Су қорын қорғау және тиімді пайдалану

Су қорын қорғау және тиімді пайдалану 3
Су қорын экономикалық бағалау 6
Ренталық бағалау 9
Қазақстан су ресурстары 13
Өндіргіш күштердің дамуының қазіргі кезеңінде су қорын қорғау, сарқылтпай тиімді пайдалану оны лас-тамау, қорамдық өндірістің тиімділігін арттырудың ең маңызды жақтарының бірі. Су қоры үлттық байлық болып табылады. Сондықтан қатаң есепке алынады. Елімізде сандық және сапалық сипаттарын анықтау жөнінде жұмыстар жүргізілуде. Суды пайдалану қар-қыны артуымен байланысты олардың сапапық өзге-рістері зерттеліп, қорғау шаралары, жер бетіндегі, жер астындағы суларды ластамау шаралары белгі-леніп жүзеге асырылуда.
Су қорын тиімді пайдапану үшін су шаруашылық кешендерін үдайы үздіксіз жетілдіріп отыру керек. Су шаруашылық комплексіне: сумен жабдықтау, суды бөлу, гидроэнергетика, су транспорты, суландыру, қүрғату, балық шаруашылығы, ағаш тасымалдау, ден-саулық сақтау, туризм және т.б. жатады. Су қорын қорғау және тиімді пайдалану шарапары масштабы және техникалық шешімдері бойынша әр түрлі, оның барлығы кешенді шараларды жүзеге асыруды талап етеді. Суды қорғау жөнінде 4 кешенді шараларды атауға болады: 1. Озық технологиялар қолдану арқылы су түты-нуды шуғыл азайтатын, лас суларды төгуді қысқар-татын айналмалы және тұйық су жүйелерін пай-далану.
2. Ластанған ақаба суларды тазарту шаралары, оларды ауыл шаруашылық және техникалық мақсат-тарда пайдалану, арнаулы қоймалар, тазартқыштар салу және т.б.
3. Су көздерінің санитарлық тазалығын қоргау, арттыру, арнаулы биологиялық өңцеулердөн өткізу.
4. Суға зиянды әсөрлерді азайту, шектеу шара-лары. Су жағасына орналасқан өндірістерді азайту, оларды тәртіпке келтіру.
Бұл шараларды тікелей су пайдаланушылар мен сумен қамтамасыз етушілер жүргізуі мүмкін. Олар жергілікті, аймақтық, республикалық, мемлекетара-лық, тіпті халықаралық болуы мұмкін. Соған қарап әр түрлі деңгейде су қорғау бағдарламалары жасалып жүзеге асырылады.
Бұл шаралардың барлығы суды сарқылтпай, сапа-сын нашарлатпай пайдалануға жеткізетін қалыпты деңгейдегі су жүйесін қалыптастыруға бағытталады. Су пайдаланудың нормалық жағдайын қалыптастыру қоғамдық өндірістің әлеуметгік-экономикалық тиімді-лігін арттыруға әкеп соғады.
Су қорғау шараларының әлеуметтік маңыздылығы халықтың қажетін сапалы сумен қамтамасыз өту және су пайдалануға байланысты қолайлы жағдайлар, жан рахатын туғызу.
        
        Мазмұны:
Су қорын қорғау және тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... ... су ... ... ... ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
СУ ҚОРЫН ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУДЫҢ НЕПЗГІ БАҒЫТТАРЫ
Өндіргіш ... ... ... ... су ... қорғау,
сарқылтпай тиімді пайдалану оны лас-тамау, қорамдық өндірістің тиімділігін
арттырудың ең маңызды ... ... Су қоры ... ... ... ... қатаң есепке алынады. Елімізде сандық және ... ... ... ... ... Суды пайдалану қар-қыны
артуымен ... ... ... ... зерттеліп, қорғау
шаралары, жер бетіндегі, жер астындағы ... ... ... ... ... ... қорын тиімді пайдапану үшін су шаруашылық кешендерін үдайы үздіксіз
жетілдіріп отыру керек. Су ... ... ... ... ... ... су транспорты, ... ... ... ағаш ... ... ... ... және т.б. жатады.
Су қорын ... және ... ... шарапары масштабы және техникалық
шешімдері бойынша әр түрлі, оның барлығы кешенді ... ... ... етеді. Суды қорғау жөнінде 4 кешенді шараларды атауға болады: 1.
Озық технологиялар қолдану арқылы су ... ... ... лас ... ... ... және ... су жүйелерін пай-
далану.
2. Ластанған ақаба суларды тазарту шаралары, ... ауыл ... ... ... ... ... ... тазартқыштар салу және
т.б.
3. Су көздерінің санитарлық тазалығын қоргау, ... ... ... ... Суға зиянды әсөрлерді азайту, шектеу шара-лары. Су жағасына орналасқан
өндірістерді азайту, оларды тәртіпке келтіру.
Бұл шараларды ... су ... мен ... ... ... ... Олар ... аймақтық, республикалық, мемлекетара-лық,
тіпті халықаралық болуы мұмкін. Соған қарап әр түрлі ... су ... ... ... асырылады.
Бұл шаралардың барлығы суды сарқылтпай, сапа-сын ... ... ... ... су ... ... Су пайдаланудың нормалық жағдайын қалыптастыру ... ... ... ... әкеп соғады.
Су қорғау шараларының әлеуметтік маңыздылығы халықтың қажетін ... ... өту және су ... ... қолайлы жағдайлар, жан
рахатын туғызу. Су пайдаланушылардың осындай қа-лыпты ... ... үшін ... ескеріп, экономикалық механизмдерді пайда-
лану керек. Былайша айтқанда, белгілі мерзімге сәй-кес оған сай келетін
экономикалық ... ... ... ... ... шаралар жеке су
бассейн-дері, олардың қүрамдас бөліктері бойынша анықта-лып, жүзеге асырып
отыруы ... ... ... ... ... су ... әсері
артқан сайын суға байланысты технологияларға көзқарас, оларды ... ... Бұл ... ең озық ... ... суды аз
қолданатын, су көздерін ластамайтын ... ... ... ... мүмкіндіктері өте зор. Мысалы, қара металлургияда, химия
өнеркәсібінде су ... ... есе ... ... ... Целлюлозақағ^з өнеркәсібінде лас суды тәгуді тоқтататын технология
өндірістің техника-экономикалық көрсеткіштерін күрт жақсартады.
Су көп қолданылатын ... ... ... ... тағы бір
болашағы зор бағыты - ... ... ... ... ауаны пайдЗ-
лану. Мұндай жағдайда таза суды қолдану, ... суды төгу ... ... ... ... Суды тиімді пайдаланудың келесі маңызды бағыт&І -
айналымды су жүйесін қолдану. Ондай жүйе қазір мұнай-химия, қара ... ... ... ... ... мәліметтер бой-
ыиша елімізде өнеркәсіпте пайдаланылған ... 61%-і ... ... су ... таза су ... ... толтыруға
ғана альі' нады. Сонымен қатар техникалық сумен жабдықтаудә әлі күнге дейін
үнемсіз ашық және кезекті су жүйв' лері ... ... ... ... -• ... су ... қолданылуы тиіс. Оның айналымды су жүйесінен
артықшылығы - ... су ... ... және таза ... ... ... су ... ашық және кезөкті жүйе-лерге қарағанда техникалық
су тұтынуды 20-30 рет ... ... лас су ... таза ... ... ... Бұл тұрғыдан ек тиім-дісі тұйық су ... Ол ... ... ... ... ... мәселелерін шешөді. Әсіресе
суға тапшы аймақтарда өнеркәсілте түйық су жүйесі қолданылуы тиіс. Туйық су
жүйесін қолданудың ... ... ... ... бар ... ... жөн және ... қаржы жұмсауды талап етеді. ... ... ... және техникалық тургыдан қолдану мүмкін
болғанда ғана өндіріске енгізіледі.
Суды ең көп пайдаланушы ауыл ... ... ... ... ... ... судың 70-75%-іне дейін ауыл шаруа-
шылығының үлесіне тиеді. Суармалы егіншілікте суды дүрыс пайдаланбағанда ... ... ... бүзылады және судың сапасы ... ... ... ... ... ... ... үнемдеу шаралары қолданылады. Ең бірінші кезекте, суғару жүйелерін
жетілдіру, суғарудың озық үлгілерін ... ... ... ... мүмкіндік береді. Судың ысырабын азайту арқылы пайдаланатын суды
үнем-деудің мол ... бар. ... Т.С. ... та ... ... егістікті суғар-ғанда судың 8-9%-і ғана өсімдіктің
қоректенуіне ке-
төді екен.
Қазіргі суғару жүйелерінің ... ... ... ... көп бөлігі канал-дарда, арықтарда жоғалтылады, буланады.
Суды су ... ... ... ... ... ... оның ... болады екен.
Ақаба суларды тазартып егіншілікте қайта пайда-лану да біраз су үнемдеуге
мүмкіншілік береді. Бірақ, оның ... ... өлі ... ... да су ... өте көп ... ... Мүн-да ауыз судан басқасын қайтарымды сумөн ауыс-
тыру, судың ысырабына жол бермеу, ... ... суды ... ... ... ... асырылуы тиіс.
Су қорын тиімді пайдаланудың маңызды бағыт-тарының бірі - су ... ... ... шаруашылықтъің ақаба сулары тазартудан
өткеннен кейін ғана табиги су қорына қосылуы тиіс. ... суды ... ... ... ... ... ... қүны негізгі өндіріс
қоры қүнының 6-15%-іне жетеді. ... ... су 90-95% ... тазартылады, ал ... ... іс ... Мүндай жағдайларда судың түздылығын қалыпты жағдайға ... ... есе көп таза ... араластыруға тура келеді. Сондықтан ақаба
суды тазарту әдісін әлі жетілдіру қажет. Қазіргі кезде механикалық, ... ... ... әдістері қолданылады. Биохимиялық тазарту
өді-сінің болашағы зор. Сатылап тазарту арқылы суды ... ... ... ... үнемдеу, тазарту шаралары кешенді жүргізілгеңде нәтижелі
болады. МұндаЙ жағдайда тек қана су ... ... оның ... ... ... суды ... халыққа қолайлы-лығы, оның ... ... ... ... суды ... ... ... пайдалану шаралары аса көп қаржы талап етеді. ... ... ... ... болуынан келетін шығындарды есептейтін болсақ,
суды қорғау шараларының тиімді екенін байқаймыз жөне ... ... ... ... оның ... алып ... ... анағүрлым тиімді
болады. Сондықтан су қорының нашарлауын күтпей, су ... ... ... тиіс-піз. Суды қорғау шараларының көпшілігі судьі баға-
лау, жүмсалатын шығындарды есептеу, тиімділігін анықтау сияқты экономикалық
есептеулерге ... ... ... ... ... ... бағалау: су түты-нушы өндіріс ... ... суды ... ... тиімді пайдалануға экономикалық
ын-таландыру және оны үлттық байлық қүрамында есеп-теу үшін қажет болады.
Көз келген табиғи ресурстар оның тұтыну қүнды-лығына сәйкес ... ... ... үшін оның ... ... ... ... қасие-
тін, халық шаруашылығына қажеттігін білуіміз керек. Жалпы алғашқы
мәліметтерге ... ... ... ресурстарын пайдалану шамасының ... ... ... ... шаруашылығына қажеттілігі бойынша
анықталады. Табиғат ресурста-рын ... ... ... үшін ... ... ... ... керсет-кіштерін таңдау
қажет. Ол үшін ең алғаш табиғат ресурстарын игеруге байланысты ... ... ... ... ... Ең ... деңгейдегі қоғамдық
қажетті шығындар шеткі шығын деп ... ... ... бағалау үшін ... ... ... Су ресурстары кеп-шілік жағдайда жеке-дара орналасады. Осыған
бай-ланысты су тапшылығы нөмесе жеткілікті ... оның ... ... ... ... ... шамасын ауданның, аймақтың су
бас-сейндері бойынша белгілеу керек.
Суға шеткі шығын шамасын оптималдық су ша-руашылық баланстар негізінде
анықтайды. Барлық ... және ... ... ... отырып, су
пайдаланудың барлық балама ... ... ... ... су ... ... баланстық кіріс жағын
кебейтумен байланысты. Айта кету керек,
104қазіргі кезде экстенсивтік шаралардың ... ... ... су көзі ... жоқ деп ... ... Интенсивтік шаралар су
үнемдеумен, оның ... ... ... немесе суды аз ... ... суды ... ... пайдаланумөн тікелей
байланысты, ЯРНИ баланстың шығыс жағын ... Бүл ... ... ... ... ... ... жүиесінде қалыптасады. Бүл жүйеге өзендермен,
өзен асты суларымөн қоса барлық су шаруашылық ... (су ... ... т.б.) қамтитын су бөлуді, реттеуді жүзеге асыратын
су бассейні жатады. Бүл жүйеде су ... ... ... ... ... сәйкес келтірілгенде жүйенің ... ... ... ... судың сауықтыру, та-биғат түзеуші қасиөттері де қарастырылады.
Өэен суы жүйесінің пайдалануға болатын ресурсы деп оның ... ... ... жылдық көлемін түсінеміэ. Су шаруашылық
баланстар түзегенде су шаруашылық нысаны ... ... ... өздеріне сай су айырық-тарымен бірге езен бассейнінің ішіндегі
бөлекше су ... ... ... Осыған байла-нысты шеткі шығын
шамасы да ... ... ... ... ... су ... шет-
кі ШЫРЫН айырмашылығы, ысырабын қоса есепте-генде, су тасымалдау шығынына
тең болады.
Өзен бассейнінде дербес су ... ... бар ... су ... су шаруа-шылық аудандары болуы мүмкін. Олардың әрқай-сысындары ... ... ... ... айқындалады. Өзеннің теменгі сағасындағы
шеткі шығын оның бас жағына қарағанда төмендеу болады.
Суды басқа аудандардан әкелетін су ... ... ... ... (33) су тасы ... құрылым шығыны мек (Иг) алынатын ... ... ... су ... ... ... ... мүнда: З^, 33 - су әкелетін және су ... суға ... ... Ор = О„+О - су ... қоса ... су ... Іс ... кейде тасымалданатын су көлемі пай-
даланылатын көлеміне тең ... (О = Ол). ... ... ... ... су
алынатын аудандағы шама бойынша ысырап пен ... ... ... К- су ... ... коэффициенті.
Су шаруашылығын аудандастыру жумысын жүргіз-генде су ... өте ... сақ болу ... тек едәуір территорияға әсер
ететін аса ірі су зерзаттарының ... ... ... қарастырған
абзал.
Су шаруашылық баланстарын түзегенде судын сапасында ескерген жөн.
Өйткені судың ... ... ... су ... ... едеуір қаржы
бөлуді талап етеді. Сондықтан шеткі шығын шама-сында судың сапасын белгілі
деңгейге жеткізу шы-ғындарының шегі болып ... ... қоса ... ... шығын шамасын белгілегенде бүл принципті үстану өте маңызды.
Өйткені ол ... су ... ... сай келеді. Соны-мен, шеткі
шығын қүрамында су көздерінде суды пайдапануға даярлау, сапасын талапқа
сәйкестен-діру, ... ... ... ... суды ... ... пайдалануды интенсивтендіру жағдайында, су ысырабын азайтуға ... ... ... осы ... жол ... шығындарды ай-қындау
аса маңызды. Су ысырабын болдырмауга ... ең ... ... суға ... ... тең болады, ейткені су түтынушыға жет-кізілген судың үнемі
шеткі шығынға тең болатын тиім әкеледі және ... ... ... су
тұтынымын улғайтады. Сол сияқты сусыз технология қолдаи-ғанда үнемделген су
басқа тұтынушыларға сондай тиім әкеледі.
Су унемдеу шараларын ... ... Ең ... ... ушін су
үнемдеудің төрт варианты бар делік:
12-кесте
|Көрсеткіштер |1 |II |III|IV ... ... ... ... ... шыгындар, тиын/м3 | | | | |
|Жоғары ... суға ... ... |9,5 ... ... | | | | ... ауданда суға шеткі |6,0|6,0|6,0|6.0 |
|шыгын, тиын/м3 | | | | ... (С + ЕНК) ... ... ... ... варианттар су үнем-деуге жумсалатын тікелей ... ... ... ... шеткі шыгындармен салыстырып айқындалады,
Тасымалдау ... ... ... ... су ... ... ... не-месе суды пайдаланушылар сусыз технологияны қол-дану арқылы суды
үнемдеуге қол жеткізуге болады.
Қарастырылған мысалда жоғары аудан үшін 1-3 варианттар ... су ... ... ... ... Төменгі аудан үшін 1 -2 вари-анттар тиімді.
Ақаба суды тазарту шығынын неғұрлым көп ... ... ... ... ... ... судың тазалығына қойылатын қатаң талап ел
көп қоныстанған аудандарда, осыған сәйкес шеткі шығын ... да, ... ... қарағанда жоғары болады.
Су қорының экономикалық бағасы өндіріс күш-терін орналастыруға едәуір
ықпал етеді. Суға шеткі ... ... ... ... су көп түтынатын
өндірісті орналастыру ауданы анықталады, ал ... ... ... ... ... таңдалады. Мысалы, суды көп керек ететін ... ... ... ... Ол үшін жекө ... мен су ... ... шығын
шамасын анықтайды. Тал-дықорған облысында ол 12,8 ... ... ... - 20 ... Суға жүмсалатын шы-ғынды есептемегенде өнімнің ... ... ... 120 ... ... бір ... 200 м3 таза ... Сонда Талдықорған облысында өнімнің бір өлшеміне жумсалатын
барлық ... 120 + (12,8 • 200) = 145,6 ... ... ... ... ... 117 теңге болса, суға
жұмсалатын шығынмен қоса ... 117 + ... = 149,2 ... -ІЮ + (20-200) = 150 ... ... делік. Суға кететін шығынды
есептемегенде өндірісті Жезқазғанда орна-ластыру тиімді, ал суға ... ... ... ... ... тиімді.
РЕНТАЛЫҚ БАҒАЛАУ
Табиғат ресурстарын рентамен бағалаудың ... ... ... бары ... Рен-талык қағидаға сәйкес тиімнің екі категориясы
ажы-ратылады: ... тиім және ... ... ... ... ... кез ... саласында пайда болуы мұмкін. Ол
ғылыми-техникәлық жетістікті қолдану және ... ... ... ... ... арттыру арқылы дербес шығынды қоғамдық
қажетті шыгыннан азайтқандағы ... ... ... ... ... осындай жаңалықтар қолданғанға дейін ғана сақталады
да, одан кейіи жогалады. Сондықтан мұндай тиім ... өрі ... ... ... ... ... байланысты
дифференциалдық тиім олардын сапасымен және ... ... ... теңесе алмайды. К. Маркс: "Диф-ференциалды тиімдер
ауыл шаруашылығында топы-рақ сапасына байланысты түрақты, кем дегенде бір-
неше ... үзақ ... ... ... ... ... Табиғат пайдалану
салаларының өзінде кез келген дифференциалды тиім рентаға айналмайды. Оны
су ресурстарын пайдалануға ... ... ... ... байқауға
болады. Мұнда, әсіресе өэен жүйелерінде ... ... ... өте ... шамада ауытқиды. Мысалы, езен-ніңсуы мол жылы кәбірек
тиім алуға болады. Бірақ ол рента емес, ... ... ... ... ... ... Былайша айтқанда, судың сапасына ... ... ... ол ... ... немесе маусымдық сипатта болса, онда ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылатын су
қоймасын алайық. Гид-рологиялық жағдайға байланысты су көлемі, соғансәйкес
суды пайдапану өр ... ... ... ... аудан 1000 га, 1 ц
күріштің бағасы - 40 тг, 1 ... ... ... 600 тг деп ... ... ... суғаруға байланысты өр түрлі болады.
13-кеств
Жыл |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 | ... су ... мың ... |6 |6,5 |7 |Л5 |8 |в,5 |9 |9,6 | ... ... |20 |21 |22 |24 |25 |23 |22.5 | ... ... ... оптималды шамасы гектарына 8,5 ... ең ... ... қол ... Суды одан аз ... өнімге су
жеткіліксіз болады, ал көп ... те ... ... керісіншө,
топырақтың түздануы, эрозиясы өседі.
Оптималды шамада суғарғанда ең жоғары тиім аламыз (40 • 25 - 600) ... тг. ... ... ... (40 • 225 - 600) 1000 = ... ... жоғалтамыз.
Егер 10 жылда жылдың су ... ... ... ... ... десек.
14-кесте
Жыл |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 |10 | ... су ... млн. ... |10 |8,5 |15 |6 |8 |10 |7 |7,5 |12 | |Су ... мың ... |8,5 |8,5 |8,5 |6 |8 |8,5 |7 |7,5 |8,5 | ... ... |25 |25 |25 |18 |24 |25 |21 |22 |25 | ... ... тг |220 |380 |380 |380 |100 |340 |380 |220 ... | |
1 га суармапы егістікке шаққанда, орташа жылдық дифференциалды тиім 300
теңге. Осы шамадағы тиім гана ... ... Одан ... тиім рента
емес, тек су мол жылдары алынған қосымша табыс қана.
Су аз ... ... тиім 100 ... Осы ... ... ... шамасына теңестіруге болады және ренталық ... ... ... Су түтынушы салаларда едәуір орын ... ... ... ... ... салыстыру арқылы дифферен-
циалдық табыстың өэгерісін қарастыруға болады.
Рентаны есептеу өте маңызды ... және ... ... ... ... эконо-мистер рентаны есептеу үшін нақты қалыптасқан
табиғат ресурстарын пайдалану ... ... ... ... ... ... әділ бағасы бола алмайды. Рентаны анықтаудың
басты ... ... ... ... ... ... халық
шаруашылығына ең жоғары тиімді анықтағыш болуға ... ... ... ... ... ... ... ететін, су түтынуды азайтатын,
табиғат ресурстарын ең тиімді пайдалану бағыттары ... ... ... тек ... ... саласымен ғана шек-теліп қалмайды. Ол
салаарапық сипатта және барлық ... ... ... ... көп ... ... сусыз техно-логияға ауыстыру үшін
оның барлық мүмкіндіктерін егжей-тегжейлі салыстыру ... ... қара ... ... ... мүнда таяу жылдарға дейін суды өте көп
пайдаланып келді. Сусыз ... ... ... ... суды
істету бірнеше есе азайды. Бірақ оның есесіне өндірістің ... ... ... ... шығын-ның ең аз шамасына сәйкес келетін су түтыну
шамасын анықтау қажеттілігі туындайды. Егер бұл салада бұрын 1 т ... ... ... құны 15 тиын ... 200 м3 су ... суға ... ... 1 т шойынға жұм-салатын шығын 90 теңге болды десек,
жаңа тех-нология бойынша су түтыну 10 м3-ге ... ... ... 1 т шойын
қорытуға жұмсалатын шығын 100 ... ... Су ... ... ... тиімнің ең жоғары шамасын есептеу арқылы әйгіленеді.
Эс = (2С
- (2т+Сс
тах
мұнда: Э-сусыз технологияны қолданудан алынатын экономикалық тиім; 2С, ... ... және жаңа ... бойынша 1 т шойынға ... ... ... ... Сс - судың өзіндік құны; IV, И/т -
жаңа технология ... ... ... ... суды ... ... ... формулаға келтірсек, мынандай нәтиже шығады:
Эс = (90 + 0,15 • 200) -(100 + 0,15 • 10) = 18,5 ... ... ... су ... шамасын 20 есе қысқартады және 1 т
қорытылған шойынға шаққанда 18,5 теңге тиім береді. Бірақ ... ... ең ... тиім ... су ... ... ... керек.
Сумен жабдықтау технологиясын өзгерту арқылы 1 т шойынға 5 м3 жұмсауға ... ... ... бұл шойын қорыту шығындарын едәуір өсіріп, ... ... Бұл ... ... ... =(90+ ... 0,15-5) =-5,75 ... бұрынғы технологияға
қарағанда жалпы шығынның 5,75 теңгеге өскенін көреміз, яғни су пайдалану
шамасын 1 т ... 5 м3-ге ... ... ... ... ... ең
жоғары тиім әр тонна шой-ынға 10 м3 су қолданғанда болады. Осындай ... ... су ... ... ... ... Сол ... шаруашылық балансы жасалады. Мұндай баланстар негізінде суды тек қана
су көздерінде ғана емес ... да ... ... бір ескеретін жағдай экономикалық бағалау нақты ... ... ... ... ... ... дүрыс. Сонда ғана
барлық тиімді мүмкіндікті ескеруге ... Әрі су ... ... ... ... ... су тұтынудың бір ерекшелігі - ол бірнеше
су түты-нушының алуан түрлі қажетін өтеуі ... су ... ... 10 000 м3су ... оны төрт ... делік. Біріншісі - 3500 м3, екіншісі - 4000 м3, ... - ... ... -2000 м3, 1 м3 суға ... әр ... алы-натын
тиімдер 40, 35, 25, 15 тиын. Сумен қамтамасыз ету ШЫРЫНЫ 1 м3-ге 10 тиын.
Бірінші кезекте суды ең ... тиім ... ... беру ... ... барлық су алғашқы үш кәсіпорынға беріледі. Төртінші кәсіпорында да су
пайдалану ... ... оған су ... ... су ... төменгі тиімі үшінші кәсіпорындағь» ти»'мге сәйкес келеді және оны ... тиім деп ... Су ... ... осы ... төмен
тиіммен су түтынылуға тиіс емес деп есептейміз.
Шеткі тиім шеткі ... ... ... болсақ, рентаны, шеткі тиімді
әрбір су пайдаланушылардың тиімін салыстырып анықтауымызға болады. Бірінші
кәсіпорында 1 ... ... 15 ... ... - 10 ... ... рента 925
теңге. Судың су кезіндегі ренталық бағасын шеткі тиім мен ... ... ... ... ... ... ... (10000-0,15 = 1500
теңге).
Енді су көзінде ресурс 7500 м3-ге дейін азайды десек, оны апғашқы
кәсіпорын ғана ... ... және ... тиім 35 тиын ... ... ... тапшылығына байланыс-ты 1500 теңгеден 1875
теңгеге өседі. ... су ... ... рента азаяды, оны тек бірінші
кәсі-порын ғана алады (40-35)-3500 = 17500 теңге. Су ... 2000 ... ... ... ... ... етіледі. ШеткІ тиім 15 тиынға
дейін тө-мендейді, Ренталық бағалау (1200-0,05) = 600 теңге. Тұтынушылар
алатын рента ... оны 1, 2, 3 ... ... ... ... ... бағалау мен су ресурсының көлемінің арасын-дағы
мундай байланыс ... ... ... Сон-дықтан диффернциалды
экономикалық бағалау суды тиімді пайдаланудың барлық ... ... ... ... негізінде жүзеге асыры-лады. Баланстар нақты су
шаруашылық ... су ... ... ... ... ... суға шеткі шығын және әрбір су көзде-ріндегі дербес болады.
Су рөсурстарын экономикалық бағалағанда ... ... да ... Мысалы: су гүтынушы-ларды қамтамасыз ететін 1 млн. м3жер асты суы
бар. 10 жылдан кейін ... екі су ... ... су әкелінеді.
Сондықтан қазіргі бар суды 10 жылға же-тетіндей етіп ... ... ... өзін-де мүмкін екі вариант қарастырылады. I ... ... ... ... түрақты күйінде қалады, екіншісінде уақыт ... тиім ... ол ... кемиді немесе артады.I вариантта жылына
суды алты тутынушыға бөлу керек.
15-кесте
Тутынушылар |1 |2 |3 |4 |5 |6 | |1 м3 су ... ... ... |0.12 |0,11 |0,10 |0,09 ... | |Жылдык. су тұтыну калемі (мың
м3) |20 |30 |20 |20 |30 |20_ | ... ... ... ... 1 млн ... 10 жылға тиімі аз тұтынуды шығару
арқылы тұтынушыларға бөліп беру, яғни уақыт факторы ... ... ... ... ... қанағаттандьі' рылады, су алу шамасы 140 мың м3.
Төртінші жыльі алты тұтынушының алтыншысы - өң аз тиімдісі су ... су алу 120 мың м3. ... ... ... су алу тағы 30 мың
мэ кемиді, түтынушылар да біртіндеп қысқарады. Көлемі шек-теулі суды ... ... ... ... ал ... ... су тапшылығынан
қүтылуға мүмкіндік береді, Шектөулі су ... ... ... ... Орталық эконо-мика-математика институтында (ЦЭМИ) зерттелді жә-
не су қорының жиынтық бағасы мына формүламен анықтапды. мүнда: Я, - 1 ... су ... ... ... ... таза ... О, - I ... су
тұтыну; Е - дисконттау коэффициенті. Мүндай жағ-дайда 1 -вариантта жер
асты суы қоры-ның экономикалық ... 64200 ... ... ... ... кемитін жылдық су пайдалану 0-4 жылдары
140 мың м3, бесінші жылдары - 120 мың м3, ... ... - 70 мың ... ... ... - 20 мың м3. Жиынтық экономикалық бағалау
шамасы 51700 теңге, яғни I ... ... Су ... тиімі біртіндеп
ар-татын III вариант бойынша оптималды су пайдалану төмендегі ... ... ... жылы - ... ... ... жылы - бесінші,
жетінші жылы - төртінші түтынушы суды пайдаланудан шығарылады. Жылдық ... 70 мың ... ... ... және осы ... ... мерзімнің
аяғына дейін сақталады.
Уақыт факторын ескеріп экономикалық бағалау 79 920 теңге болады. ... ... ... ... ... ... ... көп
пайдалану; біркелкі пайдалану; ... ... ... ... болуы мүмкін.
ҚАЗАҚСТАН СУ РЕСУРСТАРЫ
Еліміздің су қоры үлттық байлық болып табылады. Оны қорғау мемлекеттің
және жалпы халықтың мін-деті. Сондықтан, су қоры ... ... ... са-
ласы қадағаланып, су қорғау жәнө тиімді паиг шану ... ... ... ... ... су ... кадастрлары жасалған. онда эзен-
дегі судың бір жылдық (орташа) ағып өтетін ... ... ... жөр ... ... ... ... сапасы есепке алынған.
Республикамызда үлкенді-кішілі 2174 өзен бар. Жалпы ... мен ... ... ... саны 85 мыңға жетеді. ... ... ... Жайық, Есіл өзендерінің әрқаЙсысының үзындығы 1 мың км-ден асады.
Барлық өзендерден жылына 102 млрд. текше м (м3) су ағып ... ... ... ... ... шекара-сына жақын аймақтарда
орналасқан да, бастауын басқа елдерден алады. Жеріміздің басым бөлігі өзен
сулары ... ... ... Орталық далалық өзендердің деңгейі қар
суымен ... олар ... аз ... ... ... ... ... өзендері мүздықтардан басталады. Со, дық-тан су деңгейі жыл маусымына
қарай және әр ... ... ... ... жер асты суларының барланған қоры 45 млрд. текше ... ... 750 млн. І3 су ... ... Болашақта пайдалануға бо-латын
су қоры шамамен 53 текше км деп есептеледКөлдердегі түщы су қоры 57 ... ал ащы суды қоса ... 190 куб. км. ... ... ... 48 ... астам көл бар. Су бетінің (акватория) аумағы 45 мың шаршы
ш. Оның ішінде ... 1 км2 ... ... ... ... санының 94%-ті, ал
аумағының 10%-і. Аумағы 100 км2-ден асатын ... 21 - ... ... 27 ... км. ... ... ... орналасуы да біркелкі емес.
Алтай, Сәуір, Жоңғар, Теріскей, Күңгей, Ілө Ала-тауларында 2700-дей
мәңгі мүздықтар бар. Олардың жалпы су қоры 95 ... км. ... олар 2 ... су ... ... ... ... отыратын су тоспаларындағы су қоры 48 текше
км. Тоспапардың жалпы саны ... ... ... ... ... кеп ... орташа жылдық шамасы 662
км3.
Су қорын пайдалану-түтыну және пайдалану тү-рінде болуы мүмкін. Су
пайдаланғанда ол су ... ... ... ... су балық өсіру, су
та-сымалы, энергия өндіру, климат түзеу, ... ... ... ... ... ... шаруашылықта, ауыз
суға су түтынылады, су көзінен бөлініп алынады. Бірақ осы ... ... екі үғым кең ... тең ... қолданыла береді.
БІздің кітабымызда да осындай түрмыстық қолданысқа жол берілген. Арнайы
бөлшектеп көрсету көпшілік жағдай-да су ... яғни ... деп ... соңғы жылдары су пайдалану жылы-на 83 млрд. ... ... ... ... су түтыну 44%, 40%-ті су ... ... ... 16%-ті ысырап болады.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экологиялық қылмыстар30 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың әлеуметтiк-экологиялық-экономикалық тиiмдiлiгi (Ақсу-Жабағылы қорығы мысалында)41 бет
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Т12М3Б – 240 турбобұрғысы60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь