
Казахстане трагедия крестьянства. А. 1992.
11. ... О. ... Хх ... 20-90 ... ... ... ... 1999.
12. Омарбеков Т. О. Зобалаң. Алматы. 1994.
13. Омарбеков Т. О. 20-30 жылдардағы Қазақстан ... ... ... Т. О. ХХ ... ... ... мәселелері. Алматы
2001.
15. Қойгелдиев М. Қ. Омарбеков Т. О. Тарих тағлымы не дейді? Алматы , ... ... Н. Л. ... ... ... ... М., ... Тәтімов М. Б. Ауылдағы демографиялық ахуал. Алматы. ... ... М. Б. ... Сан мен ... Алматы . 1992.
19. Төлепбаев Б. А. ... ... идей ... ... ... в ... Азии и Казахстане . М., 1971.
20. Турсинбаев А. Калхозное крестянства Казахстане. А. 1960.
21. Чаянов В. А. Крестьянское хозяйство Сб. ... ., М. ... ... Б. А., ... В. П. ... да жасырмай айтатын
шындық.//Социалистік Қазақстан. 1989. 14 қаңтар.
23. Талдыбаев Ж. Күшпен ұжымдастыру кесапаты 3 миллион ... ... ... ... . 1998. 29 мамыр.
24. Сариева Р. Қазақстандағы тоталитаризмнің 1932-1933жылдардағы қасіреті
мен қайғысы./// Егемен Қазақстан. 1998, 29 ... ... жол ... жоқ.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы16 бет
Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендер тарихнамасы62 бет
Қола дәуірінің тарихнамасы51 бет
2 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты11 бет
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу146 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Қазақстан Республикасында ауылшаруашылығы мақсатындағы жерлердің құқықтық жағдайы53 бет
Диверсияның қылмыстық құқықтық сипаттамасы21 бет
Мемлекеттің конституциалық құрылыс негіздері мен қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь