Абайдың Алла тағалаға көзқарасы

АБАЙ ХАҚИҚАТ ТУРАЛЫ
АБАЙДЫҢ АЛЛА ТАҒАЛА ТУРАЛЫ КӨЗҚАРАСЫ
АЛЛА ТАҒАЛАНЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ
ЖАРАТУШЫ ҒАЛАМНЫҢ ІШІНДЕ
Абай отыз сегізінші қара сөзінде Алла тағала туралы былай деп жазады: «Себебі, Алла тағала Өзі – Хақиқат, растықтың жолы. Қиянат – Хақиқат пен растықтың дұшпаны. Дұшпаны арқылы шақыртқанға дос келе ме? Көңілде өзге махаббат тұрғанда, хақлықты таппайды. Адамның ғылымы, білімі Хақиқатқа, растыққа құмар болып, әр нәрсенің түбін, хикметін білмекке ынтықтықпенен табылады. Ол – Алланың ғылымы емес, һәмманы білетұғын ғылымға ынтықтық, өзі де адамға өзіндік ғылым береді. Оның үшін ол Алланың өзіне ғашықтық. Ғылым Алланың бір сипаты, Ол – Хақиқат. Оған ғашықтық өзі де хақлық һәм адамдық дүр. Болмаса мал таппақ, мақтан таппақ, ғизат құрмет таппақ секілді нәрселердің махаббатымен ғылым – білімнің хақиқаты табылмайды». Абайдың бұл сөзі оның «Алланың Өзі де рас, сөзі де рас» өлеңінен кейін Алла тағаланың Хақиқат, яғни қазақша айтқанда Оның барлығы рас екенін тағы да ескертіп тұр. Ал Оны табу үшін Оған деген махаббат керек. Оған деген махаббат құштарлықтан, Оны білуге ұмтылудан туады. Алланың өзіне ғашық болып, Оның хикметін білуге ұмтылған адамда барлық білім көзі ашылып, ол толық білімге ие болады. Адамдық дегеніміз осы. Ал бұған мал таппақ, мақтан таппақ, ғизат құрмет таппақ мақсатында жасалатын іс - әрекеттер арқылы жетуге болмайды.
Абай Алла тағаланы Хақиқат деп атайды. Арабтың бұл сөзі қазақтың «растық, шындық» деген сөздерінен әлдеқайда кең ұғымды білдіреді. Себебі қазақшаға араб тілінен енген алдында «ғ» немесе «қ» әрібі бар сөздер – Алла тағалаға қатысы бар сөздер. Қазақ тілінде араб сөздері ислам дінінің тарауына байланысты енді. Ендеше ол сөздер Алла тағаламен тікелей байланысты. Сондықтан олар рухани мағыналы сөздер. Мысалы, арабтың «хакім» деген сөзі рухани басшыны білдірсе ол қазақшаға «әкім» болып ел басқаратын адамды білдіретін сөзге айналып кеткен. Сол сияқты «ғадалет», «хүкім», «хаса», «ғақыл», «ғалам», «харам» Алла тағаланың әділеттілігін, Оның үкімін, істерінің аса кереметтілігін, ақылдылығын, Оның үкімінен басқаның барлығы арам екенін білдісе, қазақ тіліне олар «әділет», «үкім», «аса», «ақыл», «әлем», «арам» болып фәни күнделікті өмір көріністерін білдіретін сөздерге айналған. Абай араб сөздерін өз мағынасында қолданған. Ендеше арабтың «ғылым» сөзі Алла тағаланың қасиетін білдіретіндіктен Абай бұл сөзді қолданғанда рухани ғылым туралы айтатынын ескерген жөн. Рухани ғылым барлық болмысты қамтитындықтан, тіршілік ғылымы да осы сөздің ішіне кіреді.
        
        ҚР БІЛІМ БЕРУ МИНИСТРЛІГІ.
№ 29 орта мектеп.
ТАҚЫРЫБЫ: Абайдың Алла ... ... ... ... ... ... 2004 жыл.
АБАЙ ХАҚИҚАТ ТУРАЛЫ.
Абай отыз сегізінші қара сөзінде Алла тағала туралы былай деп жазады:
«Себебі, Алла ... Өзі – ... ... ... ... – Хақиқат пен
растықтың дұшпаны. Дұшпаны арқылы шақыртқанға дос келе ме? ... ... ... ... ... Адамның ғылымы, білімі Хақиқатқа,
растыққа құмар болып, әр нәрсенің түбін, хикметін ... ... Ол – ... ... ... һәмманы білетұғын ғылымға ынтықтық, өзі
де адамға өзіндік ғылым береді. Оның үшін ол ... ... ... ... бір ... Ол – ... Оған ... өзі де хақлық һәм адамдық
дүр. Болмаса мал таппақ, мақтан таппақ, ... ... ... ... ... ...... хақиқаты табылмайды». Абайдың бұл
сөзі оның «Алланың Өзі де рас, сөзі де рас» ... ... Алла ... яғни ... ... Оның барлығы рас екенін тағы да ... Ал Оны табу үшін Оған ... ... ... Оған деген махаббат
құштарлықтан, Оны білуге ұмтылудан туады. Алланың өзіне ғашық болып, Оның
хикметін білуге ... ... ... ... көзі ашылып, ол толық білімге
ие болады. Адамдық дегеніміз осы. Ал ... мал ... ... ... ... таппақ мақсатында жасалатын іс - әрекеттер арқылы жетуге болмайды.
Абай Алла тағаланы Хақиқат деп ... ... бұл сөзі ... шындық» деген сөздерінен әлдеқайда кең ұғымды білдіреді. Себебі
қазақшаға араб тілінен енген алдында «ғ» немесе «қ» ... бар ...... ... бар ... Қазақ тілінде араб сөздері ислам дінінің
тарауына байланысты енді. Ендеше ол ... Алла ... ... ... олар ... ... сөздер. Мысалы, арабтың «хакім»
деген сөзі рухани басшыны білдірсе ол қазақшаға ... ... ел ... ... ... айналып кеткен. Сол сияқты ... ... ... ... «харам» Алла тағаланың әділеттілігін, ... ... аса ... ... Оның үкімінен басқаның
барлығы арам екенін білдісе, қазақ тіліне олар «әділет», ... ... ... ... ... фәни ... өмір ... білдіретін
сөздерге айналған. Абай араб сөздерін өз ... ... ... «ғылым» сөзі Алла тағаланың қасиетін білдіретіндіктен Абай бұл
сөзді қолданғанда рухани ғылым туралы айтатынын ескерген жөн. ... ... ... ... ... ... да осы ... ішіне кіреді.
«Алла тағала Өзі - ... ... Абай ... ... ... ... «шындық» деген ұғымын емес, Алла тағалаға қатысты
айтылып тұрғанықтан ең жоғары ақиқатты, яғни ... ... ... ... Абай сөзін «Алла тағаланың Өзі – Абсолюттік ақиқат» ... ... ... «абсолют» (лат. absolutus – сөзсіз) деген
ұғымды - «өзінен өзі ... яғни ... ... басқа ештеңеге тәуелді
емес, бүкіл болмысты қамтитын және оны ... ... ... ... өзгермейтін субъект ретінде береді. Абай ұғымы бойынша бүкіл ... бар. Абай ... өзі де рас, сөзі де рас» ... ... ... ... өзгерді,.. Күллі махлұқ өзгерер, Алла өзгермес», - деп
жазады. Сондықтан ... ... ... ... да ... ... абсолютке жатқызуға болмайды. Салыстырмалы сөзі абсолюттің
белгілі бір дәрежесін көрсетеді. ... ұғым ... ... ... ... Абай отыз ... қара ... былай
деп түсіндіреді:
«Біз Алла тағаланы өзінің білінгені қадар білеміз, болмаса түгел
білмекке ... ... Заты ... ... ... ... ақыл ... Алла тағала - өлшеусіз, ... ... - ... Өлшеулімен
өлшеусізді білуге болмайды». Ақылымыздың өлшеулігіне қарамай, өмірімізді
аболютпен ... ... оның ... өте ... болады.
Шығармаларының сапалығына және Көкбай ақын ... оны ... ... ... ... Абайдың өзі өмірін үнемі ... ... ... ... сөз, ... іс - ... соған
айналдырып әкеліп түйіп отырған.
Мұсылман дініндегі суфистік философияда Алла тағаланы «Хақиқат» деп
атау кеңінен етек ... ... ... ... ... ... өте
терең зерттеліп, тереңінен беріледі. Абай шығармаларынан оның бұл ... ... ... ... Абайдың мұсылман дінін ғана емес, басқа ... - ... ... ... ... ... ой - ... бүкіл адамзат
ауқымында өріс алған. Ол «Адамзаттың бәрін сүй ... деп» ... ... ... Бұл сөздің астарында оның терең мағынасын әбден түсініп,
сезіну жатыр. Бұны ойшылдың отыз ... қара ... де көре ... ... деп ... ... адам баласының бәрі - дос. Не үшін десең, дүниеде
жүргенде туысың, өсуің, ... ... ... қазаң, дене бітімің, шыққан
жерің, бармақ жерің - бәрі ... ... ... ... ... ... ... махшарда сұралуың - бәрі бірдей, екі дүниенің ... ... екі ... ... ... - бәрі ... ... өмірің бар ма, жоқ па?.. Біріңен бірің қонақ екенсің, өзің дүниеге
де ... ... ... ... білместігін таластырып, біреудің
бағына, малына күндестік қылып, я көрсеқызарлық қылып, көз ... ... ... ... ... ... тілеп, өз бетімен еңбегімді жандыр
демей, пәленшенікін әпер демек - ол ... ... сөз бе? Екі ... ... ... не ... жоқ, не ғылымы жоқ бола тұра, өзімдікін жөн
қыламын деп, құр «ой, ... - ай!» деп ... ... несі сөз? Оның ... Абай осы ... жеке ... ғана ... барлық халықтардың
да бір - бірімен тең екенін, сондықтан жер бетіндегі барлық халықтардың
өзара ... ... ... ... ... екенін білдіреді.
Бірақ ол үшін «Тілеуді Құдайдан тілемей, пендеден тілеу», «Пәленшенікін
әпер» деп ... қылу ... ісі емес ... ... ... отыз ... қара сөзінде былай деп жазылған:
«Қашан бір бала ғылым, білімді ... ... ... ... оның аты адам ... Сонан соң ғана Алла тағаланы танымақтық, өзін
танымақтық, дүниені танымақтық, өз ... ... ғана ... ... ... (пайдалы және залалды істерді) айырмақлық секілді ғылым
- білімді үйренсе, білер деп үміт ... ... ... жоқ, ең ... ... осы сөзінде бүкіл болмыстың бес негізі қамтылған. Біріншісі,
Алла Тағаланы танымақтық, бұл - Алла ... ... ... ... өзін ... бұл - ... өз ... яғни жан иелерін
тану. Үшінші, дүниені танымақтық, бұл - ... ... ... табиғатты
тану. Төртінші, өз адамдығын бұзбайтын пайдалы және ... ... бұл - іс - ... ... ... ... Бесінші, уақыт. Уақыт
туралы дәл осы арада айтылмаса да, оны ойшылдың отыз жетінші қара сөзі ... ... ... ... бүкіл болмысты қамтып, оның бес негізін
көрсетеді. Сонымен Абай төмендегідей болмыстың бес негізін түгел береді:
1. Жаратушы (Алла Тағала).
2. Жан ... ... ... Іс - ... ... отыз ... қара ... көбіне діни адамдарға және медресе
шәкірттеріне арнап ... ... сөз бар, ... ол ... ұғымын
бүгінгі түсініктен мүлде бөлек қолданады. Оны өзінің әрі қарай жалғастырған
мына сөзінен де көруге болады: ... - ... бір ... Ол - ... ... өзі де ... һәм адам дүр.Болмаса мал таппақ, мақтан таппақ,
ғиззат - құрмет таппақ секілді ... ... ... - ... табылмайды».
АБАЙДЫҢ АЛЛА ТАҒАЛА ТУРАЛЫ КӨЗҚАРАСЫ.
Абай ілімі бойынша имандылық ... бір ... бар ... Оның ... ... ... сол ... үйлестіру.
Данышпан Абай өзі болмыстың заңдылықтарын танып - ... ... ... бір ғана ... ... ол ... Алла екенін білдіреді.
Алланың өзі де рас,сөзі де рас,
Рас сөз ешуақытта жалған болмас,-
дейді ол. Алла тағаланың барлығына Абай ... ... ... қара ... деп ... ... ... уатталағаның барлығының үлкен дәлелі - неше ... бері ... ... ... ... де, бәрі де бір үлкен Құдай бар деп
келгендігі, уа һәм неше мың түрлі діннің бәрі де ғаделет, ... ... ... Бұл ... Абай Құдайдың бір екенін және барлығына ортақ
екенін айтып отырғаны анық білініп ... ... - білу үшін ... халық Оның сипаттарын білдіретін
әртүрлі есіммен атайды. Бұл туралы отыз ... қара ... Абай ... ... ... заты ... ... мұқтаж емес, біздің ақылымыз
мұқтаж, жоғарыда келтірілген сипаттармен Алла ... ... ... Егер де ол ... ... ... ... тану қиын болады».
Жаратушыны біздің халқымыз Алла, Құдай, Тәңір, Жаратушы, Құдірет тағы
сол сияқты ... ... Оның ... ... ... Будда, Христос
тағы басқадай есімдері бар. Ислам дінінде Оның тоқсан тоғыз есімі беріледі.
Жаратушының есімдері көбінесе Оның ... ... ... ... есім араб ... ... Жаратушы ұғымын береді. «Будда» санскритте
«ақылды, көкірегі ашылып шапағат алған» ... ... ... ... ... аттары көп. Олардың барлығы да Құдайдың сипаттары. Мысалы: Кришна -
бәрін өзіне тартушы, қызықтырушы, Рама - ... ... ... ... ... ... - бұйырушы, Парабраһман - Ең Жоғарғы Рух, тағы сол
сияқтылар.
Өмірде қарапайым ... ... - ... сыр - ... толық білудің
оңай еместігі әркімге де аян. Ал Алла ... ... ... шектеулі ой-
өрісімен тануы мүмкін емес екенін Абай былайша түсіндіреді:
«Біз Алла тағаланы Өзінің ... ... ғана ... ... ... ... мүмкін емес. Заты түгілі, хикметіне (даналығына) ешбір
данышпан ақыл ерістіре алмайды. Алла ... - ... ... ... ... ... өлшеусізді білуге болмайды».
Абайдың бұл сөзі «Құдай қайда, егер бар болса Ол неге көрінбейді?»
дейтін кейбіреулердің сұрағына жауап ... ... бұл фәни ... ... ... адамға төрт кемшілік тән.
Біріншісі, адам баласы қателік жіберуге бейім.Таңдаулы, ұлы деген
адамдардың ... ... ... ... адамның өзін тәнге балап, түпкі нұсқасы жан екенін дұрыс
түсінбеуі.
Үшіншісі, алдауға бейімділік. Әркім ... ... ... ... ... өзін ... ... Немесе тағдырдың ықпалына түседі.
Төртіншісі, біздің сезімдеріміз шектеулі. Мысалы, қараңғы ... ... ... ... көз ... да көре ... қаламыз. Бұл
тұрғыдан қарағанда бізден кейбір хайуанаттар артық. Қараңғыда адамның көру
қабілетінен ... көру ... ... Иттің иісті ... ... ... көру ... адамдікінен көп артық екені белгілі.
Абайдың Алла тағаланы біз Оның Өзінің ... ... ... ... - Оның ... ашыла бермейтінін көрсеткені. Алла
тағала ашылса, әркімге әртүрлі деңгейде ашылады. Себебі, Алла ... ... Оның ... жан ... ... бірдей болмауына еркі бар.
Егер адамға Алла ашылса, ол адам ... ... ... ... Алланың ашылуы үшін адамның соған сәйкес қасиеті болуы керек. ... ... ... ... ... ... оған құлшылық жолы арқылы
ғана жетуге ... Ал ... ... түсу үшін ... рухани білім
керек.
Отыз сегізінші сөзінде Абай Алла тағаланың үш ... ... Алла ... ... ... Абай Алла ... ... қасиетін көрсетіп, оларды толығымен сипаттайды. Екіншісі, ... ... ... Абай Отыз ... ... Алла ... ғаламның ішінде, ал ғалам Алла тағаланың ішінде екенін жазады. Алла
тағала ... ... ... онда Ол ... ... де ... ... Оның әлемдік сипаты. Абайдың ғалам Алла тағаланың ішінде ... ... осы ... ... ... ... отыз сегізінші қара сөзі бойынша Алла тағаланың осы ... ... ... ... ... ... тағаланы Абай молынан суреттейді. Алла тағаланың түрлі сипатарын
данышпан анық ... сол ... адам ... мақсатына көз жеткігендей
болады. Өмірде барлық сипаттары бірдей ұқсас келетін адамдарды табу қиын.
Адамдардың барлығы да бір - ... ... ... - ... түр - ... бір - ... ... Абай олар туралы «Өздерің де ойлаңдар,
неше түрлі жан ... ... ... ... де ... тұлғалардан қаралады. Әрбір
жануардың, малдың, аңның мінез - құлқы, сезіп - білуі бөлек. Бұл бір ... ... ... арасында ғана емес, бір түрдің ішінде, тіпті бір топ
хайуанаттардың ... да ... ... ... де ... ... болады. Бір өсімдік пен екінші өсімдіктің арасында
бір қарағанда ұқсастық болғанымен, көз ... ... ... ... ... ... Мысалы, ұқсас деген екі ағашты салыстыратын
болсақ, олардың көптеген айырмашылықтарын көреміз, ал ішкі ... ... ... Бұл ... жан ... өзіндік ерекше қасиеттері барын көрсетеді.
Олардың әралундығының негізі жан қасиетінде жатса керек. Абай ... мен ... мен ... деп ... ... ... жан ... тегін ескертіп отырған
жоқ. Жан таза рух болғандықтан, оның қасиеттері өте көп. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әралуандығын
жасайды. Бұдан Алла тағаланың да шексіз әралуан қасиеттері бары түсініктк
болады.
Алла тағаланың өзіндік қасиеттері барын басқаша ... де ... ... ерекше сипаттар болатын болса, онда оларды ... де ... ... болу керек. Себебі жаратушы өзінің жаратқан
пенделрінен кем болуы ... емес қой. Бұл ... ... дейді:
«Пендесінде ақыл - үкмші, қайрат, қуат - қызмет қылушы еді.Соған қарап
ойлайсың: Алла ... ... да ... ... ... ... ... барлық жан иелері тәрізді Аллаға да сүю,
кешіру, мейірім, жақсылық жасау сияқты тағы ... да ... ... да ... ... ... ... Иә, Ол да ләззаттанады.
Ләззат алу - Оның көп ... ... Олай ... Алла тағала болмысты
өзін қанағаттандыру үшін жаратады.
Барлық болмысты Алла ... Өзі ... Оған ... ... жоқ, сонымен бірге, тіпті қажет болғанның өзінде де басқа
алатын жер жоқ. ... Алла ... ... ... бар және ... ... Олай болса, Жаратушыда Өзін қанағаттандырып, ләззат
алудан басқа ешқандай да ... ... ... ... та - ... болмыстың бір бөлігі. Бұл - бүкіл адамзат, барлық ... ... ... ... ... ... ... жан иелері және ... жеке ... ... олар бір - ... бөлек. Жан
иелерінің міндеті - Жоғары Тұлғаға қызмет ету арқылы Оны ... ... ... Құдайға құлшылық етуі керек» деген Абай ... ... ... ... ... - ... қанағаттандыру, дей келіп Абай
сол мақсатқа жету жолын да көрсетеді. «Махаббатпен жаратқан ... ... ... өзі де рас, сөзі де рас» деген өлеңінде. Махаббат -
Жаратушының бір қасиеті. Ол ... да Өзі ... алу үшін ... ... ... да ... нәрсе. Ол, әсіресе, адамзатты
махаббатпен жаратады. Себебі, адамзат бүкіл жер ... ... ... ... махаббатпен жаратса, «Сен де сүй ол
Алланы жаннан тәтті» деп данышпан адамның ізгі ... ... ... сүй бауырым деп» дегені Аллаға деген сүйіспеншілікке,
яғни соның жолы деп түсінуге ... Ал бұл ... ... ... ... - ... ... Міне осы қысқа тұжырымның өзінде-ақ ойшыл Алла
мен ... ... ... ... ашып ... ... сегіз сипатын Абай былай деп атайды: «Алла тағаланың
сипаттары: Хаят, Ғылым, Құдірет, Басар, Сәмиғ, Ирада, Кәлам, ... ... ... ... түсну үшін Оның Абай көрсеткен осы сегіз ... ... ХАЯТ ... тірлік). Абай былай дейді: «Алланы бар дедік, барлық
ғылым, ... ... ... ... ме? Әлбетте, ғылымқұдіреті
бар болады: хаяты (өмір,тірлік) - мағлұм, бірі - ... яғни ... ... ... та бар. Ғылым ешнәрсеге әрекет бермейді. Һәммаға әрекет
беретін Өзі».Абай сөздері өте терең де, эзотерикалық ... ... Бұл, ... осы отыз сегізінші сөзінен ... ... ... ... ... көрелік.
Әлбетте, бірлік, барлық, ғылым, қабілет құдіреттіліктің ... ... өмір және ... Өмір деген ұғым барлықты, тірлікті,
ғылымды (білімді) біріктіреді. Өмір ... ... ... ... ... Ол байланыс болу үшін ғылым (білім) ... ... ... білімнің өзі ешнәрсеге әрекет бермейді. Болмыс туралы білім
болғаннан кейін ол білімді іске асыратын қалау пайда ... Ол ... асуы үшін ... ... ... Ол ... білім жасай алмайды. Ол
әрекетті жасайтын Алланың Өзі. Сөйтіп қалаудың ... ... ... ... ... Болмыстың әр бөлшегі ... ... ... ... ... ... Бұл өмір ... ҒЫЛЫМ. Абай ғылым деген сөзді кең мағынасында алып, бұл ... өмір ... ... ... ... ... өнерді, іс-әрекетке
бейімділікті, сонымен бірге адамның имнадылық қасиеттерін де ... ... ... ... ... кең ... қамтығанда ғана толық болуы
мүмкін. Себебі Алла тағаланың Өзі ... ... ... Онан ... қуат ... да ... толы.
Ғылымның өзі Алла тағаланың көп қуатының бірі болып табылады. Ғылым
қалауды тудырады. Сөйтіп ... ... Алла ... жаратады, түрлі
әрекеттер жасайды. Материалдық әлем болсын, рухани әлем ... ... ... жасауға мүмкіндк береді. Адамзат қоғамының қозғашы күші де ... ... ... жетілу дәрежесі қоғамдағы ғылымның толықтығы мен
рухани тазалығына байланысты болады. Әйтпесе ... ... ... тағаланың ғаламдық көрінісінің өзі Оның құдіреттк
қасиетінің бір ... ... Ол ... ... бүкіл әлемді жаратып
отыр.
Абайдың Алла тағаланың бүкіл ғаламды ... ... адам ... ... ... ... осының дәлелі.
Алла тағаланың құдіретіне ой жүгіртіп, Оның шексіздігін сезіну
адамның Оған деген сенімін молайтады, ... ... бас ... ... ... ... Алла тағаланың бұл сипаты Оның
әлемдік көрінісінің жасампаздық және ... ... ... ... толы ... Оның ... ... қабылдауы табиғи нәрсе.
Бүкіл әлемдегі қаншылықты кереметтей күрделі құбыластардың болмысы Оның осы
сипатына байланысты ... ... ... Оның Өзі ... ... барлығын Оның Өзінен артық білетін ешкім жоқ.
5.СӘМИҒ (ЕСТЕУШІ, ТЫҢДАУШЫ). Абайдың сөзіне қарағанда, Алла тағаланың ... ... ... ... Оның ... рухани болғандықтан, Ол- Абсолют.
Яғни Оның мүшелерінің ... ... ... ... ... ... Ол ... мүшелерімен де естіп, немесе басқа әрекеттер жасай
беретіні түсінікті. ... Одан ... ... Оның ... ... тірі ... естуі немесе басқа да қабілеттері Алла
тағаланың қабілеттері болып табылады.
Яғни, әлемде қанша еститін құлақ болса, Оның еститін ... да ... сөз. ... ... жан ... Оның әлемдік порымының мүшелері. Жан
иелерінің істеген әркеті Алла тағаланың ғарыштық порымының әрекеті болып
табылады. ... ... ... ... ... әрбір көрінісінен
Алланы көре алады. Себебі, барлығы - Алла тағала. Алла ... - ... ... ... ... Алла тағаланың бұл сипатының маңызын
Абай баса ... ... Алла ... ... әрекеті осы сипатымен
түсіндірілсе керек. Ол қалауы бойынша әрекет етеді. Оның қалауы ... те ... Алла ... ... ... ... ... болып
табылады.
Алла тағаланың қаламақ қасиеті Оның қуаты әлемдік сымбатында да бар.
Сонымен ... ... ... тірі ... да бар. Тірі ... Алла ... ... сәйкес болуы керек. Сонда үйлесімді
кемелді өмір ... ... ... жан ... өздеріне берілген аздаған
еркіндікті дұрыс пайдалана алмай, ... ... Алла ... ... Осылай екі қалаудың арасындағы сәйкестік бұзылады. Бұл ... мен Алла ... ... ... ... ... ... иелері Алла тағаладан ажырап, адасу жолына түседі.
7. КӘЛАМ (СӨЗ, ТІЛ). Сөз Алла ... қуат беру ... ... қуат ... ... ... ғана емес, басқа толқындар ... да ... ... ... ... ... жан ... тәрізді
болмайды. Оның сөзі дауыссыз, ал көретін ... ... ... ... ... ... ... ғана тән ғажап сипатты. Абай бұл туралы: «Ол
ғылымның қалайтын бір сипаты кәлам, яғни сөйлеу». Сөз ... ... ма еді? ... сөзі ... дауыссыз. Енді олай болса, айтқандай
қылып білдіретұғын басар, сәмиғ, яғни білу, ... есту ... ... Алла ... көрмегі, естімегі, біз секілді ... ... ... ... ... ғылымның бір сипаты,» - деп жазады.
Абай бұл ... ... ... ... айтқанда,
трансценденттік (материалдық әлемнен тыс, рухани) қасиеттерін береді.Оны
түсіну үшін адамның алған ... ... ... ... Алла ... ... ... капысыз иланған адам ғана тани алады.
Рухани дене адамның қарапайым тәнінен ... ... Оны ... ... - ... ... Алланың денесі материалдық емес рухани
болғандықтан, Оның мекені де материалдық емес, рухани ... ... ... «Лай суға май бітпес, қой өткенге» өлеңінде Алла тағаланы «Ләмәкан»
(мекенсіз) дегені Оның ... ... ... емес, оның сыртындағы
рухани әлемде екенін білдіреді.
Рухани дүниені ақыл-еспен, сезіммен тануға болмайтыны белгілі. Оны
рухани көзі ашық адам ғана ... ... сезе ... ... ... ЖАСАУ, БАР ҚЫЛУ). Бұл ... Алла ... ... ... Оның ... бар және ... ... Ол Өзінің
қалауына сәйкес ләззаттануы үшін болмысты жарататыны ... ... өзі Алла ... ... себебі, Өзінен басқа ешкім де,
ештеңе де жоқ. Сондықтан, Ол ... ... ... ... ... барлық себептің себебі. Онсыз ешқандай да ... жоқ. Оның ... өзі - Оның ... ... ... ... қалай жарату Оның өзінің ықтиярында.
Абай ... ... ... деп Алла ... ... ... ... Алла тағала Өзінің ләззатын
қанағаттандыру үшін ләззатпен жаратады.
Ықтиярсыздық Алла ... тән ... ... еркі ... ... кереметтігі туралы данышпан былай деп жазады «Тағы ... яғни бар ... Егер бар қуы бір ... ... ... ... сипаты Өзіндей көне, «ірі рухани болады да, барлығын бар қылудан
босанбаса, бір сипаты бір сипатынан үлкен, я кіші болуға ... ... ... ... ... ... әр уақыт жаратумен болса, онда
ықтиярсыздық шығады. Ол ... Алла ... ... ... Оның ... - құдіретін білдіреді. Бұл ғылым, құдіретте өлшеу жоқ, ғылымында
қателік, құдіретінде ... және ... жоқ. ... ... қарап
білесіз. Бұл көзге көрілген, көнілге сезілген ғаламды ... ... ... ... ... ешбір адам баласынын
ақылы жетпейді».
Өзінің қандай білімді адам ... біле ... Алла ... ... адам ... ... жетпейді деп өзін Алланың алдында
осындай пенде етіп ... ... ... даналығынының бір көрінісі
болса керек.
Құдай абсолют ... Онын ... ... ... Сондықтан
ондай толық бүтіннен шығатындар да ақаусыз толық бүтін болады. Бұның өзі
Алла жаратқан әлем де ... ... ... ... ... Оның ... үшін
сырттан ештеңенің қажеттігі жоқ. Оның ішінде барлығы да бар. Сол ... бұл әлем Оның ... ... ... ... айтылып сөздер Алла Тағаланың әрбір бөлшегінде де тән. ... ... өзі Оның ... ... ... ... да ... өмірге қажеттіліктердің барлығы бар. Мұның өзі олардың өмірі
сырттан ештеңене керек етпейтін біртұтас екенін білдіреді.
Зәрредей толық ... яғни тірі ... ... ... берілген. Бірақ адамның Алла туралы білімінің ... ... ... ... ... ... табиғатта өмір үшін барлығы
берілгенін толық сезіне алмай, ... ... өзін ғана ... туған «толық өмір» жасау үшін қолдануға ұмыталды. ... ... ... бұл ... ... өмір болып табылады. Толық Бүтінмен
бірікпейінше адам өмірінің бақытты болуы мүмкін емес. Мысалы, қол ... ... ғана оның ... ... Ал егер оны ... бөліп
тастайтын болса, ол қол тәрізді түрін сақтағанымен, ... ... ... Сол ... адам ... ... Бүтіннің бөлінбес бөлшегі
болғандықтан, Толық Бүтіннің ықпалымен әрекет еткенде ғана оның өмірі толық
болады. Ал ... ... ... ... өмір құны ... «Сен де бір ... ... кетігін тап та, бар, қалан» деген
сөзінің осындай терең мағынасы бар. Алланың сипаттарының ... ... ... ... Абай ... дейді: «Бірақ әуелде айтқанымыз; ғылым, құдірет
- біздің ұғуымыз үшін ғана екі түрлі өлшем, болмаса, олар ... ... ... тиіс». Олай болмаса сипаттар өз орталарында бірі еруші, ... ... ... ... ... ғой. ... болса, Алланы тануға
жараспайды. Бұлай болса сегіз сипат бірікпей, өз алдына бөлек - бөлек ... ... ... ... Бұл ... ... Егер де, сипаттардың әрбір
басқа-басқа десек, онда Ол көп нәрседен жиылып Құдай болған болады. Бұлай
деу ... бір ғана ... ... тән ... Алла ... ... ... да көрсетеді. Мейрімділік
сипаты сегіз сипатының ішінде ... де оны Алла ... ... ... ... ... Ара ... Ырыздық
Беруші, Пайда Беруші, Басқарушы, Жақсылық Жасаушы деген ... ... ... дейді. Оған дәлел келтіреді. Сонымен Алла тағаламен ... де, ... ... де ... тең келмейді.
Алла тағала бүкіл болмысты өзінің қанағаттанып ... ... онда ... ... ... сонымен бірге бүкіл адамзаттың
міндеті, Оны ләзаттандыру. Ол ... ... яғни ... ... Барлық қасиетті кітаптарда айтылатын адамның негізгі міндеті
Абай ілімімен осылай дәлелденеді. Үлкен машинаның ... ... өз ... ... бары ... ... адамның да бұл өмірде өз орны, өз ... ... ... жолында әркім өзінің сол орнын тауып, бүкіл ... ... ... ... шақырғандай болады хакім Абай. Сонда ғана бүкіл
әлемде ортақ ... те ... өмір ... ... жету үшін онымен қарым-қатынаста болу керек.
Қарым-қатынас басқаға қызмет ету немесе қызметін қабылдау арқылы ... ... ғана ... ... ... Оны ... Оның сүйспеншілігіне
жетуге мүмкіндік туады. Бұның бәрі тұлғалық қарым-қатынастар. ... ... ... түсінгенде ғана Онымен байланыс орнатуға болады.
Алланың Тұлға екенін түсінбейінше Абайдың «үш сүю» деп атаған ... жету ... ... Абай ... ... ... Алланы тану мүмкіндігі туады. Оның кереметтей қасиеттері болып
табылатын ең жоғары құдіреттілігін, даңқын байлығын, ... ... ... Оның ... ... алаламай, бірдей көретінін түсінуге
болады. Сонда адам баласында Аллаға толық мойын ... ... ... «толық адам», Алла тағалаға жетудің ең тура жолы деп ... ... ... ... әмірінсіз шөптің басы да қимылдамайды» деген сөз
бар. Алла тағала барлығының Әміршісі, ... ... ... ... ... бір ... жасап жатыр. Соның барлығы Алла ... Ал Алла ... ... осы ... ... іске ... ... қалай басқарады екен? Бұл сұраққа да Абайдың отыз сегізінші сөзінен
жауап табуға болады.
«Біз Алла тағала «бір», ... ... ... Ол ... ... ... ... бір тиянағы үшін айтылған сөз. Болмаса ол «бір» дегеннің
өзі Алла тағалаға лайықты келмейді» деп Абай Алла ... ... ... тағала «бір» деген сөздің өте терең мәні бар. Абай әрі қарай
сөзін жалғастырып, оған анық ... ... «Ол ... ... сөз ... ... ішінде, ғалам Алла тағаланың ішінде» дейді ғұлама әрі
қарай. Бұл бір қарағанда мағынасы қарама - қарсы, ... ... ... ... ... бойынша қарастыратын болсақ, онда егер бір
нәрсе екінші нәрсенің ... ... ... - екінші нәрсенің бірінші
нәрсенің ішінде болуы мүмкін емес. Сонда бұл ... па? ... ... ... ... түсінуге болады? Мұны «Шримад - ... ... ... әлемнің алғашқы элементтерінің ғарышқа кіретіні және сол
кезде кірмейтіні тәрізді, мен де ... ... ... ... барлығынан бөлек тұрмын».
Алла тағаланың материалдық ғарыштағы ... жан иесі ... осы сөзі Абай ... ... көмек бола алады.
Қорыта айтқанда, барлық жанның әрекеттері Алла тағаладан шығады,
сондықтан барлық жан ... ... Алла ... ... ... Бұының өзі әрбір жан иесінің, соның ішінде адам баласының әрекеті
де Алла ... ... ... сөз. ... Алла тағаланың әрбір атомның
ішіне кіретіні айтылады. Бұл Абайдың «Алла тағала ғаламның ... ... ... ... береді. Сонымен, Алла тағала ғаламның ішінде болуы
үшін ол оның ... ... ... ... ... ... өзі Алла ... атом тәрізді кішкене бөлшегінің ішінде екендігін білдіреді.
Адам жүрегінде Алла тағала Өзінің мейірімділігімен адамға үнемі ақыл
беріп, әрекетін ... ... ... ... ... мұны ... ... Бірақ өкінішке қарай адам өзінің жүрегінің әмірін үнемі тыңдай
бермейді. Ол өмірдің ... ... ... жиі ... ... (ұятына
қарсы) әрекеттер жасап, оның зардабын тартып отырады. Сөйтіп, көпшілік ... фәни ... ... көп ... босқа өткізіп, өмірінің негізгі
мақсатына жете алмай ... ... ... ... тағала ғаламның ішінде»
деген сөзінің мәні осындай.
Данышпан Абай ... ... мен Алла ... ... ... отыз ... ... былай дейді:
«...ғалам Алла тағаланың ішінде. Құдай бұны игілікке батаушы ұлы
Тәңір ... ... ... ... және ... ... көркем
есімдеріменен білдірген. Бұлардың барлығы Алла тағаланың өзіне ... ... Мен ... ... төртеуін білдіремін. Оның екеуі - ғылым,
құдірет. Сегіз сипаттан қалған алтауының бірі - ... яғни ... ... Алла ... ... ... бүкіл ғаламда Онан басқа
ешкімнің де, ештеңенің де жоқ екені ... ... ... ... Алла ... ... ... табылады. Сәулесі арқылы күннің өзі туралы мағлұмат алуға болатыны
тәрізді, қуатын білу ... ... Өзін ... ... ... ... Алла тағала мен Оның қуатының айырмашылығы жоқ деп
қарастырылады. ... Алла ... ... көріп, Оның
кереметтілігін сезінуге шақыруы да осымен толық үндесіп жатыр.
Өмірдің өзі Алланың бір ... ... ... өзі - ... Қай
жерде ғұмыр жоқ болса, онда кәмәлат жоқ» ... ... ... ... ... ... ... Оның көріністері де шексіз. Ойлы адам Алла
тағаланың әлемдік көрінісінен Оның шексіз ... көре ... ... ... ... ... неше түрлі ақыл жетпес ... ... ... да Алла тағаланың әрекеті.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Діни экстремизм11 бет
Жәннәт8 бет
Исламтану және ислам философиясы12 бет
Ораза айт4 бет
Рабыта жайлы жалпы түсініктер40 бет
Хадистер туралы6 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Абайдың алла, дін, мұсылманшылық туралы философиялық ой-толғамдары33 бет
Жаңа дәуірдегі философияның негізін қалаушылар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь